Issuu

160 × 230 SPINE: 12.9 FLAPS: 70

Αρχεία και Πολιτισμικές Αναγνώσεις

συλλογικός ανά χείρας τόμος «Αρχεία και πολιτισμικές αναγνώσεις» φιλοδοξεί να συμβάλλει ενεργά στη διάσωση, την ανάδειξη και την αξιοποίηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς για το δημόσιο συμφέρον, για τους σκοπούς τεκμηρίωσης της λειτουργίας, των αναγκών, των ελευθεριών και των δικαιωμάτων των φυσικών ή νομικών προσώπων, δημόσιων ή μη, όπως και για την έρευνα και την ιστορική τεκμηρίωση. Από την εκπαίδευση έως τη χρήση των αρχείων, από τις τεχνικές συντήρησης έως την ισχύουσα νομοθεσία, από το επάγγελμα του αρχειονόμου και την ανάλυση του διπλωματιστή ως τα πρότυπα ασφαλείας, η αρχειακή παραγωγή και διατήρηση συνδέεται άρρηκτα με τη λειτουργία της μνήμης και των πρακτικών λειτουργιών της διαχείρισης των εγγράφων. Το αρχείο, ως ζωτικό στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς, είναι σύμφυτο με την ανθρώπινη ζωή και γι’ αυτόν τον λόγο, το ενδιαφέρον όλων πρέπει να στραφεί στα αρχειακά τεκμήρια που αποτελούν απαραίτητους κόμβους εξόρυξης και ανάπτυξης της πληροφόρησης. Σκοπός του τόμου αυτού είναι να επιτύχει ακριβώς αυτό, να διαμορφώσει, δηλαδή, και να διευρύνει την αρχειακή συνείδηση των πολιτών, ώστε να διαφυλάξουμε την ιστορική μας κληρονομιά.

ISBN 978-960-564-909-8

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Αρχεία και Πολιτισμικές Αναγνώσεις

Πρόλογος Αλίκη Δ. Νικήφορου

Επιστημονική Επιμέλεια Βιχελμίνα Ζάχου

ΤΙΤΛΟΣ

Αρχεία και Πολιτισμικές Αναγνώσεις ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ

Βιχελμίνα Ζάχου ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αθήνα, Μάρτιος 2020 ISBN 978-960-564-909-8

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

Ο πολιτισμός είναι μια κίνηση, ένα ταξίδι, το φως της αλήθειας, οι μάρτυρες των καιρών. Η ιστορία είναι φιλοσοφία μέσω παραδειγμάτων και τα παραδείγματα είναι τεκμήρια πολιτισμού. Όταν το παρελθόν δεν φωτίζει το παρόν, το πνεύμα βαδίζει στο σκοτάδι.

Συντομογραφίες ASCII

American Standard Code for Information Interchange, Αμερικανικός (Πρότυπος Κώδικας για Ανταλλαγή Πληροφοριών) ΓΑΚ Γενικά Αρχεία του Κράτους ΔΕΚ Δικαστήριο Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων DMS Digital Single Market (Ψηφιακή Ενιαία Αγορά) ΕΒΕ Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας ΕΚ Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ΕΟΧ Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο GDPR General Data Protection Regulation HTML HyperText Markup Language (Βασική γλώσσα για σχεδιασμό ιστοσελίδων) IIPC International Internet Preservation Consortium ΚΝΕ Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Κ.Υ. Κεντρική Υπηρεσία Ν.Α.Ο.Κ. Ναυτικός Αθλητικός Σύλλογος Κέρκυρας PDF Portable Document Format TDM Text and Data Mining (Τεχνολογίες εξόρυξης κειμένων και δεδομένων ιστού) URL Uniform Resource Locator WAI Web Accessibility Initiative (Προσβασιμότητα του Ιστού) WebArt Web Archiving Retrieval Tools (εργαλεία ανάκτησης υλικού από αρχειοθετημένο περιεχόμενο) www Παγκόσμιος Ιστός W3C World Wide Web Consortium

