160 × 230 SPINE: 11 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ο
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΉ Γ΄και Δ΄δημοτικού
ISBN 978-618-205-308-9
Ανέστης Ακτενίζογλου
Τ
ο παρόν βιβλίο είναι ένα βοήθημα γραμματικής κατά βάση, που όμως περιλαμβάνει και τα απαιτούμενα μέρη συντακτικού, αλλά και κανόνων ορθογραφίας για τη Γ΄ και Δ΄ τάξη του δημοτικού. Αποτελείται από θεωρία, η οποία υποστηρίζεται από πλήθος ασκήσεων, ώστε να επιτευχθεί η εμπέδωση της ύλης των δύο αυτών τάξεων αβίαστα από τους μικρούς μας φίλους... Ο τρόπος γραφής είναι αποτέλεσμα μακράς διαδικασίας. Ρωτήθηκαν πολλές φορές για όλες τις ενότητες του βιβλίου τόσο οι μαθητές των αντίστοιχων τάξεων, όσο και πολλοί συνάδελφοι, ώστε να βγει αυτό το αποτέλεσμα και με τις δικές τους παρατηρήσεις και σχόλια, το βιβλίο τροποποιήθηκε πολλές φορές, προτού πάρει την τελική του μορφή. Θα ήθελα να σας ευχαριστήσω πολύ, όλους γι’ αυτό!!!
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ανέστης Ακτενίζογλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1994. Είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών με ειδίκευση στη διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας. Ενισχυτικά με τις σπουδές, έχει παρακολουθήσει πλήθος σεμιναρίων από ιδιώτες και κρατικά πανεπιστήμια πάνω στον τομέα της γλώσσας, ενώ έμφαση έχει δοθεί και στη διαχείριση μαθησιακών δυσκολιών. Εργασιακά, δραστηριοποιείται στα ιδιαίτερα μαθήματα από το 2012. Όταν δε διδάσκει, ασχολείται με τη συγγραφή βιβλίων γραμματικής, συντακτικού, ορθογραφίας, αλλά και διηγημάτων. Στόχος ζωής αποτελεί η ολοκλήρωση συγγραμμάτων που θα μπορέσουν να βοηθήσουν τους μαθητές απ‘ όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες να κατανοήσουν καλύτερα τη γλώσσα, παράγοντας οργανωμένο λόγο. Η συγγραφή έχει ξεκινήσει από το 2012 και αναπροσαρμόζεται, καθώς βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με τους μαθητές. Από το 2015 έχει συσταθεί ομάδα φιλολόγων με επικεφαλής τον ίδιο, η οποία συνδράμει στην εκπλήρωση αυτού του σκοπού.
Ανέστης Ακτενίζογλου
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΉ Γ΄ ΚΑΙ Δ΄ ΔΗΜΟΤΙΚΟΎ Θεωρία και Ασκήσεις
— ΑΘΗΝΑ 2022 —
ΤΙΤΛΟΣ
Γραμματική Γ' και Δ' δημοτικού Θεωρία και Ασκήσεις ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Ανέστης Ακτενίζογλου ΣΕΙΡΑ
Εκπαίδευση [5358] 0622/06 ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Ανέστης Ακτενίζογλου LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2022 Ανέστης Ακτενίζογλου ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Ιούλιος 2022 ISBN 978-618-205-308-9
Οι απαντήσεις του βιβλίου θα σταλούν μέσω e-mail στους κατόχους του βιβλίου. Επιπλέον, παρέχεται δυνατότητα ιδιαίτερων μαθημάτων ή σε ολιγομελή τμήματα, 10, 20 ή 30 ωρών, ώστε να γίνει κατανοητή η ύλη της Γ' και Δ΄ τάξης του δημοτικού. Έτσι, θα είναι πιο εύκολη από τους μαθητές η εμπέδωση της ύλης. Η διδασκαλία θα γίνεται από τον συγγραφέα, αν υπάρχει χρονική δυνατότητα ή από άλλους φιλολόγους, τόσο διαδικτυακά όσο και δια ζώσης. Για τις απαντήσεις στις ασκήσεις του βιβλίου ή και για πληροφορίες που αφορούν τη διδασκαλία των ενοτήτων του βιβλίου, μπορείτε να επικοινωνήσετε στο: e-mail anestisaktenizoglou94@gmail.com
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Πολλές φορές μου δόθηκε η ευκαιρία να πω «ευχαριστώ» στους γονείς μου και δεν το έκανα. Βάζοντας ένα τέλος σε αυτή την αναβολή, θέλω με δυο λέξεις να σας πω «Ευχαριστώ πολύ». Δεν γνωρίζω αν πήρα κάτι από τις αξίες σας, ούτε γνωρίζω αν εκτίμησα ποτέ τις θυσίες σας. Υπάρχει όμως κάτι που γνωρίζω σίγουρα. Στις επιτυχίες και τις αποτυχίες μου βρίσκονταν και βρίσκονται πλάι μου δύο γονείς που ακόμη και αν δεν μπορούν να με βοηθήσουν, με πλημμυρίζουν από αγάπη. Και το «αστείο» είναι πως επιτύχατε ως γονείς στο μοναδικό πράγμα που δεν προσπαθήσατε καθόλου. Απλώς, σας βγήκε αβίαστα. Αν μπορούσα να δώσω μια συμβουλή σε όλους τους γονείς αυτή θα ήταν. Να είστε εκεί, με αγάπη...
