160 × 230 SPINE: 6.5 FLAPS: 70
Νικόλαος Λεβέντης
Τ
ISBN 978-618-205-176-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία
ο παρόν βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος θίγονται επίκαιρα ζητήματα που αφορούν στη σχέση μεταξύ τεχνολογίας, ιερότητας, μουσειακότητας και εκπαίδευσης. Στο δεύτερο, περιλαμβάνονται εκτενέστερες προσεγγίσεις δύο θεμάτων μουσειολογικού ενδιαφέροντος, πραγματοποιείται θεωρητικός σχολιασμός μέσα από επιστημολογικά παραδείγματα, εντοπίζονται συνδέσεις με το σχολικό πρόγραμμα και αναδεικνύεται η θέση της γυναίκας στον Ορθόδοξο Χριστιανικό Πολιτισμό. Στο σύνολο των σελίδων κατατίθενται προβληματισμοί, χωρίς να επιδιώκεται μια εξαντλητική αντιμετώπιση των θεμάτων, και αναδεικνύονται θέματα της σύγχρονης βιβλιογραφίας, τα οποία ήδη απασχολούν ή θα απασχολήσουν εντονότερα στο μέλλον τους επιστήμονες και τους εκπαιδευτικούς. Το παρόν πόνημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο ο οποίος επιθυμεί να αποκτήσει κάποιες πρώτες γνώσεις σχετικά με τον θρησκευτικό πολιτισμό στην εποχή του διαδικτύου. Όπως φαίνεται στο εξώφυλλο, με έναν παιγνιώδη τρόπο, η ώρα της κρίσης –ή, αν θέλετε, η στιγμή μιας κριτικής προσέγγισης– έφτασε! Eλπίζω το σύντομο αυτό βιβλίο –το οποίο μέσα σε λίγες σελίδες επιχειρεί να πει πολλά– να συμβάλλει σε αυτό και να κατορθώνει να σκιαγραφήσει κάποιους σύγχρονους μουσειολογικούς και εκπαιδευτικούς προβληματισμούς, αναδεικνύοντας την ανάγκη χρήσης του διαδικτύου, με μετρημένο τρόπο, υπέρ της προβολής και διάσωσης του Ορθόδοξου Χριστιανικού Πολιτισμού.
Νικόλαος Λεβέντης
ας, έμφυλης βίας, ουμανισμού, προσωποποιημένης μάθησης, μουσειακής αγωγής, υποκριτικής, σκηνοθεσίας, μουσικολογίας, διεύθυνσης χορωδίας, χρήσης των τεχνών στην εκπαίδευση και τη θεραπεία, εξ αποστάσεως σχολικής αγωγής, ψυχοκινητικής αγωγής, πολυπολιτισμικότητας κ.ά. (Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών, Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως, Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων, Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Το Πολύτεχνο, Μικρή Ακαδημία-Tempus Verum, Ωδείο Κόνταλυ, Sonora, Μουσική Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη, Εκπαιδευτήρια Νέας Γενιάς Ζηρίδη, Παράθυρο στην Εκπαίδευση του Παιδιού, E.U.C., Ε.Κ.Π.Α., Κέντρο Πρόληψης & Συμβουλευτικής, Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών & Μουσικής Β.&Μ. Θεοχαράκη κ.ά.). Eπιμορφώθηκε σε ζητήματα ανθρώπινων δικαιωμάτων από το Ινστιτούτο Κατάρτισης και Εκπαίδευσης του Ο.Η.Ε. (UNITAR) και την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες. Είναι γνώστης της αγγλικής και της γαλλικής γλώσσας. Από τις εκδόσεις Οσελότος έχουν εκδοθεί τα βιβλία του: Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία: Μια κριτική προσέγγιση (2021), Το ταξίδι της κυρίας Κουβαρίνας (παραμύθι, 2020), 10 πρότυπα διαγωνίσματα θεωρίας της μουσικής (2019), Η γυναίκα στο Ισλάμ, το δικαίωμα στην εκπαίδευση, ο διαδικτυακός ακτιβισμός και οι εκπαιδευτικές δυνατότητες του διαδικτύου για έμφυλη ισότητα (2018) και Σκόνη (παραμύθι, 2018). Από τις εκδόσεις Στοχαστής κυκλοφορούν οι ποιητικές του συλλογές: Κυνισμός (2019) και Η επιστροφή (2021). Επίσης, συμμετείχε στον συλλογικό τόμο ποιημάτων της Ιεράς Μητρόπολης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου (2016), με αφορμή τη συμπλήρωση εκατόν πενήντα χρόνων από το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου (1866-2016). Αναφορά στο επιστημονικό και λογοτεχνικό του έργο έχει πραγματοποιηθεί σε ποικίλα έντυπα και διαδικτυακά περιοδικά και εφημερίδες [Fractal, Ηχώ Της Άρτας, Τετράδια, To Koskino (Αυστραλία), Ποιητικά ημερολόγια (εκδ. Ιωλκός), Βήμα της Κυριακής, Γραφομηχανή, Απόπλους Σάμου –στο εν λόγω περιοδικό έχει δημοσιευτεί και ιστορικό διήγημα για την Κατοχή και τον Εμφύλιο–, Εφημέριος, Κέφαλος Κεφαλονιάς –στο εν λόγω περιοδικό έχει δημοσιευτεί διαλογικό κείμενο νεανικού χριστιανικού προβληματισμού περί έρωτος–, Τοβιβλίο.Νet κ.ά.), ενώ δεν λείπει ο υπομνηματισμός του ονόματός του από πανεπιστημιακούς και ανεξάρτητους ερευνητές σε Ελλάδα και Κύπρο.
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία
Μια κριτική προσέγγιση
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
O
Νικόλαος Λεβέντης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Aθήνα. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Ε.Κ.Π.Α. (2011-2015) και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις «Επιστήμες της Αγωγής: Τεχνολογίες Μάθησης και Επικοινωνίας» (2015-2017) από το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, όπου και παρακολούθησε μαθήματα διδακτορικού επιπέδου στις Επιστήμες της Αγωγής. Στο πλαίσιο των σπουδών του εργάστηκε και επιμορφώθηκε στο Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση, παρακολούθησε μαθήματα στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, έλαβε υποτροφίες (Ι.Κ.Υ., Erasmus), δημοσίευσε άρθρα σε επιστημονικό, θεολογικό και εκκλησιαστικό Τύπο (Εφημέριος, Θεολογία, Επιστημονική Επετηρίδα Ιεράς Μητροπόλεως Πέτρας και Χερσονήσου, Ο Ποιμήν, Ορθόδοξη Μαρτυρία, Η Δράση μας κ.ά.), σε εφημερίδες (Ορθόδοξος Τύπος, Ορθόδοξη Αλήθεια, Χριστιανική), και συμμετείχε ως ομιλητής σε συνέδρια επί παιδαγωγικών θεμάτων (Ε.Κ.Π.Α., Νέος Παιδαγωγός). Εκτός των πανεπιστημιακών σπουδών του, είναι απόφοιτος Ανώτερων Θεωρητικών (πτυχίο Αρμονίας) και Μονωδίας (δίπλωμα) της Μουσικής Σχολής Χαρ. Εκμετζόγλου. Είναι κάτοχος επιμορφωτικών εξειδικεύσεων στο μουσικοπαιδαγωγικό σύστημα Carl Orff, στο θεατρικό παιχνίδι και στη μουσικοθεραπεία (Το Πολύτεχνο – Χώρος Παιδικής Καλλιτεχνικής Αγωγής, Hampstead Early Years Music Education Centre), στην εθνομουσικολογία (Ε.Κ.Π.Α.), στη σύγχρονη και ασύγχρονη εκπαιδευτική τεχνολογία (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Κρήτης). Ολοκλήρωσε το Εργαστήριο Σύνθεσης του Εθνικού Θεάτρου και σπούδασε υποκριτική στο Studio Nama στο Θέατρο επί Κολωνώ, δημοσίευσε σχέδια μαθημάτων μουσικοκινητικής αγωγής (Μουσική σε Πρώτη Βαθμίδα), εργάστηκε ως δάσκαλος μουσικής προπαιδείας και εθελοντικά ως βοηθός μουσικοθεραπευτή σε Μ.Κ.Ο. για νέους στο φάσμα του αυτισμού, αλλά και συνέβαλε στη διεξαγωγή δράσεων αθλητικού χαρακτήρα για άτομα με διανοητική αναπηρία. Υπήρξε μέλος της χορωδίας Μusica και έλαβε μέρος σε σεμινάρια τελειοποίησης τεχνικής και ερμηνείας στο λυρικό τραγούδι (Απολλώνιο Ωδείο, Εθνική Λυρική Σκηνή). Μουσικές (ατονικές) συνθέσεις του έχουν ενταχθεί στον κατάλογο σύγχρονων συνθετών της Μουσικής Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη. Έχει παρακολουθήσει σειρά σεμιναρίων σε θέματα Νεότερης Ελληνικής Ιστορί-