—4—

Περιεχόμενα Πρόλογος, Αλίκη Δ. Νικηφόρου ��7 Εισαγωγή, Βιχελμίνα Ζάχου ��11 Ψίχουλα Ιστορίας σε σκονισμένους φακέλους αρχείων Μανόλης Δρακάκης ��20 Αρχεία αθλητισμού και γυμναστικής: Μια ξεχασμένη ιστορία, μια νέα πολιτισμική αναγκαιότητα Ονούφριος Παυλογιάννης ��29 Αρχειονομία και Διπλωματική: δύο επιστήμες σε αλληλεξάρτηση Βιχελμίνα Ζάχου ��44 Κοινωνικές και πολιτισμικές αναγνώσεις των πολιτευμάτων στα Συντάγματα του 1800 και του 1803 της Επτανήσου Πολιτείας Αλεξάνδρα Καββαδία ��58 Η έναρξη της Επανάστασης του 1821, όπως αποτυπώνεται σε δύο επτανησιακά αρχειακά τεκμήρια Δημήτριος Γ. Μεταλληνός ��76 Το δίκαιο της πληροφορίας και η πρόσβαση στα αρχεία: μοχλός ή εμπόδιο στην πρόσβαση στην πληροφορία; Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη ��84 Αρχειονομία και διαχείριση της τοπικής ιστορικής μνήμης. Η ανάγκη για ένα «πολιτισμικό σχέδιο» Χρήστος Ζαμπακόλας ��99 Ιστοσυγκομιδή και πολιτισμικές ταυτότητες Παρασκευή Γκανάτσιου �� 111 Επιστημονική έρευνα, ιστοσυγκομιδή και εξόρυξη κειμένων και δεδομένων Μαρίνος Παπαδόπουλος ��130 —5—

Ιωαννίκιος Αλεξόπουλος Νοτάριος Λευκίμμης, Συμβόλαια και Διαθήκες βιβλίο 1, από 30 Δεκεμβρίου 1506 έως 3 Οκτωβρίου 1508 Ιωάννα Τσουκαλά ��149 Ο Μοναστηριακός κώδικας της Μονής Αγίας Λαύρας Καλαβρύτων, τέλη 18ου αιώνα Μαρία Κοντογιώργη ��162 Ψηφίδες Ιστορίας και Πολιτισμού στα ΓΑΚ – Αρχεία Ν. Κέρκυρας – Το Ιόνιο Κράτος (1815-1864) Γιαννούλα Δημητρίου ��180 Η δυναμική των αρχείων στην κοινωνία, στην εκπαίδευση και τον πολιτισμό Ελένη Θεοδωροπούλου, Ελένη Μαμμά, Άννα Κουλικούρδη, Ασημίνα Σταθοπούλου ��188 Ευρετήριο ��207 Κατάλογος συγγραφέων �� 211

