Issuu

160 × 230 SPINE: 6.6 FLAPS: 70

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Μινωική επιρροή στο Ακρωτήρι Θήρας: Το συγκρότημα Δ

ISBN 978-618-205-188-7

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ

αρά τη σφοδρότητα της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και τις καταστροφές που προκάλεσε τερματίζοντας άδοξα κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα και διακόπτοντας την ανθρώπινη παρουσία για περίπου οχτώ αιώνες, η ίδια αυτή έκρηξη είναι υπεύθυνη για την διατήρηση μιας ολόκληρης πόλης στο νότιο τμήμα του νησιού, στην περιοχή του σημερινού χωριού του Ακρωτηρίου... Η πολυετής ανασκαφική έρευνα στο Ακρωτήρι επιβεβαιώνει τις ισχυρές σχέσεις που συνέδεαν τον οικισμό της Θήρας με τη μινωική Κρήτη όχι μόνο στον χώρο της αρχιτεκτονικής και της τέχνης αλλά και στους περισσότερους τομείς του υλικού πολιτισμού. Οι επιρροές αυτές συνοδεύονται από ενδείξεις για την εφαρμογή του μινωικού διοικητικού συστήματος, μέσω της Γραμμικής Α, την αφομοίωση της λατρείας και των στοιχείων της μινωικής αρχιτεκτονικής. Όμως, οι τεχνίτες του Ακρωτηρίου μέσα από τις γνώσεις, το ταλέντο και τις καλλιτεχνικές τους αναζητήσεις κατάφεραν να δώσουν ένα ξεχωριστό χαρακτήρα. Ο συνδυασμός της κυκλαδικής τους παράδοσης με τις νέες γι’ αυτούς τεχνικές των Μινωιτών είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός αρχιτεκτονικού ρυθμού με νέα δυναμικά και πρωτοποριακά στοιχεία, που θα μπορούσε να ονομαστεί «Κρητοθηραϊκός».

Ο Γεώργιος Βαρβιτσιώτης γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Σύρο. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Αφετηρία για τη συγγραφή του πρώτου του βιβλίου «Μινωική επιρροή στο Ακρωτήρι Θήρας: Το συγκρότημα Δ» στάθηκε το ενδιαφέρον του για την Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο.

ΓΕΏΡΓΙΟΣ ΒΑΡΒΙΤΣΙΏΤΗΣ

Μινωική επιρροή στο Ακρωτήρι Θήρας: Το συγκρότημα Δ

ΤΙΤΛΟΣ

Μινωική επιρροή στο Ακρωτήρι Θήρας: Το συγκρότημα Δ ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ

Γεώργιος Βαρβιτσιώτης ΣΕΙΡΑ

Αθήνα, Δεκέμβριος 2021 ISBN 978-618-205-188-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

«Βγήκες από τα σωθικά της βροντής Ανατριχιάζοντας μες στα μετανιωμένα σύννεφα Πέτρα πικρή, δοκιμασμένη, αγέρωχη Ζήτησες πρωτομάρτυρα τον ήλιο Για ν’ αντικρίσετε μαζί τη ριψοκίνδυνη αίγλη Ν’ ανοιχτείτε με μια σταυροφόρο ηχώ στο πέλαγος». Ωδή στην Σαντορίνη, Οδυσσέας Ελύτης

Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ ��7 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ��9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΟΙ ΚΥΚΛΑΔΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ��11 1.1 Η φυσιογνωμία των Κυκλάδων ��11 1.2 Σύντομη επισκόπηση της κατοίκησης των Κυκλάδων κατά την Εποχή του Χαλκού ��14 1.3 Η ίδρυση και η ακμή της πόλης του Ακρωτηρίου ��29 1.4 Το ιστορικό της έρευνας ��36 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ Δ ΤΟΥ ΑΚΡΩΤΗΡΙΟΥ ��41 2.1 Ο οικισμός του Ακρωτηρίου ��41 2.2 Συγκρότημα Δ ��46 2.3 Ανατολική Ενότητα (Δ2, Δ18, Δ19, Δ21) ��48 2.3.1 Η τοιχογραφία της Άνοιξης ��54 2.4 Δυτική Ενότητα (Δ1, Δ9, Δ9,1 και Δ9α-ε) ��58 2.5 Βόρεια Ενότητα: (Δ3, Δ 4-7, Δ8, Δ8α, Δ17, Δ17α) ��62 2.6 Νότια Ενότητα: (Δ10, Δ11, Δ12, Δ13, Δ15, Δ16) ��64 2.7 Σύνοψη ��67 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΠΙΡΡΟΗ ��68 3.1 Η μινωική επιρροή στην αρχιτεκτονική του συγκροτήματος Δ ��68 3.1.1 Δομικά υλικά ��69 3.1.2 Αρχιτεκτονικά στοιχεία ��72 3.2 Μινωικά στοιχεία στην τοιχογραφία του συγκροτήματος Δ ��76 3.3 Η σχέση της αρχιτεκτονικής με την τοιχογραφία ��83 3.4 Κινητά ευρήματα ��85 3.5 Σύνοψη ��94

