160 × 230 SPINE: 18 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ἐκ Ζαγορίου – Ἐν Ζαγορίῳ
ISBN 978-618-205-197-9
ΑΓΓΕΛΙΚΉ ΑΓΓΈΛΗ
Τα προνόμια που υπήρχαν στην περιοχή του Ζαγορίου ήδη από τον 15ο αι. σε συνδυασμό με τη μετανάστευση πολλών οικογενειών στα εξωελλαδικά εμπορικά κέντρα της εποχής συνέβαλαν σημαντικά στην οικονομική και πνευματική πρόοδο των Ζαγορίσιων στο κατώφλι της Επανάστασης. Η προσφορά τους στον απελευθερωτικό αγώνα έγκειται τόσο στην πνευματική αφύπνιση του υπόδουλου ελληνισμού όσο και στην υλική και ιδεολογική προετοιμασία της Επανάστασης. Οι καταγόμενοι από το Ζαγόρι σπουδαίοι λόγιοι Μεθόδιος Ανθρακίτης, Λάμπρος Φωτιάδης και Νεόφυτος Δούκας, τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας όπως ο Κωνσταντίνος Ράδος και ο Μάνθος Ριζάρης, η συγκρότηση της κεντρικής επαναστατικής οργάνωσης της Ηπείρου στο Τσεπέλοβο με πρωτεργάτες τους Ιωάννη Βιλαρά και Αθανάσιο Ψαλίδα, η συμβολή του Κωνσταντίνου Πολυχρονιάδη και του Χριστόδουλου Κλονάρη στην καλλιέργεια φιλελληνικού κλίματος στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στην αμερικανική ήπειρο, αποτελούν τις κύριες πτυχές της πολύμορφης προσφοράς των Ζαγορίσιων στην εθνική παλιγγενεσία.
Η Αγγελική Αγγέλη γεννήθηκε το 1987 στα Ιωάννινα. Είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Εκπονεί τη διδακτορική της διατριβή στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ενώ έχει λάβει από το ίδιο Τμήμα μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών. Έχει συμμετάσχει σε επιστημονικά συνέδρια φιλοσοφίας και έχει δημοσιεύσει άρθρα για διάφορες φιλοσοφικές θεματικές. Εργάζεται ως δικηγόρος και ομιλεί τρεις ξένες γλώσσες.
Ἐκ Ζαγορίου Ἐν Ζαγορίῳ
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
Ἐκ Ζαγορίου – Ἐν Ζαγορίῳ Η συμβολή των Ζαγορίσιων στην Επανάσταση του 1821: Λόγιοι, Έμποροι, Φιλικοί
ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2021
ΤΙΤΛΟΣ
Ἐκ Ζαγορίου – Ἐν Ζαγορίῳ Η συμβολή των Ζαγορίσιων στην Επανάσταση του 1821: Λόγιοι, Έμποροι, Φιλικοί ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Αγγελική Ι. Αγγέλη ΣΕΙΡΑ
Ιστορία, Λαογραφία LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021 Αγγελική Ι. Αγγέλη ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Δεκέμβριος 2021 ISBN 978-618-205-197-9
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
«τοῦτο καὶ Θουκυδίδης ἔοικεν λέγειν, περὶ ἱστορίας λέγων, ὅτι καὶ ἱστορία φιλοσοφία ἐστὶν ἐκ παραδειγμάτων» (Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς, Ρητορική, 11.2)
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9 Μια ματιά στο Ζαγόρι: το ιστορικό, οικονομικό, πολιτικό και πνευματικό πλαίσιο ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο Τυπογράφοι και έμποροι στη Βενετία και τα λιμάνια της Ιταλίας ��� 27 α. Τα τυπογραφεία της Βενετίας �������������������������������������������������������������������������������� 27 β. Η οικογένεια Σάρρου και η ευεργέτιδα Αγγελική Παπάζογλου ���������������������� 29 γ. Ο Γεώργιος Κωνσταντίνου ή Κώνστας Ζαγορίτης εξ Ιωαννίνων (ca. 1720 - ca. 1803) στη Βενετία ��������������������������������������������������������������������������� 34 δ. Ζαγορίσιοι έμποροι στην Ιταλία ���������������������������������������������������������������������������� 37 Μεθόδιος Ανθρακίτης �������������������������������������������������������������������������������������������������� 39 α. Η ζωή και ο αφορισμός του ������������������������������������������������������������������������������������ 39 β. Το μαθηματικό έργο ������������������������������������������������������������������������������������������������ 45 γ. Το φιλοσοφικό έργο ������������������������������������������������������������������������������������������������ 48 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο Στις πόλεις της Αυστρίας και