Skip to main content

Materia Medica στην Αρχαία Κυπριακή Ιατρική Γραμματεία

Page 1

ΜΑΛΑΠΑΝΗ Ν. ΑΘΗΝΑ

Materia Medica στην Αρχαία Κυπριακή Ιατρική Γραμματεία


Τιτλος

Materia Medica στην Αρχαία Κυπριακή Ιατρική Γραμματεία Συγγραφέας

Αθηνά Ν. Μαλαπάνη Σειρα

Επιστημονικά Επιmελεια - Διορθωση

Αθηνά Ν. Μαλαπάνη Layout - Design Myrtilo, Λένα Παντοπούλου Copyright© 2022 Αθηνά Ν. Μαλαπάνη Πρώτη Εκδοση

Αθήνα, Μάρτιος 2022 ISBN 978-618-205-262-4

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.


ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΝΟΤΗΤΑ 1: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ: ΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Οι κλάδοι της αρχαίας ελληνικής ιατρικής ��������������� 7 2. Ασθένεια και Φάρμακο ������������������������������������������ 10 3. Φαρμακολογία (ορισμός, κατηγοριοποιήσεις, πηγές) �������������������������������������������������������������������������������15 4. Ιατρική και επαγγέλματα σχετικά με τα φάρμακα � 24 5. Δυσκολίες μελέτης της αρχαίας ελληνικής και κυπριακής ιατρικής ��������������������������������������������������������� 29 6. Η παρούσα εργασία ����������������������������������������������� 32 ΕΝΟΤΗΤΑ 2: MATERIA MEDICA ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΥΛΩΝ ��������������������������������������������������� 35 ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΛΗΜΜΑΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ MATERIA MEDICA �������������������������������������������������154 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ����������������������������������������������������184 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ �������������������������������������������188

3


4


Ευρετήριο Αἷμα ������������������������������������ 35 Ἅλς /ἅλας �������������������������� 36 Ἀμίαντος ����������������������������� 44 Ἄμπελος/Οἶνος ������������������� 45 Ἀμυγδάλη ��������������������������� 52 Βρένθις (βλ. και κατωτέρω σ.λ. θρίδαξ) �������������������� 55 Διάρροδον κολλλύριον �������� 56 Διφρυγές (βλ. και κατωτέρω σ.λ. χαλκός) �������������������� 59 Έλαιον ��������������������������������� 61 Ἡλῖτις ���������������������������������� 61 Θρίδαξ (βλ. ανωτέρω και σ.λ. βρένθις) �������������������������� 62 Θύμος/Θύμον ���������������������� 64 Ἰός ��������������������������������������� 65 Καδμεία ������������������������������ 67 Κάλαμος ����������������������������� 69 Κάππαρις ���������������������������� 70 Καστόρ(ε)ιον �����������������������71 Κίκι ��������������������������������������71 Κόμμι ��������������������������������� 72 Κόστο ��������������������������������� 72 Κρόκος �������������������������������� 73 Κύανος �������������������������������� 76 Κύμινον ������������������������������ 77 Κύπειρον ����������������������������� 78 Κύπρος �������������������������������� 78 Κώνειο �������������������������������� 79

Λάδανον �����������������������������80 Λεπίς χαλκοῦ (βλ. και ανωτέρω σ.λ. ἡλῖτις) ���������������� 83 Λευκόιον �����������������������������84 Λυχνίς (Lychnis coronaria) �86 Μάννα �������������������������������� 87 Μέλαν ἰόν ���������������������������88 Μέλι �����������������������������������89 Μήκων ��������������������������������90 Μίσυ (βλ. και LSJ9) �������������� 97 Μυλική �������������������������������98 Μύρτος ����������������������������� 100 Νᾶπυ/Napus (Napos) ������� 100 Ναρδόσταχυ/νάρδος ��������� 102 Οἰνάνθη ���������������������������� 105 Οἶνος ����������������������������������107 Ὄξος/Acetum (βλ. και ανωτέρω σ.λ. ἄμπελος/οἶνος) ��107 Ὄπιον �������������������������������� 108 Ὀπός Κυρηναϊκός ���������������110 Πέπερι �������������������������������110 Πυτιά/Πιτύα �����������������������111 Πομφόλυγξ ������������������������ 112 Πύρεθρον ��������������������������� 113 Πυρίτης Λίθος �������������������� 114 Ῥόδον ��������������������������������� 115 Σαγάπηνος ������������������������� 116 Σάμψουχον ������������������������ 117 Σέσελις (η)/σέσελι(ν) �������� 118