—6—

Πρόλογος Αρχεία και πολιτισμικές αναγνώσεις: μερικές σκέψεις Μια Ημερίδα αφιερωμένη στη διαλεκτική σχέση των αρχείων με τον πολιτισμό είναι σημαντική, όταν μάλιστα οργανώνεται από πανεπιστημιακό Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσικολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου που διδάσκει τη διαχείριση των αρχείων και στο πλαίσιό της οφείλει να μεθοδεύει, εκτός των άλλων, και την περαιτέρω ανάδειξη της διασύνδεσής τους με την πολιτισμική κληρονομιά, διασύνδεση, η οποία στον τόπο μας συνάντησε και ακόμα συναντά δυσκολίες στην πρόσληψή της. Και τούτο παρά το ότι η Ουνέσκο αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επηρεασμένη από τις εκτεταμένες καταστροφές τις οποίες ο τελευταίος προκάλεσε στην πολιτισμική κληρονομιά, διακήρυξε την ένταξη του αρχειακού και βιβλιακού πλούτου στα μνημεία του πολιτισμού, με το σκεπτικό ότι αρχεία και βιβλία λειτουργούν ως θεματοφύλακες της συλλογικής μνήμης, απαραίτητης για τη μελέτη της πορείας που διέγραψε σε κάθε χώρα ο πολιτισμός σε όλες τις εκφάνσεις του. Η δυσκολία στην πρόσληψη αυτής της αντίληψης στη χώρα μας, όσον αφορά στα αρχεία, οφείλεται όχι μόνον στην προτεραιότητα που είχε δώσει το νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος στη διάσωση των αρχαιολογικών ευρημάτων, αλλά και στην καθυστέρηση σε σχέση με άλλες χώρες της ίδρυσης Εθνικών Αρχείων (1914), καθώς επίσης και στη μοναχική πορεία που αναγκάστηκαν να διανύσουν ως και τη δεκαετία του ‘80, οι λιγοστές αρχειακές Υπηρεσίες, οι οποίες είτε προϋπήρχαν της ίδρυσης του Ελληνικού Κράτους, όπως εκείνες των Επτανήσων, είτε ιδρύθηκαν μετά το 1914. Τούτο είχε ως συνέπεια τα Αρχεία του ελληνικού χώρου να καθυστερήσουν να αποστασιοποιηθούν από τη δικαϊκή σχέση την οποία είχαν αποκτήσει τα Αρχεία από το 10 αι. κι ύστερα, όταν δηλαδή άρχισαν να συγκροτούνται όπως σήμερα τα γνωρίζουμε, είτε αυτή αφορούσε στη διαφύλαξη των δικαιωμάτων, καταρχάς των κατά τόπους εξουσιών, περιφερειακών ή κεντρικών, είτε στη συνέχεια εκείνων που απέρρεαν από τη σχέση των πολιτών με τη διοίκηση. Το αποτέλεσμα ήταν να μην κατορθώσουν τα Αρχεία να συμπορευτούν με τις ευρωπαϊκές αρχειακές Υπηρεσίες. Οι Υπηρεσίες αυτές από τα μέσα του 19ου αι., χωρίς να παύσουν να φροντίζουν τη διάσωση των αρχείων της διοίκησης, ανέ-