της Ουγγαρίας ����������������������������� 54 α. Η εκδοτική απόπειρα του Νεόφυτου Δούκα στα 1804 ��������������������������������������� 55 β1. Ο Διονύσιος Παπαρούσης (1775-1837) ����������������������������������������������������������������� 56 β2. Λογική και Μεταφυσική Ψαλίδα: Το χειρόγραφο του Παπαρούση στη βιβλιοθήκη του Γρεβενιτίου ����������������������������������������������������������������������������������� 62 γ. Η ελληνική κοινότητα της Τεργέστης ����������������������������������������������������������������� 65 δ. Ο Αδάμ Γοργίδας και οι σπουδές του στη Βουδαπέστη ������������������������������������ 68 ε. Μοσχόπολη: Η «Αθήνα» της Τουρκοκρατίας και η οικογένεια Σίνα �������������� 69 Ο Ρήγας μεταξύ Αυστρίας και Μολδοβλαχίας: Η Χάρτα και το Ζαγόρι �������������� 73 α. Περιγραφή της Χάρτας με αφορμή το αντίτυπο του Καπεσόβου �������������������� 73 β. Ο «Λάμπρος» των ανακριτικών εγγράφων και ο Ρήγας ����������������������������������� 81 γ. Η Χάρτα και το Ζαγόρι ������������������������������������������������������������������������������������������� 85 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Στις ανατολικές Παραδουνάβιες Ηγεμονίες ������������������������������� 89 α. Οι πόλεις και η εγκατάσταση των Ζαγορίσιων ���������������������������������������������������� 89 β. Η Ακαδημία του Βουκουρεστίου ��������������������������������������������������������������������������� 92 γ. Ζαγορίσιοι δάσκαλοι στην επικράτεια της Μολδοβλαχίας ������������������������������ 95 Λάμπρος Φωτιάδης (1752-1805) ��������������������������������������������������������������������������������� 98 α. Ο βίος και το έργο του �������������������������������������������������������������������������������������������� 98 β. Οι μαθητές του Φωτιάδη �������������������������������������������������������������������������������������� 105 Ο Νεόφυτος Δούκας και η ομώνυμη Βιβλιοθήκη των Άνω Πεδινών ������������������ 120 α. Η πορεία του Νεόφυτου Δούκα από τα Άνω Πεδινά στο Βουκουρέστι ������������� 120 β. Ένα φιλοσοφικό χειρόγραφο του Δούκα στα Άνω Πεδινά ���������������������������� 128 γ. Η Γεωγραφία του Ψαλίδα σε χειρόγραφο της Βιβλιοθήκης των Άνω Πεδινών ��� 134 ΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
7
Η ιστορία της ίδρυσης Ανώτερης Σχολής στο Ζαγόρι: Η συνεισφορά του Νεόφυτου Δούκα και η διαθήκη Σαϊτζή ��������������������������������� 138 α. Οι άοκνες προσπάθειες του Νεόφυτου Δούκα για την αναβάθμιση της παιδείας στο Ζαγόρι ���������������������������������������������������������������������������������������������� 138 β. Η σύνδεση της διαθήκης Σαϊτζή με την ίδρυση της Ανωτέρας Σχολής �������� 148 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο Οι προσωπικότητες της Κωνσταντινούπολης �������������������������� 156 α. Νικόλαος Παπαδόπουλος ������������������������������������������������������������������������������������ 156 β. Ιωάννης Πολυχρονιάδης ������������������������������������������������������������������������������������� 163 γ. Αναστάσιος Κόνιαρης ������������������������������������������������������������������������������������������� 165 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο Οι έμποροι της Ρωσίας και η Φιλική Εταιρεία �������������������������� 167 α. Ζαγορίσιοι έμποροι στη ρωσική επικράτεια ������������������������������������������������������ 167 β. Ο Τσεπελοβίτης Κωνσταντίνος Ράδος: ο επαναστάτης, ο πατριώτης, ο πολιτικός ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 169 γ. Ο Μάνθος και ο Γεώργιος Ριζάρης: αγωνιστικότητα και ευεργετισμός �������� 183 δ. Ο Θεόδοσιος Φινίτης του Χριστοδούλου: ο πρώτος Ζαγορίσιος Φιλικός ��� 189 ε. Ο ευεργέτης Ιωάννης Δούμας και ο έμπορος Χριστόδουλος Κόνιαρης στο Ισμαήλ �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 191 