Η Γραμματούλα της Γλύφας

143 × 210  SPINE: 2  FLAPS: 80

2000. Στη θέαση του κόσμου, ποίηση, εκδόσεις Ποντοπορεία 2006. Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού, σε τέσσερις γλώσσες: ελληνική-αλβανική-ιταλική-αγγλική έκδοση. Εκδ. Μarin Barleti, Τίρανα, 2009. Μτφ: Kosta Gaxhoni, Krstaq F. Shabani, Dritan Kardhashi, Aleksandra (Majlinda) Shabani. Η προσφυγιά με τα πολλά πρόσωπα, Αφοί Κυριακίδη, 2012. Ο Κιρλώφ’ς και ο Μάραντον, Ποντιακό Παραμύθι, Αφοί Κυριακίδη, 2012. KΑΤΟ ΠΤΗUΠΤΕ (Σαν τα πουλιά), διηγήματα στα βουλγαρικά. Μτφ: TOHKA ΓΕΟΠΡΗΡΑ. Φως και ήλιος η ζωή μας, Εκδ. Οσελότος, 2016. Εκεί, στην Κορφή της Σχίζας, Εκδ. Οσελότος, 2018. Έργα της δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Έχει φιλοξενηθεί από τα Μ.Μ.Ε. (τηλεόραση και ραδιόφωνο). Συνεργάστηκε με το γυναικείο περιοδικό Πάνθεον, γράφοντας το ελληνικό διήγημα. Συμμετείχε σε ανθολογίες και συλλογικές εκδόσεις, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ποίησή της έχει μεταφραστεί στα αγγλικά, ιταλικά, γαλλικά, αλβανικά και πολωνικά ενώ διηγήματά της στα ουγγρικά και στα βουλγαρικά. Ποίησή της έχει βραβευτεί και μελοποιηθεί από τους συνθέτες Παναγιώτη Αποστολίδη, Πέτρο Ρίστα και Κωνσταντίνο Ξωμερωτάκη - Μαρία Γερασίμου. Σε θεατρική διασκευή έχουν παρουσιαστεί «Όλα τα ζωάκια αντάμα», ΕΡΤ1, 1985. «Μακάρι να ’σουν έγκυος», Θεατρικό Νεανικό Εργαστήρι, Θέατρο Ρεματιάς Χαλανδρίου, 1994. «Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού», μελοποίηση για πιάνο και φωνή, σύνθεση Παναγιώτη Αποστολίδη με ερμηνεύτρια σε πρώτη εκτέλεση την σοπράνο Ελένη Αναγνώστου και πιάνο την Πόπη Φιρτινίδου στο Μουσείο Μπενάκη, 2006. Μουσικοχορευτική απόδοση ποιητικού αποσπάσματός της από το έργο «Χαϊκού» με τίτλο «Άσμα αιώνων», 2010, υπό τη σύνθεση-σκηνοθεσία της πανεπιστημιακού Άννας Λάζου. Το θεατρικό της έργο «Μια μέρα στον Πόντο», στην ποντιακή διάλεκτο ανέβασε το 2005 μέχρι και το 2016 η Εύξεινος Λέσχη Αλμωπίας. Aφήγηση του ποντιακού παραδοσιακού παραμυθιού Ο Κιρλώφ’ς και ο Μάραντον στη γιορτή Πολυγλωσσίας, Θεσσαλονίκη «πολύγλωττη πόλη», 2013. «Σαν άϋλο πετούμενο», από την ερευνητική και καλλιτεχνική ομάδα ΦΛΣ ΕΚΠΑ «Δρυός τόποι» υπό τη σκηνοθεσία της πανεπιστημιακού Άννας Λάζου, θέατρο «Δώρα Στράτου» κ.ά., 2014-2015.