—7—

πτυξαν προοδευτικά ισχυρούς δεσμούς με την έρευνα, κατά κύριο λόγο των ανθρωπιστικών επιστημών και όχι μόνον, διαμορφώνοντας μία νέα φυσιογνωμία, απόλυτα συνδεδεμένη με τον πολιτισμό, μιας και η μελέτη του παρελθόντος, όπως μαγικά μας δίδαξε ο Fernand Braudel, οδηγεί στη γνώση της πολιτισμικής διαδρομής που διέγραψαν μέσα στο χρόνο μεμονωμένα άτομα ή συλλογικοί φορείς. Αρκεί μία αναφορά σε μια μεγάλη προσωπικότητα και σε μια αρχειακή μονάδα για να αποδειχθεί η σχέση των αρχείων με τον πολιτισμό. Το 2019 εορτάστηκαν σε διεθνές επίπεδο τα 500 χρόνια από τον θάνατο του Λεονάρδου, καταγόμενου από το Δήμο Vinci της ιταλικής Τοσκάνης (1452-1519). Μιας παγκοσμίου εμβέλειας ιδιοφυΐας της Αναγέννησης: αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, σχεδιαστής, δοκιμιογράφος, σεναριογράφος, ανατόμος, συνθέτης, ποιητής, χαρτογράφος, πολιτικός, διπλωμάτης, ιστορικός, μαθηματικός, γεωλόγος, βοτανολόγος, αστρονόμος, φυσικός, φυσιολόγος, παλαιοντολόγος, γνώστης της πολεμικής τέχνης, της τέχνης της διευθέτησης των υδάτων, συγγραφέας και εφευρέτης. Το αλεξίπτωτο, το ελικόπτερο και τα άρματα μάχης συγκαταλέγονται στις εφευρέσεις του. Όλες αυτές οι δεξιότητές του αποκαλύφθηκαν επειδή διασώθηκε ένα μέρος από τα γραπτά του κείμενα. Άλλως, σήμερα θα είχαμε μία ασαφή εικόνα αυτής της πολύπλευρης και πολυτάλαντης προσωπικότητας, η οποία θα βασιζόταν σε ένα μικρό μέρος της ζωγραφικής και γλυπτικής δεξιοτεχνίας του, αφού ακόμα και ένας αριθμός των πινάκων ή των γλυπτών του εντοπίστηκε χάρη στις σημειώσεις του. Σημειώσεις που αριθμούν περισσότερα από 8.000 φύλλα (περίπου 16.000 σελίδες) με πολλές δεκάδες σχέδια από τα χιλιάδες που εκπόνησε ο Λεονάρδος. Είναι μερικοί που υποστηρίζουν ότι έγραψε 60.000 ή 100.000 σελίδες οι οποίες χάθηκαν, χωρίς να αποκλείεται να εντοπιστούν κάποια στιγμή και άλλες, όπως οι κώδικες της Μαδρίτης που ταυτίστηκαν μόλις το 1966. Και προκύπτει το ερώτημα: Ποια άποψη θα είχαμε διαμορφώσει για την πολύπλευρη συμβολή του Leonardo da Vinci στην εξέλιξη του πολιτισμού, εάν δεν είχαν διασωθεί οι σημειώσεις του; Με άλλα λόγια, το προσωπικό του αρχείο; Μια δεύτερη απόδειξη της σχέσης των αρχείων με τον πολιτισμό προσφέρεται από την Κέρκυρα και τον Ιόνιο χώρο γενικότερα. Τα αρχαιολογικά και καλλιτεχνικά ευρήματα που εντοπίστηκαν στο νησί μας ή στα άλλα Ιόνια Νησιά, παρά τη σπουδαιότητά τους, μας παραδίδουν ψήγματα του καθημερινού ή δημόσιου βίου των περασμένων αιώνων. Αντίθετα τα αρχειακά κατάλοιπα επτά αιώνων που έχουν διασωθεί με ικανοποιητική περιοδικότητα στα κερκυραϊκά ή ιόνια Αρχεία,