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία Μια κριτική προσέγγιση
ΤΙΤΛΟΣ
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία Μια κριτική προσέγγιση ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Νικόλαος Λεβέντης ΕΠΙMΕΛΕΙΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ
Νικόλαος Λεβέντης ΚΟΛΑΖ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ
Νικόλαος Λεβέντης: Η ώρα της κρίσης, 2019 ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Όλγα Παλαμήδη LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021 Νικόλαος Λεβέντης ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Νοέμβριος 2021 ISBN 978-618-205-176-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Νικόλαος Λεβέντης
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία Μια κριτική προσέγγιση
Περιεχόμενα
Α΄ ΜΕΡΟΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ...................................................7 Μουσείo και Εκπαίδευση....................................................................9 Μουσείο και Ιερότητα.......................................................................21 Μελέτη του Ιερού και Ορθός λόγος............................................... 34
Β΄ ΜΕΡΟΣ: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ............................................................55 Συνοπτικός θεωρητικός σχολιασμός της έκθεσης «Πέρασμα στο Φως»...........................................................................57 Η γυναίκα στον εκκλησιαστικό πολιτισμό και η χρήση του διαδικτύου ως μέσου προβολής της...................74
—5—
Α΄ ΜΕΡΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ
Μουσείo και Εκπαίδευση Μουσείo και Ιερότητα Μελέτη του Ιερού και Ορθός λόγος
Μουσείo και Εκπαίδευση Στη σύγχρονη εποχή, τα μουσεία προβάλλονται ως χώροι πολιτισμού και μάθησης. Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο να μελετάται η σχέση μουσείων και εκπαίδευσης, αφού μέσω αυτών οι μαθητές δύνανται να γνωρίζουν τον πολιτισμό της χώρας τους ή άλλων χωρών και πολιτισμικών ομάδων, να μοιραστούν τους προβληματισμούς τους, να έρθουν σε επαφή με αντικείμενα τέχνης και να πλουτίσουν τις εκπαιδευτικές τους εμπειρίες. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι οι κύριοι σκοποί λειτουργίας των μουσείων είναι η διάσωση, η διατήρηση και η έκθεση του πολιτισμού, και η πολιτιστική καλλιέργεια του κοινού. Τα μουσεία εκλαϊκεύοντας τον πολιτισμό και τα επιτεύγματά του συμβάλλουν στη διά βίου μόρφωση των πολιτών. Η μουσειολογία βοηθά στην αναμόρφωση των μουσείων, ώστε αυτά να ξεφύγουν από τον τυποποιημένο τρόπο λειτουργίας τους εκθέτοντας απλά αντικείμενα τέχνης, και να καταστούν ζωντανοί οργανισμοί, χώροι αναψυχής, ψυχαγωγίας και μάθησης (Εγκ. Δομή, 2005α). Ωστόσο, το σχολικό πρόγραμμα και οι φυσικοί περιορισμοί της τάξης δεν επιτρέπουν την άμεση επαφή των μαθητών με τους μουσειακούς χώρους. Το εν λόγω πρόβλημα λύνει σαφώς η εμφάνιση του διαδικτύου (και των νέων