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο Η οργάνωση του φιλελληνικού κινήματος: τα πρόσωπα του Παρισιού και της Πίζας ��������������������������������������������������������������������������������� 194 α. Ο Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης από το Σκαμνέλι Ζαγορίου ����������������������� 194 β. Ο Χριστόδουλος Κλονάρης από τη Λεπτοκαρυά Ζαγορίου ��������������������������� 212 γ. Η επιστολή του Διευθυντηρίου των Παρισίων στον Πρόεδρο της Αϊτής ���� 223 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο Εντός των τειχών �������������������������������������������������������������������������� 225 α. Αγωνιστές �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 225 β. Φιλικοί �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 227 γ. Ο προεστώς Αλέξης Νούτσος �����������������������������������������������������������������������������228 δ1. Η οικογένεια Μαρίνογλου και η αυλή του Αλή Πασά ������������������������������������� 232 δ2. Ένα χειρόγραφο Γραμματικής του Ψαλίδα της οικογένειας Μαρίνογλου ����� 233 ε. Το παράδειγμα της Σχολής του Κουκουλίου και οι Ζαγορίσιοι δάσκαλοι ���� 235 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8ο Το Τσεπέλοβο και η πολιορκία του Αλή Πασά από τα σουλτανικά στρατεύματα (1820-1822) ���������������������������������������������������������������� 241 α. Το «Χρονικό» του Αθανάσιου Ψαλίδα και οι μετέπειτα εξελίξεις ������������������ 241 β. Ο Αθανάσιος Ψαλίδας στο Τσεπέλοβο και ο «Λόγος Προτρεπτικός» ����������249 γ. Ο Ιωάννης Βιλαράς στο Τσεπέλοβο και η Επαναστατική Οργάνωση ���������� 252 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ����������������������������������������������������������������������������������������������������������� 257 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 298
8
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης, θεωρήσαμε ότι η έκδοση μιας μελέτης για τη συμβολή των Ζαγορίσιων στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα δε θα ήταν απλά επίκαιρη, αλλά οφειλόμενο χρέος στη μνήμη και τη συνεισφορά των προγόνων μας. Το Ζαγόρι υπήρξε μητέρα γη λογίων, εμπόρων και φιλικών, οι οποίοι διαβιώντας κυρίως στις παροικίες του ελληνισμού συνέβαλαν καθοριστικά, ο καθείς από το δικό του μετερίζι, στην επαναστατική προσπάθεια. Στο παρόν βιβλίο επικεντρωνόμαστε σε προσωπικότητες και γεγονότα που καθόρισαν την πνευματική, οικονομική και πολιτική φυσιογνωμία του Αγώνα καλύπτοντας τη χρονική περίοδο από τα μέσα του 18ου αι. έως τα μέσα του 19ου αι. Ακολουθώντας ένα νοητό ταξίδι, αντίστοιχο εκείνων των Ζαγορίσιων ξενιτεμένων, θα γνωρίσουμε το Ζαγόρι της εποχής του Αλή Πασά και θα συνεχίσουμε με σταθμούς τα σημαντικότερα εξωελλαδικά κέντρα, την Κωνσταντινούπολη, τη Μόσχα, τη Νίζνα και το Ισμαήλ, το Βουκουρέστι και το Ιάσιο, τη Βιέννη και την Τεργέστη, τη Βενετία και την Πίζα, το Παρίσι, για να ολοκληρώσουμε την περιήγησή μας στο Τσεπέλοβο του 1821. Αξιοποιώντας την ερευνητική παρακαταθήκη σπουδαίων Ζαγορίσιων μελετητών, όπως του Ιωάννη Λαμπρίδη (1839-1891), του Άγγελου Παπακώστα (1903-1981), του Κώστα Λαζαρίδη (1904-1987), θα επιχειρήσουμε να συγκροτήσουμε, μια, κατά το δυνατό, ολοκληρωμένη προσέγγιση για την παρουσία των Ζαγορίσιων στις συνθήκες γέννησης της ελληνικής επανάστασης και της ίδρυσης ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Θα αναφερθούμε στους πρόδρομους και τους σύγχρονους εκφραστές του Νεοελ ληνικού Διαφωτισμού, με έμφαση στη ζωή και το έργο του Μεθόδιου Ανθρακίτη, του Λάμπρου Φωτιάδη και του Νεόφυτου Δούκα οι οποίοι συνέβαλαν τόσο στον εκπαιδευτικό εκσυγχρονισμό των ελληνικών σχολείων όσο και στην καλλιέργεια εθνικής συΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
9