—8—

αλλά και αλλού, κυρίως από το 15ο αι. κι ύστερα, αποτυπώνουν με πιστότητα την πορεία που διέγραψε ο πολιτισμός στον ιόνιο χώρο κατά τους νεότερους χρόνους, διαλεγόμενος είτε με άλλους πολιτισμούς με τους οποίους ήλθε σε επαφή είτε με την καθημερινότητα της διοίκησης, της εκκλησίας, της παιδείας, της οικογένειας και της εργασίας σε όλες τις μορφές της. Η ανδηγαυική, βενετική, γαλλική, ρωσοτουρκική και αγγλική κυριαρχία που βίωσαν τα νησιά αποτυπώνονται σε περισσότερα από δεκαπέντε χιλιόμετρα γραμμικών μέτρων αρχειακού υλικού. Τί θα γνωρίζαμε άραγε για την πολιτισμική φυσιογνωμία του Ιόνιων Νησιών, αν δεν είχε διασωθεί αυτός ο αρχειακός πλούτος, που διασώζει τη συλλογική μνήμη και βρίσκεται εναποτεθειμένος στην Κέρκυρα, τα υπόλοιπα νησιά του Ιονίου, ή ακόμα και στη Βενετία και άλλες ιταλικές πόλεις, στη Γαλλία, την Αγγλία, τη Ρωσία, την Τουρκία με τις οποίες τα Ιόνια Νησιά συμπορεύτηκαν για μικρότερο ή μεγαλύτερο διάστημα; Οι δύο αναφορές αρκούν για να κατανοήσουμε έμπρακτα τη σχέση των αρχείων με τον πολιτισμό. Μια σχέση την οποία τα δημόσια Αρχεία της χώρας άρχισαν να ανιχνεύουν και στη συνέχεια να αποτυπώνουν με σαφήνεια, μόλις την τελευταία τριακονταετία, κατά την οποία επιχειρήθηκε με επιτυχία η εκ βάθρων αναδιοργάνωσή τους. Ο εκσυγχρονισμός του θεσμικού τους πλαισίου, τη δεκαετία του ‘90 αλλά και πρόσφατα, επέτρεψε την αύξηση του αριθμού των αρχειακών μονάδων, την εφαρμογή σύγχρονων οργανογραμμάτων λειτουργίας, την άσκηση ενιαίας αρχειακής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο, την επίλυση νομικών προβλημάτων που προκύπτουν από τη διαχείριση του υλικού και τη στελέχωση των αρχειακών μονάδων με ειδικευμένο προσωπικό, το οποίο κατά μεγάλο μέρος πλέον προέρχεται από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Παράλληλα, η βελτίωση των αρχειακών υποδομών, σε κτήρια και εξοπλισμό, η ανάπτυξη διαλογικής εποικοδομητικής σχέσης με τη δημόσια διοίκηση, αλλά και με τους ιδιώτες, διευκόλυνε τον εμπλουτισμό των Αρχείων με μαζικές εισροές νεωτέρων, και όχι μόνον, αρχείων που είχαν από καιρό καταδικαστεί σε εξαφάνιση. Όλα τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την εφαρμογή των αρχών της Αρχειονομίας για τον εντοπισμό, τη διάσωση, διατήρηση και αξιοποίηση του αρχειακού υλικού, οδήγησαν στην εφαρμογή των διεθνώς αναγνωρισμένων πρακτικών της σύγχρονης Επιστήμης της Αρχειονομίας, με συνέπεια τη συγκρότηση αποτελεσματικών εργαλείων έρευνας, επιτυγχάνοντας την κατά γεωμετρική πρόοδο αύξηση του βαθμού της προσβασιμότητας στο υλικό, το οποίο πλέον απελευθερωμένο από τα δεσμά της διοίκησης και των νοοτροπιών που είχαν δημιουργηθεί από την υπαγωγή του σε αυτήν, διατίθεται απρόσκοπτα στην έρευνα. Και ενώ η σύγχρονη διεθνής, αλλά και ελληνική αρχειακή πραγματι-

—9—

κότητα χαρακτηρίζεται πλέον από τη διεύρυνση της έννοιας του αρχειακού υλικού, στο οποίο εκτός από τα γραπτά τεκμήρια, χειρόγραφα ή έντυπα, προστέθηκαν και άλλα, όπως τεκμήρια ήχου, εικόνας ή τεκμήρια της άυλης πολιτισμικής κληρονομιάς που με τη σειρά τους εμπλούτισαν τα είδη των υποστρωμάτων, εκείνο που απογείωσε τη διάχυση και την περαιτέρω αξιοποίηση του αρχειακού υλικού, όπως και όλες τις άλλες μαρτυρίες του παρελθόντος, ιστορικές ή μνημειακές, είναι η εισβολή, στο κατά τα άλλα ήρεμο και σχεδόν αποκομμένο από την καθημερινότητα περιβάλλον των φορέων του πολιτισμού, Αρχείων, Βιβλιοθηκών και Μουσείων, των νέων τεχνολογιών που συνέβη τις τελευταίες δεκαετίες. Ιστός, Πληροφορική, Επιστήμη της Πληροφορίας, μαζικά μέσα δικτύωσης, ψηφιακή εικόνα, άρχισαν στην αρχή δειλά και στις μέρες μας πλέον με ρυθμούς που ολοένα επιταχύνονται, ενώ συνάμα εξελίσσονται, να συμβάλλουν στη γνωστοποίηση του περιεχομένου των Αρχείων και όλων των δεδομένων της επιστημονικής διαχείρισης του υλικού τους σε όλο και μεγαλύτερα κοινωνικά σύνολα, παρέχοντας ταυτόχρονα αδιάσειστες μαρτυρίες για τη σχέση των Αρχείων με τον πολιτισμό, ισόβαθμη με εκείνης των Μουσείων και των Βιβλιοθηκών. Η επιβεβαίωση αυτής της διαπίστωσης προκύπτει αβίαστα και από την όλο και συχνότερη συμπόρευση Αρχείων, Μουσείων και Βιβλιοθηκών στη συνδιοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων κάθε μορφής και από την παρατηρούμενη σε πολλές χώρες, με πρώτο τον Καναδά, θεσμική τους ενοποίηση. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους διοργανωτές της Ημερίδας και ιδιαίτερα την επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Αν. Καθηγήτρια κ. Μ. Μπότη, η οποία με προσκάλεσε να συντονίσω την εκφώνηση των ανακοινώσεων και να ευχηθώ τα όποια ζητήματα αποτυπώνονται σ’ αυτές, να τύχουν περαιτέρω επεξεργασίας, μιας και η επανεξέταση των προβληματισμών λειτουργεί κατά κανόνα θετικά στην προαγωγή των επιστημονικών απόψεων. Αλίκη Δ. Νικηφόρου τ. Αν. Καθηγήτρια Ιονίου Πανεπιστημίου τ. Διευθύντρια των Αρχείων Νομού Κέρκυρας

