160 × 230 SPINE: 44.3 FLAPS: 80
Σ
ε ένα ταξίδι στον χρόνο που εκκινεί από τους μεσαιωνικούς νομικούς κώδικες και ολοκληρώνεται με το ευρωπαϊκό (κοινοτικό-ευρωενωσιακό) δίκαιο παρουσιάζεται, με τον κατά το δυνατόν περιεκτικότερο και πληρέστερο τρόπο, η ιστορία του ευρωπαϊκού δικαίου, με άξονα την διαδικασία του εξορθολογισμού και της εκκοσμίκευσής του. Η προοδευτική αυτή πορεία αποτελεί τον καθοδηγητικό μίτο της αφήγησης, η οποία εκδιπλώνεται μέσα από μία πληθώρα νομικών γεγονότων, ρευμάτων σκέψης και ιδεών που διαμόρφωσαν το ευρωπαϊκό δίκαιο. Στόχος του συγγραφέα είναι η ανάδειξη των τομών, των ασυνεχειών, των προοδευτικών και των οπισθοδρομικών κινήσεων μέσα από τις οποίες διήλθε το ευρωπαϊκό δίκαιο. Τα θεμέλια του τελευταίου ετέθησαν με τους μεσαιωνικούς κώδικες των γερμανικών φύλων, η κρισιμότερη ωστόσο τομή του αποτελεί αναμφίβολα η αναγέννηση του ρωμαϊκού δικαίου και η γένεση του κανονικού δικαίου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας τον 11ο αιώνα, έναν αιώνα αναγεννητικό για το σύνολο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Κατά την πρώιμη νεωτερικότητα, με την ανάδυση των απολυταρχικών καθεστώτων, εκδηλώνονται οι πρώτες προσπάθειες κατάργησης του φεουδαλικού δικαίου με οχήματα το βασιλικό και το «αστικό» δίκαιο των πόλεων. Σε αντίθεση με το ποινικό δίκαιο που εκτραχύνεται, στο ιδιωτικό δίκαιο η διαθήκη και το δίκαιο των συμβάσεων στην βάση της αρχής της συναίνεσης επικρατούν σταδιακά σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο, καταργείται δε η μεσαιωνική τυποκρατία. Με το κλασσικό φυσικό δίκαιο του 16ου αιώνα διατυπώνεται το πρόταγμα της ισότητας των ανθρώπων και η ανάγκη σφυρηλάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην βάση γενικών
φιλοσοφικών αρχών καθοδηγητικών της νομικής πράξης. Απότοκο των θεωριών του φυσικού δικαίου και των γενικότερων ιδεών της εποχής του Διαφωτισμού αλλά και της Γαλλικής Επανάστασης αποτελούν η εκπόνηση συνταγμάτων και η θεμελίωση των αρχών της διάκρισης των εξουσιών και του κοινοβουλευτισμού τον 19ο αιώνα, έναν αιώνα που θα δει την γένεση του διοικητικού δικαίου και έναν σχετικό εξανθρωπισμό του ποινικού δικαίου με την κατάργηση της ποινικής δικονομίας της Ιεράς Εξέτασης. Τον ίδιο αιώνα διευρύνεται και η ελευθερία σύναψης συμβάσεων, με τους ναπολεόντειους κώδικες και τον γερμανικό Πανδεκτισμό να κυριαρχούν στο ιδιωτικό δίκαιο. Το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα σφραγίζεται από την κατάργηση του συνταγματικού δικαίου και την εφαρμογή ενός απάνθρωπου ποινικού δικαίου από τα ολοκληρωτικά φασιστικά και ναζιστικά καθεστώτα. Μία ανωμαλία που αποκαθίσταται μεταπολεμικά με την παλινόρθωση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και του συνταγματισμού, με ιδιαίτερη έμφαση στην διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και με μέσο ένα εξελιγμένο διοικητικό δίκαιο. Αλλά και το ιδιωτικό δίκαιο καθίσταται κοινωνικότερο μέσα από τον