τεχνολογιών) και η χρήση αυτού (αυτών) στη μαθησιακή διαδικασία, στο πλαίσιο της τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης. Τα μουσεία και τα σχολεία φαίνεται να μη διαφέρουν έντονα, αφού και οι δύο φορείς έχουν ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό, πολιτιστικό και μορφωτικό ρόλο (Μούλιου & Μπούνια, 1999). Ο εκπαιδευτικός ρόλος των μουσείων δεν περιορίζεται στην έννοια της τυπικής εκπαίδευσης, αλλά αφορά στον ευρύ παιδαγωγικό τους χαρακτήρα: τη διά βίου μάθηση, η οποία συνεπικουρείται από το διαδίκτυο, που με τη σειρά του λειτουργεί ως σωλήνας εισχώρησης στον πολιτιστικό πλούτο του μουσείου (Πολύζος, 2016). Οι ψηφιακές τεχνολογίες1 σηματοδοτούν, από 1
Οι ψηφιακές τεχνολογίες φέρουν τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα: τη διαδραστικότητα, την πολυμεσικότητα και την υπερκειμενικότητα. Η διαδραστικότητα αναφέρεται στην ενεργή σχέση που αναπτύσσει ο χρήστης με το αντικείμενο και την τεχνολογία, η πολυμεσικότητα αφορά στους πολλούς και διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους προσφέρεται η πληροφορία διεγείροντας διαφορετικές αισθήσεις, και η υπερκειμενικότητα αφορά στη χρήση συνδέσμων που εμπλουτίζουν
—9—
τα τέλη του 20ού αιώνα και εξής, μια στροφή προς τις επιστήμες των μέσων (media), δίνοντας έμφαση στη διαμέσου τεχνολογίας επικοινωνία. Στην εποχή του διαδικτύου, γίνεται λόγος για μια «νέα μουσειακότητα» με κοινωνική διάσταση, αφού το διαδίκτυο είναι ένα μέσο με έντονο κοινωνικό προσανατολισμό, το οποίο συμβάλλει στην υπέρ όλων ενημέρωση, επικοινωνία και ψυχαγωγία (Scott & Marshall, 2009), έχει δυναμικό και δημοκρατικό χαρακτήρα. Οι κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές συμβαδίζουν με την ανάπτυξή του (Diani, 2000), ενώ παράλληλα αναδεικνύει τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτισμική πολυπλοκότητα, η οποία μεταφέρεται στη σχολική αίθουσα. Η εκπαιδευτική λειτουργία των μουσείων συνδέεται με τις σύγχρονες θεωρίες μάθησης σε μια προσπάθεια η επαφή με την τέχνη και την πολιτιστική κληρονομιά να αφορά άπαντες (Βέργου, Κουτσούμπα & Μουζάκης, 2016· Rey & Casado-Neira, 2015). Το μουσείο είναι ένας εκπαιδευτικός χώρος για κάθε άνθρωπο ανεξαρτήτως των πρότερων γνώσεών του, του μορφωτικού ή οικονομικού του επιπέδου, ηλικιακών περιορισμών και της κοινωνικής ή πολιτισμικής θέσης του.2 Η συνεχής ανάπτυξη των υπηρεσιών και εργαλείων του διαδικτύου οδηγούν στη δημιουργία διαδικτυακών προγραμμάτων μουσειακής εκπαίδευσης, στο πλαίσιο της τυπικής και της διά βίου μάθησης, ώστε ο πολιτισμός να είναι προσβάσιμος από όλους (Μπακογιάννη & Καβακλή, 2003). Στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ο.Η.Ε., 1948) αναγνωρίζεται το δικαίωμα στον πολιτισμό (Άρθρο 27). Κάθε άτομο έχει ίση ευκαιρία και το ίδιο δικαίωμα να απολαμβάνει τα παραχθέντα αγαθά της καλλιτεχνικής και πνευματικής ζωής της κοινότητάς του, αλλά και ευρύτερα του πνεύματος και της τέχνης. Σε κοινό πλαίσιο σκέψης, επειδή ο όρος «μουσειακή αγωγή» συχνά συνδέεται αποκλειστικά με την εκπαίδευση, στη σύγχρονη βιβλιογραφία προτιμάται ο όρος «μουσειακή μάθηση» ως πιο περιεκτικός (Νικονάκου, Μπούνια, Φιλιππουπολίτη, Χουρμουζιάδη & Γιαννούτσου, 2015).