—5—

Περιεχόμενα

ΕΠΙΛΟΓΟΣ ��95 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ��97 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΌ ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ ��103

—6—

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

φετηρία για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου αποτέλεσε ο θαυμασμός μου προς τη μαγική πολιτεία, την «Πομπηία του Αιγαίου» και η εσωτερική μου ανάγκη για την ανακάλυψη του αμύθητου θησαυρού πληροφοριών που κρύβεται στα ερείπιά της για τον πολιτισμό της και τις επιρροές που έχει δεχθεί. Το ενδιαφέρον μου για τον Κυκλαδικό πολιτισμό ξεκίνησε πολύ νωρίς. Γεννημένος στη Σύρο, στο νησί που κατά την 3η χιλιετία π.Χ αναπτύχθηκε ο «Πολιτισμός Κέρου – Σύρου» δέχθηκα έντονα ερεθίσματα από τα πρώτα χρόνια της ζωής μου. Οι σπουδές μου στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και η σε βάθος μελέτη της εξέλιξης των Κυκλάδων κατά την Εποχή του Χαλκού, μου δημιούργησαν επιπλέον προβληματισμούς για το ρόλο που έπαιξε η θέση των Κυκλάδων εν μέσω των ανακτορικών πολιτισμών, του μινωικού και του μυκηναϊκού, αλλά και για τις σχέσεις των Κυκλάδων με την Κρήτη στη Μέση και στις αρχές της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, όπως πιστοποιούνται στο Ακρωτήρι της Θήρας. Ο οικισμός του Ακρωτηρίου είναι ένας από τους σημαντικότερους στο Αιγαίο στα προϊστορικά χρόνια. Η έκτασή του έφτανε περίπου τα 200 στρέμματα. Τη μεγάλη του ανάπτυξη αλλά και τις στενές σχέσεις που διατηρούσε με τη Μινωική Κρήτη μαρτυρούν η άριστη πολεοδομική του οργάνωση, τα περίτεχνα πολυώροφα κτήρια με τον τοιχογραφικό διάκοσμο, την πλούσια επίπλωση και την οικοσκευή, αλλά και το πλήθος των εισηγμένων προϊόντων. Βασικός στόχος του παρόντος βιβλίου είναι η παρουσίαση των ευρημάτων, αρχιτεκτονικών λειψάνων, κεραμικής, λίθινων και πήλινων ειδωλίων, που μαρτυρούν ότι οι επιρροές που δέχθηκαν οι κάτοικοι του Ακρωτηρίου από τη μινωική Κρήτη ήταν σημαντικές και σε πολλαπλά επίπεδα, αλλά και η διερεύνηση του βαθμού αφομοίωσης των νέων αυτών στοιχείων στον δικό τους κυκλαδικό χαρακτήρα. Η μελέτη επικεντρώνεται στου Συγκρότημα Δ, το κεντρικότερο και μεγαλύτερο κτηριακό σύνολο του οικισμού. —7—

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Μπορεί το παρόν πόνημα να έχει αφετηρία τις προσωπικές μου ανησυχίες, όμως η ολοκλήρωσή του οφείλεται στη συνδρομή των καθηγητών του Τμήματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου τους οποίους επιθυμώ να ευχαριστήσω. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνω στην κυρία Αιμιλία Μπάνου που μου άνοιξε νέους ορίζοντες στο ταξίδι της γνώσης και τέλος στους γονείς μου που πάντα με στηρίζουν.