περιορισμό της ελευθερίας των συμβάσεων, την θέσπιση του πολιτικού γάμου και του διαζυγίου, την νομική, τουλάχιστον, εξίσωση ανδρών και γυναικών, και την χειραφέτηση των τελευταίων χάρη στην ρωσική επαναστατική νομοθεσία. Το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα σφραγίζεται από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την παραγωγή του ευρωενωσιακού δικαίου, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και μία επικίνδυνη στροφή, στα τέλη του αιώνα, προς την ασύδοτη φιλελευθεροποίηση θεσμών, αρχών, και ιδεών. ISBN 978-960-564-977-7
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ο Μιλτιάδης Οικονόμου γεννήθηκε το 1968 στην Αθήνα. Αποφοίτησε από την Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνεργάστηκε με τις εκδόσεις Εκάτη, μεταφράζοντας τα ακόλουθα βιβλία: «Το βυζαντινό υπόβαθρο της ιταλικής Αναγέννησης» του Kenneth Setton (2008), «Πώς πέρασε η ελληνική γνώση στους Άραβες» του De Lacy O’Leary (2010), «Η καντιανή ηθική και η κριτική του Σόπεναουερ» του Michael Kelly (2017) με διεξοδικό εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή, συνεισφέροντας και ένα ακόμα εισαγωγικό σημείωμα στην ειδική έκδοση της Alpha Trust για τον βίο του Μπάζιλ Ζαχάροφ (2010). Το 2014 εξέδωσε και πάλι με τις εκδόσεις Εκάτη τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας «Ο δυτικός Μεσαίωνας και η μετάβαση στην Νεοτερικότητα», με τον τρίτο να έπεται δύο χρόνια αργότερα. Τα τελευταία χρόνια ζει και εργάζεται στην Λευκάδα.
Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου από τον Μεσαίωνα έως τις ημέρες μας
ΤΙΤΛΟΣ
Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου
από τον Μεσαίωνα έως τις ημέρες μας ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Μιλτιάδης Οικονόμου ΣΕΙΡΑ
Επιστημονικά [5358] 0920/02 ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Μιλτιάδης Οικονόμου LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2020 Μιλτιάδης Οικονόμου ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Σεπτέμβριος 2020 ISBN 978-960-564-977-7
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
ΜΙΛΤΙΆΔΗΣ ΟΙΚΟΝΌΜΟΥ
Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου από τον Μεσαίωνα έως τις ημέρες μας
— ΑΘΗΝΑ 2020 —
Πρόλογος
Μ
ία ιστορία του ευρωπαϊκού δικαίου οφείλει να περιλαμβάνει το αρχαίο ελληνικό, το ρωμαϊκό και το βυζαντινό δίκαιο. Η πληθώρα ωστόσο εγχειριδίων που καλύπτουν με επάρκεια τα γνωστικά αυτά πεδία και η ανάγκη μίας κατά το δυνατόν περιεκτικότερης και πληρέστερης κάλυψης ενός ευρύτατου χρονικού διαστήματος που εκτείνεται από τον Μεσαίωνα έως την εποχή μας, επέβαλε την επιλογή του Μεσαίωνα ως αφετηριακού σημείου της αφήγησης. Το ρωμαϊκό και το βυζαντινό δίκαιο διαπλέκονται φυσικά με το ευρωπαϊκό δίκαιο, ασκώντας καταλυτική επίδραση ιδίως επί του μεσαιωνικού, εξ ού και οι συχνές αναφορές σε αυτά στο πλαίσιο της αφήγησης. Οι απόηχοι μάλιστα του ρωμαϊκού δικαίου, όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, θα