2
με επιπλέον στοιχεία το υπό μελέτη αντικείμενο (Δημητρούλια & Τικτοπούλου, 2015· Owen, Grant, Sayers & Facer, 2006). Το διαδίκτυο μπορεί να προσφέρει μια εκλαϊκευμένη μορφή του πολιτισμού, συμβάλλοντας τοιουτοτρόπως στον εμπλουτισμό της ανθρώπινης γνώσης. Βλ. σε: Συλλογικό έργο (2005). Πολιτισμός. Στο Εγκυκλοπαίδεια Δομή, τ. 24, σ. 305. Αθήνα: Δομή.
— 10 —
Στον 21ο αιώνα, φαίνεται πως διαδίκτυο,3 έρευνα4 και εκπαίδευση συμβαδίζουν (Cohen et al., 2000/2008, σ. 641 κ.εξ.∙ Siemens, 2004 & 2005). Kατά τον Giddens (1991), η εκπαίδευση υφίσταται έναν βιομηχανικό σχεδιασμό για να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κάθε φορά ανάγκες.5 Κρίνεται όμως γόνιμο να υποστηριχτεί ότι η εκπαίδευση ως 3
4
5
Η εξέλιξη στον χώρο της τεχνολογίας εντάσσεται σε αλλαγές που παρατηρούνται στο ευρύτερο κοινωνικό-πολιτισμικό πλαίσιο. Εντός αυτού του ευρύτερου πλαισίου αλλαγών, σε διεθνές επίπεδο, εντάσσεται και η τάση διεπιστημονικής προσέγγισης των μουσείων και χρήσης της τεχνολογίας προς όφελος των μουσείων, της επιστήμης, των κοινοτήτων και της εκπαίδευσης (Drotner & Laursen, 2011), ώστε να εξασφαλίζεται η μεθοδολογική προσέγγιση των θεμάτων από διαφορετικές οπτικές (Cohen et al., 2000/2008). Ωστόσο, από μία άλλη σκοπιά, η εισαγωγή του διαδικτύου στην καθημερινότητα δεν συμβάλλει στην εις βάθος κατανόηση όσων μελετούμε, διότι η ποικιλότητα του διαδικτύου περιφέρει τη σκέψη μας χωρίς να επιτρέπει τη συγκέντρωση του νου σε ένα σημείο ή ένα θέμα, και μειώνει σε βάθος χρόνου την αντιληπτική ικανότητα (Carr, 2011). Σε σχέση με την έρευνα που αφορά σε μουσειακά ζητήματα, αξίζει να προβληματιστούμε αν η ποικιλότητα και η μανιώδης χρήση του διαδικτύου συνεπάγονται μια επιπόλαιη προσέγγιση του πολιτισμού, αν η νέα μουσειακότητα απευθύνεται σε επισκέπτες που συνηθισμένοι σε μια διαδικτυακή λογική προσεγγίζουν τα μνημεία κατά έναν τρόπο διαγωνίας ανάγνωσης και παράλληλης εξέτασης πολλών θεμάτων. Αξίζει να προβληματιστούμε αν η σύγχρονη έρευνα εισάγει απλώς προβληματισμούς, ιδέες, αμφισβητήσεις, αλλά δεν παράγει σκέψη σε βάθος και δεν δίνει απαντήσεις. Αξίζει να παρατηρηθεί ότι η χρήση του διαδικτύου στην έρευνα οδηγεί στην εμφάνιση νέων μορφών έρευνας, λ.χ. διαδικτυακή εθνογραφία, αλλά και δημιουργία διαδικτυακών λογισμικών για την έρευνα. Βλ. επίσης: Ίσαρη, Φ. & Πουρκός, Μ. (2015). Ποιοτική Μεθοδολογία Έρευνας: Εφαρμογές στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση (σ. 93). Αθήνα: Σ.Ε.Α.Β. Ανακτήθηκε στις 10/10/2020 από: https:// repository.kallipos.gr/bitstream/11419/5826/4/15327_Isari-KOY.pdf. Kατά τον Castells, ψηφιακότητα χωρίς διαδίκτυο δεν υπάρχει (2001/2005). Με την εμφάνιση του διαδικτύου, οι ερευνητές αναζητούν εντός του πληροφορίες, αρχεία και μεταμορφώνουν δεδομένα. Το διαδίκτυο ενεργοποιεί έντονα τους ερευνητές, ώστε να λειτουργούν ταυτόχρονα προς δύο κατευθύνσεις: να εξελίσσουν την επιστήμη και να είναι δημιουργικοί (Le Deuff, 2018). Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι η υπερπληροφόρηση και η ανοικτότητα του διαδικτύου προβληματίζει σχετικά με την ποιότητα της σύγχρονης έρευνας, την αξιοπιστία και την εγκυρότητά της. Οι Cohen και Rosenzweig (2005) αναγνωρίζουν το πρόβλημα της εγκυρότητας, αλλά υποστηρίζουν ότι λόγω της φύσης του διαδικτύου είναι δύσκολο να υπάρξει ένας απόλυτος έλεγχος αυτού. Από μια άλλη σκοπιά όμως, η τεχνολογία και το διαδίκτυο δεν νοούνται ως επικουρικά μέσα της έρευνας, αλλά αυτά καθαυτά μέσα της σύγχρονης έρευνας. Ο ερευνητής τού σήμερα, μεταφερόμενος από την αναλογική στην ψηφιακή έρευνα, δεν περιορίζεται σε έντυπο υλικό, το οποίο διακρίνεται από στατικότητα, αλλά κάνει χρήση και μη έντυπου υλικού, το οποίο είναι πολυμεσικό (κείμενο, εικόνα, ήχος κ.λπ.), δηλαδή υλικού που συντίθεται από διαφορετικά ερεθίσματα και ενεργοποιεί πολλές διαφορετικές διαδικασίες στον άνθρωπο κατά τη μελέτη του, ώστε να αποφεύγεται η μονοδιάστατη σχέση ατόμου-αντικειμένου (Βαλατσού, 2014). Η παιδαγωγική, συνήθως, παρασύρεται από τις ιδεολογίες κάθε εποχής, αλλά και παγιδεύεται στις διάφορες παιδαγωγικές τάσεις. Έτσι, α) με το τέλος της νεωτερικότητας και το πέρασμα στη μετανεωτερικότητα πραγματοποιείται η μετάβαση στη μεταμοντέρνα παιδαγωγική από τη νεωτερική παιδαγωγική, και β) στον 20ό αιώνα, η παιδαγωγική διέρχεται των τάσεων της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της φιλοσοφίας και της τεχνολογίας, αλλάζοντας κάθε φορά τρόπο σκέψης (Δεληκωσταντής, 2007∙ Πρβλ. του ιδίου, 2009α, σ. 98). Σε μια κριτική προσέγγιση, φαίνεται πως η παιδαγωγική, αντί να αφουγκράζεται τις ανάγκες της εποχής και να προσαρμόζεται σταδιακά, παρασύρεται από τα ιδεολογικά ρεύματα θεωρώντας πως όποια αλλαγή φέρνει ο χρόνος, είναι συλλήβδην και πρόοδος. Βέβαια, από μια άλλη σκοπιά, η προσαρμογή της αγωγής στις κοινωνικές ανάγκες είναι μια από αρ-
— 11 —
160 × 230 SPINE: 6.5 FLAPS: 70
Νικόλαος Λεβέντης
Τ
ISBN 978-618-205-176-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία
ο παρόν βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος θίγονται επίκαιρα ζητήματα που αφορούν στη σχέση μεταξύ τεχνολογίας, ιερότητας, μουσειακότητας και εκπαίδευσης. Στο δεύτερο, περιλαμβάνονται εκτενέστερες προσεγγίσεις δύο θεμάτων μουσειολογικού ενδιαφέροντος, πραγματοποιείται θεωρητικός σχολιασμός μέσα από επιστημολογικά παραδείγματα, εντοπίζονται συνδέσεις με το σχολικό πρόγραμμα και αναδεικνύεται η θέση της γυναίκας στον Ορθόδοξο Χριστιανικό Πολιτισμό. Στο σύνολο των σελίδων κατατίθενται προβληματισμοί, χωρίς να επιδιώκεται μια εξαντλητική αντιμετώπιση των θεμάτων, και αναδεικνύονται θέματα της σύγχρονης βιβλιογραφίας, τα οποία ήδη απασχολούν ή θα απασχολήσουν εντονότερα στο μέλλον τους επιστήμονες και τους εκπαιδευτικούς. Το παρόν πόνημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο ο οποίος επιθυμεί να αποκτήσει κάποιες πρώτες γνώσεις σχετικά με τον θρησκευτικό πολιτισμό στην εποχή του διαδικτύου. Όπως φαίνεται στο εξώφυλλο, με έναν παιγνιώδη τρόπο, η ώρα της κρίσης –ή, αν θέλετε, η στιγμή μιας κριτικής προσέγγισης– έφτασε! Eλπίζω το σύντομο αυτό βιβλίο –το οποίο μέσα σε λίγες σελίδες επιχειρεί να πει πολλά– να συμβάλλει σε αυτό και να κατορθώνει να σκιαγραφήσει κάποιους σύγχρονους μουσειολογικούς και εκπαιδευτικούς προβληματισμούς, αναδεικνύοντας την ανάγκη χρήσης του διαδικτύου, με μετρημένο τρόπο, υπέρ της προβολής και διάσωσης του Ορθόδοξου Χριστιανικού Πολιτισμού.