5


Σιδηρῖτις (βλ. και σ.λλ. λευκόιον, χαμαίπιτυς) ������������������� �������������������������������������� 119 Σκώληξ ἰοῦ ������������������������ 121 Σκωρία �������������������������������122 Σμύρνα ������������������������������123 Σποδός/ Σπόδιον ����������������124 Στίμ(μ)υ �����������������������������127 Στυπτηρία ������������������������� 128 Συκῆ /Συκόμορον ���������������129 Σφόνδυλος �������������������������132 Σῶρυ/Σῶρι �������������������������133 Τέρμινθος ��������������������������134 Ὕδωρ ����������������������������������135 Ὑοσκύαμος (Hyoscyamos/ -us/ -um ή iusquiamus) ��������������������������������������136 Χαλβάνη ����������������������������139 Χάλκανθος (ἡ)/χάλκανθον (τό)/ χαλκανθές/ Chalcanthos (βλ. και σ.λλ. χαλκός, χαλκῖτις, μίσυ, σῶρι/σῶρυ) �������������������139 Χαλκῖτις (βλ. και σ.λλ. χάλκανθος, χαλκός, μίσυ, σῶρι/σῶρυ) �������������������142 Χαλκός �������������������������������143 Χαμαίπιτυς ����������������������� 150 Χαμαισύκη ������������������������� 151 Χρυσοκόλλα ����������������������� 151 Ὤχρα ����������������������������������153

Acetum ������������������������������154 Aes Cyprium ����������������������154 Aqua ����������������������������������154 Brassica (βλ. και κατωτέρω σ.λ. raphanus) ���������������155 Cadmeia �����������������������������157 Chalchanthos ��������������������157 Chalchitis ��������������������������157 Cypiron ���������������������������� 158 D<i>a codyon �������������������� 160 Diphryges ��������������������������162 Erynge �������������������������������162 Heliotropium ���������������������164 Mel ������������������������������������167 Misy ����������������������������������167 Myrtus �������������������������������167 Oleum �������������������������������170 Papaver ������������������������������174 Pompholyx ������������������������174 Raphanus (βλ. και ανωτέρω σ.λ. brassica) �����������������175 Sale(-is) ����������������������������� 177 Sampychus ������������������������ 177 Sebum ������������������������������� 177 Sinapis (βλ. και ανωτέρω σ.λ. νᾶπυ) ����������������������������178 Sory �����������������������������������178 Spodos �������������������������������178 Squarna aeris �������������������� 179 Utrica �������������������������������� 179 Verrucaria (herba) ������������ 181

6


ΕΝΟΤΗΤΑ 1

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ: ΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Οι κλάδοι της αρχαίας ελληνικής ιατρικής Ὁκόσα φάρμακα οὐκ ἰῆται, σίδηρος ἰῆται∙ ὅσα σίδηρος οὐκ ἰῆται, πῦρ ἰῆται∙ ὅσα δὲ πῦρ οὐκ ἰῆται, ταῦτα χρὴ νομίζειν ἀνίατα ( Ἱππ., Ἀφ. 25.7.87L).1 Από αυτό το χωρίο των ιπποκρατικών Ἀφορισμῶν γίνεται σαφές ότι η φαρμακολογία, η χειρουργική και η δίαιτα συνιστούν τους τρεις κλάδους της αρχαίας ιατρικής. Παρά το γεγονός ότι δεν θεωρούνταν ισάξιοι, ο αρχαίος ιατρός οφείλει να γνωρί-

1

Οι παραπομπές στα έργα του ιπποκρατικού corpus γίνονται για πρακτικούς λόγους μόνο από τον τόμο του Littré (εφεξής θα σημειώνεται με τη συντομογραφία L), βλ. É. Littré, Oeuvres Complètes Oeuvres completes d’ Hippocrate, τόμ. 1-10, Hakkert, Amsterdam 1973-1978. Ενδεικτική βιβλιογραφία για Ιπποκράτη, βλ. J. Jouanna, Hippocrate, Fayard, Paris 1992∙ J. Jouanna, μετάφρ. N. Allies, Greek Medicine from Hippocrates to Galen, Université de Paris – Sorbonne and Istitut de France (Academie des Inscriptions et Belles Lettres), Leiden ; Boston 2012.