—10—

Εισαγωγή Στις 15 Μαρτίου του 2019 μετά από πρωτοβουλία της αγαπητής αναπληρώτριας καθηγήτριας Μαρίας Κανελοπούλου-Μπότη και με τη συνδιοργάνωση του Ιονίου Πανεπιστημίου, του προγράμματος ΕΣΠΑ ‘Aπό την Κατά Νόμο Κατάθεση στην Ιστοσυγκομιδή’ (WebLibLaw) και της Ερευνητικής Ομάδας IHRC “Πληροφορία: Ιστορία, Ρύθμιση, Πολιτισμός”, διεξήχθη στο αμφιθέατρο του Ιονίου Πανεπιστημίου ημερίδα με θέμα «Αρχεία και Πολιτισμικές Αναγνώσεις». Πολύτιμη υπήρξε η συμβολή της τ. Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Διαχείρισης Τεκμηρίων Πολιτισμικής Κληρονομιάς Αλίκης Νικηφόρου, η οποία ως συντονίστρια έδωσε τη δική της επιστημονική διάσταση στις διάφορες εισηγήσεις. Στο κατάμεστο αμφιθέατρο οι εισηγητές ξεδίπλωσαν τις ερευνητικές τους ανησυχίες και τα συμπεράσματα της έρευνάς τους με τρόπο σαφή και επικοινωνιακό. Οι επιλογές των συμμετεχόντων είναι εμπνευσμένες συνειδητά από μια βαθειά ανάγκη να αναδείξουν το Αρχείο ως ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά αγαθά και, μέσα από την ελευθερία της συνείδησης και της κριτικής σκέψης, να το διασώσουν ως γέφυρα μετάβασης από το παρελθόν στο παρόν και το μέλλον. Ο αναγνώστης αυτού του τόμου θα ανακαλύψει, κατά τη διάρκεια μιας ακούραστης διαδρομής, πτυχές της ιστορίας και του πολιτισμού όπου ο αρχειονόμος, ο διπλωματιστής, ο ιστορικός, ο παλαιογράφος, ο ερευνητής θα φέρει στο φως μέσα από την ορθή μελέτη των τεκμηρίων και μέσα από τα συμπεράσματα μιας διεπιστημονικής έρευνας. Θεωρώ αναγκαία μια σύντομη παρουσίαση των μελετημάτων αυτού του τόμου για να αντιληφθούμε το εύρος των ερωτημάτων που μπορούν να τεθούν αναφορικά με τον χώρο των αρχείων και τις διόδους ανίχνευσης εκείνων των στοιχείων που θα οδηγήσουν στη σωστή ερμηνεία των αποτελεσμάτων της έρευνας. Η Κανελλοπούλου-Μπότη στη μελέτη της αυτή επιχειρεί να παρουσιάσει συγκεκριμένα σημεία στο δίκαιο της πληροφορίας όπου λειτουργούν είτε προωθητικά, είτε ως εμπόδιο για την πρόσβαση στα αρχεία. Για παράδειγμα, η λογική του νόμου προστασίας προσωπικών δεδομένων όταν πρόκειται για τη συλλογή αυτών, επιβάλλει την αρχή της ελαχιστοποίησης τους, ενώ η λογική της τήρησης αρχείων, τα οποία επιδιώκουν καταρχήν τη μέγιστη συλλογή τεκμηρίων, είναι ακριβώς αντίθετη. Μια σειρά από εμπόδια, όπως αιτήσεις, κωδικοί και άλλα δυσχεραίνουν την πρόσβαση και χρήση ενός αρχείου, είτε αυτό εμφανίζεται ως υλική είτε