—8—

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Θήρα, το νοτιότερο νησί των Κυκλάδων, κατοικείται από την Ύστερη Νεολιθική, την 5η χιλιετία π.Χ.. Η θέση της, ως σταθμού στις θαλάσσιες επικοινωνίες ανάμεσα στην Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα από τη μία και η ηφαιστειακή προέλευση του εδάφους της από την άλλη, την καθιστά ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα του αιγαιακού πολιτισμού, μέχρι τη δύση του 17ου αι. π.Χ., όταν μια κατακλυσμιαία ηφαιστειακή έκρηξη αφανίζει κάθε ίχνος ζωής και την κατακερματίζει στα νησιά που περιβάλλουν σήμερα την εντυπωσιακή καλντέρα της. Ο οικισμός του Ακρωτηρίου ο οποίος άκμασε κατά το α΄ μισό της 2ης χιλιετίας π.Χ., προφυλαγμένος κάτω από ένα παχύ στρώμα ηφαιστειακής τέφρας, αποτελεί την κυριότερη και πιο πλούσια πηγή πληροφοριών για τον πολιτισμό της προϊστορικής Θήρας. Οι έρευνες στο Ακρωτήρι, που ξεκίνησαν από τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο και συνεχίστηκαν από τον Χρίστο Ντούμα, έφεραν στο φως τμήμα μιας πόλης που μαρτυρεί τον λαμπρό πολιτισμό της προϊστορικής Θήρας και επιτρέπει μέσα από το πλήθος και την ποικιλία των ευρημάτων την κατανόηση του τρόπου ζωής των κατοίκων της κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Το Συγκρότημα Δ αποτελεί το μεγαλύτερο κτιριακό σύνολο της ΥΚ Ι στον οικισμό του Ακρωτηρίου Θήρας. Η αρχική ονομασία που δόθηκε στο συγκρότημα από τον Μαρινάτο ήταν Ξεστή 1, επειδή οι τοίχοι της πρόσοψης έχουν κατασκευασθεί από ηφαιστειακούς, ξεστούς, κυβόλιθους. Το συγκρότημα βρίσκεται στη βορειοανατολική πλευρά της Πλατείας Μυλώνα και αποτελεί ιδιάζουσα περίπτωση, καθώς απαρτίζεται από τέσσερις κτηριακές ενότητες, διακρινόμενες από τα αρχιτεκτονικά τους στοιχεία παρά την κατασκευαστική τους αλληλουχία. Χαρακτηριστικά στοιχεία του Συγκροτήματος Δ αποτελούν οι διπλοτοιχίες, η ποικιλία των επιπέδων των ορόφων, οι πολλαπλές αρχιτεκτονικές μετασκευές και προσθήκες που δηλώνουν ότι η τελική του μορφή διαμορφώθηκε σταδιακά, ξεκινώ-

—9—

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ντας από την ύστερη φάση της ΜΚ περιόδου και φτάνοντας έως την ηφαιστειακή καταστροφή και τις τελευταίες φάσεις του οικισμού. Το παρόν πόνημα αποτελείται από τρία κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο, γίνεται μια σύντομη επισκόπηση της κατοίκησης των Κυκλάδων την εποχή του Χαλκού και των σχέσεών τους με την Κρήτη, με ιδιαίτερη αναφορά στη Θήρα και στον οικισμό του Ακρωτηρίου. Στη συνέχεια, αναλύονται τα αίτια που προκάλεσαν την καταστροφή του οικισμού και ο τρόπος που η θαμμένη πολιτεία επανήλθε στο φως κάνοντας αναδρομή στο ιστορικό της έρευνας. Στο δεύτερο κεφάλαιο αρχικά παρουσιάζεται όλος ο χώρος του Ακρωτηρίου που μέχρι τώρα έχει ανασκαφτεί και ακολουθεί η αναλυτική παρουσίαση του Συγκροτήματος Δ και των τεσσάρων κτηριακών του ενοτήτων, της αρχιτεκτονικής τους, της χρήσης του κάθε κτηρίου, του πλήθους των πήλινων αγγείων και των σφραγισμάτων κρητικής προέλευσης και της περίφημης τοιχογραφίας της Άνοιξης, της μοναδικής που βρέθηκε άθικτη σε όλο τον οικισμό, συνολικής έκτασης δεκατεσσάρων τετραγωνικών μέτρων. Τέλος, στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται προσπάθεια να ερευνηθεί ο βαθμός της πολιτιστικής επιρροής του Μινωικού πολιτισμού στο Συγκρότημα Δ, όπως υποδεικνύεται κυρίως μέσα από την αρχιτεκτονική, τα διακοσμητικά θέματα της κεραμικής, την τέχνη της τοιχογραφίας και την υιοθέτηση της Γραμμικής Α γραφής.