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη

Η Γραμματούλα της Γλύφας

ISBN 978-960-564-792-6

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Η

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη γεννήθηκε στη Βέροια Ημαθίας, το 1932. Κατάγεται από γονείς πρόσφυγες του Πόντου. Πέρασε δύσκολα παιδικά χρόνια στην Κατοχή και στον Εμφύλιο, που αντανακλούν στις σελίδες του συγγραφικού της έργου. Στα γράμματα εμφανίστηκε με το βιβλίο της Σκιρτήματα, ποιήματα, Κέδρος, 1973. Ακολούθησαν τα έργα: Ποτέ Ξανά, πεζογράφημα, Σύγχρονη Εποχή 1979, Α’ έκδοση και 1980 Β’ έκδοση. Κρα-κρα, διηγήματα, Κέδρος, 1980. Άσε το βιβλίο, το γάλα φέρε, μυθιστόρημα, Καστανιώτης, 1980. Το βιβλίο αυτό τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο «Μενέλαου Λουντέμη» που απονέμει η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών. Όλα τα ζωάκια αντάμα, λογοτεχνία για παιδιά, Καστανιώτης, 1985. Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού, ποιήματα, Καστανιώτης, 1986. Ποτέ ξανά, μυθιστόρημα για τη νεανική βιβλιοθήκη, Καστανιώτης, 1987, πέντε εκδόσεις. Απόσπασμα από το Ποτέ ξανά έχει περιληφθεί στο εγχειρίδιο της Δ’ Δημοτικού Η Γλώσσα μου. Το βιβλίο αυτό τιμήθηκε το 1988 με το Πρώτο Βραβείο που απονέμει η πνευματική Εστία «Τάκη Τρανούλη». Χωρίς Δικαίωση, μυθιστόρημα, Επικαιρότητα, 1988. Παλιού ουρανού χαλάσματα, διηγήματα, Γκοβόστης, 1991. Εμείς οι Βλάχοι, μυθιστόρημα, Καλέντης, 1991. Ποντιακές Ιστορίες και Αφηγήσεις, διηγήματα, Ιωλκός, 1995. Η συλλογή αυτή γράφτηκε σε ποντιακή διάλεκτο με ενδογλωσσική απόδοση στα νέα ελληνικά. Απόσπασμα από το βιβλίο αυτό έχει περιληφθεί στο βιβλίο του Ενιαίου Λυκείου Έκφραση-Έκθεση. Πανσέληνος η Σύλληψή σου, ποίηση, Όμβρος, 1996, το οποίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στην Αλβανία από τις εκδόσεις Alcaeus το 1997, με τον τίτλο Μe hënë të plotë ti u ngjize. Μια μέρα στον Πόντο, θεατρικό, Αφοί Κυριακίδη, 1997. Na chracach Nocy (Στα σύνορα της νύχτας), ποίηση, πολωνική έκδοση

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη

Η Γραμματούλα της Γλύφας

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

ΤΙΤΛΟΣ

Η Γραμματούλα της Γλύφας ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη COPYRIGHT© 2019 Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη

Το παρόν αποτελεί μέρος του βιβλίου της «Παλιού ουρανού χαλάσματα», εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα 1991

ISBN 978-960-564-792-6

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

Στη μνήμη του Γιώργου Σίσκου καθηγητού της οδοντιατρικής σχολής Αθηνών, πρωτότοκου γιου της αείμνηστης Γραμματούλας η οποία πιστή στις παραδόσεις του τόπου της, πέρασε τη ζωή της αγωνιζόμενη, ελπίζοντας πάντα για το καλύτερο.

Με πόνο στην καρδιά και δάκρυα στα μάτια, τα παιδιά της Θανάσης, Ελένη και τα εγγόνια της χέρι χέρι προχωρούν αναθυμούνται...