Νικόλαος Λεβέντης
ας, έμφυλης βίας, ουμανισμού, προσωποποιημένης μάθησης, μουσειακής αγωγής, υποκριτικής, σκηνοθεσίας, μουσικολογίας, διεύθυνσης χορωδίας, χρήσης των τεχνών στην εκπαίδευση και τη θεραπεία, εξ αποστάσεως σχολικής αγωγής, ψυχοκινητικής αγωγής, πολυπολιτισμικότητας κ.ά. (Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών, Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως, Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων, Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Το Πολύτεχνο, Μικρή Ακαδημία-Tempus Verum, Ωδείο Κόνταλυ, Sonora, Μουσική Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη, Εκπαιδευτήρια Νέας Γενιάς Ζηρίδη, Παράθυρο στην Εκπαίδευση του Παιδιού, E.U.C., Ε.Κ.Π.Α., Κέντρο Πρόληψης & Συμβουλευτικής, Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών & Μουσικής Β.&Μ. Θεοχαράκη κ.ά.). Eπιμορφώθηκε σε ζητήματα ανθρώπινων δικαιωμάτων από το Ινστιτούτο Κατάρτισης και Εκπαίδευσης του Ο.Η.Ε. (UNITAR) και την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες. Είναι γνώστης της αγγλικής και της γαλλικής γλώσσας. Από τις εκδόσεις Οσελότος έχουν εκδοθεί τα βιβλία του: Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία: Μια κριτική προσέγγιση (2021), Το ταξίδι της κυρίας Κουβαρίνας (παραμύθι, 2020), 10 πρότυπα διαγωνίσματα θεωρίας της μουσικής (2019), Η γυναίκα στο Ισλάμ, το δικαίωμα στην εκπαίδευση, ο διαδικτυακός ακτιβισμός και οι εκπαιδευτικές δυνατότητες του διαδικτύου για έμφυλη ισότητα (2018) και Σκόνη (παραμύθι, 2018). Από τις εκδόσεις Στοχαστής κυκλοφορούν οι ποιητικές του συλλογές: Κυνισμός (2019) και Η επιστροφή (2021). Επίσης, συμμετείχε στον συλλογικό τόμο ποιημάτων της Ιεράς Μητρόπολης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου (2016), με αφορμή τη συμπλήρωση εκατόν πενήντα χρόνων από το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου (1866-2016). Αναφορά στο επιστημονικό και λογοτεχνικό του έργο έχει πραγματοποιηθεί σε ποικίλα έντυπα και διαδικτυακά περιοδικά και εφημερίδες [Fractal, Ηχώ Της Άρτας, Τετράδια, To Koskino (Αυστραλία), Ποιητικά ημερολόγια (εκδ. Ιωλκός), Βήμα της Κυριακής, Γραφομηχανή, Απόπλους Σάμου –στο εν λόγω περιοδικό έχει δημοσιευτεί και ιστορικό διήγημα για την Κατοχή και τον Εμφύλιο–, Εφημέριος, Κέφαλος Κεφαλονιάς –στο εν λόγω περιοδικό έχει δημοσιευτεί διαλογικό κείμενο νεανικού χριστιανικού προβληματισμού περί έρωτος–, Τοβιβλίο.Νet κ.ά.), ενώ δεν λείπει ο υπομνηματισμός του ονόματός του από πανεπιστημιακούς και ανεξάρτητους ερευνητές σε Ελλάδα και Κύπρο.
