160 × 230 SPINE: 12.9 FLAPS: 70
Τέλος, το έργο καταλήγει με τη σύνδεση της διαδρομής αυτής με τη σύγχρονη Νίκαια.
ISBN 978-618-205-236-5
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Η ΠΡΟΣΦΥΓΟΥΠΟΛΗ Νίκαια–Νέα Κοκκινιά
Περιγράφονται η εγκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή της Νέας Κοκκινιάς-Νίκαιας, οι συνθήκες διαβίωσής τους, η προσαρμογή στη νέα «πατρίδα», οι συνήθειές τους, η γλώσσα τους, η κοινωνική τους ζωή, τα τραγούδια τους, η διαδρομή μέσα από την κατοχή και την αντίσταση, τα χρόνια μετά την απελευθέρωση.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΓΚΥΡΑΛΙΔΗΣ
Σ
το βιβλίο Η Προσφυγούπολη Νίκαια-Νέα Κοκκινιά του Γιώργου Αγκυραλίδη περιγράφεται η διαδρομή των προσφύγων από την εγκατάστασή τους στην περιοχή της Νίκαιας, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή έως τις μέρες μας. Βασίζεται κυρίως σε αναμνήσεις και διηγήσεις αυθεντικών περιστατικών. Πρόκειται, δηλαδή, για μια καταγραφή γεγονότων και προσώπων, χαρακτηριστικών της εποχής η οποία σκιαγραφείται.
Γιώργος Αγκυραλίδης
Η ΠΡΟΣΦΥΓΟΎΠΟΛΗ
Νίκαια–Νέα Κοκκινιά
ΤΙΤΛΟΣ
Η Προσφυγούπολη Νίκαια–Νέα Κοκκινιά ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Γιώργος Αγκυραλίδης ΕΠΙMΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ
Γρηγόρης Αγκυραλίδης LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2022 Γρηγόρης Αγκυραλίδης
Αθήνα, Φεβρουάριος 2022 ISBN 978-618-205-236-5
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Περιεχόμενα Γιώργος Αγκυραλίδης ����������������������������������������������������������������������������������5 Νέα Κοκκινιά-Νίκαια ������������������������������������������������������������������������������������9 Ύδρευση ��������������������������������������������������������������������������������������������������������22 Τα Γερμανικά ������������������������������������������������������������������������������������������������26 Προσφυγιά ���������������������������������������������������������������������������������������������������29 Τα Αρμένικα �������������������������������������������������������������������������������������������������31 Η Σούδα ��������������������������������������������������������������������������������������������������������32 Η Γλώσσα των Προσφύγων �����������������������������������������������������������������������35 Τα επώνυμα των Προσφύγων �������������������������������������������������������������������39 Κοινωνική ζωή των Προσφύγων ���������������������������������������������������������������41 Τραγούδια των Προσφύγων (1) �����������������������������������������������������������������44 Τραγούδια των Προσφύγων (2) ����������������������������������������������������������������45 Τραγούδια των Προσφύγων (3) ����������������������������������������������������������������46 Το Αμερικανικό Νοσοκομείο ���������������������������������������������������������������������47 Η Νίκαια στην Κατοχή �������������������������������������������������������������������������������50 Κρυοπαγήματα ��������������������������������������������������������������������������������������������54 Κατοχή-Αντίσταση ��������������������������������������������������������������������������������������67 Η Μάχη της Κοκκινιάς �������������������������������������������������������������������������������69 Το Μπλόκο της Κοκκινιάς �������������������������������������������������������������������������72 Πεσόντες ������������������������������������������������������������������������������������������������������83 Ρωμιοσύνη ����������������������������������������������������������������������������������������������������85 Εκδρομές �����������������������������������������������������������������������������������������������������86 Μνήμες ���������������������������������������������������������������������������������������������������������90 Οδός Οκτώ ���������������������������������������������������������������������������������������������������91 Τα ποδηλατάδικα ���������������������������������������������������������������������������������������103 Χαρακτηριστικοί τύποι της Κοκκινιάς ���������������������������������������������������105 Οι φωτιές τ’ Αϊ Γιαννιού και ο Κλήδονας ����������������������������������������������109 Το Γυμνάσιο Νικαίας ��������������������������������������������������������������������������������� 110 Σχολικό Έτος 1956-57 – Τάξη Ογδόη Πρακτικού ���������������������������������125 Σχολικό Έτος 1956-57 – Τάξη Ογδόη Κλασικού Αρρένων ������������������125 Σχολικό Έτος 1956-57 – Τάξη Ογδόη Κλασικού Θηλέων �������������������126 Η κυρ Αγγέλα ��������������������������������������������������������������������������������������������129 Η κυρία Αργυρώ ����������������������������������������������������������������������������������������133 —3—
Οδός Βαγγέλη Παπάζογλου ��������������������������������������������������������������������134 Οδός Μάρκου Βαμβακάρη �����������������������������������������������������������������������136 Οι Κινηματογράφοι �����������������������������������������������������������������������������������139 Η Μηχανική Καλλιέργεια ������������������������������������������������������������������������146 Βιοτεχνίες – Εργοστάσια �������������������������������������������������������������������������148 Αντιπαροχή ������������������������������������������������������������������������������������������������151 Θλιβερά περιστατικά ��������������������������������������������������������������������������������154 Γενοκτονία �������������������������������������������������������������������������������������������������� 161 Ποντιακή Στέγη �����������������������������������������������������������������������������������������163 Τραγούδια του Πόντου �����������������������������������������������������������������������������166 Μνήμες από τον Πόντο ����������������������������������������������������������������������������172 Μνήμες Προσφυγιάς �������������������������������������������������������������������������������� 174 Ένωση Σμυρναίων �������������������������������������������������������������������������������������177 Τραγούδια της Μικρασίας �����������������������������������������������������������������������185 Τραγούδια της πόλης ��������������������������������������������������������������������������������190 Ένωση Σμυρναίων �������������������������������������������������������������������������������������198 Μνήμες από τη Σμύρνη ��������������������������������������������������������������������������� 200 Προσφυγικά Κειμήλια ������������������������������������������������������������������������������202 Προσωπογραφίες �������������������������������������������������������������������������������������203 Η Μάντρα της Θυσίας ������������������������������������������������������������������������������205 Πλατεία Διαμάντως Κουμπάκη ���������������������������������������������������������������208 Η σύγχρονη Νίκαια ����������������������������������������������������������������������������������210
—4—
Γιώργος Αγκυραλίδης
Ο Γιώργος Αγκυραλίδης γεννήθηκε το 1939,στο Αμερικάνικο Νοσοκομείο της Νίκαιας από γονείς Πρόσφυγες Μικρασιάτες και μεγάλωσε στο Πατρικό Προσφυγικό σπίτι της οδού Αμερικανίδων Κυρίων. Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο «Αδαμάντιος Κοραής» του Σταμάτη Ιωάννου, το «πάλαι ποτέ» Γυμνάσιο Νικαίας και το Μαθηματικό τμήμα της Φυσικομαθηματικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την περίοδο 1966-1984 υπηρέτησε ως καθηγητής-Μαθηματικός στο Νομό Σερρών (Νέο Πετρίτσι, Βυρώνεια, Σέρρες). Από το Σχολικό Έτος 1984-85 μέχρι και την 21-6-2001 υπηρέτησε στο 6ο Γυμνάσιο Νικαίας, από όπου και συνταξιοδοτήθηκε. Παντρεύτηκε τη συνάδελφό του καθηγήτρια-Φυσιογνώστρια Ιωάννα Βύσσα και έχει ένα γιο το Γρηγόρη. Έγραφε ποιήματα και άλλα διάφορα, τα οποία δημοσιεύονταν στη «ΝΙΚΗ»,τοπική εφημερίδα της Νίκαιας. «Λέγουσι δε, τινές» ότι γράφει καλά.
Ο Γιώργος Αγκυραλίδης έφυγε από τη ζωή στις 23 Μαρτίου 2010.