εξακολουθήσουν να γίνονται αισθητοί ακόμα και στον 20ο αιώνα. Μία ιστορία του ευρωπαϊκού δικαίου θα έπρεπε επίσης να περιλαμβάνει και το δίκαιο που παρήχθη από την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους ως και τις ημέρες μας. Και εδώ όμως πρυτάνευσε η σκέψη ότι στην αγορά υπάρχει πληθώρα γενικών και ειδικών εγχειριδίων καθώς και μονογραφιών που καλύπτουν πλήρως το αντικείμενο. Το περιοριστικό πλαίσιο της έκδοσης κατέστησε επίσης αδύνατη την έκθεση του ιστορικού και πολιτισμικού υπόβαθρου, το οποίο θα διευκόλυνε ομολογουμένως την πρόσληψη των εξελίξεων στον χώρο του δικαίου. Η πρόσληψη του κειμένου προϋποθέτει επομένως από τον αναγνώστη μία στοιχειώδη γνώση του ιστορικού και πολιτισμικού πλαισίου, η οποία μπορεί να ενισχυθεί πάντως με πληροφορίες αντλημένες από το διαδίκτυο. Η διασάφηση των νομικών όρων και εννοιών και ο αναλυτικός, επεξηγηματικός τρόπος της γραφής, έτσι ώστε το κείμενο να είναι προσιτό και κατανοητό όχι μόνο από το νομικό αναγνωστικό κοινό, υπήρξε ιδιαίτερη μέριμνα του συγγραφέα. Και εδώ ωστόσο μία στοιχειώδης νομική γνώση αποτελεί αναγνωστικό πλεονέκτημα. Η απουσία παραπομπών δεν οφείλεται μόνο στην ανάγκη της οικονομίας αλλά και στην πεποίθηση του συγγραφέα ότι σε ένα τέτοιο πυκνογραμμένο κείμενο αυτές λειτουργούν διασπαστικά, δυσχεραίνοντας την ανάγνωση. Σε ένα εξ άλλου σύνθετο έργο, όπως το ανά χείρας, η απόπειρα να διαφοροποιηθούν ή και να διακριθούν οι πηγές θα αποτελούσε χίμαιρα. Γι’ αυτό και προτιμήθηκε μία γενική και όχι μία εξαντλητική βιβλιογραφία αναγνωσμένων, καταξιωμένων βιβλίων αναφοράς που διασφαλίζουν στον αναγνώστη που επιθυμεί να εμβαθύνει μία στέρεη, αξιόπιστη ύλη. Μεθοδολογικά επελέγη η γενετική-εξελικτική έκθεση των ιστορικών γεγονότων και των ιδεών που συνδιαμόρφωσαν το ευρωπαϊκό δίκαιο, στην βάση των δύο θεμελιωδών πυλώνων και κινητήριων μοχλών της ιστορικής προόδου και της εξέλιξης των ιδεών, τον εξορθολογισμό και την εκκοσμίκευση. Η μέθοδος αυτή θεωρείται κατά κοινή ομολογία η ιδεωδέστερη και αποτελεσματικότερη μαθησιακά καθώς ο ανθρώπινος νούς είναι φύσει προγραμματισμένος να λειτουργεί κατ’ ακολουθία, αιτιωδώς, αλυσιδωτά. Ακόμα και εκεί όπου η θεματική προσέγγιση επιβάλλεται εξ ανάγκης, όπως π.χ. στην πραγμάτευση των επί μέρους νομικών κλάδων, η αφήγηση υποτάσσεται στην γραμμικότητα. Κρίσιμες τομές, συνέχειες και ασυνέ-
χειες, νεωτερισμοί και οπισθοδρομήσεις συνυφαίνονται σε ένα ταξίδι στον χρόνο που εκκινεί από τους μεσαιωνικούς νομικούς κώδικες και ολοκληρώνεται με το ευρωπαϊκό (κοινοτικό ευρωενωσιακό) δίκαιο. Μία ιστορία του ευρωπαϊκού δικαίου δεν θα μπορούσε τέλος να αφήσει εκτός πραγμάτευσης τα φιλοσοφικά ρεύματα και τις νομικές ιδέες που επέδρασαν στα νομικά γεγονότα, όπως π.χ. οι θεωρίες του φυσικού δικαίου ή η νομική φιλοσοφία του Διαφωτισμού στους ευρωπαϊκούς αστικούς και ποινικούς κώδικες του 18ου και 19ου αιώνα. Ο συγγραφέας προσπάθησε πάντως να αποφύγει, όσο ήταν δυνατό, την «εισπήδηση», επιφυλασσόμενος να εκδώσει εν ευθέτω χρόνω μία ιστορία της φιλοσοφίας του δικαίου. Μοναδική παρέκβαση από το ευρωπαϊκό περιεχόμενο του βιβλίου αποτελεί η αναπόφευκτη εκτενής αναφορά στην αμερικανική συνταγματική ιστορία, μία αναφορά που επιβάλλεται από την κομβική θέση της τελευταίας στην αλυσίδα της συνταγματικής ιστορίας. Λευκάδα 15/8/2020 Μιλτιάδης Οικονόμου