νείδησης των υπόδουλων Ελλήνων. Μάρτυρες αυτής της εκπαιδευτικής προόδου, τα χειρόγραφα που σώζονται σε βιβλιοθήκες του Ζαγορίου. Συνοδοιπόροι τους υπήρξαν οι Ζαγορίσιοι έμποροι των παροι κιών, οι οποίοι χρηματοδότησαν την κατασκευή σχολείων και ενίσχυσαν τις βιβλιοθήκες στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Χαρακτηριστική είναι η προσπάθεια τους για την ίδρυση ανωτέρας σχολής στο Ζαγόρι στις αρχές του 19ου αι. Οι λόγιοι και οι έμποροι αποτέλεσαν, επίσης, τον πυρήνα των μελών της Φιλικής Εταιρείας. Ξεχωρίζουν, εν προκειμένω, ο Μάνθος Ριζάρης και ο Κωνσταντίνος Ράδος. «Ο τόπος πίσω από το βουνό» κατόρθωσε να διατηρήσει την αυτονομία του και να προοδεύσει σημαντικά χάρη στην πολιτική των προεστώτων και την οικονομική βοήθεια των αποδήμων. Έτσι, το 1820 κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Αλή Πασά από τα σουλτανικά στρατεύματα στα Ιωάννινα, το Ζαγόρι θα αποτελέσει τόπο φιλοξενίας όσων εγκατέλειψαν την πόλη. Στο Τσεπέλοβο θα συγκροτηθεί η κεντρική επαναστατική οργάνωση της Ηπείρου, με πρωτεργάτες τους Ιωάννη Βιλαρά και Αθανάσιο Ψαλίδα. Με την κήρυξη της Επανάστασης η καλλιέργεια φιλελληνικού κλίματος στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στην αμερικανική ήπειρο θα αποτελέσει μείζον εγχείρημα για τους Έλληνες των παροικιών. Από το Ζαγόρι εκκινούν δύο σημαντικοί πολιτικοί διαμορφωτές του φιλελληνισμού, ο Χριστόδουλος Κλονάρης και ο Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης, με ενεργό ρόλο στο ελληνικό διευθυντήριο του Παρισιού. Στο Ζαγόρι του 2021 αρκεί μια περιήγηση στην Πασχάλειο Σχολή του Καπεσόβου όπου φυλάσσεται αντίτυπο της Χάρτας του Ρήγα, στην αποκατεστημένη Μονή Ρογκοβού στο Τσεπέλοβο, στο Πνευματικό Ίδρυμα «Κώστας Λαζαρίδης» στο Κουκούλι, ή στη Βιβλιοθήκη «Νεόφυτος Δούκας» στα Άνω Πεδινά για να ταξιδέψει κάποιος στις ρίζες ενός ευλογημένου τόπου. Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά για τη βοήθεια και τα στοιχεία που μου παρείχαν, ώστε να ολοκληρωθεί η συγκεκριμένη με10
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
λέτη, σε μια πρωτόγνωρα δύσκολη περίοδο εξαιτίας της πανδημίας, τους εξής: τον Κωνσταντίνο Πέτσιο, Καθηγητή Ιστορίας της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Διευθυντή του Εργαστηρίου Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας και Επιστημονικώς Υπευθύνου του Αρχείου Λ. Βρανούση που κατέχει το Εργαστήριο Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τον Ομότιμο Καθηγητή Χρήστο Β. Μασσαλά, π. Πρύτανη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Πρόεδρο του Ριζαρείου Ιδρύματος, τον Διευθυντή της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Γεώργιο Ζάχο, και τον διοικητικό υπάλληλο Κωνσταντίνο Σιώμο, τους ιστορικούς και υπαλλήλους των Γενικών Αρχείων του Κράτους, του Αρχείο Εγγράφων της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλά δος, της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, του Πνευματικού Ιδρύματος «Κώστας Λαζαρίδης» στο Κουκούλι, του Ιστορικού Αρχείου του Δήμου Ιωαννιτών, της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Πρέβεζας, του Ολλανδικού Ινστιτούτου Αθηνών, την Έλενα Λάζαρ του Εκδοτικού Οίκου «Ομόνοια» στο Βουκουρέστι και τον Παντελή Παπιγκιώτη, Πρόεδρο της Κοινότητας Άνω Πεδινών. Τις θερμότερες ευχαριστίες μου στους ανθρώπους που ήταν δίπλα μου σε αυτή την προσπάθεια και με ενθάρρυναν να συνεχίσω. Στα αποσπάσματα και τους τίτλους των βιβλίων διατηρήσαμε το πολυτονικό σύστημα γραφής για τις εκδόσεις του 19ου αι. Στη βιβλιογραφία, χάρη συντομίας, στις περιπτώσεις ειδήσεων, ανακοινώσεων, επικήδειων, πράξεων της διοίκησης δημοσιευμέ νων σε εφημερίδες και σε όλα τα άρθρα του Ερμή του Λόγιου, της Μέλισσας, της Εφημερίδος, αναγράφουμε τον γενικό τίτλο της έκδοσης. Η μετάφραση χωρίων, όπου κρίθηκε απαραίτητο, από τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα ιταλικά, είναι της συγγραφέως. Οι φωτογραφίες, για τις οποίες δεν αναφέρεται δημιουργός, ανήκουν στη συγγραφέα.
ΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
11
12
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ερμής ο Λόγιος ή Λόγιος Ερμής: Ἐρμῆς ὁ Λόγιος, Τόμοι Α’-Ι’, ἐν Βιέννῃ
τῆς Ἀουστρίας, ἐκ τοῦ τυπογραφείου Ἰω. Βαρθολ. Σβεκίου, 1811-1821 [φωτοτυπική επανέκδοση Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα, 1988-1990 με πρόλογο Κ. Θ. Δημαρά και εισαγωγή Εμμ. Ν. Φραγκίσκου].
Εφημερίς, 1797: Ἐφημερίς. Η αρχαιότερη ελληνική εφημερίδα που έχει διασωθεί. Βιέννη 1791-1797. Εκδότες: Οι αδερφοί Μαρκίδες Πούλιου, Ανασυγκρότηση της σειράς σε φωτοτυπική επανέκδοση. Ερευνητική, συλλεκτική και εκδοτική φροντίδα, προλεγόμενα, σημειώσεις κ.τ.λ. Λ. Βρανούσης. Ἐφημερίς - Ἔτος ἔβδομον 1797, Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρο Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, 1995. Μέλισσα: Μέλισσα ἢ Ἐφημερίς Ἑλληνική. Τα προεπαναστατικά περιοδικά: Κ. Θ. Δημαράς. Εισαγωγικά στη «Μέλισσα»: Αικατερίνη Κουμαριανού, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα, [επανέκδοση] 1984. Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Α’, 1889: Ιωάννης Λαμπρίδης, Ἠπειρωτικά Μελετήματα, Τεῦχος Ὄγδοον, Ζαγοριακά, Μέρος Πρῶτον, ἐν Ἀθήναις, ἐκ τοῦ τυπογραφείου Ἀναστασίου Ν. Τρίμη, 1889 [επανέκδοση της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα, 1993]. Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Β’, 1889: Ιωάννης Λαμπρίδης, Ἠπειρωτικά Μελετήματα, Τεῦχος Ὄγδοον, Ζαγοριακά, Μέρος Δεύτερον, ἐν Ἀθήναις, ἐκ τοῦ τυπογραφείου Ἀναστασίου Ν. Τρίμη, 1889 [επανέκδοση της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα, 1993]. Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, 1870: Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά οἷς προσετέθησαν καὶ τινὰ περὶ Ἠπείρου, έν Ἀθήναις, 1870 [επανέκδοση της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα, 1971]. ΕΦΣΚ: Ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἑλληνικός Φιλολογικός Σύλλογος. Σύγγραμμα Περιοδικόν. Ἐν Κωνσταντινουπόλει, 1863-1914. ΔΙΕΕΕ: Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας Ελλάδος. RESEE: Revue des études sud-est européennes. ΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
13
ΓΑΚ: Γενικά Αρχεία του Κράτους. ΕΒΕ: Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. ΙΕΕΕ: Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος. Ρ.Ε.Σ.: Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή. F.N.R.S.: Fondation Nationale de la Recherche Scientifique.