7


ζει να χρησιμοποιεί και τους τρεις για την αντιμετώπιση οποιουδήποτε προβλήματος υγείας.2 Η φαρμακολογία και η χειρουργική, αντίθετα από τη δίαιτα, ήταν οι δραστικά επεμβατικές μέθοδοι στον οργανισμό του ασθενούς, γι’ αυτό και επιλέγονταν σχετικά συχνότερα για την εξουδετέρωση της βλαβερής επίδρασης μιας ασθένειας ή ενός τραύματος. Η δίαιτα δεν είχε τόσο μεγάλη και ταχεία αποτελεσματικότητα όσο οι άλλες δύο μέθοδοι. Τα πλεονεκτήματα της φαρμακολογίας συγκριτικά με τη χειρουργική είναι η απουσία των ενδεχόμενων εγχειρητικών ή μετεγχειρητικών επιπλοκών (π.χ. αιμορραγία, μόλυνση της χειρουργικής τομής κ.ά.), καθώς και η ενεργοποίηση διαδικασιών του οργανισμού, ούτως ώστε να αποκαταστήσει από μόνος του τη διαταραγμένη ισορροπία του, καταλήγοντας έτσι στο επιδιωκόμενο αποτέλεσμα σύμφωνα με τη νοοτροπία των αρχαίων ιατρών. Ωστόσο τα φάρμακα έπρεπε να χορηγούνται με φειδώ, καθώς μπορούσαν να προκαλέσουν περισσότερο κακό παρά καλό. Γενικότερα, η χειρουργική θεωρούνταν η έσχατη λύση στην αντιμετώπιση μιας ασθένειας. Πρωτεύουσα σημασία είχε η δίαιτα (βλ. και Πλ. Τίμ. 89b-d· τρόπος ζωής, διαβίωση, βίος < διαιτάω,-ῶ/ -άομαι,ῶμαι: ζω με ορισμένο τρόπο, βλ. και LSJ9). Η δίαιτα λοιπόν, πιστευόταν ότι μπορούσε να συντελέσει αποφα2

H. King, Greek and Roman Medicine, Bristol Classical Press, London 2001, σ. 44.

8


σιστικά στην αντιμετώπιση κάποιων ασθενειών. Έτσι, επιλέγονταν και εφαρμόζονταν διαφορετικά διατροφολόγια ανάλογα με την ηλικία και το φύλο του κάθε ασθενούς, που μπορεί μάλιστα και να διαφοροποιούνταν ανά εποχή.3 Δεν γίνεται λόγος για φάρμακα, αλλά για θεραπευτικές τροφές, τις λεγόμενες τροφές-φάρμακα (π.χ. ῥυφήματα,πόματα, χυλοί, βότανα), που παρασκευάζονταν από τον ιατρό και η ορθή τήρησή τους ελεγχόταν από τον βοηθό του.4 Η σημασία της δίαιτας στην αντιμετώπιση ασθενειών εμφανίζεται και στον Γαληνό, έναν από τους σημαντικότερους ιατρούς-φαρμακολόγους της αρχαιότητας, που έδωσε τεράστια ώθηση στη φαρμακολογική έρευνα.5 Ο Γαληνός πίστευε ότι ο καλύτερος θεραπευτής ήταν αυτός που χρησιμοποιούσε τα φάρμακα, τη διατροφή ή και τα δύο για τη θεραπεία των ασθενών του, ενώ απέφευγε τη χειρουργική επέμβαση (Περὶ κράσ. 3.2.78 K).6 Yποστήριζε ότι ακόμη και χρόνιες 3

4 5 6

H. King, ό.π., σσ. 4-5, 18, 42-47, 58, 60, 63-64. Βλ. επίσης ενδεικτικά M. Grant, Galen on Food and Diet, Routledge, London & New York 2000, κυρίως σσ. 2, 6-8, 10, 25, 29, 55, 76, 127, 199 (για τη δίαιτα) και 73-76 (για την τροφή ως φάρμακο)∙ C. Grottanelli & L. Milano (επιμ.), Food and Identity in the Ancient World, Sargon, Padova 2004. Δ. Τσεκουράκης, Ἱπποκράτης, Περί Ἀρχαίας Ἰητρικῆς, Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 102-103. Βλ. περισσότερα, Δ. Κουτρούμπας, Η Φαρμακολογία του Γαληνού, διδ. διατρ., Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα 2010. S. Vogt, “Drugs and Pharmacology” στο R.J. Hankinson (επιμ.), The Cambridge Companion to Galen, Cambridge University Press, Cambridge 2008, σ. 304.

9


ISBN 978-618-205-262-4

9 786182 052624


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Materia Medica στην Αρχαία Κυπριακή Ιατρική Γραμματεία by Εκδόσεις Οσελότος - Issuu