— 10 —

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΟΙ ΚΥΚΛΑΔΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

1.1 Η φυσιογνωμία των Κυκλάδων Η περιοχή του Αιγαίου αποτελεί γεωγραφική και κλιματολογική ενότητα1. Ως πολιτισμικός χώρος, δεν περιορίζεται μόνο στο υγρό στοιχείο μεταξύ της Ελληνικής χερσονήσου και της Μικράς Ασίας. Περιλαμβάνει όλα τα κομμάτια της ξηράς που βρέχονται από αυτό και παρέχει δυνατότητες επικοινωνίας των κατοίκων του μεταξύ τους, αλλά και με τους γειτονικούς λαούς και πολιτισμούς2. Οι Κυκλάδες ανήκουν σε μια από τις αρχαιότερες τεκτονικές ενότητες της Ελλάδας. Είναι οι κορυφές των βυθισμένων οροσειρών3 της Αιγηίδας, μιας συμπαγούς ξηράς που καταποντίστηκε πριν από 5.000.000 χρόνια περίπου, λόγω σεισμικής και ηφαιστειακής δραστηριότητας. Το νησιωτικό σύμπλεγμα που αποκόπηκε από την ηπειρωτική Ελλάδα, αποτελείται από τριάντα πέντε περίπου νησιά και δεκάδες μικρές νησίδες, τα οποία διαμορφώνουν μια κοινή γεωγραφική και πολιτισμική ταυτότητα. Βρίσκονται στη μέση του Αιγαίου πελάγους, αρκετά μακριά από τις μεγάλες στεριές, προστατευμένα από τη θάλασσα, και οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι επειδή δημιουργούν κύκλο γύρω από την Δήλο, το ιερό νησί του Απόλλωνα πήραν το όνομα Κυκλάδες4. Η κεντρική θέση των Κυκλάδων στο Αιγαίο πέλαγος, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση και στην ανάπτυξη του κυκλαδικού πολιτισμού ήδη από τη Μεσολιθική εποχή. Σε αυτό υπήρξαν καθο1 2 3 4

Hood, 2008:21 Ντούμας, 1997:22 Hood, 2008:21 Ντούμας, 1997:92 . Τράντα-Νικόλη, 2006:13 . Barber, 1994:1

— 11 —

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ριστικά τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά των νησιών, όπως το κλίμα, οι εντάσεις των ανέμων και η μορφολογία του εδάφους5. Πιο συγκεκριμένα η ενδοχώρα των Κυκλάδων μπορεί να ήταν ορεινή αλλά όχι και ομοιόμορφη καθώς υπάρχουν γυμνά υψώματα τα οποία διακόπτονται από επίπεδες εκτάσεις, ενώ δεν έλειπαν και οι πεζούλες, σημαντικές για την γεωργική παραγωγή6. Το κλίμα και το φυσικό περιβάλλον διαφέρουν από νησί σε νησί. Συγκεκριμένα, τα νησιά ποικίλουν σε μέγεθος. Μικρότερο νησί είναι η Δήλος, με έκταση μόλις 3,6 τ.χλμ. και μεγαλύτερο η Νάξος με έκταση 274 τ.χλμ. Αντιθέσεις όμως παρατηρούνται και μέσα στα ίδια τα νησιά, στη διαμόρφωση του εδάφους και στην ποιότητα της βλάστησης. Στη Σύρο, παρατηρείται αντίθεση ανάμεσα στο βόρειο και στο νότιο τμήμα της. Το βόρειο είναι γυμνό, απότομο και αλίμενο, ενώ το νότιο είναι πολύ πιο επίπεδο, καλλιεργήσιμο με απάνεμα μικρά λιμάνια. Παρόμοια αντίθεση παρατηρείται και στην Άνδρο7. Γενικά, οι Κυκλάδες διαθέτουν λιγοστά καλλιεργήσιμα εδάφη λόγω των κλιματικών και περιβαλλοντικών συνθηκών που επικρατούν σε αυτές. Σε περιοχές με υψηλό υψόμετρο, όπως η Άνδρος, η Νάξος και η Τήνος, αξιοποιούνται περισσότερο οι βροχοπτώσεις και περισυλλέγεται περισσότερο νερό8, με αποτέλεσμα τα νησιά αυτά εξαιτίας του πιο πλούσιου υδροφόρου ορίζοντα να διαθέτουν περισσότερους διατροφικούς πόρους σε σχέση με τα μικρότερα νησιά9. Το κλίμα τω νησιών δεν φαίνεται να διαφέρει σημαντικά από εκείνο της προϊστορικής ιστορίας: Ζεστό και ξηρό το καλοκαίρι, ήπιο και υγρό το χειμώνα10. Η μικρή έκταση των νησιών σε συνδυασμό με τις περιορισμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και η μικρή απόσταση μεταξύ τους, καθώς κάθε νησί «βλέπει» καθαρά τα γειτονικά του, ευνόησε τη διαμόρφωση μιας κοινής πολιτισμικής ταυτότητας ήδη από την Νεολιθική εποχή11. Χωρίς αμφιβολία, στο σύμπλεγμα των Κυκλάδων διαφαίνεται μια ενότητα του νησιωτικού κόσμου12. 5 6 7 8 9 10 11 12