14
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
Μια ματιά στο Ζαγόρι: το ιστορικό, οικονομικό, πολιτικό και πνευματικό πλαίσιο Η διαμόρφωση της οντότητας του Ζαγορίου από το 1750 έως το 1850 οφείλεται εν πολλοίς στην παραχώρηση ειδικών προνομίων στους κατοίκους του από τις οθωμανικές αρχές και στην επιλογή της μετανάστευσης αρκετών Ζαγορίσιων. Η οικονομική κατάσταση των κοινοτήτων, η πολιτική διοίκηση και το πνευματικό επίπεδο των κατοίκων καθορίστηκαν ουσιαστικά από τους δύο αυτούς παράγοντες, καθιστώντας το Ζαγόρι μια προνομιούχα για τα δεδομένα της εποχής περιοχή. Πιο συγκεκριμένα, τα προνόμια του Ζαγορίου συνίσταντο στην εξασφάλιση της αυτονομίας, της αυτοδιοίκησης και της πλήρους ατέλειας των κοινοτήτων, με την υποχρέωση να αποστέλλουν κάθε χρόνο συγκεκριμένο αριθμό ανδρών ανά κοινότητα, προς επιμέλεια των αυτοκρατορικών ίππων και αμαξών, οι οποίοι ονομάστηκαν «βοϊνίκηδες»1. Παραχωρούνται αρχικά στα 1431 χάρη στη συμφωνία που υπέγραψαν 14 κοινότητες του Κεντρικού Ζαγορίου με τον Καρά Σινάν Πασά. Το 1479 στη συνθήκη προσχωρούν τα χωριά του Ανατολικού Ζαγορίου2 και τα ορεινά χωριά του Μαλακασίου. Το 1580 πραγματοποιούνται συμπτύξεις μικρών χωριών σε μεγαλύτερες κοινότητες κατόπιν απόφασης της Πύλης, ενώ από το 1681 έως το 1684 και τα υπόλοιπα χωριά το Ζαγορίου συμμετέχουν πλέον στην Ομοσπονδία του Ζαγορίου3. Ανάμε1. 2.
3.
Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Β’, 1889, σσ. 7-9. Στη Μονή Βοτσάς πλησίον του Γρεβενιτίου σωζόταν ένα από τα παλιότερα χειρόγρα φα για την ιστορία του Ζαγορίου και της Ηπείρου με καταγραφή γεγονότων από τον 7ο αι. και εξής. Αποσπάσματα έχει δημοσιεύσει ο Λαμπρίδης, ενώ ο Ευστάθιος Σκάρπας, επίσκοπος Περιστεράς, όταν ασχολήθηκε με την ιστορία της Μονής, δεν εντόπισε το Χρονικό, κατηγορώντας τον Λαμπρίδη για την απώλειά του. Βλ. Λέανδρος Βρανούσης, Χρονικά της Μεσαιωνικής και Τουρκοκρατούμενης Ηπείρου: εκδόσεις και χειρόγραφα, Ιωάννινα, Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών, 1962, σσ. 190-201. «Τὸ Κοινόν τοῦ Ζαγορίου». Συνοπτική έκθεση της ιστορικής διαδρομής των συμφωνιών και των προνομίων παρατίθεται από τον Γεώργιο Μ. Σαρηγιάννη στη μελέτη «Ανθρωπο γεωγραφία και κοινωνική συγκρότηση του Ζαγορίου», στο: Ο Λόγος για το Ζαγόρι, ΠραΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
15
σα στις συμφωνίες των Ζαγορίσιων με τον σουλτάνο, τα λεγόμενα «σουρούτια», ξεχωρίζουν η απαγόρευση εισόδου των Οθωμανών στο Ζαγόρι, η απαλλαγή εκδίκασης των υποθέσεων των κατοίκων του Ζαγορίου ενώπιον των οθωμανικών δικαστηρίων και η ελεύθερη τέλεση των θρησκευτικών τελετών4. Τα προνόμια αυτά ανανεώνονται από τον εκάστοτε σουλτάνο, προς αποφυγή καταπάτησής τους από τις τοπικές διοικήσεις, με την έκδοση του αντίστοιχου αυτοκρατορικού διατάγματος. Σημαντική είναι η συνεισφορά προς αυτή την κατεύθυνση των γενικών προεστώτων, οι οποίοι με αυταπάρνηση, και πολλές φορές με κίνδυνο της ζωής τους, διαφυλάττουν τις ευνοϊκές συνθήκες. Το 1788 το Ζαγόρι αριθμεί 48 χωριά, ενώ το 1792 με τη μετατροπή των Δολιανών σε τσιφλίκι του Αλή Πασά, αποτελείται από 47 κοινότητες, και κατά τον 19ο αι. από 465. Η οικονομική επιφάνεια αρκετών οικογενειών, κυρίως όσων τα μέλη δραστηριοποιούνται εμπορικά στο εξωτερικό, αντανακλάται στη χρηματοδότηση έργων κοινής ωφέλειας, όπως γεφυριών και ναών6, και στη διατήρηση αρχοντικών σπιτιών στο Ζαγόρι. Το μέγεθος των τελευταίων, η αρχιτεκτονική διαμόρφωση7, η εσωτερική και εξωτερική οργάνωση και κυρίως οι ζωγραφικές
4.