Μόνον αυτοί πεθαίνουνε όσους τους λησμονάνε

Έ

νας οικισμός ήταν το χωριό της Γραμματούλας. Λίγα σπίτια μέσα στους ελαιώνες τους, δίπλα στ’ ακρογιάλι που το στεφάνωναν οι αφροί της θάλασσας. Πόσο φλύαρη ήταν εκείνη η θάλασσα! Νυχτόμερα μουρμούριζε κι έστελνε τα κυματάκια της να χαϊδεύουν τη μικρή Γραμματούλα. Κακοθαλασσιά δεν είχε ποτέ. Πάντα ήταν γαλάζια, ασημιά. Στο χωριουδάκι τους ούτε πλατεία ούτε σχολείο ούτε καφενείο είχαν. Κάτω από μια ελιά μαζεύονταν οι άντρες, νέοι και γέροι, και μίλαγαν για τις γεωργικές και τις ψαράδικες δουλειές τους. Με την καλλιέργεια της ελιάς και το ψάρεμα τρέφονταν. Λίγο πιο πέρα, στ’ ακρωτήρι, είχαν τον Άγιο. Ένα μικρό εκκλησάκι. Εκεί κάθε απόγευμα όλες οι γυναίκες, η μια μετά την άλλη, τραβούσαν ν’ ανάψουν τα καντήλια του Αϊ-Δημήτρη. Αϊ-Δημήτρη ονόμασαν και το χωριό τους. Την πρώτη δουλειά που ’μαθε η Γραμματού-

—7—

ΓΙΩΤΑ ΦΩΤΙΑΔΟΥ-ΜΠΑΛΑΦΟΥΤΗ

λα ήταν ν’ ανάβει το καντήλι και να καθαρίζει το λαμπογυάλι. Έτσι την έμαθε η γιαγιά: «Η πρώτη σου δουλειά της μέρας το γυαλί της λάμπας». Κι η Γραμματούλα έχωνε τα μικρά της τα χεράκια στο λαμπογυάλι, το ’κανε ν’ αστράφτει και το ’δειχνε στη γιαγιά της: «Κοίτα, κοίτα, καθρέφτη το ’κανα». Η γιαγιά λάτρευε τη Γραμματούλα, γιατί είχε τ’ όνομά της και την ομορφάδα της. Μαύρα πυκνά σγουρά μαλλιά που δε χώραγε το χτένι. Γι’ αυτό η γιαγιά, όταν πήγαινε στο μεγάλο χωριό, στο παζάρι, έψαχνε χτένες μ’ αραιά δόντια για της Γραμματής τα μαλλιά. Πάντα τής τα ’πλέκε κοτσίδες και της τα έδενε ψηλά. Μ’ ένα σωρό φουρκέτες τις στέριωνε κι έμοιαζαν σαν ένα στεφάνι στο κεφάλι της μικρής εγγόνας της, που φώτιζε το λευκό της πρόσωπο απ’ τη γυαλάδα. Συχνά την έλουζε με πράσινο σαπούνι που το έφτιαχνε η ίδια από το λιόλαδό τους, την άλειφε με το λίπος απ’ τα μουγγριά που ψάρευαν και το τελευταίο ξέβγαλμα το ’κανε μ’ αφέψημα απ’ του κισσού τα φύλλα. Τα γελαστά αμυγδαλωτά μάτια της Γραμματούλας, σαν δυο μαύρες ελιές καρπερές γέμιζαν δάκρυα όταν της τα ξεμπέρδευε και τα χούφτιαζε η γιαγιά μια κάτω, μια πάνω, τα σήκωνε, τα τέντωνε σαν μεγάλα φτερά και έλεγε: «Ως το γύρο απ’ το φουστάνι τα μαλλιά, ως τον ουρανό η κόρη».