Α΄ ΜΕΡΟΣ Το Μεσαιωνικό Δίκαιο 1. Η κατάσταση του δικαίου κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα (5ος-11ος αιώνας) Οι νόμοι ή κώδικες του γερμανικού εθιμικού δικαίου (leges barbarorum) Τα γερμανικά ή «βαρβαρικά» φύλα που κατέκλυσαν την δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήδη από τον 5ο αιώνα επέτρεψαν στους πολυαριθμότερους εκρωμαϊσμένους και ρωμαϊκούς πληθυσμούς να διατηρήσουν το υφιστάμενο ρωμαϊκό αστικό δίκαιο και τους νομικούς θεσμούς τους, εφαρμόζοντας στους δικούς τους πληθυσμούς το πατροπαράδοτο, φυλετικό ή εθιμικό, άγραφο δίκαιο (ewa). Ο όρος «γερμανικό δίκαιο» δεν αναφέρεται σε ένα ενιαίο νομικό σύστημα αλλά σε μία οικογένεια νομικών συστημάτων. Στα γερμανικά φύλα υπήρχε μία στοιχειώδης έννομη τάξη, δηλαδή συγκροτημένες αρχές που νομοθετούσαν και απένεμαν δικαιοσύνη. Η τάξη αυτή συνιστούσε την μοναδική έννομη διάσταση του κοινωνικού βίου τους. Οι πρωιμότερες γραπτές μαρτυρίες προέρχονται από την Germania (περί το 98) του ρωμαίου ιστορικού Τάκιτου και αφορούν συλλογές εθιμικών νόμων. Κάθε γερμανική φυλετική ομάδα είχε τον δικό της πατροπαράδοτο και απαραβίαστο νόμο (stamm), ο οποίος εφαρμοζόταν με προσωπικό και υποκειμενικό τρόπο από τους πρεσβύτερους που συμμετείχαν στις δημόσιες συνελεύσεις των τοπικών φυλετικών κοινοτήτων. Ο βασιλιάς δεν ήταν κυρίαρχος νομοθέτης ούτε αποτελούσε αυτόνομη πηγή δικαίου καθώς δεν μπορούσε να νομοθετήσει παρά μόνο με την έγκριση της συνέλευσης. Οι αποφάσεις ή τα διατάγματά της (doom) αποτελούσαν μάλλον επιβεβαιώσεις του εθιμικού νόμου παρά νομοθεσία με τη νεωτερική έννοια. Ο κληρονομημένος, πατροπαράδοτος νόμος είχε για τα γερμανικά φύλα ιερή σημασία, καθώς, πέραν του ότι αποτελούσε όριο άσκησης της βασιλικής εξουσίας, δέσμευε και ηθικά τον ηγεμόνα. Την δικαιοσύνη απένεμαν εκλεγμένοι στρατιωτικοί αρχηγοί. Οι ολιγάριθμες δίκες που διεξάγονταν δημόσια, στο ύπαιθρο, αφορούσαν πράξεις προδοσίας ή λιποταξίας οι οποίες τιμωρούνταν με την θανατική ποινή. Όλα τα υπόλοιπα αδικήματα αποζημιώνονταν χρηματικά με το wergeld, το ποσό δηλαδή με το οποίο τιμολογείτο κάθε μέλος της φυλής σύμφωνα με την κοινωνική θέση του και το αντίστοιχο ποσό με το οποίο αποζημιωνόταν η φυσική βλάβη ή ο θάνατός του. Ένα μέρος της αποζημίωσης αποδιδόταν στο επιζών θύμα ή στην οικογένεια του θύματος και ένα άλλο μέρος στον βασιλιά ή στην κοινότητα. Εφαρμόζονταν τέλος η μονομαχία και το σύστημα των δοκιμασιών στην πυρά ή στο ύδωρ, η έκβαση των οποίων, και άρα η ενοχή ή η αθωότητα των δοκιμαζομένων προσώπων, αποδιδόταν στην παρέμβαση του θεού.