5. 6. 7.
16
κτικά Πρώτου Συμποσίου Λόγου, Ιωάννινα 25-26 Οκτωβρίου 1986, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ζαγορίου, Ιωάννινα, Εκδόσεις το Ζαγόρι μας, 1986, σσ. 70-71. Βλ. επίσης Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Α’, 1889, σσ. 42-46. Σημειώνεται ότι το διάστ ημα 1680-1735 αποσπάσ τηκαν από την Ομοσπονδία Ζαγορίου οι περιοχές Μηλιωτάδες, Μιγγλιοί (Καρυές Ζαγορίου) και Γκοβριτσά (Κρυόβρυση) και το 1714 τα Άνω Σουδενά, τα οποία επανήλθαν αργότερα. Βλ. διεξοδικά Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Β’, 1889, σσ. 10-15 και σσ. 82-86 «κατά στρωσις τῶν ἔκπαλαι Σουρουτίων τοῦ Βιλαετίου Νεχαγιέ Ζαγορίου» με ημερομηνία 7 Μαρτίου 1828, έγγραφο που περιέχει κυρίως διατάξεις κληρονομικού και ενοχικού δικαίου, δικαστικής επίλυσης των διαφορών των Ζαγορίσιων και πρόβλεψη για την εκλογή προεστώτος˙ πβ. Περικλής Βιζουκίδης, «Ηπειρωτικών θεσμίων έρευνα», Ηπειρωτικά Χρονικά, 2 (1927), σσ. 18-25˙ Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, 1870, σσ. 131-141. Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, 1870, σσ. 15-109. Βλ. ενδεικτικά Δημήτριος Κωνστάντιος, «Χορηγία και τέχνη στην Ήπειρο την περίοδο της ύστερης Τουρκοκρατίας», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 20 (1998), σσ. 409-416. Βύρων Δ. Χρηστίδης, «Η αρχιτεκτονική των σπιτιών του χωριού Κουκούλι Ζαγορίου», στο: Ο Λόγος για το Ζαγόρι, ό.π., σσ. 118-129˙ Manuel Baud-Bovy, «Τα σπίτια του Καπέσοβο στην Ήπειρο», Αρχιτεκτονική, 39 (1963), σσ. 69-74.
ΑΓΓΕΛΙΚΗ Ι. ΑΓΓΕΛΗ
αποτυπώσεις ως αναπόσπαστο στοιχείο της διακόσμησης8, δηλώνουν την κοινωνική καταξίωση και την ευρωστία των ιδιο κτητών των οίκων. Η ευεργεσία, γενικότερα, θα αποτελέσει κορυφαία στιγμή προσφοράς για τις τουρκοκρατούμενες κοινότητες του Ζαγορίου9. Η οικονομική ισχύς, αλλά και η καταγωγή, των κατοίκων θα καθορίσει εν πολλοίς τη δομή των οικισμών και τις ζώνες οίκησης εκφράζοντας τους κοινωνικούς διαχωρισμούς της εποχής10. Άλλωστε, η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας και του πλούτου σε συγκεκριμένους οίκους, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους και με οικογενειακούς δεσμούς, καθορίζει το κοινωνικό status διαμορφώνοντας και αντίστοιχους πολιτικούς συσχετισμούς11. Πτυχή αυτών των διαφοροποιήσεων υπήρξε και η ανάγκη για μετανάστευση, ώστε να βελτιωθεί το βιοτικό επίπεδο των οικογενειών και να ενισχυθούν οικονομικά τα μέλη τους που έμεναν πίσω στο χωριό, κυρίως ως προς την καταβολή των φόρων12. Αύξηση της μετανάστευσης παρατηρείται από το 1750, ενώ οι ντόπιοι Ζαγορίσιοι ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, είναι «μυλωθροί, τέκτονες, υλοτόμοι» και αγωγείς, μεταφέρουν δηλαδή εμπορεύματα με τα ζώα μέχρι την Πόλη, το Βουκουρέστι και αλλού, αναπτύσσοντας τους χερσαίους δρόμους του εμπορίου13. Αξιοσημείωτη είναι και η ενασχόληση των Ζαγορίσιων με θεραπευτικές μεθόδους βασισμένες στα βότανα, παράδοση που εκκινεί από το 1670, με κυριότερο 8. 9.