Θρησκευτικός Πολιτισμός και Σύγχρονη Μουσειολογία
Μια κριτική προσέγγιση
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
O
Νικόλαος Λεβέντης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Aθήνα. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Ε.Κ.Π.Α. (2011-2015) και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις «Επιστήμες της Αγωγής: Τεχνολογίες Μάθησης και Επικοινωνίας» (2015-2017) από το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, όπου και παρακολούθησε μαθήματα διδακτορικού επιπέδου στις Επιστήμες της Αγωγής. Στο πλαίσιο των σπουδών του εργάστηκε και επιμορφώθηκε στο Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση, παρακολούθησε μαθήματα στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, έλαβε υποτροφίες (Ι.Κ.Υ., Erasmus), δημοσίευσε άρθρα σε επιστημονικό, θεολογικό και εκκλησιαστικό Τύπο (Εφημέριος, Θεολογία, Επιστημονική Επετηρίδα Ιεράς Μητροπόλεως Πέτρας και Χερσονήσου, Ο Ποιμήν, Ορθόδοξη Μαρτυρία, Η Δράση μας κ.ά.), σε εφημερίδες (Ορθόδοξος Τύπος, Ορθόδοξη Αλήθεια, Χριστιανική), και συμμετείχε ως ομιλητής σε συνέδρια επί παιδαγωγικών θεμάτων (Ε.Κ.Π.Α., Νέος Παιδαγωγός). Εκτός των πανεπιστημιακών σπουδών του, είναι απόφοιτος Ανώτερων Θεωρητικών (πτυχίο Αρμονίας) και Μονωδίας (δίπλωμα) της Μουσικής Σχολής Χαρ. Εκμετζόγλου. Είναι κάτοχος επιμορφωτικών εξειδικεύσεων στο μουσικοπαιδαγωγικό σύστημα Carl Orff, στο θεατρικό παιχνίδι και στη μουσικοθεραπεία (Το Πολύτεχνο – Χώρος Παιδικής Καλλιτεχνικής Αγωγής, Hampstead Early Years Music Education Centre), στην εθνομουσικολογία (Ε.Κ.Π.Α.), στη σύγχρονη και ασύγχρονη εκπαιδευτική τεχνολογία (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Κρήτης). Ολοκλήρωσε το Εργαστήριο Σύνθεσης του Εθνικού Θεάτρου και σπούδασε υποκριτική στο Studio Nama στο Θέατρο επί Κολωνώ, δημοσίευσε σχέδια μαθημάτων μουσικοκινητικής αγωγής (Μουσική σε Πρώτη Βαθμίδα), εργάστηκε ως δάσκαλος μουσικής προπαιδείας και εθελοντικά ως βοηθός μουσικοθεραπευτή σε Μ.Κ.Ο. για νέους στο φάσμα του αυτισμού, αλλά και συνέβαλε στη διεξαγωγή δράσεων αθλητικού χαρακτήρα για άτομα με διανοητική αναπηρία. Υπήρξε μέλος της χορωδίας Μusica και έλαβε μέρος σε σεμινάρια τελειοποίησης τεχνικής και ερμηνείας στο λυρικό τραγούδι (Απολλώνιο Ωδείο, Εθνική Λυρική Σκηνή). Μουσικές (ατονικές) συνθέσεις του έχουν ενταχθεί στον κατάλογο σύγχρονων συνθετών της Μουσικής Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη. Έχει παρακολουθήσει σειρά σεμιναρίων σε θέματα Νεότερης Ελληνικής Ιστορί-