8
Α΄ ΜΕΡΟΣ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΌ ΔΊΚΑΙΟ
Με την πάροδο του χρόνου οι βασιλείς των γερμανικών φύλων αποφάσισαν να καταγράψουν –μιμούμενοι τους ρωμαίους νομομαθείς, όχι όμως και το ίδιο το ρωμαϊκό δίκαιο– σε χύδην λατινική γλώσσα το εθιμικό δίκαιό τους σε συλλογές νόμων ή κώδικες που εστίαζαν στο ιδιωτικό και ποινικό δίκαιο. Μολονότι με την καταγραφή του εθιμικού δικαίου οι γερμανοί βασιλείς θέλησαν να οριοθετήσουν το δίκαιο και την ταυτότητα του λαού τους σε σχέση με τον εκρωμαϊσμένο ή ρωμαϊκό πληθυσμό που είχαν κατακτήσει, η ίδια η πράξη της καταγραφής αποτελούσε, ειρωνικά, στοιχείο εκρωμαϊσμού τους. Στα γερμανικά βασίλεια που βρίσκονταν σε εκρωμαϊσμένες περιοχές όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η νότια Γαλλία, η επίδραση του ρωμαϊκού δικαίου ήταν εντονότερη, σε αντίθεση με τα γερμανικά βασίλεια του ευρωπαϊκού Βορρά, στην Βρετανία, στην βόρεια Γαλλία και στις περιοχές του Ρήνου, όπου το γερμανικό και κελτικό δίκαιο παρέμεναν κυρίαρχα. Η παλαιότερη από αυτές τις leges nationum Germanicarum ή leges barbarorum ήταν ο Σαλικός Νόμος ή Lex Salica (507-511) των Σάλιων Φράγκων που εξέδωσε ο μεροβίγγειος βασιλιάς Κλόβις ή Χλωδοβίκος Α΄ μετά την μεταστροφή του στον χριστιανισμό. Ο Σαλικός Νόμος διασώζεται σε δύο μορφές: την πρωτότυπη του Κλόβις (Pactus Legis Salicae) και την επαυξημένη των 70 κεφαλαίων του 798 με τα διατάγματα (capitularia) του φράγκου βασιλιά Καρλομάγνου (Lex Salica Emendata ή Reformata). Τα διατάγματα αυτά διακρίνονταν σε capitularia legibus addenda: προσθήκες που ρύθμιζαν το ιδιωτικό και ποινικό δίκαιο, και σε capitularia per se scribenda: νέοι κανόνες που αφορούσαν την διοίκηση, την δικαστική εξουσία, τον κλήρο και τον στρατό. Ειδικά για τον κλήρο εκδίδονταν capitularia ecclesiastica σε αντιδιαστολή προς τα υπόλοιπα capitularia mundana. Στο μεσοδιάστημα των δύο εκδόσεων του Σαλικού Νόμου καπιτουλάρια εισέφεραν και οι βασιλείς Χιλδεβέρτος Α΄, Κλοθάριος Α΄, Χιλπέριχος Α΄ και Χιλδεβέρτος Β΄. Ο Σαλικός Νόμος ήταν διατυπωμένος στην λαϊκή λατινική, σε μία πρώιμη ημιγαλλική λατινική γλώσσα κατά ορισμένους μελετητές, περιείχε δε και ορισμένα αποσπάσματα στην παλαιοολλανδική γερμανική διάλεκτο (Malberg Gloss). Ο νόμος ήταν αρθρωμένος σε 65 τίτλους ή επί μέρους νόμους που είχαν την μορφή καταλόγου αδικημάτων και των αντίστοιχων προστίμων ( π.χ. εάν κάποιος δολοφονήσει έναν κόμη θα πληρώσει εξακόσιους σόλιδους). Ο νόμος αυτός έφερε και επιδράσεις του ρωμαϊκού δικαίου, ρυθμίζοντας ζητήματα κυρίως ποινικού και δευτερευόντως αστικού και δικονομικού δικαίου. Στο αστικό δίκαιο αξιοπρόσεκτη είναι η αρχή της αφηρημένης υπόσχεσης ή αναγνώρισης χρέους με την μορφή fides facta. Τα αδικήματα που τιμωρούνταν αφορούσαν βλάβες σε πρόσωπα, ζημίες σε πράγματα (συμπεριλαμβανομένων των σκλάβων), κλοπή και απρόκλητες προσβολές. Ο νόμος ήταν πάντως