10. 11. 12. 13.
Στέφανος Τσιόδουλος, Η ζωγραφική των σπιτιών του Ζαγορίου. Τέλη 18ου-αρχές 20ού αιώνα: Ιστορική και πολιτισμική προσέγγιση, Αθήνα, Ριζάρειο Ίδρυμα, 2009. Βλ. τις μελέτες: Στέφανος Μπέττης, Ηπειρωτική ευποιία ή βιογραφική συλλογή Ηπειρω τών ευεργετών της Τουρκοκρατίας, Γιάννινα, 1982˙ Μάνθος Κ. Οικονόμου, ΕυεργέτεςΔωρητές των χωριών του Ζαγορίου μέχρι του 1940, Αθήναι, 1980, όπου αναφέρονται τα ονόματα ακόμα και απλών δωρητών˙ Ιωάννης Λαμπρίδης, Περὶ τῶν ἐν Ἠπείρῳ ἀγαθοεργημάτων, Μέρος Β’, ἐν Ἀθήναις, 1880 [επανέκδοση της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα, 1971], σσ. 79-150. Βλ. σχετικά Μιχάλης Αράπογλου, «Ζαγόρι 1750-1950: Κοινωνικές και οικονομικές δομές», στο: Ήπειρος: Κοινωνία-Οικονομία 15ος-20ος αι., Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας, Γιάννινα 4-7 Σεπτεμβρίου 1985, Γιάννινα, Δήμος Ιωαννιτών, 1987, σσ. 205-209. Κωνσταντίνα Μπάδα, «Η πολιτισμική ταυτότητα ως συνιστώσα της βιώσιμης ορεινής ανάπτυξης. Το παράδειγμα του Ζαγορίου», Γεωγραφίες, 5 (2003), σσ. 57-71. Περικλής Βιζουκίδης, «Ηπειρωτικών θεσμίων έρευνα», σσ. 22-23. Ιωάννης Λαμπρίδης, Ζαγοριακά, Α’, 1889, σσ. 72-74, 83. ΕΚ ΖΑΓΟΡΊΟΥ – ΕΝ ΖΑΓΟΡΊΩ
17
160 × 230 SPINE: 18 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Ἐκ Ζαγορίου – Ἐν Ζαγορίῳ
ISBN 978-618-205-197-9
ΑΓΓΕΛΙΚΉ ΑΓΓΈΛΗ
Τα προνόμια που υπήρχαν στην περιοχή του Ζαγορίου ήδη από τον 15ο αι. σε συνδυασμό με τη μετανάστευση πολλών οικογενειών στα εξωελλαδικά εμπορικά κέντρα της εποχής συνέβαλαν σημαντικά στην οικονομική και πνευματική πρόοδο των Ζαγορίσιων στο κατώφλι της Επανάστασης. Η προσφορά τους στον απελευθερωτικό αγώνα έγκειται τόσο στην πνευματική αφύπνιση του υπόδουλου ελληνισμού όσο και στην υλική και ιδεολογική προετοιμασία της Επανάστασης. Οι καταγόμενοι από το Ζαγόρι σπουδαίοι λόγιοι Μεθόδιος Ανθρακίτης, Λάμπρος Φωτιάδης και Νεόφυτος Δούκας, τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας όπως ο Κωνσταντίνος Ράδος και ο Μάνθος Ριζάρης, η συγκρότηση της κεντρικής επαναστατικής οργάνωσης της Ηπείρου στο Τσεπέλοβο με πρωτεργάτες τους Ιωάννη Βιλαρά και Αθανάσιο Ψαλίδα, η συμβολή του Κωνσταντίνου Πολυχρονιάδη και του Χριστόδουλου Κλονάρη στην καλλιέργεια φιλελληνικού κλίματος στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στην αμερικανική ήπειρο, αποτελούν τις κύριες πτυχές της πολύμορφης προσφοράς των Ζαγορίσιων στην εθνική παλιγγενεσία.
Η Αγγελική Αγγέλη γεννήθηκε το 1987 στα Ιωάννινα. Είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Εκπονεί τη διδακτορική της διατριβή στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ενώ έχει λάβει από το ίδιο Τμήμα μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών. Έχει συμμετάσχει σε επιστημονικά συνέδρια φιλοσοφίας και έχει δημοσιεύσει άρθρα για διάφορες φιλοσοφικές θεματικές. Εργάζεται ως δικηγόρος και ομιλεί τρεις ξένες γλώσσες.