—8—

Η ΓΡΑΜΜΑΤΟΥΛΑ ΤΗΣ ΓΛΥΦΑΣ

Και μεγάλωνε η Γραμματούλα μ’ ένα κορμί σπαθάτο και καλλίγραμμο, τραγουδιστή η φωνούλα της ξεχώριζε από τ’ αδέλφια της και τ’ άλλα παιδιά του οικισμού τους. Όλο ανησυχίες και όνειρα ήταν. Έβλεπε το φεγγάρι, τα φωτεινά αστέρια σαν διαμάντια πάνω απ’ το κεφάλι της και σώνει και καλά τεντωνόταν στις μύτες των ποδιών, ύψωνε τα χέρια κι ήθελε να τα φτάσει. Απέναντί τους ήταν η Εύβοια. Ένα μεγάλο νησί, της έλεγε η γιαγιά. Στο γαλάζιο φως της μέρας παρατηρούσε το νησί, σαν ένα μεγάλο βουνό ήταν και κάτι άσπρες σκόρπιες πινελιές στις πράσινες πλαγιές του. Μα σαν νύχτωνε, ένας άλλος ουρανός αστερόφωτος απέναντί της. Γεμάτος φώτα σκόρπια εδώ κι εκεί, που λαμπύριζαν σαν τ’ αστέρια. Όπως τη μάγευαν αυτά όλα όταν ήταν τριών χρονών, έτσι τη μάγευαν και τώρα που έγινε δέκα. Στο χωριό τους, όμως, δέκα χρονών παιδιά ανακατεύονταν σ’ όλες τις δουλειές του σπιτιού. Από το χάραμα της μέρας έτρεχε η Γραμματή στο πηγάδι να βγάλει νερό. Τάιζε τις κότες, έδινε κλαριά στις κατσίκες. Έριχνε κάθε τόσο ξύλα στη φωτιά μη σβήσει, για να ψηθεί το φαγητό. Αυτά όλα τα είχε σαν παιχνίδι. Το δεξί χέρι της γιαγιάς της ήταν σ’ όλα. Η μάνα και η μεγάλη αδελφή της είχαν στημένο αργαλειό. Τοίμαζαν την προίκα της. Έβαζε τα χεράκια της κι η Γραμματή. Μάζευε απ’ την ανέμη την κλωστή κι έκανε ένα κουβάρι που μόλις να χωρεί στις χούφτες της. Η γιαγιά έγνεθε και έβαφε σε

—9—

143 × 210  SPINE: 2  FLAPS: 80

2000. Στη θέαση του κόσμου, ποίηση, εκδόσεις Ποντοπορεία 2006. Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού, σε τέσσερις γλώσσες: ελληνική-αλβανική-ιταλική-αγγλική έκδοση. Εκδ. Μarin Barleti, Τίρανα, 2009. Μτφ: Kosta Gaxhoni, Krstaq F. Shabani, Dritan Kardhashi, Aleksandra (Majlinda) Shabani. Η προσφυγιά με τα πολλά πρόσωπα, Αφοί Κυριακίδη, 2012. Ο Κιρλώφ’ς και ο Μάραντον, Ποντιακό Παραμύθι, Αφοί Κυριακίδη, 2012. KΑΤΟ ΠΤΗUΠΤΕ (Σαν τα πουλιά), διηγήματα στα βουλγαρικά. Μτφ: TOHKA ΓΕΟΠΡΗΡΑ. Φως και ήλιος η ζωή μας, Εκδ. Οσελότος, 2016. Εκεί, στην Κορφή της Σχίζας, Εκδ. Οσελότος, 2018. Έργα της δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Έχει φιλοξενηθεί από τα Μ.Μ.Ε. (τηλεόραση και ραδιόφωνο). Συνεργάστηκε με το γυναικείο περιοδικό Πάνθεον, γράφοντας το ελληνικό διήγημα. Συμμετείχε σε ανθολογίες και συλλογικές εκδόσεις, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ποίησή της έχει μεταφραστεί στα αγγλικά, ιταλικά, γαλλικά, αλβανικά και πολωνικά ενώ διηγήματά της στα ουγγρικά και στα βουλγαρικά. Ποίησή της έχει βραβευτεί και μελοποιηθεί από τους συνθέτες Παναγιώτη Αποστολίδη, Πέτρο Ρίστα και Κωνσταντίνο Ξωμερωτάκη - Μαρία Γερασίμου. Σε θεατρική διασκευή έχουν παρουσιαστεί «Όλα τα ζωάκια αντάμα», ΕΡΤ1, 1985. «Μακάρι να ’σουν έγκυος», Θεατρικό Νεανικό Εργαστήρι, Θέατρο Ρεματιάς Χαλανδρίου, 1994. «Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού», μελοποίηση για πιάνο και φωνή, σύνθεση Παναγιώτη Αποστολίδη με ερμηνεύτρια σε πρώτη εκτέλεση την σοπράνο Ελένη Αναγνώστου και πιάνο την Πόπη Φιρτινίδου στο Μουσείο Μπενάκη, 2006. Μουσικοχορευτική απόδοση ποιητικού αποσπάσματός της από το έργο «Χαϊκού» με τίτλο «Άσμα αιώνων», 2010, υπό τη σύνθεση-σκηνοθεσία της πανεπιστημιακού Άννας Λάζου. Το θεατρικό της έργο «Μια μέρα στον Πόντο», στην ποντιακή διάλεκτο ανέβασε το 2005 μέχρι και το 2016 η Εύξεινος Λέσχη Αλμωπίας. Aφήγηση του ποντιακού παραδοσιακού παραμυθιού Ο Κιρλώφ’ς και ο Μάραντον στη γιορτή Πολυγλωσσίας, Θεσσαλονίκη «πολύγλωττη πόλη», 2013. «Σαν άϋλο πετούμενο», από την ερευνητική και καλλιτεχνική ομάδα ΦΛΣ ΕΚΠΑ «Δρυός τόποι» υπό τη σκηνοθεσία της πανεπιστημιακού Άννας Λάζου, θέατρο «Δώρα Στράτου» κ.ά., 2014-2015.