—5—
Στη μνήμη των Μικρασιατών Προσφύγων γονιών μου Γρηγόρη-Αγγέλας
«Αν θες να μείνεις ζωντανή, μην ξεχνάς.» Αγγέλα Παπάζογλου
Νέα Κοκκινιά-Νίκαια
Κ
οκκινιά σημαίνει κοκκινόχωμα. Η περιοχή πήρε το όνομα της από το πλούσιο κοκκινόχωμα της. Στην περιοχή που βρίσκεται το Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο της Νίκαιας, το χώμα ήταν άσπρο, πηλός, και η περιοχή ονομάστηκε Άσπρα Χώματα και λέγεται ακόμα έτσι. Στο πλούσιο κοκκινόχωμα της Κοκκινιάς και στον πηλό των Άσπρων Χωμάτων οφείλεται η δημιουργία και ανάπτυξη της Κεραμουργικής Βιομηχανίας Δηλαβέρη, με ένα εργοστάσιο στην οδό Θηβών, στα Άσπρα Χώματα, κοντά στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο και ένα εργοστάσιο στη Λεύκα. Κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 ο Ελληνισμός της Μικρασίας, του Πόντου, της Ανατολικής Θράκης, δοκιμάστηκε σκληρά από το μαχαίρι των ορδών του Αγαρηνού. Πόλεις και χωριά κάηκαν, σπίτια και περιουσίες λεηλατήθηκαν, γυναικόπαιδα, δάσκαλοι, παπάδες και Ιεράρχες σφαγιάστηκαν ανελέητα, με την ανοχή, αν όχι με τις ευλογίες, των Πολιτισμένων Συμμάχων μας. Έτσι, ενάμισι εκατομμύριο Προσφυγές αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις τρισχιλιόχρονες εστίες τους αλλόφρονες, τρομοκρατημένοι και να πάρουν το δύσκολο και αβέβαιο δρόμο της Προσφυγιάς προς την Ελλάδα, πολλοί χωρίς εφόδια σχεδόν μόνο με τα ρούχα που φορούσαν, αφού συχνά έπεφταν θύματα ληστείας του μανιασμένου όχλου. Ένα μεγάλο μέρος των Προσφύγων διοχετεύεται στη Θεσσαλονίκη και τη λοιπή Μακεδονία της οποίας ο πληθυσμός είχε μειωθεί επικίνδυνα από τις Βουλγάρικες επιδρομές και τους Βαλκανικούς πολέμους. Στους συνοικισμούς, στα χωριά και στις πόλεις που ιδρύουν, δίνουν ονομασίες από τους τόπους καταγωγής τους, από τις Αλησμόνητες Πατρίδες: Νέα Μουδανιά, Νέα Μηχανιώνα, Κέα Κρήνη (Κρήνη: πόλη της Μικρασίας απέναντι από τη Χίο, στα Τούρκικα Τσεσμές = Βρύση, Κρήνη), Νέα Χαλκηδόνα, Νέοι Επιβάτες, Νέα Μαινεμένη, Νέα Πέραμος, Νέα Καρβάλη, Νέο Ρύσιο, Νέα Σάντα, Νέα Τρίγλια κ.α. Οι υπόλοιποι περνάνε σε όλες τις περιοχές της λοιπής Ελλάδας και κυρίως στις περιοχές της Αθήνας και του Πειραιά, όπου ιδρύουν τους δικoύς τους Προσφυγικούς Συνοικισμούς. —9—
Στη χέρσα περιοχή της Κοκκινιάς, που βρίσκεται πολύ κοντά στον Πειραιά, ιδρύεται ο Προσφυγικός Συνοικισμός της Νέας Κοκκινιάς. Με γρήγορους ρυθμούς, χωρίς καμιά υποδομή, με φτηνά υλικά, χτίζονται μικρά προσφυγικά σπίτια του ενός δωματίου, κουζίνας, καμπινέ σε συνολική επιφάνεια συνήθως 40 ή 36 τετραγωνικών μέτρων ή και μικρότερη, όπου στεγάζονται κατά κανόνα πολυμελείς οικογένειες. Στα κοινόχρηστα πλυσταριά της κάθε γειτονιάς, οι γυναίκες κάνουν τη μπουγάδα τους