160 × 230 SPINE: 18 FLAPS: 70
Νίκου Χρ. Χριστογιάννη
ISBN 978-618-205-187-0
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Λόγια του τόπου μου
Μια τυπική οικογένεια του χωριού πριν εκατό χρόνια
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ο Νίκος Χριστογιάννης γεννήθηκε στη Γκούρα (Βαπτιστής) Ιωαννίνων το 1940. Φοίτησε στο δημοτικό σχολείο του χωριού του από το 1945 μέχρι το 1951 και εν συνεχεία στο γυμνάσιο αρρένων Ιωαννίνων. Από το 1957 μέχρι το 1959 φοίτησε, με υποτροφία, στη Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωαννίνων, απ’ όπου έλαβε το πτυχίο του δασκάλου. Υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρος αξιωματικός από το 1961 μέχρι το 1963. Το 1964 διορίστηκε δάσκαλος και υπηρέτησε σε σχολεία του Νομού Ιωαννίνων, ενώ για μια πενταετία (1988 – 1993) αποσπάστηκε και υπηρέτησε σε σχολεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στο κρατίδιο Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας, και από το 1997 συνταξιοδοτήθηκε. Το 1966, υπηρετώντας ως δάσκαλος στο παραμεθόριο χωριό Αγία Μαρίνα Πωγωνίου, τιμήθηκε από το Βασιλιά Κωνσταντίνο με την απονομή του «Αργυρού Σταυρού του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος» για εθνική, φιλανθρωπική και κοινωνική δράση. Παντρεύτηκε την συγχωριανή του Ελπινίκη Ιω. Κύρκου και απέκτησε τέσσερα παιδιά. Έχει γράψει και το βιβλίο: «Το χωριό μου, η Γκούρα (Βαπτιστής), και οι χωριανοί μου», εκδόσεις Οσελότος Αθήνα 2017.
Λόγια του τόπου μου
Νίκου Χρ. Χριστογιάννη
Λόγια του τόπου μου Του χωριού Γκούρα (Βαπτιστής) Ιωαννίνων και όχι μόνο
α. Ντοπιολαλιά β. Παροιμίες
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Τιτλος Λόγια του τόπου μου
Συγγραφέας Νίκος Χριστογιάννης Σειρα Ιστορία [7358] 1121/01
Layout - Design Myrtilo, Λένα Παντοπούλου Copyright© 2021 Νίκος Χριστογιάννης
Πρώτη Εκδοση Αθήνα, Νοέμβριος 2021 ISBN 978-618-205-187-0
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα. Ο συγγραφέας φέρει την αποκλειστική ευθύνη για τις γνώμες και περιγραφές που διατυπώνονται σε αυτό το βιβλίο. Οι εκδόσεις “Οσελότος” δεν φέρουν αρμοδιότητα για την επιβεβαίωση ή την άρνηση του περιεχομένου ούτε παρέχουν εγγύηση για την αλήθεια των δηλώσεων του συγγραφέα. Εναπόκειται στον αναγνώστη να κρίνει ανεξάρτητα για το αν γίνεται δέκτης ψευδών δηλώσεων ή όχι. Οι εκδόσεις “Οσελότος” δεν φέρουν καμία ευθύνη προς οποιοδήποτε πρόσωπο ή οντότητα θίγεται ή υφίσταται απώλεια ή ζημία προερχόμενη από τις πληροφορίες που περιέχονται στο παρόν βιβλίο ή τη χρήση αυτών ή την πίστη σε αυτές.
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:
Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr
Πρόλογος
Γ
εννημένος και μεγαλωμένος σ’ ένα από τα δύσβατα και κακοτράχαλα χωριά των Τζουμέρκων, γνώρισα και έζησα τις δυσκολίες και τον διαρκή αγώνα των κατοίκων αυτών για την επιβίωσή τους στον άγονο αυτόν τόπο και γαλουχήθηκα με τις παραδόσεις και τη «γλώσσα» των απλών ανθρώπων του βουνού. Λέγοντας «γλώσσα» δεν εννοώ, φυσικά, μια ξεχωριστή αλλά την ίδια την ελληνική γλώσσα όπως αυτή διαμορφώθηκε από τις συνθήκες του περιβάλλοντος και από εξωτερικές επιδράσεις και δημιουργήθηκε με το πέρασμα των χρόνων το γλωσσικό ιδίωμα του τόπου. Το λεξιλόγιο αυτό δεν είναι προϊόν αστικού αλλά κυρίως αγροτικού πολιτισμού και ως εκ τούτου δεν συναντούμε σ’ αυτό ιδέες, θεσμούς, αφηρημένες έννοιες. Βλέποντας ότι με τον καιρό αυτός ο τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας τείνει να εκλείψει, θεώρησα σκόπιμο να καταγράψω όσα μπορέσω από τα στοιχεία αυτού του γλωσσικού ιδιώματος, το οποίο αποτέλεσε τη «μητρική μου γλώσσα», όχι για να προσπαθήσω να το διατηρήσω ζωντανό, πράγμα αδύνατον κι ανώφελο συνάμα, αλλά για να μείνει καταγεγραμμένο, ώστε για μεν τους παλιότερους να ξυπνά μνήμες και νοσταλγίες του παρελθόντος, για δε τους νεότερους να αποτελεί πηγή γνώσης και κατανόησης των συνθηκών και του τρόπου ζωής των προγόνων τους και τέλος να αποτελέσει μια βάση δεδομένων για ενδεχόμενη χρήση κάθε ενδιαφερόμενου. Ταυτόχρονα προσπάθησα να συγκεντρώσω και τις πιο σημαντικές από τις παροιμίες που υπήρχαν και υπάρχουν ακόμα σε χρήση στον τόπο μας και στην ευρύτερη περιοχή, αλλά και πολλές απ’ αυτές σε πανελλήνια κλίμακα.
Η προσπάθεια αυτή, πολύχρονη και επίπονη, δεν διεκδικεί την αναγνώρισή της ως επιστημονικής εργασίας, η οποία απαιτεί τις απαραίτητες γνώσεις γλωσσολογίας, αλλά αποτελεί μια απλή καταγραφή και σαν τέτοια ευελπιστώ να κριθεί με τη δέουσα επιείκεια και κατανόηση. Τέλος, θα ήταν παράλειψη να μην εκφράσω τις ευχαριστίες μου στο διοικητικό συμβούλιο της Αδελφότητας Βαπτιστού, το οποίο αγκάλιασε την προσπάθειά μου αυτή και ανέλαβε την έκδοση και διάθεση του πονήματος αυτού. Γιάννινα Νοέμβριος 2021
Νίκος Χριστογιάννης Αγίας Σοφίας 54 Γιάννινα Τηλ. 2651067964 Κιν. 6938744793 e-mail: nikoschristogiannis@gmail.com
—6—
Σ Υ Ν ΤΟΜΟΓ ΡΑΦΙ Ε Σ αλβ. αλβανική αμετβ. αμετάβατο αντίθ. αντίθετο αντων. αντωνυμία απρόσ. απρόσωπο αριθμ. αριθμητικό αρσ. αρσενικό βεν. βενετική βλάχ. βλάχικη βλ. βλέπε βουλγ. βουλγαρική γεν. γενική γραμ. γραμμάριο δεικτ. δεικτική δημ. τραγ. δημοτικό τραγούδι ενετ. ενετική επίθ. επίθετο επίρ. επίρρημα επιφ. επιφώνημα ερωτ. ερωτηματική θηλ. θηλυκό ιταλ. ιταλική
λ. λέξη ΛΑΟΓΡ. Λαογραφία λατ. λατινική μετβ. μεταβατικό μεταφ. μεταφορικά ουδ. ουδέτερο ουσ. ουσιαστικό παροιμ. παροιμία παρακιν. παρακινητικό πληθ. πληθυντικός ποσοτ. ποσοτικό πρόθ. πρόθεση προσ. πρόσωπο, προσωπικός π.χ. παραδείγματος χάριν ρουμ. ρουμανική σλαβ. σλαβική τοπ. τοπικό τουρκ. τουρκική τροπ. τροπικό Φρ. φράση χρον. χρονικό
—7—
Μ Έ Ρ ΟΣ Α ΄
Ντοπιολαλιά Εισαγωγή Το λεξιλόγιο αυτό περιλαμβάνει λέξεις του γλωσσικού ιδιώματος του χωριού μου πρωτίστως και των γύρω χωριών, αλλά εν μέρει και με κάποιες διαφοροποιήσεις από τόπο σε τόπο, και της ευρύτερης περιοχής των Ιωαννίνων και της Ηπείρου γενικότερα. Οι περισσότερες απ’ αυτές είναι ακόμα σε ευρεία χρήση από τις παλιότερες γενιές, ενώ άλλες έχουν περιπέσει σε αχρησία. Όλες όμως τις έχω ακούσει σε διάφορες συνομιλίες και τις περισσότερες τις έχω χρησιμοποιήσει και τις χρησιμοποιώ ακόμα ο ίδιος, ιδιαίτερα όταν συνομιλώ με ανθρώπους της ηλικίας μου ή και παλιότερους. Τα λήμματα δίνονται χωρίς τις διάφορες μεταβολές που υφίσταται η λέξη κατά την προφορά της (αναπτύξεις, αποβολές κ.λπ.), για να είναι δυνατή η ταξινόμησή τους κατά σειρά αλφαβητική κι ακολούθως ευκολότερη η αναζήτησή τους από το χρήστη, ενώ για την πληρέστερη κατανόηση της σημασίας που παίρνει η λέξη μέσα στο λόγο δίνεται σχετικό παράδειγμα, το οποίο αποδίδει την αυτούσια, κατά το δυνατόν, προφορά της λέξης. π.χ. (λέξη) μιντάτι, (ερμηνεία) ομαδική προσφορά εργασίας χωρίς αμοιβή, αλληλοβοήθεια, (παράδειγμα): Το Σαββάτο έχω μ’ντάτ’ να φέρω τα λ’θάρια για το σπίτ’. Οι φράσεις που χρησιμοποιούνται στα παραδείγματα αποτελούν δείγματα φωνητικής και λεκτικής έκφρασης του γλωσσικού αυτού ιδιώματος. Όταν η λέξη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ιστορικά ή λαογραφικά, γίνεται και το ανάλογο σχόλιο. Προς αποφυγήν χρήσης διαφόρων συμβόλων για τη φωνητική απόδοση μερικών φθόγγων (σ, τσ, τζ) όταν ακολουθούνται από
—9—
φωνήεν (α, ο, ου) προτιμήθηκε η συνόδευσή τους από ένα ι, ώστε ο ήχος να γίνεται δασύς (παχύς) π.χ. σαματάς → σιαματάς, σοκόλι → σιοκόλι, σούστα → σιούστα, σφυρίζω → σουρίζω → σιουρίζω, τζαντές → τζιαντές, τζοβαΐρι → τζιοβαΐρι, τσατμάς → τσιατμάς, τσόλι → τσιόλι, τσουρέπι → τσιουρέπι. Η φωνητική απόδοση, βέβαια, των παραπάνω συμφώνων στον προφορικό λόγο δε μπορεί να αποτυπωθεί επακριβώς και στο γραπτό λόγο. Ο αστερίσκος (*) παραπέμπει στο σχετικό λήμμα. Όταν μια λέξη δάνειο από ξένη γλώσσα έχει χάσει την αρχική της έννοια και αποδίδεται εδώ με διαφορετική, τότε μέσα σε παρένθεση, μαζί με την ένδειξη της γλώσσας προέλευσης αποδίδεται και η αρχική της έννοια και στη συνέχεια η σημερινή. π.χ. καραμπουζουκλής, ο, (λ. τουρκ. = αυτός που έχει μαύρο μουστάκι). Εδώ όμως της αποδίδεται η έννοια: άντρας ωραίος, λεβέντης.