Τράντα-Νικόλη, 2006:13 . Ντούμας, 1997:23 Barber, 1994:5-6 . Κομνηνός, 2010:30 Barber, 1994:3 Broodbank, 2000:78 Broodbank, 2000:76-77 Barber, 1994:7 Τράντα-Νικόλη, 2006:13 Treuil et. al., 2015:97

— 12 —

ΟΙ ΚΥΚΛΑΔΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

Συγχρόνως, η ύπαρξη σημαντικών πετρωμάτων στις Κυκλάδες όπως οψιανός στην Μήλο, ίασπις στην Σύρο, σμύριδα στην Νάξο, μάρμαρο στην Πάρο και την Νάξο καθώς και άλλων μετάλλων, όπως ο άργυρος και ο μόλυβδος στην Σίφνο και ο χαλκός στην Κύθνο13 και στη Σέριφο14 και ο σχιστολιθικός χλωρίτης στη Μήλο15 έθεσαν τα νησιά των Κυκλάδων στο επίκεντρο των δικτύων ανταλλαγής16. Η εξαγωγή του οψιανού γινόταν σε μεγάλες ποσότητες και ο έλεγχος των ορυχείων αποτέλεσε παράγοντα-κλειδί στην ιστορία όχι μόνο της Μήλου αλλά όλων των Κυκλάδων. Άλλες πλουτοπαραγωγικές πηγές ήταν το αλάτι της Νάξου και της Μήλου και οι μυλόπετρες της Μήλου17. Το κυριότερο όμως στοιχείο στη ζωή των Κυκλαδιτών ήταν η θάλασσα. Αυτή έθετε τους περιορισμούς άλλα και παρείχε στους ανθρώπους τα αγαθά της18. Η θάλασσα διασφάλιζε τα χαρακτηριστικά των Κυκλάδων παρά την έντονη επιρροή των Μινωικού πολιτισμού. Ταξιδεύοντας, ήρθαν σε επαφή με κοινωνίες, από τις οποίες δεν αποκόμισαν μόνο υλικά αγαθά αλλά πήραν ιδέες που αφομοίωσαν εύκολα, μιας και ήταν δικές τους επιλογές19. Γίνεται επομένως αντιληπτό πως η θάλασσα λειτούργησε περισσότερο ως συνδετικό στοιχείο παρά ως διαχωριστικό20. Οι παράγοντες που προαναφέρθηκαν παράλληλα με την απουσία κεντρικής εξουσίας, η οποία ώθησε την ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας με στόχο να δημιουργηθούν δίκτυα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, χάρισαν στον Κυκλαδικό πολιτισμό μια ζωντάνια και εξωστρέφεια για πολλούς αιώνες21.

13 14 15 16 17 18 19 20 21

Ντούμας, 1990:83 Barber, 1994:14 Brodbank, 1989:331 Dickinson, 2003:61 Barber, 1994:14 Κομνηνός, 2010:30 Ντούμας, 1997:62 Hood, 2008:21 Τράντα-Νικόλη, 2006:13 . Barber, 1994:62

— 13 —

160 × 230 SPINE: 6.6 FLAPS: 70

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Μινωική επιρροή στο Ακρωτήρι Θήρας: Το συγκρότημα Δ

ISBN 978-618-205-188-7

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