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη

Η Γραμματούλα της Γλύφας

ISBN 978-960-564-792-6

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Η

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη γεννήθηκε στη Βέροια Ημαθίας, το 1932. Κατάγεται από γονείς πρόσφυγες του Πόντου. Πέρασε δύσκολα παιδικά χρόνια στην Κατοχή και στον Εμφύλιο, που αντανακλούν στις σελίδες του συγγραφικού της έργου. Στα γράμματα εμφανίστηκε με το βιβλίο της Σκιρτήματα, ποιήματα, Κέδρος, 1973. Ακολούθησαν τα έργα: Ποτέ Ξανά, πεζογράφημα, Σύγχρονη Εποχή 1979, Α’ έκδοση και 1980 Β’ έκδοση. Κρα-κρα, διηγήματα, Κέδρος, 1980. Άσε το βιβλίο, το γάλα φέρε, μυθιστόρημα, Καστανιώτης, 1980. Το βιβλίο αυτό τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο «Μενέλαου Λουντέμη» που απονέμει η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών. Όλα τα ζωάκια αντάμα, λογοτεχνία για παιδιά, Καστανιώτης, 1985. Με τ’ ασπροπούλια τ’ ουρανού, ποιήματα, Καστανιώτης, 1986. Ποτέ ξανά, μυθιστόρημα για τη νεανική βιβλιοθήκη, Καστανιώτης, 1987, πέντε εκδόσεις. Απόσπασμα από το Ποτέ ξανά έχει περιληφθεί στο εγχειρίδιο της Δ’ Δημοτικού Η Γλώσσα μου. Το βιβλίο αυτό τιμήθηκε το 1988 με το Πρώτο Βραβείο που απονέμει η πνευματική Εστία «Τάκη Τρανούλη». Χωρίς Δικαίωση, μυθιστόρημα, Επικαιρότητα, 1988. Παλιού ουρανού χαλάσματα, διηγήματα, Γκοβόστης, 1991. Εμείς οι Βλάχοι, μυθιστόρημα, Καλέντης, 1991. Ποντιακές Ιστορίες και Αφηγήσεις, διηγήματα, Ιωλκός, 1995. Η συλλογή αυτή γράφτηκε σε ποντιακή διάλεκτο με ενδογλωσσική απόδοση στα νέα ελληνικά. Απόσπασμα από το βιβλίο αυτό έχει περιληφθεί στο βιβλίο του Ενιαίου Λυκείου Έκφραση-Έκθεση. Πανσέληνος η Σύλληψή σου, ποίηση, Όμβρος, 1996, το οποίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στην Αλβανία από τις εκδόσεις Alcaeus το 1997, με τον τίτλο Μe hënë të plotë ti u ngjize. Μια μέρα στον Πόντο, θεατρικό, Αφοί Κυριακίδη, 1997. Na chracach Nocy (Στα σύνορα της νύχτας), ποίηση, πολωνική έκδοση