ταξικός καθώς όλα τα αδικήματα τιμωρούνταν με χρηματικά πρόστιμα ή πρόστιμα σε είδος (compositiones ή wergeld), πλην των περιπτώσεων άσκησης μαγείας, δηλητηρίασης, προσβολής της φυλής και της θρησκείας, οι οποίες επέσυραν την θανατική ποινή. Η προδοσία τιμωρείτο με αποκεφαλισμό, η ληστεία με απαγχονισμό, και οι σκλάβοι με ευνουχισμό. Η επιβολή χρηματικών προστίμων στόχευε στην αποφυγή της αντεκδικητικής αυτοδικίας ( lex talionis ). Από το επιδικαζόμενο πρόστιμο το 1/3 κατέληγε στον κόμητα που προήδρευε του δικαστηρίου, ο οποίος ωστόσο απέδιδε με την σειρά του το μεγαλύτερο μέρος του στον βασιλιά. Η δικαστική ερμηνεία ήταν έργο ενός ορ-
1. Η ΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΊΟΥ ΚΑΤΆ ΤΟΝ ΠΡΏΙΜΟ ΜΕΣΑΊΩΝΑ (5ΟΣ-11ΟΣ ΑΙΏΝΑΣ)
κωτού σώματος. Ο νόμος εφάρμοζε επίσης φυλετικές διακρίσεις όπως διαφαίνεται στην επιβολή ελαφρότερων προστίμων (100 σόλιδων αντί 200 για τους Φράγκους, 300 για τους φράγκους και ρωμαίους ομοτράπεζους τους βασιλιά και 600 για τους πολεμιστές του) σε όσους εγκληματούσαν εις βάρος των εκρωμαϊσμένων Γαλατών και των Ρωμαίων, αλλά και κοινωνικές διακρίσεις όπως καταδεικνύεται τόσο στον προσδιορισμό των αποζημιώσεων κατά το είδος της αξιόποινης πράξης και την ταυτότητα του δράστη ( των μη ελεύθερων προσώπων π.χ. που τιμωρούνταν με σωματικές ποινές) όσο και στην επιβολή ελαφρότερων προστίμων σε όσους δολοφονούσαν γηραιές και άρα άγονες γυναίκες. Οι Σάλιοι Φράγκοι δεν διέθεταν δημόσιο ποινικό δίκαιο καθώς τα αδικήματα δεν θεωρούνταν ότι παραβίαζαν την δημόσια τάξη ή την εξουσία ενός ούτως ή άλλως ανύπαρκτου κράτους. Εξ ού και η δίωξη και τιμωρία δεν ήταν ευθύνη των δημοσίων αρχών αλλά των αδικουμένων προσώπων και των οικογενειών ή φατριών τους που είχαν το καθήκον της εκδίκησης. Στοιχεία ενός αρχόμενου δημοσίου δικαίου ανιχνεύονται μόνο στο ένα από τα δύο συστατικά στοιχεία της compositio, τον fredus, το πρόστιμο δηλαδή που όφειλε να καταβάλει ο δράστης στον βασιλιά ή στον κόμη για τον μεσολαβητικό ρόλο τους στην επίλυση μίας διαμάχης. Το έτερο συστατικό στοιχείο της compositio, ο faidus, ήταν το ποσό με το οποίο ο δράστης αποζημίωνε το θύμα για να αποφευχθεί η αιματηρή βεντέτα. Σε ό,τι αφορά την κληρονομία, αυτή περιερχόταν καθ’ ολοκληρία και κατ’ αναλογία στα άρρενα μέλη της οικογένειας τα οποία επιβαρύνονταν και με την εξόφληση των χρεών που ενδεχομένως την συνόδευαν. Όποιος μάλιστα αδυνατούσε να αποπληρώσει το χρέος του υπόκειτο στην chrenecruda, στην κατάσχεση δηλαδή των περιουσιακών στοιχείων του. Τέλος στον Σαλικό Νόμο περιλαμβανόταν η θεμελιώδης αρχή της διαδοχής κατ’ αρεννογονία η οποία απαγόρευε στις θυγατέρες την κληρονόμηση οικογενειακών κτημάτων και άλλων περιουσιακών στοιχείων, αλλά και του θρόνου, μία αρχή που υιοθετήθηκε ευρύτατα από τις ευρωπαϊκές δυναστείες, με πρώτο διδάξαντα τον βασιλιά Φίλιππο Ε ΄ της Γαλλίας (1317). Περί το 570 