—11—

ως ψηφιακή οντότητα εμπεριέχουσα πληροφορία. Η θέσπιση απλούστερων αιτήσεων παροχής υλικού, η οργάνωση ενός αρχείου και η ηλεκτρονική διάχυση του περιεχομένου του είναι μερικά από τα σημεία που θα διευκόλυναν την πρόσβαση σε αυτό. Το πρόβλημα της πρόσβασης στα αρχεία ρυθμίζεται από μια σειρά διατάξεων, που άλλοτε λειτουργούν ως μοχλός και άλλοτε ως εμπόδιο, γιατί δεν είναι συγκεντρωμένες σε έναν μόνο νόμο. Η Κανελλοπούλου-Μπότη υποστηρίζει ότι γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο θα πρέπει να επισημαίνουμε τις δυσκολίες αυτές και να επιδιώκουμε την αλλαγή τους, για ένα καλύτερο δίκαιο της πληροφορίας, με γνώμονα πάντοτε την προστασία των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων στην πληροφορία. Η Γκανάτσιου μελετά την ιστοσυγκομιδή (web harvesting) ως παραγόμενο υλικό (πολιτισμικό αγαθό) προς χρήση και αξιοποίηση από τους πολίτες, αλλά και την αρχειοθέτησή του ιστού (web archiving) ως επιτατικές και επίκαιρες διαδικασίες για τη διαφύλαξη της κληρονομιάς του ιστού. Μας παρουσιάζει τι είναι η ιστοσυγκομιδή, ποιος είναι ο στόχος λειτουργίας της, ποια είναι τα βασικά είδη ιστοσυγκομιδής και ποια η θεματολογία τους, ποια ζητήματα απορρέουν από τη φύση και τα χαρακτηριστικά του αρχειοθετημένου περιεχομένου του ιστού, ποια είναι η σχέση των τεχνολογιών εξόρυξης κειμένων και δεδομένων με την αρχειοθέτηση του ιστού, ποια είναι η έννοια του «εθνικού» στη συγκομιδή και πώς μπορούν να συνυπάρχουν διαφορετικές πολιτιστικές ταυτότητες μέσα από την οπτική της παγκόσμιας συνείδησης, της ιστορίας και του πολιτισμού. Καταλήγει λοιπόν στο ότι το διαδίκτυο είναι ένας πολύγλωσσος α-συνοριακός χώρος που δίνει τη δυνατότητα σε άτομα που μοιράζονται εθνικές ομοιότητες και κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά να «συναντηθούν» διαδικτυακά. Κι επειδή ο ιστός είναι δυναμικά μεταβαλλόμενος και εφήμερος ως προς τη ζωή και το περιεχόμενο των ιστοσελίδων του, γίνεται επιτατική η ανάγκη της εμφάνισής της ιστοσυγκομιδής και της ιστοαρχειοθέτησης, αφού το αρχειοθετημένο περιεχόμενο ιστού αποτελεί σημαντικό τμήμα της πολιτισμικής κληρονομιάς σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Ο Παπαδόπουλος παρουσιάζει τα νομικά προβλήματα που εντοπίζονται περί την ιστοσυγκομιδή, τα οποία αφορούν στα ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, και ζητήματα που αφορούν στην εμπιστευτικότητα κρατικών μυστικών και στοιχεία τα οποία δεν πρέπει ν’ αποκαλύπτονται για λόγους προστασίας του δημοσίου συμφέροντος, της εθνικής ασφάλειας και της δημόσιας τάξης. Αναφέρει πώς ο αναγκαστικός περιορισμός της πνευματικής ιδι-