και ρίχνουν τα απόνερα στους χωματένιους δρόμους, στα λασπόνερα των οποίων δημιουργούνται εστίες μόλυνσης που κατατυραννούν τους ταλαιπωρημένους Πρόσφυγες. Γρήγορα όμως, η πολυτέλεια των κοινόχρηστων πλυσταριών καταργείται. Μετατρέπονται σε σπίτια και στεγάζονται και σ’ αυτά, όπωςόπως, προσφυγικές οικογένειες. Οι άστεγοι, όμως, εξακολουθούν να είναι χιλιάδες. Πολλοί φτιάχνουν, μόνοι τους, άθλια παραπήγματα και στεγάζουν σ’ αυτά όπωςόπως τις οικογένειες τους. Το 1929 στα Γερμανικά (Νέα Κρήνη) στήνονται οι Γερμανικές Παράγκες. Η Προσφυγούπολη συνεχώς μεγαλώνει, επεκτείνεται και σκαρφαλώνει στον Άνω Καραβά (Νεάπολη) μέχρι το Νεκροταφείο της Νεάπολης όπου χτίζονται προσφυγικές κατοικίες, πολλές από τις οποίες έχουνε πέτρινους τοίχους. Το 1934 ο Προσφυγικός Συνοικισμός γίνεται Δήμος Νέας Κοκκινιάς. Το 1935 χτίζονται οι προσφυγικές πολυκατοικίες στην περιοχή των Αγίων Αναργύρων, της Αγίας Σωτήρας και στην Πέτρου Ράλλη (πρώην Κυδωνιών), κοντά στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Νικαίας. Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της Π. Ράλλη έπαθαν σοβαρές ζημιές στους σεισμούς του 1981 και κρίθηκαν ακατάλληλες για κατοίκηση. Κατεδαφίστηκαν και χτίστηκαν καινούριες σύγχρονες πολυκατοικίες όπου στεγάστηκαν οι οικογένειες των δικαιούχων. Το 1940 η Προσφυγούπολη Νέα Κοκκινιά, που είναι από τις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας μετά την Αθήνα, τον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη μετονομάζεται σε Νίκαια, από τη Νίκαια της Βιθυνίας γνωστή από τα Βυζαντινά χρόνια (Οικουμενικές Σύνοδοι, Αυτοκρατορία της Νίκαιας), χωρίς ποτέ να ξεχάσει την πρώτη ονομασία της, ιδιαίτερα οι παλιοί εξακολουθούν να αποκαλούνται Κοκκινιώτες. Στους δρόμους δίνονται κυρίως ονομασίες από τις Αλησμόνητες Πατρίδες για να θυμούνται οι παλιοί και να μην ξεχνάνε οι νέοι τους — 10 —
τόπους της καταγωγής τους: Οδός Αβύδου, Αγκύρας, Αδάνων, Αδραμυτίου, Αδριανουπόλεως, Αθύρων, Αϊδινίου, Αίνου, Αλατσατών, Αργυρουπόλεως, Ατταλείας, Βιθυνίας, Βοσπόρου, Βουρνόβα, Βρυούλων, Βυζαντίου, Γορδίου, Γρανικού, Δαρδανελλίων, Δελμησσού, Δορυλαίου, Ελλησπόντου, Επταλόφου, Ερυθραίας, Εφέσου, Ηλιουπόλεως, Θείρων, Θυατείρων (Καραολή-Δημητρίου), Ικονίου, Ίμβρου, Ιωνίας, Καισαρείας, Καρβάλης, Κασταμονής, Κερασούντος, Κιλικίας, Κινικίου, Κολχίδας, Κοτυώρων, Κρώμνης, Κυδωνιών(Π. Ράλλη), Κυζίκου, Κωνσταντινουπόλεως, Λαμψάκου, Λαοδικείας, Μαγνησίας, Μαδύτου, Μαιάνδρου, Μαινεμένης, Μάκρης, Μαρμαρά, Μετρών, Μοσχονησίων, Μούγλων, Μικράς Ασίας (28ης Οκτωβρίου), Μουδανιών, Μυλασών, Μυριοφύτου, Ναζιανζού, Νεαπόλεως, Νίγδης, Νικομήδειας, Οινόης, Οφρυνίου (Μάρκου Βαμβακάρη), Πανόρμου, Παντειχίου, Περγάμου, Περιστάσεως, Πισιδίας, Πόλεως Προκοπίου, Ποντοηρακλείας, Πόντου, Προποντίδος, Προύσης, Ραιδεστού, Ροδοπόλεως, Ρυσίου, Σαγγαρίου, Σαμψούντος, Σάντας, Σάρδεων, Σηλυβρίας (ήταν ονομαστό το Σηλυβριανό γιαούρτι), Σινασού, Σινώπης, Σμύρνης, Σπάρτης (Μικρασιάτικη πόλη, ο καταγόμενας από εκεί αποκαλείται Σπάρταλης), Σωκίων, Ταρσού, Τενέδου, Τραπεζούντος, Τυάνων, Φιλαδέλφειας, Φρυγίας, Χαλδίας, Χαλκηδώνος, Χρυσοστόμου Σμύρνης, Χρυσουπόλεως (Μπελογιάννη). Κι ενώ οι πρόσφυγες αγωνίζονταν να βρούνε στέγη και δουλειά για να στεγάσουν και να θρέψουν τις οικογένειες τους, δεν ξέχασαν και τις εκκλησίες των Αλησμόνητων Πατρίδων τους. Η κάθε περιοχή-ενορία αποκτά την εκκλησία της από την οποία παίρνει και την ονομασία της. Στην αρχή σε σκηνές ή παράγκες στις οποίες τοποθετούν εικονίσματα, ιερά σκεύη και λείψανα Αγίων που κάποιοι μπόρεσαν και έφεραν μαζί τους. Σιγά-σιγά με τις συνεχείς προσπάθειες του ακούραστου Πόντιου Ιεράρχη Γερβάσιου (Μητροπολίτη Γρεβενών 1934-1942), των Ιερέων και των κατοίκων της Νίκαιας, οι εκκλησίες παίρνουν τη σημερινή τους μορφή. Έτσι, έχουμε τις όμορφες εκκλησίες που κοσμούν την πόλη και ικανοποιούν τις θρησκευτικές και πνευματικές ανάγκες των κατοίκων της: του Αγίου Νικολάου (Μητρόπολη), της Οσίας Ξένης, του Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, του Αγίου Γεωργίου, της Παναγίτσας, της Αγίας Τριάδας, των Αγίων Αποστόλων, της Ευαγγελιστρίας, της Κοίμησης της Θεοτόκου, του Αγίου Φιλίππου (στη Δεξαμενή), των Τριών Ιεραρχών, του Αγίου Φανουρίου, των Αγίων Αναργύρων (τη μικρή και τη μεγάλη), του Αγίου Αντωνίου, του Αγίου Χριστοφόρου, το παρεκκλήσι — 11 —
160 × 230 SPINE: 12.9 FLAPS: 70
Τέλος, το έργο καταλήγει με τη σύνδεση της διαδρομής αυτής με τη σύγχρονη Νίκαια.
ISBN 978-618-205-236-5
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Η ΠΡΟΣΦΥΓΟΥΠΟΛΗ Νίκαια–Νέα Κοκκινιά
Περιγράφονται η εγκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή της Νέας Κοκκινιάς-Νίκαιας, οι συνθήκες διαβίωσής τους, η προσαρμογή στη νέα «πατρίδα», οι συνήθειές τους, η γλώσσα τους, η κοινωνική τους ζωή, τα τραγούδια τους, η διαδρομή μέσα από την κατοχή και την αντίσταση, τα χρόνια μετά την απελευθέρωση.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΓΚΥΡΑΛΙΔΗΣ
Σ
το βιβλίο Η Προσφυγούπολη Νίκαια-Νέα Κοκκινιά του Γιώργου Αγκυραλίδη περιγράφεται η διαδρομή των προσφύγων από την εγκατάστασή τους στην περιοχή της Νίκαιας, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή έως τις μέρες μας. Βασίζεται κυρίως σε αναμνήσεις και διηγήσεις αυθεντικών περιστατικών. Πρόκειται, δηλαδή, για μια καταγραφή γεγονότων και προσώπων, χαρακτηριστικών της εποχής η οποία σκιαγραφείται.