πάντως ο βασιλιάς Χιλπέριχος Α ΄ τροποποίησε τον νόμο για να παράσχει την δυνατότητα κληρονόμησης γαιών από την θυγατέρα στην περίπτωση ανυπαρξίας αρρένων κληρονόμων. Αλλά και οι Ριπουάριοι Φράγκοι εξέδωσαν περί το 630 την Lex Ribuaria ή Ripuaria, με πρωτοβουλία του βασιλιά Δαγοβέρτου Α΄, για την ευρύτερη περιοχή της Κολωνίας. Ο νόμος αυτός των 89 κεφαλαίων, που ουσιαστικά αποτελεί ανάπτυγμα του Σαλικού Νόμου, άσκησε ιδιαίτερη επιρροή στον αντίστοιχο των Σαξόνων. Το πρώτο μέρος (κεφάλαια 1-31) συντάχθηκε επί ηγεμονίας του μεροβίγγειου Θεοδώριχου Α ΄ (511-30) και περιλαμβάνει τις αξιόποινες πράξεις και τα πρόστιμα. Το δεύτερο μέρος (κεφάλαια 32-64), το οποίο είναι ουσιαστικά αντιγραφή του Σαλικού Νόμου, συντάχθηκε τον 6ο αιώνα επί ηγεμονίας Χιλδεβέρτου Α΄, Κλωθάριου Α΄ και Χιλδεβέρτου Β΄ και περιλαμβάνει την δικονομία. Το τρίτο μέρος (κεφάλαια 57-89) συντάχθηκε επί ηγεμονίας Δαγοβέρτου (623-38) και περιέχει στοιχεία δημοσίου δικαίου καθώς αναφέρεται στην σχέση βασιλιά και υποτελών. Ο νόμος εμφανίζεται πιο διαφοροποιημένος από το παλαιό γερμανικό δίκαιο απ’ ό,τι ο Σαλικός κατά το ότι αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στις γραπτές πράξεις και προστατεύει ταξικά τον κλήρο με υψηλότερες χρηματικές αποζημιώσεις ή wergeld (600 σόλιδους
9
160 × 230 SPINE: 44.3 FLAPS: 80
Σ
ε ένα ταξίδι στον χρόνο που εκκινεί από τους μεσαιωνικούς νομικούς κώδικες και ολοκληρώνεται με το ευρωπαϊκό (κοινοτικό-ευρωενωσιακό) δίκαιο παρουσιάζεται, με τον κατά το δυνατόν περιεκτικότερο και πληρέστερο τρόπο, η ιστορία του ευρωπαϊκού δικαίου, με άξονα την διαδικασία του εξορθολογισμού και της εκκοσμίκευσής του. Η προοδευτική αυτή πορεία αποτελεί τον καθοδηγητικό μίτο της αφήγησης, η οποία εκδιπλώνεται μέσα από μία πληθώρα νομικών γεγονότων, ρευμάτων σκέψης και ιδεών που διαμόρφωσαν το ευρωπαϊκό δίκαιο. Στόχος του συγγραφέα είναι η ανάδειξη των τομών, των ασυνεχειών, των προοδευτικών και των οπισθοδρομικών κινήσεων μέσα από τις οποίες διήλθε το ευρωπαϊκό δίκαιο. Τα θεμέλια του τελευταίου ετέθησαν με τους μεσαιωνικούς κώδικες των γερμανικών φύλων, η κρισιμότερη ωστόσο τομή του αποτελεί αναμφίβολα η αναγέννηση του ρωμαϊκού δικαίου και η γένεση του κανονικού δικαίου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας τον 11ο αιώνα, έναν αιώνα αναγεννητικό για το σύνολο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Κατά την πρώιμη νεωτερικότητα, με την ανάδυση των απολυταρχικών καθεστώτων, εκδηλώνονται οι πρώτες προσπάθειες κατάργησης του φεουδαλικού δικαίου με οχήματα το βασιλικό και το «αστικό» δίκαιο των πόλεων. Σε αντίθεση με το ποινικό δίκαιο που εκτραχύνεται, στο ιδιωτικό δίκαιο η διαθήκη και το δίκαιο των συμβάσεων στην βάση της αρχής της συναίνεσης επικρατούν σταδιακά σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο, καταργείται δε η μεσαιωνική τυποκρατία. Με το κλασσικό φυσικό δίκαιο του 16ου αιώνα διατυπώνεται το πρόταγμα της ισότητας των ανθρώπων και η ανάγκη σφυρηλάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην βάση γενικών