— 10 —
Α αβτζής, (λ. τουρκ.), κυνηγός, καλός σκοπευτής. άγανο, το, 1. το μουστάκι του καρπού των σιτηρών: Γιόμ’σαν τα σκ’τιά άγανα. 2. λεπτό κόκαλο ψαριού: Είχε πολλά άγανα αυτό το ψάρ’. αγγάρεια, η, 1. αναγκαστική εργασία, αγγαρεία: Δ’λεύ’ αγγάρεια, δεν έχ’ όρεξ’. 2. Φρ: «Βγάζ’ τα σκ’λιά από τ’ν αγγάρεια», δεν κάνει τίποτε, τεμπελιάζει. 3. Φρ: «Στέκεται στ’ αγγάρεια», στέκεται κάπως ανυπόμονα σαν να είναι έτοιμος να φύγει: Κάτσε καταή, τι στέκεσαι στ’ αγγάρεια. αγγειό, το, δοχείο, μαγειρικό σκεύος: Να πλύν’ς τ’ αγγειά. άγγονας, ο, ο εγγονός. αγγονιά, η, η εγγονή. αγιαστούρα, η, το ματσάκι βασιλικού, με το οποίο ραντίζει ο παπάς κατά τον αγιασμό. αγιόκλημα, το, το φυτό αιγόκλημα (κατά παρετυμολογία προς τη λέξη άγιος): Μοσκοβολάει τ’ αγιόκλημα. αγιόσμος, ο, το αρωματικό φυτό ηδύοσμος, δυόσμος, (κατά παρετυμολογία προς τη λέξη άγιος). αγκίδα, η, λεπτή και αιχμηρή σχίζα ξύλου, ακίδα: Μ’ μπήκε νια αγκίδα στο χέρ’ και με πονάει πολύ. αγκυλώνω, 1. κεντώ, τρυπώ, προκαλώ πόνο σε βάθος: Έχω ένα αγκάθ’ στο δάχτ’λο και μ’ αγκυλών’. 2. πειράζω, πληγώνω κάποιον με τα λόγια μου: Μ’ αγκύλωσε με τ’ς κ’βέντες πούειπε. αγκωνή, η, γωνία, η θέση δίπλα στο τζάκι: Οι γερόντ’ κάθ’νται στ’ν αγκωνή. αγλέουρας, ο, 1. δηλητηριώδες φυτό, γαλατσίδα. 2. Φρ: «’Εφαε τον αγλέουρα», έφαγε πολύ. 3. Φρ: «Να, που να φας τον αγλέουρα!», (κατά-
ρα), να βουβαθείς, να σκάσεις. αγνός, -ή, -ό, ανόθευτος, σκέτος: Φάε και ψωμί, μην το τρως αγνό το
φαΐ.
αγουροφάης, ο, αυτός που τρώει άγουρα φρούτα: «Κάλλιο αγουροφάης παρά γουρμοφάης», (παροιμ.). αγρεύω, οργίζομαι, εξαγριώνομαι: Άγρεψε και δε μπορούμαν να τον
ησυχάσουμε.
αγριάδα, η, χόρτο, ζιζάνιο με βαθιές ρίζες: Γιόμ’σε το χωράφ’ αγριάδα.
— 11 —
160 × 230 SPINE: 18 FLAPS: 70
Νίκου Χρ. Χριστογιάννη
ISBN 978-618-205-187-0
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Λόγια του τόπου μου
Μια τυπική οικογένεια του χωριού πριν εκατό χρόνια
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ο Νίκος Χριστογιάννης γεννήθηκε στη Γκούρα (Βαπτιστής) Ιωαννίνων το 1940. Φοίτησε στο δημοτικό σχολείο του χωριού του από το 1945 μέχρι το 1951 και εν συνεχεία στο γυμνάσιο αρρένων Ιωαννίνων. Από το 1957 μέχρι το 1959 φοίτησε, με υποτροφία, στη Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωαννίνων, απ’ όπου έλαβε το πτυχίο του δασκάλου. Υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρος αξιωματικός από το 1961 μέχρι το 1963. Το 1964 διορίστηκε δάσκαλος και υπηρέτησε σε σχολεία του Νομού Ιωαννίνων, ενώ για μια πενταετία (1988 – 1993) αποσπάστηκε και υπηρέτησε σε σχολεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στο κρατίδιο Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας, και από το 1997 συνταξιοδοτήθηκε. Το 1966, υπηρετώντας ως δάσκαλος στο παραμεθόριο χωριό Αγία Μαρίνα Πωγωνίου, τιμήθηκε από το Βασιλιά Κωνσταντίνο με την απονομή του «Αργυρού Σταυρού του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος» για εθνική, φιλανθρωπική και κοινωνική δράση. Παντρεύτηκε την συγχωριανή του Ελπινίκη Ιω. Κύρκου και απέκτησε τέσσερα παιδιά. Έχει γράψει και το βιβλίο: «Το χωριό μου, η Γκούρα (Βαπτιστής), και οι χωριανοί μου», εκδόσεις Οσελότος Αθήνα 2017.