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 7 ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ���������������������������������������������������������������������������������������������� 7 ΡΗΜΑΤΑ �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7 1. ΠΡΟΣΩΠΑ ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 7 Χρονικές βαθμίδες (Πότε;) ������������������������������������������������������������������������������8 Ποιόν ενέργειας (Πόσο;) ���������������������������������������������������������������������������������8 2. ΧΡΟΝΟΙ ����������������������������������������������������������������������������������������������������������9 3. ΦΩΝΗ ���������������������������������������������������������������������������������������������������������� 10 4. ΕΓΚΛΙΣΕΙΣ ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 10 5. ΣΥΖΥΓΙΕΣ ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 11 Ανακεφαλαίωση ρημάτων ����������������������������������������������������������������������������� 11 ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ����������������������������������������������������������������������������������������������������� 22 ΕΠΙΘΕΤΑ �����������������������������������������������������������������������������������������������������������26 Ανακεφαλαίωση ουσιαστικών και επιθέτων �������������������������������������������������26 ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ ����������������������������������������������������������������������������������������������������30 ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ �������������������������������������������������������������������������������������������������� 33 ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗΣ ��������������������������������������������������������� 34 1. ΣΥΛΛΑΒΙΣΜΟΣ ���������������������������������������������������������������������������������������������� 34 2. ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ -ν ������������������������������������������������������������������������������������������������ 37 3. ΧΡΟΝΙΚΗ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ������������������������������������������������������������������������� 39 4. ΕΓΚΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ����������������������������������������������������������������������45 5. ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ����������������������������������������������������������������������� 51 6. ΑΡΘΡΑ: ΟΡΙΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΟΡΙΣΤΟ ΑΡΘΡΟ ������������������������������������������������������ 55 Οριστικό άρθρο ���������������������������������������������������������������������������������������������56 Το αόριστο άρθρο �����������������������������������������������������������������������������������������56 7. ΑΡΘΡΟ Ή ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΝΤΩΝΥΜΙΑ �������������������������������������������������������58 8. ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ πολύς, η πολλή, το πολύ και ΤΟ ΕΠΙΡΡΗΜΑ πολύ. ���������������� 62 9. Το δι(σ) και το δυ(σ) ������������������������������������������������������������������������������������� 67 10. ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ �������������������������������������������������������������������������������69 11. ΜΕΤΑΦΟΡΑ, ΚΥΡΙΟΛΕΞΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ. �������������������������������������������71
5
12. ΑΠΑΛΟΙΦΗ ΦΩΝΗΕΝΤΟΣ ��������������������������������������������������������������������������� 74 13. ΕΚΘΛΙΨΗ, ΑΦΑΙΡΕΣΗ, ΑΠΟΚΟΠΗ �������������������������������������������������������������� 78 14. ΕΥΘΥΣ ΚΑΙ ΠΛΑΓΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ����������������������������������������������������������������������80 Μερικοί κανόνες που τόσο αγαπάμε! ������������������������������������������������������������82 15. ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ ��������������������������������������������������������������������������������������������� 91 16. ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ: ΑΥΤΟΠΑΘΗΣ, ΑΝΑΦΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΤΩΝΥΜΙΑ ����������������������������������������������������������������������������������������������� 97 17. ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ: ΔΕΙΚΤΙΚΗ, ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΟΡΙΣΤΗ ΑΝΤΩΝΥΜΙΑ �����������99 18. ΜΕΤΟΧΗ ΩΣ ΕΠΙΘΕΤΟ Ή ΕΠΙΡΡΗΜΑ ����������������������������������������������������� 103 19. ΚΛΙΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ������������������������������������������������������������������������������� 107 20. ΚΛΙΣΗ ΕΠΙΘΕΤΩΝ ��������������������������������������������������������������������������������������111 21. ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ������������������������������������������������������������������������������� 116 22. ΟΙ ΒΑΘΜΟΙ ΤΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ ���������������������������������������������������������������������� 119 23. ΕΠΙΦΩΝΗΜΑΤΑ �����������������������������������������������������������������������������������������125 24. ΥΠΟΚΟΡΙΣΤΙΚΑ �����������������������������������������������������������������������������������������127 25. ΑΡΚΤΙΚΟΛΕΞΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ����������������������������������������������������129 26. ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΑ, ΤΟΠΙΚΑ ΚΑΙ ΥΠΟΚΟΡΙΣΤΙΚΑ ���������������������������������������������� 131 ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ��������������������������������������������������������������������������������������������������139 1. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ������������������������������������������������������������������������������139 2. ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ����������������������������������������������������������������������������������������������� 171 ΑΠΟΣΑΦΗΝΙΣΗ ΕΝΝΟΙΩΝ �����������������������������������������������������������������������������172
6
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΉ Γ΄ ΚΑΙ Δ΄ ΔΗΜΟΤΙΚΟΎ
ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Μέρη του λόγου ονομάζονται τα ρήματα, τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τα επιρρήματα και οι αντωνυμίες. Υπάρχουν κι άλλα, όμως, στην ηλικία μας, θα μας απασχολήσουν μόνο αυτά. Είναι κλιτές ή άκλιτες λέξεις. Ας τα δούμε αναλυτικά ένα ένα…
ΡΗΜΑΤΑ Ρήματα είναι οι λέξεις που μας δείχνουν ότι κάποιο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα κάνει κάτι. Π.χ. Ο Αντώνης παίζει μπάλα. Ακόμη, ένα ρήμα μας δείχνει ότι κάποιος παθαίνει κάτι. Π.χ. Ο Αντρέας μπερδεύτηκε. ΤΙ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΡΗΜΑ;
1. ΠΡΟΣΩΠΑ α) Τα ρήματα τα ξεχωρίζουμε επειδή κλίνονται στα τρία πρόσωπα του ενικού (εγώ, εσύ, αυτός, –ή, –ό) και στα τρία πρόσωπα του πληθυντικού (εμείς, εσείς, αυτοί, –ές, –ά). Επομένως, τα ρήματα έχουν πρόσωπα α΄, β΄, γ΄ και αριθμό, τον ενικό και τον πληθυντικό. Εγώ Α΄ πρόσωπο ενικού. Εσύ Β΄ πρόσωπο ενικού Αυτός, –ή, –ό Γ΄ πρόσωπο ενικού Εμείς Α΄ πρόσωπο πληθυντικού Εσείς Β΄ πρόσωπο πληθυντικού Αυτοί, –ές, –ά Γ΄ πρόσωπο πληθυντικού β) Επιπλέον, τα ρήματα έχουν χρόνους. Θα ήταν, όμως, χρήσιμο πριν από τους χρόνους να κατανοήσουμε δύο πολύ σημαντικές
7
ΑΝΕΣΤΗΣ ΑΚΤΕΝΙΖΟΓΛΟΥ
έννοιες, οι οποίες θα μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε ευκολότερα τους χρόνους. Πρέπει να ξέρουμε ότι ο λόγος, που υπάρχουν πολλοί χρόνοι είναι για να καταλαβαίνουμε πότε θέλουμε, για παράδειγμα, να κάνουμε κάτι, αλλά και πόσο αυτή η πράξη θα κρατήσει. Για τον λόγο αυτόν έχουμε τρεις διαφορετικές χρονικές βαθμίδες, που μας δείχνουν το πότε, αλλά και το ποιόν ενέργειας των ρημάτων, το οποίο μας δείχνει τη διάρκεια μιας πράξης, αν θα είναι δηλαδή συνεχόμενη, στιγμιαία-συνοπτική ή συντελεσμένη (συντελεσμένη είναι η πράξη που έχει γίνει). Πάμε να δούμε.
Χρονικές βαθμίδες (Πότε;) Η χρονική βαθμίδα ενός ρήματος μας δείχνει το πότε, δηλαδή, τη χρονική στιγμή που γίνεται κάτι. Έτσι, κάθε ρήμα ανήκει σε μία από τις παρακάτω τρεις χρονικές βαθμίδες. Το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Παρόν: Αυτό που γίνεται τώρα (σήμερα, αυτήν την περίοδο κ.ο.κ.). Π.χ. παίζω. Το ρήμα παίζω μας δείχνει πως αυτό γίνεται στο παρόν. Παίζω τώρα. Παρελθόν: Αυτό που έχει γίνει παλιά (χθες, προχθές, πριν πέντε χρόνια ή ας πούμε την εποχή των δεινοσαύρων...). Π.χ. έπαιξα. Αυτό συνέβη στο παρελθόν. Μέλλον: Είναι αυτό που δεν έχει συμβεί ακόμα, αλλά πρόκειται να γίνει αύριο, μεθαύριο ή ας πούμε όταν θα είμαστε παππούδες… Π.χ. θα παίξω. Αυτό είναι κάτι που θα συμβεί στο μέλλον.
Ποιόν ενέργειας (Πόσο;) Το ποιόν ενέργειας είναι αυτό που μας δείχνει το πόσο διαρκεί μια πράξη. Αν κρατάει δηλαδή πολύ ή λιγάκι. Έχουμε τρία είδη. Το εξακολουθητικό, το συνοπτικό/στιγμιαίο και το συντελεσμένο. Πάμε να τα δούμε!
8
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΉ Γ΄ ΚΑΙ Δ΄ ΔΗΜΟΤΙΚΟΎ
Εξακολουθητικό: Μας δείχνει μια πράξη που έχει διάρκεια. Είναι συνεχόμενη. Π.χ. παίζω, έπαιζα, θα παίζω Συνοπτικό: Όταν κάτι γίνεται μια φορά ή για λίγο. Π.χ. έπαιξα, αλλά για λίγο Συντελεσμένο: Αν κάτι έγινε και τελείωσε στο παρελθόν ή έγινε και τα αποτελέσματα του φαίνονται στο παρόν. Για να το αναγνωρίσουμε έχει μπροστά το ρήμα έχω, είχα, θα έχω κτλ. Π.χ. έχω φάει ένα αρνί και τα αποτελέσματα φαίνονται στο παρόν (δεν μπορώ να σηκωθώ από το τραπέζι.)
2. ΧΡΟΝΟΙ Και τώρα που μάθαμε τη χρονική βαθμίδα και το ποιόν ενέργειας μπορούμε να δούμε τους χρόνους. Οι χρόνοι των ρημάτων είναι οι εξής: • Ενεστώτας: Ο χρόνος αυτός μας φανερώνει μια πράξη που γίνεται αυτή τη στιγμή ή αυτήν την περίοδο, δηλαδή στο παρόν. Π.χ. παίζω τώρα/σήμερα/αυτό το διάστημα κ.ο.κ. • Παρατατικός: Ο παρατατικός μας δείχνει μια πράξη που γινόταν στο παρελθόν με διάρκεια. Π.χ. έπαιζα χθες/προχθές όλο το απόγευμα κ.ο.κ. • Αόριστος: Ο αόριστος μας περιγράφει μια πράξη που έγινε στο παρελθόν για μια στιγμή και τώρα έχει τελειώσει. Π.χ. έπαιξα χθες το απόγευμα κ.ο.κ. • Στιγμιαίος ή συνοπτικός μέλλοντας: Ο χρόνος αυτός δηλώνει μια πράξη που θα γίνει κάποια στιγμή στο μέλλον, αλλά για λίγο μόνο, για μια στιγμή. Π.χ. θα παίξω αύριο το πρωί κ.ο.κ. • Εξακολουθητικός μέλλοντας: Ο χρόνος αυτός μας φανερώνει μια πράξη που θα γίνεται στο μέλλον με διάρκεια. Π.χ. θα παίζω συνέχεια αυτό το καλοκαίρι κ.ο.κ. • Παρακείμενος: Ο χρόνος αυτός μας περιγράφει ότι η πράξη έχει γίνει στο παρελθόν και σήμερα έχει τελειώσει. Π.χ. έχω παίξει 9
160 × 230 SPINE: 11 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ο
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΉ Γ΄και Δ΄δημοτικού
ISBN 978-618-205-308-9
Ανέστης Ακτενίζογλου
Τ
ο παρόν βιβλίο είναι ένα βοήθημα γραμματικής κατά βάση, που όμως περιλαμβάνει και τα απαιτούμενα μέρη συντακτικού, αλλά και κανόνων ορθογραφίας για τη Γ΄ και Δ΄ τάξη του δημοτικού. Αποτελείται από θεωρία, η οποία υποστηρίζεται από πλήθος ασκήσεων, ώστε να επιτευχθεί η εμπέδωση της ύλης των δύο αυτών τάξεων αβίαστα από τους μικρούς μας φίλους... Ο τρόπος γραφής είναι αποτέλεσμα μακράς διαδικασίας. Ρωτήθηκαν πολλές φορές για όλες τις ενότητες του βιβλίου τόσο οι μαθητές των αντίστοιχων τάξεων, όσο και πολλοί συνάδελφοι, ώστε να βγει αυτό το αποτέλεσμα και με τις δικές τους παρατηρήσεις και σχόλια, το βιβλίο τροποποιήθηκε πολλές φορές, προτού πάρει την τελική του μορφή. Θα ήθελα να σας ευχαριστήσω πολύ, όλους γι’ αυτό!!!
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ανέστης Ακτενίζογλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1994. Είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών με ειδίκευση στη διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας. Ενισχυτικά με τις σπουδές, έχει παρακολουθήσει πλήθος σεμιναρίων από ιδιώτες και κρατικά πανεπιστήμια πάνω στον τομέα της γλώσσας, ενώ έμφαση έχει δοθεί και στη διαχείριση μαθησιακών δυσκολιών. Εργασιακά, δραστηριοποιείται στα ιδιαίτερα μαθήματα από το 2012. Όταν δε διδάσκει, ασχολείται με τη συγγραφή βιβλίων γραμματικής, συντακτικού, ορθογραφίας, αλλά και διηγημάτων. Στόχος ζωής αποτελεί η ολοκλήρωση συγγραμμάτων που θα μπορέσουν να βοηθήσουν τους μαθητές απ‘ όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες να κατανοήσουν καλύτερα τη γλώσσα, παράγοντας οργανωμένο λόγο. Η συγγραφή έχει ξεκινήσει από το 2012 και αναπροσαρμόζεται, καθώς βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με τους μαθητές. Από το 2015 έχει συσταθεί ομάδα φιλολόγων με επικεφαλής τον ίδιο, η οποία συνδράμει στην εκπλήρωση αυτού του σκοπού.