φιλοσοφικών αρχών καθοδηγητικών της νομικής πράξης. Απότοκο των θεωριών του φυσικού δικαίου και των γενικότερων ιδεών της εποχής του Διαφωτισμού αλλά και της Γαλλικής Επανάστασης αποτελούν η εκπόνηση συνταγμάτων και η θεμελίωση των αρχών της διάκρισης των εξουσιών και του κοινοβουλευτισμού τον 19ο αιώνα, έναν αιώνα που θα δει την γένεση του διοικητικού δικαίου και έναν σχετικό εξανθρωπισμό του ποινικού δικαίου με την κατάργηση της ποινικής δικονομίας της Ιεράς Εξέτασης. Τον ίδιο αιώνα διευρύνεται και η ελευθερία σύναψης συμβάσεων, με τους ναπολεόντειους κώδικες και τον γερμανικό Πανδεκτισμό να κυριαρχούν στο ιδιωτικό δίκαιο. Το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα σφραγίζεται από την κατάργηση του συνταγματικού δικαίου και την εφαρμογή ενός απάνθρωπου ποινικού δικαίου από τα ολοκληρωτικά φασιστικά και ναζιστικά καθεστώτα. Μία ανωμαλία που αποκαθίσταται μεταπολεμικά με την παλινόρθωση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και του συνταγματισμού, με ιδιαίτερη έμφαση στην διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και με μέσο ένα εξελιγμένο διοικητικό δίκαιο. Αλλά και το ιδιωτικό δίκαιο καθίσταται κοινωνικότερο μέσα από τον περιορισμό της ελευθερίας των συμβάσεων, την θέσπιση του πολιτικού γάμου και του διαζυγίου, την νομική, τουλάχιστον, εξίσωση ανδρών και γυναικών, και την χειραφέτηση των τελευταίων χάρη στην ρωσική επαναστατική νομοθεσία. Το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα σφραγίζεται από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την παραγωγή του ευρωενωσιακού δικαίου, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και μία επικίνδυνη στροφή, στα τέλη του αιώνα, προς την ασύδοτη φιλελευθεροποίηση θεσμών, αρχών, και ιδεών. ISBN 978-960-564-977-7
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ο Μιλτιάδης Οικονόμου γεννήθηκε το 1968 στην Αθήνα. Αποφοίτησε από την Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνεργάστηκε με τις εκδόσεις Εκάτη, μεταφράζοντας τα ακόλουθα βιβλία: «Το βυζαντινό υπόβαθρο της ιταλικής Αναγέννησης» του Kenneth Setton (2008), «Πώς πέρασε η ελληνική γνώση στους Άραβες» του De Lacy O’Leary (2010), «Η καντιανή ηθική και η κριτική του Σόπεναουερ» του Michael Kelly (2017) με διεξοδικό εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή, συνεισφέροντας και ένα ακόμα εισαγωγικό σημείωμα στην ειδική έκδοση της Alpha Trust για τον βίο του Μπάζιλ Ζαχάροφ (2010). Το 2014 εξέδωσε και πάλι με τις εκδόσεις Εκάτη τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας «Ο δυτικός Μεσαίωνας και η μετάβαση στην Νεοτερικότητα», με τον τρίτο να έπεται δύο χρόνια αργότερα. Τα τελευταία χρόνια ζει και εργάζεται στην Λευκάδα.