—12—

οκτησίας για την εξόρυξη κειμένων και δεδομένων που περιλαμβάνεται στη νέα Οδηγία 2019/790/ΕΕ για την πνευματική ιδιοκτησία στην Ενιαία Ψηφιακή Αγορά, δημιουργεί το νομικό υπόβαθρο για την ανάπτυξη διασυνοριακής δραστηριότητας επιστημονικής έρευνας με χρήση τεχνικών εξόρυξης κειμένων και δεδομένων στην ενιαία ψηφιακή αγορά των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καθιστά σαφές ότι τα κράτη μέλη της δεν διαμόρφωσαν εθνικές νομοθεσίες που να συγκλίνουν ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της ενιαίας ψηφιακής αγοράς. Χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Ελληνικού νομικού πλαισίου για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας ως απόδειξη της μη ομογενοποιημένης νομοθετικά αγοράς μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οδηγείται στο συμπέρασμα ότι απαιτείται η επανεξέταση των διατάξεων της Οδηγίας αυτής από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η πλήρη εναρμόνιση της νομοθεσίας για την επίτευξη της ενιαίας ψηφιακής αγοράς στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Δρακάκης μας μεταφέρει σε μία άλλη εποχή, τη Βενετοκρατία, μέσα από τεκμήρια που βρέθηκαν σε σκονισμένους φακέλους αρχείων, για να μας θυμίσει πως αυτοί που γράφουν την ιστορία είναι απλοί καθημερινοί ήρωες και πως οι σχέσεις της Κρήτης με την Κέρκυρα και τον Ιόνιο χώρο δεν είχαν και δεν έχουν χρονικούς, γεωγραφικούς, οικονομικούς ή κοινωνικούς προορισμούς, ούτε μονοσήμαντες αντιστοιχίες και σχέσεις. Ο μεγαλειότατος αφέντης προβεδώρος των Κορυφών, ο μισερ-Αλιβίζης Βενέριος, ο Γεώργιος Ρούσος, κάτοικος εν τω Εσωπόλω των Κορυφών, ο πατέρας Βελισάριος Ντατζύπρης, καλόγερος στο μοναστήρι της Κεραντζέχας στην Κέρκυρα, το Καπίτολο του San Agustino στον Χάνδακα και ο πριόρες της Αννουντσιάτας, ο Μάξιμος Ντα Κορφούς και ο μαστρο-Κωνσταντής, ο μπαρμπέρης με τα ιατρικά μαντζούνια του, και η παπαδιά κερα-Βιέννα με την Santa Maria, ο amiraglio Τuffon da Venezia και ο εβραίος Malchier Casani, αξιωματούχοι και απλοί άνθρωποι, με γέφυρα τους τις δύο θάλασσες, το Ιόνιο και το Κρητικό Πέλαγος, θα περάσουν μπροστά στα μάτια της ιστορίας και θα κουβαλήσουν μαζί τους και την πολιτιστική κληρονομιά που αναπτύχθηκε στην πατρίδα τους, η οποία μέσω την Ιονίων θα μεταλαμπαδευτεί στη Βενετία και από εκεί στη Δύση αλλά και στις απέναντι τουρκοκρατούμενες ακτές. Η Ζάχου μέσα από αυτό το μελέτημά επιχειρεί να αποδείξει τη σχέση αλληλεξάρτησης των δύο επιστημών, της Διπλωματικής και της Αρχειονομίας. Αναφέρει ότι οι θεωρητικοί προβληματισμοί σχετικά με την οργάνωση των αρχείων είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένοι με τους πρακτικούς σκοπούς της καθημερινής διαχείρισης της τεκμηρίωσης. Αν αντικεί-

—13—

160 × 230 SPINE: 12.9 FLAPS: 70

Αρχεία και Πολιτισμικές Αναγνώσεις

ISBN 978-960-564-909-8

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς