Puur Natuur Herfst 2026

Mars van de miljoenpoot Herfst

De natuur levert ons miljarden op

Hazelmuis zoekt droomhuis

2

BEELD: GETTY IMAGES

Rommelig type De huismus is klein, bruin en op het eerste gezicht een beetje gewoon. Maar niets is minder waar. Huismussen zijn echte gezelschapsdieren. Ze eten samen, zoeken samen naar veilige slaapplaatsen en waarschuwen elkaar voortdurend voor gevaar. Juist die sociale aard maakt de huismus zo bij­ zonder. Waar veel zangvogels in het broedseizoen vooral hun territorium verdedigen, blijft de huismus een echte groepsvogel. Na een drukke dag zoeken soms honderden mussen elkaar op in struiken, hagen of klimop om gezamen­

lijk te overnachten. Toch heeft de soort het niet gemakkelijk. Moderne gebouwen en tuinen bieden minder nestgelegenheid en voedsel dan oude huizen met kieren en dakpannen. Geluk­ kig kan de huismus zich snel aanpassen. Een dichte haag, een rommelhoekje met struiken of wat bloeiende planten kunnen al een groot verschil maken. Huismussen kunnen heel goed leven op een klein oppervlak. Mits er maar vol­ doende voedsel, schuilgelegenheid en broedplekken aanwezig zijn. Dan keert de gezelligheid vaak vanzelf terug.

Ronald Messemaker Boswachter Natuurbeheer De Wieden instagram.com/ ronaldmessemaker

3

Kosten en baten van de natuur ‘Van de Hooge Heuvels geniet men hier van de mooiste uitzichten, welke in Nederland te genieten zijn’ (Zo verwoordde Jac. P. Thijsse de schoonheid van de Mookerheide. - De Tocht van Wilco) / ‘Naar opbrengsten van de natuur wordt

nooit gevraagd.’ (columnist Vincent Luyendijk) / ‘Investeren in natuur loont - voor biodiversiteit, klimaat én de lokale gemeenschap.’ (Sander de Bruyn, onderzoeker en milieueconoom) / ‘Natuur is voor mij een plek van verbinding.’ (Imani Igwe, natuurliefhebber) / ‘Wanneer we proberen iets op zichzelf te bekijken,

ontdekken we dat het verbonden is met al het andere in het universum.’ (John Muir vorser en natuurbeschermer) / ‘Bossen leveren met 4,7 miljard euro

de hoogste waarde aan ecosysteemdiensten.’ (bomenzijnbelangrijk.nl) / ‘In de natuur bestaat niets op zichzelf.’ (Rachel Carson, biologe) / ‘Als ik nu kom op eerder verworven grasland, geniet ik van de bloemen, een wegschietende haas, opvliegende kieviten en tureluurs.’ (Oud-rentmeester Erik Dubelaar over de Bloemkampen aan de Veluwemeerkust) / ‘Kom hier over vijf jaar maar eens terug, dan

barst het hier van de nieuwe soorten.’ (Boswachter Ellen ter Stege over het aangekochte gebied Lampenbroek in de IJsselvallei) / ‘Laten we hoop putten uit het regeneratieve

vermogen van de natuur zelf. Kijk bijvoorbeeld naar het havengebied en wat daar ontstaat als je de natuur z’n gang laat gaan.’ (Steffen Nijhuis, landschapsarchitect TU Delft in Blad #2, 2025 van Zuid-Hollands Landschap) / ‘De aarde is wat we allemaal

gemeen hebben.’ (Wendell Berry, schrijver milieuactivist)

4

COLOFON

Puur Natuur valt elk kwartaal op de mat van de leden van Natuur­monumenten. Vragen over je lidmaatschap? Vind het antwoord op nm.nl/contact of bel met (033) 47 97 111. Opzeggen van je lidmaatschap Telefonisch via onze Ledenservice: (033) 47 97 111 of online: nm.nl/ opzeggen Puur Natuur Reacties: puurnatuur@natuurmonumenten.nl ISSN:2213_218X Hoofdredactie Teun Schröder Aan dit nummer werkten mee Stefan Claessens, Wilco Meijers, A ­ strid Schoenmaker, Petra Strijdhorst, Kirsten Dorrestijn, Robert Ketelaar, Michiel ­Purmer, Oscar den Ouden, Floor Woortman, Vincent Luyendijk, Vincent Schepers, Sander de Bruyn, Jan Staal, Imani Igwe, Marcel Gansevoort, Ruurd Kok, Joke van Rooyen, Caroline Togni, Alize de Vries (Maters en Hermsen) en de boswachters Natascha Hokke, Ronald Messemaker, Jan Potkamp, Juriaan van Leeuwen, Johan van der Wal, Jan van Mierlo, Martin Mos, Olga Ekelenkamp. Art direction & vormgeving ­ Anke Revenberg, Kaisa Pohjola, Marjolijn Schoonderbeek (Maters en Hermsen) Foto omslag Getty images Prepress Studio Boon Productiebegeleiding EMP Brandkeepers Druk, papier, biofolie Mohn Media Mohn­druck GmbH, Gütersloh drukt Puur ­Natuur op FSC Mix Credit papier. Verzending PostNL vervoert Puur ­Natuur en c­ ompenseert de volledige CO2 -­uitstoot hiervan.

doeners De vrijwilligers van Hackfort doen uiteenlopend werk: van molenaar tot kasteelgids, van exotenbestrijder tot housekeeper. En er is een stinzegroep! Allemaal doen ze onontbeerlijk werk waar de boswachter nooit aan toe zou komen. Fijn dat we kunnen rekenen op hun inzet.

“Geschiedenis heeft mij altijd geboeid en ik deel graag mijn kennis als gastheer op Hackfort. Het wordt nog leuker als je je verhaal verlevendigt met smeuïge anekdotes over de kasteelheren en -vrouwen. En daaraan is op dit kasteel geen gebrek.”

“Duizendknoop en vogelkers… Het lijkt zo onschuldig groen. Maar dat is het niet! Ten strijde tegen deze ­invasieve exoten komen we op plekken waar nooit een mens komt.”

WEL LEZER, MAAR NOG GEEN LID? Word nu lid van Natuurmonumenten nm.nl/word-nu-lid CONTRIBUTIES EN GIFTEN Jouw contributie en/of gift kun je overmaken op rekening­nummer NL69 INGB 0000 0099 33. nm.nl/doemee WORD VRIJWILLIGER Dankzij onze enthousiaste en onmisbare vrijwilligers blijft de natuur mooi en staan de deuren van onze bezoekers­centra open. Ook vrijwilliger worden? nm.nl/vrijwilligers

BEELD: RENE DEN ENGELSMAN

“Al sinds 1998 ben ik een van de vaste molenaars van de historische watermolen. Als er water door de Baakse Beek stroomt, kunnen we ambachtelijk graan malen. Als het rad in werking komt, komt alles in beweging. Behalve de tijd. Die staat hier stil.”

“Ons vrijwilligersteam maakt in kasteel Hackfort waardevolle interieurobjecten schoon. Denk aan de houten lambrisering en ­deuren, serviesgoed en schilderij- en spiegellijsten. Dit specialistische werk wordt niet gedaan door de ­ reguliere schoonmakers.”

“We noemen ons clubje ook wel gekscherend de ‘GhostDusters’. In kasteel Hackfort gaan we, gewapend met geitenharen borstels en speciale zuigunits een heel ecosysteem van stof, schimmels, schadelijke beestjes en vocht te lijf.”

“Ieder voorjaar kleurt Hackfort van de bloementapijten. Om hier weer van te kunnen genieten, werken we het jaar rond. Bramen snoeien, paden netjes houden, uitsteken en oppotten. De plek werkt helend. Vooral in het vroege voorjaar: sprookjesachtig mooi.”

facebook.com/ natuurmonumenten 392.000 fans instagram.com/ natuurmonumenten 257.000 volgers

­Natuurmonumenten heeft de ANBI-status en voert het CBF-­keurmerk van het Centraal Bureau ­Fondsenwerving.

Natuurmonumenten is een van de goede doelen die structureel gesteund worden door de Postcode Loterij.

5

nummer

herfst 2026 28

6

NATUUR HELPT BESPAREN

14

VEILIG ONDERWEG

Hoe we dieren helpen oversteken

12 Nieuw in de appstore 13 Wildlife Film ­Festival 18 Vragen aan boswachter

24

Natascha 20 Groot dromen 27 Vincent Luyendijk

DE VORSER

Hoenders ontleed

43 Afstand tussen stad en platteland verkleinen 46 Samen leren op Texel 49 Naar buiten: de herfstpaden op! 54 Foto van de maand 55 Reis van het edelhert

over natuurwaarde 33 Heidevelden aan elkaar

30

De flow van Imani

38 Vijf forten in het zonnetje 41 Nieuwe bestuurders 42 Stéphanie steunt grondaankopen

44

Paddenstoelen­ plezier

6

Miljoenennota van de natuur

Rondom Prinsjesdag vliegen de miljarden je om de oren, met bijbehorende discussies. Ook voor de natuur wordt geld gereserveerd. Maar natuur is niet alleen een kostenpost, zij levert de maatschappij ook miljarden op. TEKST: Wilco Meijers BEELD: Anna Bay

7

8

nota Miljoenen ur tu a n van de

D

ecennialang werd natuur­ bescherming beschouwd als een noodzakelijke kostenpost. Beheer, toezicht, voorzieningen, inrichting; het kost allemaal geld. Maar inmiddels stapelen de bewijzen zich op dat de natuur ook opbrengsten genereert en financiële schade aanzienlijk kan terugdringen. Neem alleen al het rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat vorig jaar verscheen onder de titel ‘Actualisering monetaire milieu­schade’. Het is een ver­ kenning van het verlies van welvaart door milieuvervuiling in Nederland in 2022. In geld uitgedrukt bedraagt deze schade volgens het PBL ruim 46 miljard euro. Een torenhoog bedrag, dat volgens het PBL nog een voorzichtige inschatting is, omdat niet alle schadelijke stoffen zijn meegeno­ men. Zo is ultrafijnstof buiten het rapport gehouden omdat meetgegevens ontbreken, evenals schadelijke stoffen waarover nog onvoldoende kennis is, zoals PFAS. De schade die wel in kaart is gebracht, wordt vooral veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen en luchtverontreiniging. Die zorgen op hun beurt onder meer voor schade van de menselijke gezondheid en meer zorgkosten. Verlies van welvaart Een gezonde leefomgeving met een vitale natuur kan ons dus financieel veel bespa­ ren. “Het rapport maakt zichtbaar dat het welvaartsverlies in Nederland door milieu­ vervuiling aanzienlijk is”, vertelt Sander de Bruyn, hoofdauteur van het rapport. “We maken ons vaak druk om veel kleinere bedragen als het gaat om begrotingszaken, maar de financiële milieuschade wordt door de politiek sterk onderbelicht. Terwijl die best is weg te nemen. De kosten om milieuproblemen op te lossen liggen zeer waarschijnlijk fors lager dan de financiële schade die milieuproblemen veroorzaken. De vraag is alleen wie die kosten wil dragen.

Nu betalen vooral de mensen die last heb­ ben van milieuverontreiniging de prijs. Ik hoop dat beleidsmakers zich ervan bewust worden dat we Nederland welvarender en gezonder kunnen maken als we milieupro­ blemen aanpakken.” De politiek heeft de omvang van de mone­ taire milieuschade wel opgemerkt, maar tot ander beleid heeft het nauwelijks geleid. De overheid zou volgens De Bruyn kunnen beginnen om het goede voorbeeld te geven. “Bij aanbestedingen van de overheid zou de overheid voortaan ook de veroorzaakte milieuschade moeten gaan betalen. Die betalingen kun je dan in een overheids­ fonds storten. De overheid wordt op die manier niet duurder, maar wel alerter. Zo wordt duidelijk dat milieuschade finan­ ciële consequenties heeft. Die weeg je dan voortaan mee bij het maken van keuzes. Zo krijg je milieuschade beter in de boeken. Op termijn kun je deze systematiek ook op de samenleving toepassen, volgens het principe ‘de vervuiler betaalt.’ Nu worden de kosten van milieuschade niet door de veroorzakers betaald, die zijn voor rekening van de samenleving.” Die samenleving wordt zich volgens De Bruyn steeds bewuster van de milieuschade die overal voelbaar is. “Mensen maken zich terecht zorgen over hun leefomge­ ving, over de kwaliteit van lucht en water, over hittegolven en andere gevolgen van klimaat­verandering. Zet daarom milieu­ schade meer op de voorgrond. Weeg het standaard mee bij het maken van beleid.

9

nota Miljoenen ur tu a n van de

Dat is een belangrijke prikkel om onze leefomgeving gezonder te maken, en levert tegelijkertijd gezondere natuur op.”

Kosten beheer en onderhoud natuur

Gebruikswaarde natuur

Baten van de natuur Een natuurlijke leefomgeving draagt ook bij aan ons welzijn en onze economie. Weten­ schappers drukken dat uit in zogeheten ‘ecosysteemdiensten’. Dat zijn diensten die de natuur ons levert, bijvoorbeeld in de vorm van hout of voedsel, maar het gaat bijvoorbeeld ook om bescherming tegen overstromingen, zuivering van water door infiltratie in natuurgebieden, verkoeling in de stad, hogere huizenprijzen in een groene omgeving of ontspanning vinden in de natuur. Als je al die diensten bij elkaar optelt, vormt de natuur een goedkope en effi­ ciën­te basis voor ons bestaan. De baten van ecosysteemdiensten zijn veel hoger dan de uitgaven voor natuurbeheer, zo blijkt uit berekeningen die het Centraal Bureau voor de Statistiek in samenwerking met Wageningen University & Research heeft gemaakt. De gebruikswaarde van ecosysteemdiensten was in 2022 ruim 15 miljard euro, 50 procent meer dan in 2013. Het grootste deel van die waarde wordt gevormd door ’culturele diensten’ (11,22 miljard euro) die de natuur levert, zoals groene recreatie, toerisme en ontspanning. Een grote oppepper kreeg deze waarde tijdens de coronacrisis, toen Nederlanders bij gebrek aan ander vermaak massaal naar bos, hei, duin en strand trokken. Ook na de coronacrisis bleef deze waarde hoog; men­ sen hadden de waarde van de natuur zelf ondervonden. De ‘regulerende diensten’ vertegenwoor­ digden in 2022 een waarde van 2,61 miljard euro. Het gaat dan bijvoorbeeld om waterberging, kustbescherming, bestuiving van onze gewassen door insecten, bodem­ vruchtbaarheid, koolstofvastlegging en koeling. Daarnaast levert de natuur nog

‘producerende diensten’ (1,28 miljard euro). Dat zijn producten uit de natuur, zoals hout, vezels, voedsel, genetische bronnen, energie uit biomassa en water, zowel drinkwater als water voor overig gebruik. Natuurlijk heeft de natuur ook een intrinsieke waarde (natuur voor de natuur zelf), maar dat is lastig te meten en is buiten deze rekenmethodes gehouden. Tegenover deze baten van ruim 15 miljard euro in 2022, staken de uitgaven schril af. In datzelfde jaar gaven de overheid en organisaties als Natuurmonumenten in totaal 1,6 miljard euro uit aan het behe­ ren en onderhouden van natuurgebieden, het aankopen van nieuwe grond en het belonen van boeren die maatregelen namen om de soortenrijkdom op hun land te behouden. Zo bezien loont het om te investeren in meer ruimte voor de natuur. Elke geïnvesteerde euro in de natuur levert het veelvoudige op. Aan diensten voor de mens, voor het welzijn en wel­ bevinden van ons allemaal. Nieuwkoopse Plassen Ook Natuurmonumenten is zich ervan bewust dat haar natuurgebieden voor opbrengsten zorgen. Sinds 2007 is de ver­ eniging betrokken bij onderzoeken naar de financiële waarde van ecosysteem­ diensten en in het verlengde daarvan zijn onlangs de Nieuwkoopse Plassen en aan­ grenzende Meijegraslanden onder de loep genomen. Onderzoekers van Wageningen Environmental Research brachten de

BEELD: NATASCHA HOKKE

10

11

Tastbare baten als recreatie, klimaatbescherming én hogere woningwaarde creëren een economische en maatschappelijke waarde van ruim 16 miljoen per jaar.

Jaarlijkse omzet uit toerisme, bootverhuur en meer dan 81.000 overnachtingen.

baten van dit Zuid-Hollandse beschermde natuurgebied in kaart. Alles bij elkaar leveren de onderzochte ecosysteemdiensten ruim 16 miljoen euro per jaar op. Het onderzoek concludeert dat investeren in natuur hier duidelijk loont — voor biodiversiteit, klimaat én de lokale gemeenschap. De grootste opbrengst komt uit recreatie, zoals varen, fietsen, horeca en overnachtingen. Samen levert dit naar schatting ruim 10 miljoen euro per jaar op. Boswachter Juriaan Leeuwen ervaart die recreatieve waarde vrijwel dagelijks. “Als boswachter zie ik elke dag wat dit gebied oplevert. De Nieuwkoopse Plassen zijn slim ingedeeld. Op het open water kan ieder­ een varen, maar in kwetsbare delen kom je alleen met een elektrische fluisterboot. Nog dieper het gebied in kun je alleen met een kano of sup. Je ziet dat verhuurders daar goed op inspelen: zij verhuren vooral elektrische bootjes en kano’s. Dat zorgt voor rust en bescherming van de natuur. Daar ben ik trots op: een kwetsbaar natuur­ gebied dat je toch op een verantwoorde manier kunt ervaren.” Daarnaast speelt het gebied een belangrijke rol in het klimaat. De veenbodem slaat grote hoeveelheden koolstof op. Doordat

het gebied nat blijft, komt er minder CO₂ vrij. Dit voorkomt schade door klimaatverandering en vertegenwoordigt een geschatte waarde van ongeveer 3,5 miljoen euro per jaar. Ook andere voordelen zijn berekend. Zo levert het oogsten van riet dat vooral wordt gebruikt voor daken, jaarlijks circa 278.000 euro op. Daarnaast zorgt de natuur voor hogere huizen­ prijzen in de omgeving, wat de gemeente extra belastinginkomsten oplevert (ongeveer 2 miljoen euro per jaar). Investering Toch zijn niet alle waarden van de Nieuw­ koopse Plassen en Meije-graslanden eenvoudig in harde valuta uit te drukken. Denk aan behoud van biodiversiteit, rust en landschappelijke kwaliteit. Juist deze min­ der zichtbare waarden maken het gebied bijzonder en dragen bij aan het welzijn van mensen. De belangrijkste conclusie is daarom dat investeren in natuur loont: het levert niet alleen ecologische winst op, maar ook econo­ mische en sociale voordelen. Door de natuur te beschermen en te versterken, blijven deze baten ook in de toekomst beschikbaar. Daar­ mee is natuur niet alleen iets om te behouden, maar ook een waardevolle investering voor de samenleving als geheel.

Het natte veen voorkomt dat 27.748 ton CO2 per jaar vrijkomt.

Hogere OZB-opbrengsten door verhoogde huizenprijzen nabij natuur.

Jaarlijkse oogst voor gebruik op daken.

12

BEELD: NATUURMONUMENTEN - RENE KOSTER

in de appstore

Natuurmonumenten-app Download de nieuwe Natuurmonumenten­-app gratis en ontdek de mooiste ­routes in de natuur. Ruim 400 wandel-, fiets- en kanoroutes De mooiste routes in onze natuur­gebieden Bij elke route tips van de lokale boswachter Altijd je digitale ledenpas bij de hand

Download de app hier

kort

13

Lidmaatschap in 2027 Redactioneel

Op de eerste plaats

W

BEELD: GETTY IMAGES

ord jij in je vriendenkring ook wel eens te kakken gezet als voorvechter van een duurzamere en groenere wereld? Dan kunnen we elkaar de hand schudden. Het is een hoon die ik als een warme deken draag overigens. Uiteindelijk zijn er maar weinig mensen die er echt radicaal anders over denken. Onderzoek van de WUR naar het draagvlak voor natuurbehoud bevestigt dat vermoeden. Volgens het laatste rapport uit 2025 is er nog steeds brede steun voor natuurbehoud. Sterker nog: veel burgers vinden behoud van wettelijk beschermde natuur, vergroening van steden en bescherming van planten en dieren belangrijker dan landbouw, bereikbaarheid of recreatie. Toch vinden de ondervraagden uit het onderzoek dat natuurbeleid niet de hoogste prioriteit moet hebben van de overheid. Gezondheid staat op de eerste plaats. Dat die twee diep met elkaar verweven zijn is evident, maar misschien lang niet bij iedereen bekend. Als kersverse hoofdredacteur van Natuur­ monumenten zie ik kansen om dat verhaal nog beter te vertellen. Natuur is niet alleen het beschermen waard omdat ze prachtig is. Ze is onlosmakelijk verbonden met onze kwaliteit van leven. Teun Schröder, hoofdredacteur Natuurmonumenten

Samen zorgen we ervoor dat natuur in Nederland kan groeien. In deze Puur Natuur lees je hoe we door grondaan­kopen gebieden uitbreiden, verbinden en ontwikkelen. We zien dat het werkt: bijzondere planten en dieren blijven behouden of keren zelfs terug. Tegelijkertijd zien we dat het niet overal goed gaat met de natuur in Nederland. Herstel vraagt om blijvende investeringen

▯ Een Samen-lid-

en een lange adem. Om de natuur ook de komende jaren te kunnen blijven versterken, besloot de ledenraad de minimale contri­ butie­bijdrage vanaf 2027 iets aan te passen. ▯ Een Individueellidmaatschap wordt € 4,25 per maand.

maatschap (met je partner) wordt € 7,75 per maand. ▯ Een Gezins-­ lidmaatschap wordt € 9,75 per maand. ▯ Een Individueel-lidmaatschap met een jaarincasso wordt € 45,00 per jaar. Heb je vragen hierover? Neem gerust contact op met onze ledenservice via nm.nl/contact

Wildlife Film Festival

Kalender en familieplanner De kalender van N ­ atuurmonumenten is weer verkrijgbaar, met fraaie natuur­ foto’s en voldoende ruimte om te schrijven. Daarnaast is er voor 2027 ook een Natuurmonumenten-familieplanner te koop, met prachtige tekeningen. Ideaal voor gezinnen. Leden krijgen korting: ▯ Kalender 2027,

normale prijs € 12,99, ledenprijs € 11,69 ▯ Familie­planner 2027, normale prijs € 14,99 ledenprijs € 13,49

Gebruik tijdens het afrekenen de kortingscode 10Natuur Bestellen kan via:

In november vindt het jaarlijkse Wildlife Film Festival Rotterdam plaats. De nieuwste films over de natuur uit binnen- en buitenland zijn dan te zien in Rotterdam, Wageningen, Tilburg en online. Zoals Grensgebied van filmmaker Rik van der Linden. Hierin onderzoekt hij de waarde van zachte grenzen in ons landschap en hoe we het landschap her­ stellen en ontwikkelen. Als lid ontvang je korting. Met de kortingscode Natuurmonumenten 2026 krijgt ieder gezinslid € 2,50 ­korting per filmkaartje. Daarnaast krijg je met deze code ook 50 procent korting op het online festival (van € 25 voor € 12,50) waarmee je van 3 november t/m 5 december alle films online kunt kijken. Kijk voor het volledige ­aanbod op wffr.nl

14

Onderweg van het ene stuk natuur naar het andere moeten dieren onderweg hindernissen nemen, zoals drukke wegen en steden. De zoektocht naar een partner, voedsel of veilig leefgebied kan een dier de kop kosten. Hulp bij het oversteken maakt een wereld van verschil. Dankzij tunnels en passages bereiken dieren veilig de overkant.

Eekhoorns brengen de meeste tijd door in boomtoppen. Ze springen behendig van tak naar tak en gebruiken hun pluimstaart om in balans te blijven. Het bos is hun domein. Maar soms dwingen de omstandigheden eekhoorns hun veilige stek te verlaten, bijvoorbeeld als er niet genoeg voedsel is. Om eekhoorns veilig wegen over te laten steken, zijn er op verschillende plekken in Nederland eekhoornbruggen gebouwd. Via metalen constructies of touwbruggen kunnen eekhoorns naar de andere kant van de weg klauteren.

BEELD: GETTY IMAGES, S.J. DE WAARD

TEKST: Astrid Schoenmaker

BEELD: GETTY IMAGES

15

Sinds de jaren tachtig is de das bezig aan een opmars. Er zijn er nu zo’n 6.000. Helaas is er een keerzijde. Jaarlijks verongelukken ongeveer 1.200 dassen in het verkeer. Via een dassentunnel kan een das wel veilig onder de weg door. Het liefst bouwt een das zijn burcht in de buurt van de plek waar hij zijn voedsel kan vinden. In een natuurlijke omgeving met veel variatie is dat geen probleem. ’s Nachts gaat hij eropuit om zijn lievelingskostje, regenwormen, te zoeken. Die leven vooral in weilanden met een gezonde bodem. Maar vaak moet een das daarvoor verder weg en wordt hij gedwongen de weg over te steken.

Door gebieden met elkaar te verbinden kunnen dieren hun soortgenoten gemakkelijker bereiken om te paren. Dit voorkomt inteelt en zorgt voor een gezonde genenpool, zodat populaties beter bestand zijn tegen veranderingen en ziektes. Zeker voor zeldzame soorten als de hazelmuis is dit belangrijk. De hazelmuis is een bedreigde soort in Nederland en komt alleen voor in Zuid-Limburg. Door hagen aan te planten en bosranden biodiverser te maken, kan de hazelmuis zich verplaatsen en zijn leef­ gebied uitbreiden.

BEELD: NATURE IN STOCK - HUGH CLARK, NATUURMONUMENTEN - BOB LUIJKS

16

17

Teken de petitie Er is nog maar 15 procent natuur over in Nederland. Als eilandjes liggen kleine stukjes natuur ver­ spreid door het land, nauwe­lijks met elkaar verbonden. Daar­ door komen dieren steeds meer in de knel. Natuur Netwerk Nederland verbindt bestaande natuur­gebieden en breidt ze uit. Het plan ligt klaar. Maar de uit­ voering blijft uit. Dat moet nu veranderen.Teken de petitie op ­

BEELD: GETTY IMAGES, NATUURMONUMENTEN - ANDRIES DE LA LANDE CREMER

nm.nl/meer-natuur

Meerdere faunapassages verbinden het Naardermeer met de Ankeveense Plassen. Zo hoeven dieren het spoor en de drukke provinciale weg niet over te steken. Heel wat dieren maakten in de afgelopen jaren gebruik van de passages. Op de webcams verschenen vossen, reeën, hazen, egels, wezels, dassen, ringslangen en als kers op de taart kwamen er ook otters en waterspitsmuizen in beeld. Het bewijs dat natuur­verbindingen werken! Meegluren in een faunapassage? Kijk op wildspotters.nl

Vragen aan Natascha

Boswachter Natascha Hokke, werkzaam op het Rotterdamse platteland en in Midden-Delfland, beantwoordt vragen van lezers over de natuur. Als zij het antwoord niet weet, klopt ze aan bij haar collega’s.

Eet een kikker slakkenhuizen? Rob de Bruijn ziet een ­kikker in zijn tuin die een slak met huis en al in een paar seconden opeet. Is dit normaal, vraagt hij zich af. Of spuugt de kikker het huisje later weer uit?

Kikkers en padden eten vrijwel alles wat ze tegenkomen en wat in één keer in hun mond past. Slakken staan daarom zeker op hun menu. Als ze zo’n slak met huisje naar binnen­zuigen, spu-

?

gen ze het huisje niet meer uit. Het slakkenhuisje wordt verteerd in de maag door de sterke maagzuren. Dit is vergelijkbaar met hoe kikkers en padden ook harde delen van andere prooien,

WAT IS DIT? Bij de moeder van Elly en Aniek in de tuin groeit de gekste tulp ooit. Het lijkt wel een tulp met een toef slagroom erop. Maar de ­slagroom is keihard?

BEELD: GETTY IMAGES

zoals insecten of zelfs jonge vogels, verwerken. Maar stel dat de kikker per ongeluk iets giftigs eet, dan kan hij zijn maag via zijn bek naar buiten gooien, uitschudden en weer inslikken.

Je zit op het goede spoor! Dit is een ­zogeheten ­icecream tulp. Het lijkt inderdaad op een ijsje met een flinke toef slagroom. In de tulpen­wereld bestaan ontzet­

tend veel variëteiten van vorm en kleur, ­allemaal gekweekt in de ­afgelopen ­eeuwen. Deze ‘slag­ roomtulp’ is dus geen wilde soort. In Nederland komt één wilde tulp voor, de bostulp. Deze sierlijke gele tulp kwam in de 16e eeuw ­vanuit ­Zuidoost-Europa naar ons land en groeit nu als stinzenplant in ­binnenduinen, langs de Vecht en op historische landgoederen.

19

Waarom strooien jullie steenmeel? Cees Biemans wandelt wekelijks in de Loonse en Drunense Duinen. In dit gebied is steenmeel gestrooid. Hij vraagt zich af, wat is de bedoeling en werking hiervan? Wat fijn dat je dit navraagt. Het klopt dat er eind 2025 in delen van de Loonse en Drunense Duinen steenmeel is gestrooid. Dit doen we als noodmaatregel om de heide te helpen herstellen. Door jarenlange neerslag van stikstof is de bodem hier sterk verzuurd. Daardoor raken belangrijke mineralen uitgeput. Dit zorgt ervoor dat planten die van nature op de heide thuishoren, minder goed groeien. Omdat alles met elkaar is verbonden, heeft dat ook invloed op insecten, vogels en andere dieren die van die begroeiing afhankelijk zijn. Steenmeel bestaat uit heel fijn vermalen gesteente. Het werkt als een soort ‘mineralenboost’ voor de bodem. De zure bodem wordt door deze basische stoffen geleidelijk geneutraliseerd. Het is niet de oplossing voor de verzuring, maar wel een manier om de natuur een zetje in de goede richting te geven. Uiteindelijk is de enige oplossing om de stikstofdruk bij de bron omlaag te brengen en daarvoor is de politiek aan zet.

Kunnen vogels gezichten ­herkennen en emotie hebben? Irma Nikiema-Warnar vraagt zich af: kunnen vogels gezichten ­herkennen en emotie hebben? Dat kan zeker! Veel vogels herkennen soortgenoten en andere dieren (en mensen) aan onder andere houding en stemgeluid, maar inderdaad ook aan gezichtskenmerken. Vooral kraai­ achtigen staan hierom bekend. Biologen droegen een ‘gevaarlijk’ masker, terwijl ze kraaien vingen voor onderzoek.

Maanden tot zelfs jaren later ­werden mensen met datzelfde masker nog steeds herkend en gemeden, terwijl de neutrale maskers werden genegeerd. Dat laat zien hoe scherp deze dieren de omgeving monitoren. Daarnaast tonen steeds meer studies aan dat vogels emoties ervaren. Denk daarbij aan stress, nieuwsgierigheid of ontspanning. Dat laten vogels op verschillende ­manieren zien, bijvoorbeeld met hun houding, stand van de veren, geluiden en gedrag.

Een specht die trommelt op een lantaarnpaal? Berend Coster hoort in het park het getrommel van een specht. Na even zoeken ziet hij dat de specht een paar keer achter elkaar op een metalen lantaarn­ paal trommelt. Waarom doet een specht dit? Het geroffel van deze specht klonk waarschijnlijk tot ver in de omgeving door. Dat is precies waarom de specht in stede-

lijk gebied soms kiest voor een metalen lantaarnpaal. Het harde metaal versterkt het geluid, waardoor het veel verder draagt dan geroffel op een boomstam. De specht weet dondersgoed dat er in zo’n paal geen voedsel te vinden is. Het luide roffelen is dan ook bedoeld om andere spechten duidelijk te maken dat het gebied bezet is én om de band met zijn partner te versterken.

Ook een vraag? Stuur die naar natuurvraag@natuurmonumenten.nl. Je krijgt altijd antwoord (al duurt het soms even). De leukste vragen krijgen een plek in deze rubriek.

20

Om de natuur in Nederland gezond en robuust te houden, moeten we haar de ruimte geven. Door natuurgebieden te vergroten en met elkaar te ­verbinden. Op veel plaatsen zijn we daarmee aan de slag. Zoals in West-Brabant en ­Groningen en rond de Vechtplassen. TEKST: Wilco Meijers

BEELD: NATUURMONUMENTEN - GEURT BESSELINK, TEUN VELDMAN

21

1,8 hectare

n Groningen werkt boswachter Johan van der Wal samen met zijn collega’s aan verbetering van het leefgebied van ­weidevogels. In het Groningse ­Hoeksmeer hoor je ze nog: weidevogels als de grutto, tureluur, kievit en scholekster. Broeden doen ze in deze vogelrijke polder ook, al groeien lang niet alle kuikens op tot volwassen vogels. De jonkies kampen met gebrek aan insecten, het hoofdvoedsel in hun kindertijd. Dat komt door een tekort aan vochtige plekken waar insecten eitjes kunnen leggen. Een ander probleem is ‘predatie’, roofdieren die in korte tijd grote schade aanrichten onder de kwetsbare ­kuikens.

Beoogde aankoop

Door aankoop van een klein perceel (1,8 hectare) bij Garrelsweer zou het lot van de weidevogels aanzienlijk kunnen verbeteren. Het perceel ligt midden in de polder en wordt omgeven door graslanden van Natuurmonumenten. Lange tijd stond er een boerderij die beschadigd raakte door de vele aardbevingen in dit gebied. Instituut Mijnbouwschade Groningen kocht

de hoeve op en brak hem af. Een kans voor Natuurmonumenten om de kavel te kopen en optimaal in te richten voor weide­vogels. Ook de omringende natuur gaat erop ­vooruit, want de waterstand kan omhoog.

Blik van de boswachter

“Samen met mijn collega’s zet ik me sinds 2010 in om de omstandigheden voor weide­vogels in Hoeksmeer te verbeteren. Als weidevogels iets willen, is het een volledig open landschap. Daar voelen ze zich als grondbroeder veilig. Elk object binnen een cirkel van 250 meter betekent mogelijk gevaar. Dat geldt zeker voor deze kavel met diverse bouwresten en hoge vegetatie. Via de webcams die daar hangen, zie ik vrijwel elke dag roofdieren als steenmarters, verwilderde katten, wezels, kraaien, buizerds of vossen. Als dit perceel geheel open wordt en als vochtig grasland wordt ingericht, levert dat alleen maar plussen op voor de weidevogelstand. Net als in Tinallinge, een ander weidevogelgebied van ons in Groningen waar we twee bosjes weghaalden. Na het terugbrengen van graslanden keerden de weidevogels hier direct terug.”

De natuurwinst

Aankoop van deze kavel betekent een extra leefgebied voor weidevogels en een betere waterhuishouding voor de directe omgeving. Door bebouwing te verwijderen, kan de waterstand over een oppervlakte van 10 tot 15 hectare extra worden verhoogd. Dat betekent meer insecten en dus betere overlevingskansen voor de kuikens. Ook kunnen roofdieren niet meer ­vanuit deze plek op zoek gaan naar eieren en ­kuikens. Daarnaast is er minder verstoring door beweging, licht en geluid.

Over vijf jaar…

Hopelijk lopen hier dan piepende weidevogelkuikens rond die het ene insect na het andere vangen. En ieder voorjaar keren de weidevogels terug naar de natte weilanden om aan te sterken, te paren en te ­broeden. Wie weet waagt zelfs de zeldzame kemphaan hier weer een broedpoging. En weidevogelliefhebbers vinden het fijn dat ze in alle rust over vogelrijke weides ­kunnen turen.

BEELD: NATUURMONUMENTEN - ROB DOOLAARD, ERIC BERGMEESTER

22

17 hectare e Vechtplassen tussen Utrecht en Amsterdam zijn geliefd bij mens en dier. Je kunt er heerlijk varen, zwemmen, wandelen en fietsen. Tegelijkertijd is het een topgebied voor moerasvogels. Om dit typisch Nederlandse natuurgebied vitaal en weerbaar te houden, is het nodig de losse moerasgebieden beter met elkaar te verbinden.

Beoogde aankopen

In diverse deelgebieden van de Vechtplassen liggen kansen om losse stukken rietlanden en laagveenmoeras aan elkaar te koppelen. Na verwerving richt Natuurmonumenten deze verbindingen in, bijvoorbeeld door riet de kans te geven om uit te breiden of natuurvriendelijke oevers aan te leggen. Soms kan ook het waterpeil omhoog en komt de ­ontwikkeling van natte natuur op gang. Zo ontstaat een aaneengesloten natuurgebied, wat de overlevingskansen van veel planten en dieren aanzienlijk vergroot.

Blik van de boswachter

“Voor de natuur maken de verbindingen in het Vechtplassengebied een groot verschil”, vertelt Olga Ekelenkamp, boswachter van de Vechtplassen. “Onze gebieden zijn behoorlijk versnipperd en worden doorsneden door wegen en bebouwing. Om het voor ­dieren gemakkelijker én veiliger te maken om zich te verplaatsen, hebben we niet alleen meer faunapassages nodig maar ook natuurverbindingen naar nabijgelegen natte natuurgebieden en de Utrechtse Heuvelrug.”

in te bouwen. De woudaap, onze kleinste reigersoort, heeft weer voorkeur voor grotere natte velden van riet en lisdodden, terwijl de purperreiger als koloniebroeder naast rietkragen ook gebruik kan maken van ­wilgenstruweel waar ze veilig zitten voor grondpredatoren. Dankzij de verbindingen kunnen deze vogels zich beter verspreiden en nieuwe leefgebieden ontdekken die aan hun eisen voldoen. Ook andere dieren profiteren van de verbindingen, zoals de otter en de zeldzame noordse woelmuis.

De natuurwinst

Over vijf jaar…

Het leefgebied van moerasvogels, waaronder de grote karekiet, zwarte stern, snor, roerdomp, woudaap en purper­reiger wordt dankzij nieuwe verbindingen vergroot en versterkt. Deze vogels ­stellen specifieke eisen aan hun omgeving. De grote karekiet bijvoorbeeld heeft een rietkraag nodig waarbij het riet in het water staat en de riet­ stengel hoog en stevig is om hun nesten

Dan zijn er door nieuwe verbindingen met andere natuurgebieden uitgestrekte en aangesloten rietlanden, moerasbossen, natte schraallanden en vochtige hooilanden ontwikkeld. Hopelijk horen we dan het luide krrr-krrr-kiet-kiet van de grote karekiet, het gehoemp van de roerdomp en het geblaf van de woudaap op véél meer plekken in de Vechtplassen.

23

15 hectare angs de Turfvaart in West-­Brabant ligt een aantal landgoederen die worden beheerd door Natuurmo­ numenten. Ze bestaan uit bossen, heideveldjes, vennen en stukken land­ bouw. Natuurmonumenten verwierf hier een cruciale schakel voor herstel van vochtige heide.

De aankoop

In samenwerking met de provincie en boeren heeft Natuurmonumenten belangrijke percelen verworven in deel­ gebied De Lange Maten. Het gaat vooral om gronden in het Lange Matenven die tot voor kort in agrarisch gebruik waren. Deze gronden, met een oppervlakte van bijna 15 hectare, worden weer terug­ gegeven aan de natuur, met uitstekende kansen voor het herstellen van vochtige heide in de Lange Maten.

Blik van de boswachter

“Dit is fantastisch nieuws voor de natuur”, vertelt boswachter Martin Mos. “De Lange Maten was in de jaren vijf­ tig een vochtig heidegebied met een rijke biodiversiteit. In bijna ieder kuil­

tje groeiden kenmerkende planten als klokjesgentiaan, beenbreek en gevlekte orchis. Er verbleven geregeld grote ­groepen regenwulpen die hier naar voed­ sel zochten in de vochtige bodem. Dat veranderde door agrarische ontginning. Door het gebied liep een natte veenslenk die is omgevormd tot ontwateringssloot voor de landbouw. Het gebied ver­ droogde en de vochtige heide verdween grotendeels. Dankzij deze aankoop kunnen we de situatie van v ­ roeger gedeeltelijk herstellen.”

De natuurwinst

De aankoop zorgt voor betere ver­ bindingen tussen de landgoederen en versterking van de vochtige heide, die net als elders in het land veel last heeft van verdroging. Dankzij zogeheten ­heidecorridors kunnen planten en dieren van dit biotoop zich beter verspreiden, zoals gewone dophei, ronde zonnedauw, gladde slang en nachtzwaluw. En door maatregelen die we voor ogen hebben in dit gebied, krijgt het naastgelegen gebied de Pannenhoef van het Brabants Land­ schap meer en schoner water.

24

DE VORSER

Een vogeltje dat zich niet makkelijk laat vangen

De kwartelman wordt hij genoemd. Oud-officier Jan Staal doet al 26 jaar onderzoek naar de kleinste wilde hoendersoort van ons land. TEKST: Ruurd Kok BEELD: Roelof Bos

“B

ijzonder, het is een jonge vogel”, zegt Jan Staal met een kwartel in zijn linkerhand. Alleen het gestreepte kopje met spits snaveltje steekt uit tussen zijn vingers. “Ik ga hem bij de auto verder afwikkelen.” Zijn Renault Kangoo is ingericht als een mobiele ringcentrale. Onder de open achterklep klemt hij een ringetje om het rechterpootje. “Een haantje, 1kj, eerste kalenderjaar. Daar ben ik heel blij mee, want dat is dus een vogel die hier in Nederland is geboren.” Geroutineerd vertelt hij welke gegevens hij meet en registreert: de vleugellengte en die van de tarsus, het onderloopbeen, de maat van de cloaca als indicatie voor de seksuele activiteit. En het gewicht: 99 gram.

De wekker ging die zondagochtend in het Brabantse Uden om 5 uur. Drie uur later heeft Jan zijn eerste kwartel gevangen in het LOFAR-natuurgebied in het Drentse Hunzedal. Het uitgestrekte akker- en graslandgebied ligt aan de oostzijde van de Hondsrug bij Exloo. Het is genoemd naar de radiotelescoop van het type Low Frequency Array met verspreid liggende antennevelden. Dit nieuwe natuurgebied is een van de clusters in Nederland waar kwartels neerstrijken na hun trek uit Noord-Afrika. Jan komt hier sinds 2008, toen Spaanse kwartelonderzoekers een extra terrein zochten aan de noordwestgrens van het verspreidingsgebied. Hij was toen al acht jaar bezig met het vangen en ringen van deze vogelsoort. Jan doet

ook kwartelonderzoek dichter bij huis, in natuurgebieden van het Brabants Landschap, maar het Hunzedal is het interessantste gebied. Een paar dagen eerder telden weidevogelbeschermers hier wel achttien kwartels. “Dat is ongelofelijk veel, zeker voor het einde van het seizoen.” Het is de langste dag van het jaar en misschien wel de laatste dag van het seizoen. Militair Geboren in het Noord-Groningse ­Kloosterburen ging Jan al jong met zijn vader mee, vogels kijken in het platte boerenland tussen de drie dijken (‘de waker, de slaper en de dromer’). Toen binnen zitten hem niet beviel, stopte hij met zijn opleiding tot technisch

25

t­ ekenaar en koos voor een loopbaan bij de Marechaussee. Als ontspanning bleef hij vogelen. Zo gaf Jan leiding aan het grootste kievitenproject van Nederland en is hij ook valkenier geweest. Daarnaast heeft hij altijd in besturen gezeten, onder andere als voorzitter van de landelijke Ringersvereniging. In 2003 zwaaide hij op 55-jarige leeftijd af als commandant van de brigade Eindhoven. Vijf hitsige haantjes “Ik ben een fan van hoenderachtigen”, zegt Jan. Hij is helemaal in het groen, met een legerbroek met zakken aan de zijkant en op zijn witte lokken een pet met voorop een patrijs. In een internationaal project ving hij patrijzen om te

26

z­ enderen, thuis hield hij jarenlang zeld­ zame, oudhollandse sierkippen. De kwartel is zijn favoriet. “Het is de enige trekkende hoenderachtige van Nederland en het is de kleinste”, aldus Jan. Hij noemt het ‘een mysterieus beestje met een ingewikkelde broedbiologie’. De kwartel trekt ’s nachts en laat zich zelden zien. Haantjes trekken naar het noorden op zoek naar een hennetje. Soms zitten er wel vijf hitsige haantjes rond één hennetje. Na de paring wordt het haantje verjaagd en trekt verder. “Het is een vogel­ tje dat je niet makkelijk in de hand krijgt”, zegt Jan. Als hij er in een seizoen dertig tot vijftig vangt, is hij dik tevreden. Dit jaar staat de teller net op dertig, ‘een redelijk kwarteljaar’. Plat op z’n buik Voor Jan is het meer dan vangen en ringen. De meerwaarde ligt in het bijdragen aan onderzoeken. Door kenmerken te noteren helpt hij mee de verschillen tussen popula­ ties in kaart te brengen. Hij neemt monsters voor het zoönose project van Erasmus MC, onderzoek naar virussen die via vogels en muggen overdraagbaar zijn op de mens. “Ik ben de enige in Nederland die dit op verzoek doet”, zegt Jan, terwijl hij bloed en veertjes in buisjes doet. Hij heeft niet alleen een algehele ringmachtiging, maar ook een ontheffing van de Wet op de Dierproeven. Als alle gegevens zijn genoteerd, loopt Jan

‘ De kwartel is een mysterieus beestje’

weg van de auto. Hij steekt zijn armen voor zich uit, met de kwartel tussen twee handen en laat het beestje los. Het vliegt fladderend weg, met lange spitse vleugels. Dan rijdt hij een stukje verder het gebied in. Af en toe stopt hij, stapt uit en houdt in zijn rech­ terhand een apparaatje omhoog waaruit de contactroep klinkt van een kwartel­ hennetje. Na enkele vergeefse pogingen klinkt een antwoord uit een ruig grasland naast een antenneveld. Behoedzaam baant de bijna 78-jarige k ­ wartelonderzoeker zich een weg door het hoge gewas. Nadat hij op het gras een net heeft uitgespreid, verdwijnt hij plat op z’n buik in het groen. Opnieuw laat hij de roep van een hennetje horen. Die wordt van dichtbij beantwoord. Jan wacht tot de kwartel onder het net is en komt overeind. Er blijken zelfs twee ­kwartels in te zitten. Terwijl hij op zijn

knieën de beestjes in witte zakjes stopt, roept er nog steeds een haantje. De ­kwartelvanger verdwijnt weer in het gras, waaruit even later zachtjes een hennetje klinkt. De roep is amper beantwoord, of Jan komt weer omhoog en haalt een derde kwartel uit het net. Met de witte zakjes en het net in één hand loopt hij terug naar de auto. Eén kwartel is een 2kj, tweede kalender­ jaar. “Met een kant-en-klaar ankertje”, zegt Jan wijzend op de karakteristieke keel­ tekening. En terwijl hij op de zijkant van de gezwollen cloaca knijpt: “Kijk, deze heeft sperma, is dus seksueel actief.” De andere twee blijken tot zijn verbazing 1kj’s. Het is heel bijzonder dat hij op dezelfde plek drie jonge vogels heeft gevangen. “Ik heb hier op het juiste moment een uitgelopen nest gehad.” De laatste tien jaar is Jan bezig vrijwilligers op te leiden. Hij merkt dat er bij ringers weinig interesse is voor kwartels. “Veel tijd, veel kilometers en weinig resultaat.” Inmid­ dels heeft hij een opvolger. “Zo lang ik het fysiek kan, blijf ik het doen.”

27

column

E

BEELD: ELIZABETH WATTIMENA

en boom is 60.000 euro waard. De waarde van een boom is niet in geld uit te ­drukken. Een open landgoed is elk jaar 3,8 miljoen euro waard. De waarde van een open landgoed is niet in geld uit te drukken. Allemaal waar, afhankelijk van hoe je erin staat. De een wil getallen zien. De ander voelt het intuitief. En als we meer ruimte voor natuur willen, hebben we ze allebei nodig. In 2022 kocht de gemeente Eindhoven landgoed De Wielewaal voor bijna 30 miljoen euro om er een van de grootste publieke stadsparken van Nederland van te maken. De 144 hectare behoorde ooit toe aan Anton Philips en was een eeuw lang gesloten voor publiek. Bij de opening dit jaar kwamen veel emoties los. Eind­ hovenaren die eindelijk het landgoed konden betreden, na al die jaren. Trots op hun nieuwe park. Zo’n aan­ schaf vergt bestuurders met lef en oog voor de lange termijn. Onderzoekers berekenden de maatschappe­ lijke waarde in ecosysteemdiensten: waterberging, luchtzuivering, gezondheidswinst, verkoeling, natuur­ beleving. De conclusie was luid en duidelijk: gesloten levert de Wielewaal per jaar 265.000 euro op. Open voor publiek: 3,8 miljoen. Over dertig jaar loopt het verschil op tot 112 miljoen euro. De aankoop betaalt zichzelf dubbel en dwars terug. Als iemand vraagt: wat kost zo’n landgoed wel niet?, stel dan meteen de wedervraag: maar wat brengt het wel niet allemaal op? Houd rekening met oorverdovende stilte. Naar opbrengsten wordt nooit gevraagd. Natuur bestaat in de begroting alleen als kostenpost. Alsof een ziekenhuis alleen kosten maakt. En eigenlijk is het te gek voor woorden. Dat we de waarde van natuur moeten uitrekenen. Dat een boom

‘ Een boom doet zoveel meer dan cijfers kunnen vangen’

zijn bestaansrecht moet verdienen in een spreadsheet. Wie denken we wel niet dat we zijn? Een boom doet zoveel meer dan cijfers kunnen vangen. Ze filtert fijn­ stof uit de lucht. Ze vangt regenwater op. Ze koelt de straat op hete dagen. Ze trekt vogels en insecten aan. Ze verlaagt de bloeddruk van de mensen die er langs lopen. Voor wie liever getallen ziet: adviseurs van het Norminstituut Bomen berekenden dat een volwassen boom over zijn leven zo’n 60.000 euro oplevert aan maatschappelijke waarde. Het Planbureau voor de Leefomgeving rekende uit dat een flinke boom in de buurt de verkoopwaarde van een huis met vijf- tot tienduizend euro verhoogt. De zorgkosten nemen ­aantoonbaar af bij meer groen. We moeten nu twee verhalen tegelijk inzetten. Voor de getallenmensen: reken het voor. Gebruik de taal van het systeem. Eindhoven deed het, en de businesscase spreekt voor zich. Voor de intuïtiemensen: zij zien waarden die geen prijskaartje hebben. Zij weten dat natuur bijdraagt aan een gezonde stad, aan een leef­ bare wijk, aan mensen die beter in hun vel zitten. Hun welzijnscase spreekt ook voor zich. En wie weet is het dan over een tijdje niet meer nodig. Dat niemand meer hoeft uit te rekenen wat een boom waard is, omdat de vraag zelf ondenkbaar is geworden. Zoals niemand vraagt wat de lucht waard is. Heeft er nog iemand een landgoed te koop?

Vincent Luyendijk schrijft, spreekt en adviseert over de duurzame gezonde leefomgeving

28

Zien

Het zicht van miljoenpoten is beperkt. Ze hebben ­simpele ‘puntogen’ waarmee ze waarschijnlijk wel het verschil zien tussen licht en donker, maar meer niet. Ze vinden hun ­voedsel vooral via reuk en tast.

In rustige pas marcheert de miljoenpoot door de bladeren op de grond. De grote tweestreep hiernaast is een van de veertig soorten in Nederland. TEKST: Astrid Schoenmaker BEELD: Inge van Noortwijk

Verdediging Paring

Bij de paring krullen mannetjes en vrouwtjes om elkaar heen, zodat de onderkanten tegen elkaar liggen. De vrouwtjes leggen hun eitjes in een nestje van aan elkaar geplakte uitwerpselen. Pasgeboren miljoenpoten zijn een kopie van hun ouders. Ze groeien en barsten dan letterlijk uit hun vel. Met elke vervelling komen er segmenten en extra pootjes bij. Na 3 tot 6 maanden zijn ze volgroeid en kunnen ze zich voortplanten.

Bij gevaar rolt een miljoenpoot zich razendsnel op tot een ­spiraal of een balletje. Zo beschermt hij het zachte en kwetsbare deel van zijn buik. De rest van zijn lichaam is stevig bepantserd met harde platen. Veel soorten produceren een stinkend goedje dat ­aanvallers afschrikt.

29

Afbrekers

Pootjes tellen

Miljoenpoten hebben heel veel pootjes, maar een miljoen halen ze niet. Ze lijken erg op duizendpoten. Kijk naar het aantal pootjes per segment en je weet met wie je van doen hebt. Miljoenpoten hebben twee paar poten per segment en duizendpoten één paar. Duizendpoten zijn predatoren en razendsnel. Miljoenpoten doen het rustig aan. In een golvende beweging bewegen ze zich langzaam voort door de ene poot voor de andere te zetten.

speekselklier

hart

Miljoenpoten zijn bodemdieren die ’s nachts op zoek gaan naar voedsel. Het zijn goede gravers die de bodem omspitten op zoek naar rottende bladeren en ander dood plantenmateriaal. Sommige soorten knabbelen ook van levende planten of pikken een dood, zacht insect mee in hun menu. Miljoenpoten zijn een belangrijke schakel in de voedselketen. Ze breken dood organisch materiaal af en maken zo voedingsstoffen beschikbaar voor andere dieren en planten.

darm

aorta hersenen geslachtsklieren

buikzenuwstreng

tracheeën (ademhalingsbuisjes)

buisjes van Malpighi (afvoer afvalstoffen)

30

‘ Natuur is een plek die voor zorgt’

31

GROENE TOEKOMST In deze serie spreken we jonge mensen over natuur en klimaat. Wat vinden zij belangrijk? Hoe moeten we het land anders inrichten?

Voor Imani Igwe (23) draait alles om verbinding. Met jezelf, met de natuur en met elkaar. Met de divers samengestelde wandelgroep The Wnderers trekt zij vanuit Rotterdam de natuur in. TEKST: Oscar den Ouden BEELD: Lars van den Brink

Wat betekent natuur voor jou? “Rust en verbinding. Als ik in de natuur ben en het geluid van vogels hoor of het water hoor stromen, kom ik helemaal tot rust. Ik raak in verbinding met de natuur, met mijzelf en met anderen om mij heen.”

Hoe is wandelgroep The Wnderers ontstaan? “Mijn studie Verpleegkunde – die ik recent afrondde – was een fulltime job. Daarnaast liep ik ook stage. Ik was zo druk met van alles dat ik het leven wel ervaarde, maar niet echt leefde. Voor meer rust trok ik de natuur in. Eenmaal daar zag ik vooral hardloopclubjes en dat is niet echt mijn ding. Hierdoor kreeg ik het idee dat de Nederlandse natuur geen plek is waar ik thuishoor. Rond dat moment zag ik op TikTok de UK Explorers Club voorbij­ komen. Outdoorliefhebbers van kleur die samen de natuur ontdekken. Precies waar ik behoefte aan had. Maar zoiets bleek in Nederland op grote schaal nog niet te bestaan. Toen ben ik het wandelinitiatief The Wnderers gestart.”

Zo leren we meer over de natuur. Standaard is er een Kahoot-quiz om het bewustzijn rondom natuur en biodiversiteit te vergro­ ten en zijn er opdrachten waarvoor je uit je comfortzone moet. Vaak zie je dat mensen alleen komen en vervolgens vol energie en in groepjes te vertrekken.”

Is liefde voor natuur iets dat je van huis uit meekreeg? “I’m a Nigerian. Voor ons is natuur heel belangrijk. We zien onszelf als onderdeel van de natuur, we werken ermee samen. Die holistische benadering geldt overigens voor veel culturen. En dan zou natuur in Nederland niet ons ding zijn?!”

De achterban van Natuur­ monumenten en de medewerkers bestaan hoofdzakelijk uit witte mensen. Hoe komt dit denk je?

Hoe ziet een dag met The Wnderers eruit?

“Als ik voor mijzelf spreek: ik zie mij­ zelf niet ergens naartoe gaan waar ik geen representatie zie. Als ik Natuur­ monumenten google, zie ik alleen witte mensen, dat nodigt niet uit. Op websites zie je ook wel eens van die typische foto’s met daarop een wit persoon, een dame van kleur en een dame met een hoofddoek.

“Verwacht een groep van verschillende nationaliteiten, religies en ­geaardheden, veelal van kleur. Met een gehuurde ­touringcar en buschauffeur vertrekken we vanuit Rotterdam naar een natuurgebied, zoals de Veluwe, de Sint Pietersberg en de ­Brunssummerheide. Daar trekken we, vaak met een excursieleider, het gebied in.

Imani Igwe heeft recent de studie Verpleegkunde afgerond. Ze gaat in diezelfde richting verder studeren en blijft met The Wnderers bouwen aan een groene toekomst. Een toekomst die én groen is én inclusief.

Zodra je dan verder onderzoek doet, zie je op de foto’s van voor die tijd alleen maar witte mensen. Dat is performatieve diver­ siteit, dan weet je: ze willen diversiteit uitstralen. Maar wil je dit omdat je écht wil dat je organisatie inclusiever wordt en zie je die verschillende perspectieven als een verrijking? Of omdat het beter op je merk afstraalt? Ik heb het idee dat dit laatste bij veel organisaties nog het geval is.”

Wat wil je Natuurmonumenten meegeven, waardoor zij een diverser publiek aanspreken? “Natuurmonumenten kan heel veel doen. Het begint natuurlijk met je intenties uit­ spreken en er echt werk van maken. Denk daarbij bijvoorbeeld aan partnerships met initiatieven die wel een divers publiek bereiken. Vanuit The Wnderers staan we absoluut open voor een gesprek hierover, dus hierbij de uitnodiging!”

Tot slot, wat hoop je met The Wnderers te bereiken? In Nigeria kennen we de uitdrukking ‘Ije-uwa’, ofwel ‘reis van het leven’. Het betekent dat ieder mens een reis aflegt waarin je goede en slechte dingen door­ maakt. Met The Wnde­rers wil ik die verschillende levenspaden samen­brengen. En samen ont­dekken hoe mooi de Neder­ landse natuur is, want die is echt prachtig! We zijn al op de Veluwe, de Sint Pietersberg en de Brunssummerheide geweest. En bin­ nenkort gaan we naar de Duitse Eifel. We gaan zien wat volgt. I go with the flow...”

ADVERTENTIE

32

Zodat zij straks alleen maar hoeven te herinneren Een natuurgraf vraagt niets van de mensen die achterblijven. Geen verlengingen, geen onderhoud en geen moeilijke beslissingen op een emotioneel moment. Alles is geregeld, zodat er ruimte is voor afscheid nemen.

Kardingerland (Groningen)

Landgoed Christinalust (Enschede)

Met natuurbegraven kiest u voor een laatste rustplaats in de natuur, voor altijd. Uw plek blijft behouden dankzij het eeuwigdurend grafrecht en draagt bij aan de bescherming van natuur voor toekomstige generaties. Zo laat u niet alleen herinneringen na, maar ook een blijvende bijdrage aan de natuur. Of u nu kiest voor een natuurgraf, een plek voor een urn of een bestemming voor as in de natuur: natuurbegraven biedt rust, zekerheid en een blijvende verbinding met de natuur.

Heidepol (Arnhem)

Staelduinen (Hoek van Holland)

Landgoed Mookerheide (Molenhoek)

Hof van Hooghei (Berlicum)

Maashorst (Schaijk)

Huis ter Heide (De Moer)

Schoorsveld (Heeze)

natuurbegraafplaats. natuurbegraafplaats in ontwikkeling.

Meer weten over de mogelijkheden? Vraag vrijblijvend de brochure aan.

Bezoek www.natuurbegravennederland.nl/brochure of scan de QR-code

Natuurbegraven Nederland 073 303 02 83 contact@nbnederland.nl natuurbegravennederland.nl

2026-06 Advertentie PUUR_14.indd 1

24-06-2026 11:21

33

Hoogtemeters maken

BEELD: NATUURMONUMENTEN - BOB LUIJKS

over herboren heide

Natuurgebieden met elkaar verbinden zodat planten en dieren kunnen overleven. Dat is de kern van het Natuur­ netwerk Nederland (NNN). Maar hoe gaat dat in de praktijk? Boswachter Jan van Mierlo laat op een speciale ‘NNN-route’ over de Mookerheide zien hoe heidevelden aan elkaar worden geknoopt. TEKST: Wilco Meijers

34

‘V

BEELD: NATUURMONUMENTEN - LEONTINE LAMERS, GETTY IMAGES

an de Hooge Heuvels geniet men hier van de mooiste uitzichten, welke in Neder­ land te genieten zijn’, zo verwoordde Jac. P. Thijsse de schoonheid van de Mookerheide. Bos­ wachter Jan onderschrijft de woorden van onze medeoprichter volledig. “De stuwwal­ len, de heide, het uitzicht over het Maasdal, het jachtslot in jugendstil. Dit gebied in het hart van het Rijk van Nijmegen heeft iets speciaals.” Thijsse kon in de eerste helft van de 20e eeuw verder over de hei kijken, al rukte de bebossing toen al op. Bijna overal in Nederland slonk het aandeel heide in die tijd om plaats te maken voor houtproduc­ tie. Nu probeert Natuurmonumenten juist weer ruimte te maken voor de heide. “Daar hebben allerlei planten en dieren in het heidelandschap baat bij. Een leefomgeving waarin het hele groeiseizoen wel iets in bloei staat, zodat er altijd nectar is te vinden voor insecten. Een biotoop met dichte struiken waar dieren kunnen schuilen, maar ook met open zonnige plekken waar reptielen zich kunnen opwarmen en graafbijen hun eitjes kunnen leggen. Om die leefwereld te beschermen, is het belangrijk om de heide­ restanten te vergroten en versterken, en met elkaar te verbinden.” Sprinkhaan Onderweg zien we hoe dat gebeurt. Langs het spoor zijn pleksgewijs uitheemse bomen gekapt en breidt de heide zich geleidelijk uit. “Hier proberen we samen met Prorail het noordelijke heideveld van de Mookerheide te verbinden met Mulderskop van Staats­ bosbeheer. Dat begint met het creëren van meer openheid. Schapen zorgen ervoor dat die openheid wordt versterkt.” Iets verderop betreden we de Heumense Schans. Rondom het vroegere verdedigingswerk zijn stro­ ken gemaaid om de variatie te vergroten. “Allerlei planten krijgen hierdoor kansen en er ontstaan meer zonnige plekken. Een soort die daar mogelijk van profiteert is de zadelsprinkhaan. Die komt voor in Mulderkop en waagt hopelijk de sprong naar de Heumense Schans. Maar het is een ontzettend kieskeurig

beestje. Hij heeft hoogtes in het landschap nodig om zich te laten horen, zand met het juiste vochtgehalte voor het leggen van eitjes, speciale kruiden als voedsel, luwte om te schuilen en zonnige plekken om zich op te warmen. Gelukkig vindt deze sprinkhaan dit hier allemaal. Dat geldt voor meer heide­ dieren, zoals de gladde slang, zandhagedis en roodborsttapuit.” Ondertussen gaat Jan door zijn knieën, speurend naar verrassingen in de vegetatie. Al snel ontdekt hij stekel­brem, familie van de gewone brem die hier ook bloeit. Nog enthousiaster wordt Jan van de rode dophei in het heideveld van de Mookerschans. “Die is behoorlijk zeldzaam. Een vroege bloeier die van droge grond houdt, in tegenstelling tot gewone dophei die je op vochtige plekken aantreft. Zijn dieppaarse bloemen zijn een lust voor het oog.” Fastfood We beklimmen de uitkijktoren bij de Mookerschans en turen over het Maasdal. Jan vertelt dat de heide in die richting is vergroot en ook aan de andere kant willen

ze uitbreiden. “Met de heideverbinding tussen de heidevelden en de Heumense en Mookerschans is een aardig begin gemaakt door de kap van uitheemse bomen zoals de Amerikaanse eik en het uitdunnen van naaldbossen. Nu is het zaak om planten en dieren te verleiden deze doorgang te gebrui­ ken. Als er iets te halen valt, zoals licht of warmte, trekken ze vanzelf naar zo’n verbin­ ding. Gelukkig loopt deze corridor van noord naar zuid. Dat is gunstig voor de bezonning. Je hebt dan minder last van schaduw van het bos dan bij een corridor van oost naar west.” Zo worden hagedissen, kevers, vlinders en slangen gelokt om nieuwe leefgebieden te koloniseren. Toch valt niet alles te sturen, Jan noemt met name de invloed van stikstof. “Dat is eigenlijk fastfood uit de lucht. Nor­ maal halen planten stikstof voor hun groei uit de bodem, maar nu valt stikstof als een deken over ze heen. Daardoor groeit de heide dicht met fastfoodliefhebbers als tankmos en braam. Ik hoop dat we die invloed in Nederland kunnen afremmen, zodat ook de fijnproevers van de heide niet verdwijnen.”

35

NNN Mookerheide

ROUTE

an

a seb en

um

5 km

He

Start- en eindpunt: parkeerplaats Landgoed Mookerheide. Deze speciale natuurnetwerk-wandeling volgt de Twee Schansenroute en wordt aangegeven met gele pijlen.

n

aa

e

um

He

eb ns

START P 1

Linde n

laan

2

Station MookMolenhoek

3

8

stewe

g

Molenhoek

Boven

4

5

Mook

7

L e g enda

Mookerheide eg w e s

k ee sb e o Gr 0 100 200 m © c ar tographic s .nl

Bos

Heide

Zand

Water

Bebouwing

Industrie

Spoor Verharde weg Fietspad / Wandelpad Wandelroute

P Parkeerplaats Uitkijktoren

KAART: CARTOGRAPHICS.NL

6

36

De NNN Mookerheide-route is nu ook te vinden in de Natuurmonumenten-app, download de app in de appstore

2

6

BEELD: NATUURMONUMENTEN - LAURENCE DELDERFIELD, GETTY IMAGES

Routepunten onderweg 1 Letterlijk en figuurlijk het hoogte­ punt van Landgoed Mookerheide, jachtslot in jugendstil, gebouwd tussen 1902 en 1905 en volledig gerestaureerd van 2016 tot 2024. Het slot is ontworpen als zogehe­ ten ‘Gesamtkunstwerk’, waarbij de architectuur en het interi­ eur tot in het kleinste detail met elkaar zijn verbonden. 2

Hier zijn Amerikaanse eiken en andere exoten gekapt om de hei van de Heumense Schans te verbinden met die van de Mul­ derskop. De gladde slang maakt er al gebruik van. Hopelijk weet ook de zadelsprinkhaan via deze strook de sprong naar een nieuw leefgebied te maken.

3 Vijfhoekig verdedigingswerk met aarden wallen en droge gracht uit de tweede helft van de 17e eeuw. Het ligt op een ­strategische plek met uitzicht over het Maasdal. 4

Hier loop je langs een heide­ strook die de heidevelden van de Heumense Schans en Moo­ kerschans met elkaar verbindt. Schapen houden deze corridor open en verspreiden via hun vacht ook zaden en insecten.

5 Door de kap van uitheemse bomen ontstond hier een geleide­ lijke overgang tussen bos en open landschap. Het zonlicht dringt

door tot diep in het bos. Zo krij­ gen heideplanten en inheemse bomen de kans te ontkiemen.

6 Via het bruggetje over de droge gracht betreed je de Mookerschans, een vierkant verdedigingswerk van 70 bij 70 meter. Net als de Heumense Schans heeft het niets te maken met de beroemde Slag op de Mookerheide uit 1574. 7 Je loopt hier door een voor­malig productiebos dat grotendeels uit naaldbomen bestaat. Net als op andere plekken ­vormen we deze monotone bossen om naar inheemse loofbossen. Die bieden leefruimte aan veel meer soorten planten, dieren en schimmels.

8 Het laatste stukje van de route loopt over Natuur­begraafplaats Mookerheide. Hier werkt Natuurmonumenten met Natuurbegraven Nederland aan herstel van het park- en land­ goedbos. De natuurbegraafplaats blijft e­ euwig natuurgebied.

37

Grond die tot leven komt

BEELD: RONALD VAN DEN HEERIK

Hoe richt je grond zo in dat de natuur weer volop kansen krijgt? Op Herenboerderij De Vlinderstrik, aan de rand van Rotterdam, laten Natuurmonumenten, gemeente Rotterdam, Herenboeren en Rotterdam de boer op! zien hoe een doordachte landschapsinrichting ten goede komt aan de biodiversiteit. Door bloemrijke graslanden, struiken, boomgaarden, waterpartijen en ruige hoekjes aan te leggen, ontstond een gevarieerd landschap waarin natuur en landbouw elkaar versterken. Het biedt leefruimte aan talloze planten en dieren, van vogels en kleine zoogdieren tot wilde bijen, vlinders en andere bestuivers. Een natuurrijk landschap begint met variatie. Elke soort stelt andere eisen aan zijn leefomgeving. Door verschillende landschapselementen te combineren, ontstaan plekken waar planten en dieren kunnen foerageren, schuilen, voortplanten en overwinteren. Zo vinden bijvoorbeeld wilde bijen, vlinders en zweefvliegen er nectar, voortplantingsgelegenheid en beschutting. Herenboerderij Vlinderstrik is mede mogelijk gemaakt dankzij steun van de Postcode Loterij. Het resultaat is zichtbaar: de bodem is rijker geworden en steeds meer planten, insecten en vogels vinden hun weg naar dit gebied. Een mooi voorbeeld van hoe gevarieerde landschapsinrichting en intensieve samenwerking een landschap weer tot leven brengen.

BEELD: NATUURMONUMENTEN - ROGIER BOS, MARTIN STEVENS, MARTIN VAN LOKVEN

38

39

3 1

5 jaar werelderfgoed

Hollandse Waterlinies

2 5

4

De Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie ­vormen sinds vijf jaar samen het UNESCO Werelderfgoed: de Hollandse ­Water­linies. In september vindt het Forten- en Vestingfestival plaats. Genoeg aanleiding om de vijf forten langs de linie in het zonnetje te zetten. TEKST: Stefan Claessens

1 Fort Hinderdam

2 Fort bij Nigtevecht

Jungle aan de vecht

Bewapend met water

Ruïnes zijn zeldzaam in Nederland. Natuurmonumenten ­koestert erfgoed, zorgt er goed voor en restaureert daar waar nodig. Maar héél soms hebben we de kans om een ruïne over te laten aan de grillen van de natuur. Dat kan hier veilig omdat het fort op een eiland in de Vecht ligt. We grijpen alleen in als slaapplaatsen van vleermuizen worden bedreigd. Vanaf de oever heb je uitzicht op dit overwoekerde stukje erfgoed. Een ode aan de kracht van de natuur die opveert als wij mensen haar laten gaan.

Wie meer wil weten over de Hollandse Waterlinies kan terecht op Fort bij ­Nigtevecht, waar in een tentoonstelling veel te zien, maar vooral ook te doen is. Zo kun je (met VR-bril op) met een drone over het fort vliegen en de sluizen, dijken, kazerne en kazematten van boven bekijken. Via een megagroot scherm leer je hoe je een kanon afvuurt. In een animatiefilm kun je meeluisteren naar een gesprek tussen een sergeant en soldaat tijdens de Eerste Wereldoorlog. En… elke zaterdag en zondag is de horeca hier open. Aanrader dus!

40

3 Fort bij Spijkerboor

Kanonnen!

BEELD: NATUURMONUMENTEN - GERKE VAN DE HOEF, STEFAN CLAESSENS, GETTY IMAGES

De Stelling van Amsterdam werd gebouwd tussen 1880 en 1920. Het Fort bij Spijkerboor was een van de grootste en modernste forten van de 135 km lange verdedigingslinie rondom de hoofdstad. Je kunt het fort op eigen houtje bezoeken of meegaan met een excursie. Binnenin het fort is een uitgebreide tentoonstelling ingericht. Uniek zijn de enige twee bewaard gebleven geschuts­koepels met kanonnen. Eronder zie je de munitiekamers en ­liften die de ­projectielen naar boven takelden.

4 Fort Nieuwersluis

5 Fort Kijkuit

Koude Oorlog museum

Werken in Werelderfgoed

In Fort Nieuwersluis komen geschiedenis en natuur mooi samen. De locatie van het fort maakte deel uit van de Oude ­Hollandse Waterlinie. Het huidige fort hoort bij de Nieuwe Hollandse Waterlinie die tot het einde van de negentiende eeuw steden in Utrecht en Holland beschermde en tot 1940 hielp in de verdediging van ons land. Bijzonder is dat het fort een commandopost was van ‘Bescherming Bevolking (BB)’ tijdens de Koude Oorlog. Die opnieuw ingerichte commando­ post is nu te bezoeken, evenals de aanwezige horeca.

Een fort als werkplek voor boswachters. Maar ook om te bezoeken: tijdens werkdagen en in de lente en zomer op de eerste zondag van de maand. Dit fort is groots verbouwd en gemoderniseerd en ontving daarvoor in 2016 de belangrijkste Europese prijs voor behoud van cultureel erfgoed. Ook voor veel planten en dieren is dit fort een paradijs. Zo zijn de ­kazematten nu een winterslaapplaats voor veel vleer­muizen. In het Kruithuis is een informatiepunt met bovenop een ­uitzichtpunt.

FORTENFESTIVAL Van 5 t/m 13 september vindt het Forten- en Vestingfestival plaats. Op 12 en 13 september is het Open Monumentenweekend.

MO

N UME N

TE

C A NO N V

kort

NATUU R

AN

N

Natuur redden langs de Geul

Welkom Leonard Geluk en Johan van de Gronden Dit jaar verwelkomt Natuurmonumenten twee nieuwe bestuurders.

De geschiedenis van Natuurmonumenten samengevat in vijftig histo­ rische momenten, personen en gebeurtenissen. Aflevering 19: natuur en cultuurhistorie gered in het Geuldal. Samen met Stichting Het ­Limburgs Landschap organiseerde Natuur­monumenten in 1977 Aktie Geuldal. De campagne werd een groot succes. Posters van de actie, met het zink­viooltje als blikvanger, ­hingen door het hele land. Aktie Geuldal kreeg veel media-­aandacht. Er was een tijdelijk informatie­centrum, bezocht door 34.000 mensen. Ook was er een speciale wandeltocht en werd de nodige merchandising aan de man

BEELD: NATUURMONUMENTEN - SANDER VERWOERD

41

gebracht, waaronder een ­speciale penning. Het doel, de aankoop van enkele vakwerkboerderijen en watermolen de Volmolen met gronden langs de Geul, werd gemakke­ lijk gehaald. Er was zelfs geld over voor de aankoop van twee andere historische water­ molens. Zo werd de basis gelegd voor natuurbescherming in het Boven-Geuldal. Meer weten over onze canon? Kijk op nm.nl/canon

Aanwinst landbouw­ enclave in uiterwaard Omvang: 8,6 ha

Met Leonard Geluk (nu algemeen directeur bij VNG, maar start op 1 oktober als algemeen directeur) halen we een verbindende en ervaren bestuurder in huis. Geluk: “Natuurbescherming is een zaak van de lange adem. De politiek focust zich alleen vaak op de korte termijn. Daar hebben zowel de natuur als wij allemaal last van. Ik kijk er intens naar uit om gezamenlijk te werken aan nog meer ruimte én aandacht voor de natuur. Nederland kan en moet groener.” De Ledenraad benoemde Johan van de Gronden

(onder meer oud-algemeen directeur WNF en voormalig voorzitter van IUCN Nederland) per 30 mei als nieuwe voorzitter. Hij heeft een stevige groene achtergrond, een breed netwerk en ruime bestuurlijke ervaring. Van de Gronden: “Natuur­ herstel vraagt om een grote ambitie: méér natuur, minder stikstof, schoner water en toegenomen veerkracht om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen. Daarin kan onze vereniging de komende jaren een sleutelrol spelen. Heel graag maak ik het verschil met Leonard en zijn team, het bestuur, de ledencommissies en de duizenden vrijwilligers.”

AANKOOP MAASUITERWAARDEN Langs de Maas ten zuiden van Megen heeft Natuur­ monumenten een landbouwenclave met akkerbouw verworven die al omringd wordt door eigendom van de ­vereniging. Deze aankoop maakt het terugbrengen van de Meander De Waarden mogelijk. Er staat vooral de realisatie van zeldzaam hardhoutooibos gepland (bostype langs de rivier). Ooibossen zijn een essentieel onderdeel van het rivieren- en moeraslandschap die langs dit deel van de Maas nagenoeg zijn verdwenen. Er wordt ook een geul aangelegd met rietmoeras en grasland. Zo ontstaat een divers ­landschap met grote natuurwaarden waar tegelijkertijd water kan ­worden opgevangen in tijden van hoogwater.

42

‘ Kleine bijdrage, groot verschil’ Stéphanie IJff (35) is ­boswachter ecologie bij beheereenheid Utrecht van Natuurmonumenten. Sinds haar studietijd is ze lid van Natuurmonumenten en geeft ze een extra bijdrage. Vijf jaar geleden besloot ze over te stappen op een periodieke gift.

GEVEN WERKT

Ook slim geven? Vraag vrijblijvend de brochure ‘Periodieke gift’ aan op nm.nl/pg/pn3 of scan de QR-code voor meer informatie.

TEKST: KIRSTEN DORRESTIJN BEELD: ERIK BUIS

“D

e natuur verwondert me, ik vind het leuk en interessant om te kijken hoe ingenieus zij in elkaar zit. Gisterenavond liep ik bijvoorbeeld door de wijk en zag ik twee klokjesbijen tegen elkaar aan slapen in een grasklokje. Ik ben heel erg voor de bescherming van natuur door de aankoop van grond. Op die manier kan de grond worden veiliggesteld. Met alle andere belangen, zoals woning­ bouw en industrie, delft natuur vaak het onderspit. Natuurmonumenten beschermt de aangekochte grond tot in de eeuwigheid. Sinds vijf jaar geef ik een periodieke gift. Ik wil graag dat het wordt bestemd voor de aankoop van gronden. Soms ontbreekt er net een snippertje grond waardoor een gebied verdroogt. Of er wordt een stukje aangekocht waardoor dieren kunnen ­migreren. Zo kan je met elke bijdrage een groot verschil maken. En je kunt met een periodieke gift relatief meer geven door de belastingaftrek.”

43

NATUURMAKERS Van schoonmaakacties tot het kopen van grond. Burgers nemen zelf het initiatief om de natuur in hun woon­ omgeving te beschermen.

Bewoners werken mee aan herstel landschap

TEKST: MARCEL GANSEVOORT BEELD: STICHTING GROND VERBOND

‘Wij zijn een verbond tussen marktkramen en weilanden, boodschappen en landschappen, ­bondgenoten en modderpoten.’ Zo omschrijft stichting Grond Verbond zichzelf, die de afstand tussen stad en platteland kleiner wil maken.

R

ond Amsterdam brengt stichting Grond Verbond boeren en bewoners samen. “Een biodivers landschap is niet alleen de verantwoordelijkheid van de boer”, zegt oprichtster Myrte Rischen. Grond Verbond komt voort uit MOMA Liquid Landscape, een lokale voedselverwerker die melk van boeren rond Amsterdam afzet in de stad. “We kennen de boeren én de mensen die hun producten kopen”, vertelt Myrte. “Toen dachten we: waarom zouden consumenten niet

kunnen meedoen aan het herstel van het landschap waar hun voedsel vandaan komt?” Zo groeide het idee voor de stichting die een deel van de opbrengst investeert in natuur en daarnaast bewoners actief betrekt.

Vlechthaag Grond Verbond houdt het graag praktisch. Op de ene boerderij planten vrijwilligers bomen, op een andere leggen ze ­kruidenrijke randen aan. Bij een melkveehouder maakten ze onlangs een vlechthaag, die

straks voedsel en s­ chuilplekken biedt aan allerlei dieren. “Zo’n haag heeft tijd nodig”, zegt Myrte. “Over een paar jaar ­kunnen we hem echt vlechten.” Bij Grond Verbond word je geen lid, maar landmaat. Dat past bij de gedachte dat natuurherstel begint met betrokkenheid. Daarom organiseert de stichting excursies en gesprekken tussen boeren, bewoners en ecologen. “Niet in een zaaltje, maar buiten in het landschap van de boer.” Voorlopig werkt Grond Verbond samen met vijf

­ oerderijen rond Amsterb dam, maar de ambitie reikt verder. Ook rond andere producten, zoals brood, wil de ­stichting boeren en bewoners met elkaar verbinden. Want uiteindelijk draait het daarom, vindt Myrte. “Zonder een relatie zetten mensen zich er niet echt voor in. Die binding moet er zijn.” Kijk op hetgrondverbond.nl en word landmaat. Of bekijk de plekken in Amsterdam waar de straatverkoop plaats­ vindt op moma.amsterdam

44

44

Knisperende bladeren, kastanjes en paddenstoelen; in de herfst duiken ze overal op. Paddenstoelen zijn er in vele ­vormen en kleuren. Zoek je mee? TEKST Floor Woortman BEELD Roelof Bos

Houd eens een spiegeltje onder een paddenstoel. Zie je die streepjes en dunne buisjes? Hier komen zogenaamde ‘sporen’ uit als de paddenstoel bijna is uitgegroeid. Dat zijn de zaadjes van de paddenstoel. Speur mee naar deze paddenstoelen.

Omdat ie op een bankje lijkt dat door elfjes is gemaakt.

Zacht en wollig als het pootje van een haas.

Als een mini-parasol schiet hij omhoog uit de grond.

Giftige zwam die men vroeger ge­ bruikte om vliegen weg te jagen.

Groeit op naaldhout, niet in zee.

45

Zo doe je het en dit heb je ­nodig: een champignon, een vel wit papier, een glas. Snijd de steel van de ­champignon af. Leg de hoed met de plaatjes naar beneden op een vel wit papier. Zet er een glas overheen. Wacht een nachtje. Verwijder het glas en til de hoed voorzichtig op. Tadaa! Zie je het bijzondere patroon op het papier? Dat zijn duizenden kleine sporen. Daarmee maken paddenstoelen nieuwe paddenstoelen, net zo­ als planten zaden verspreiden. Extra tip: Geef je afdruk kleur en maak er een echt ­kunstwerk van!

Meer avontuur! Veelvoorkomende paddenstoel. Leeft op dood hout en is giftig!

Leeft van andere schimmels die op dood hout leven.

Ontdek nog meer over paddenstoelen, verken de mooiste herfstroutes en download de gratis paddenstoelenbingo. Scan de QR-code en ga samen op pad!

45

BEELD: NATUURMONUMENTEN - CAROLINE WESTDIJK, ANDREA RIETBERGEN, GETTY IMAGES

46

47

Samen leren op Texel Op Texel werken natuurbeheerders en boeren samen aan een ­natuurlijker landschap. De bezoeker ziet straks geen doodgespoten weilanden meer, maar een landschap vol bloemen en schapen. “Als je blijft doen wat je altijd doet, blijf je steken.” TEKST: Ruurd Kok

M

idden op Texel ligt een van de oudste bezittingen van Natuur­ monumenten: Waalenburg. In 1909 kocht de vereniging 7 hectare van deze in de Middeleeuwen drooggelegde polder. Inmiddels wordt in deze polder bijna 500 hectare beheerd als natuur: vochtige, bloemrijke hooilanden waar weidevogels in alle rust hun jongen kunnen grootbrengen. Kers op de taart zou zijn als de iconische weide­vogel, de kemphaan, hier weer gaat broeden. “Daarvoor moet het hele plaatje kloppen. En moet het landschap buiten die postzegels die we als natuur beheren, ook veranderen”, zegt Loran Tinga, coördinator natuurbeheer. “In onze gebiedsvisie kijken we daarom verder dan alleen onze eigen gebieden.” Die visie schetst het volgende toekomst­ beeld: ‘In de driehoek tussen natuurgebieden Waalenburg, De Bol en Dijkmanshuizen is de landbouw kleinschalig, passend bij het land­ schap. De natuur is hersteld en wordt benut voor de voedselproductie. Zowel binnen als buiten de natuurgebieden werken boeren en natuurbeheerders samen om de biodiversiteit te vergroten.’ De oplossing: natuurinclusief boeren. Sinds het opstellen van de visie heeft Loran dit overal geroepen, zowel binnen als buiten de organisatie. “Als je iets zegt, moet je het ook doen”, stelt de boswachter. Lerend Netwerk Texel Natuurmonumenten werkt op Texel al meer dan een eeuw met boeren samen. Loran: “Je moet het samen doen. We zijn er allemaal

verantwoordelijk voor dat het landschap de afgelopen jaren veranderde. Dan dragen we ook samen de verantwoording om het land­ schap weer natuurlijker te maken.” De sleutel lag bij Wij.land, een organisatie die zich samen met boeren inzet voor leefbare landschappen. Loran kende de stichting van initiatieven in de Noord-Hollandse veen­ weidegebieden. Samen met de Agrarische Natuur- en Landschapsvereniging De Lieuw ontstond zo in 2023 het ‘Lerend Netwerk Texel - Landbouw en Natuur’. Eerste lichting Schapen- en kippenboer Jens Barhorst hoorde ervan op een bijeenkomst van De Lieuw. Jens is de vijfde generatie op boerderij Westerbuurt in Oosterend. Vlakbij natuurgebied De Bol houdt hij meer dan vierhonderd Texelse scha­ pen en 180 witte kippen. Nu doet hij mee aan het lerend netwerk. “Het is leuk om te blijven leren en goed om dingen scherp te houden, zo voorkom je bedrijfsblindheid. Boeren is best een individueel beroep. Het is belangrijk om te blijven sparren.” Jens behoort tot de eerste lichting deelnemers in het netwerk. Het leren bestaat uit veldbezoeken in de zomer en informatieavonden in de winter. Centraal staan vragen vanuit de groep. Zo wilde Jens meer weten over kruidenrijk grasland. Dat trekt meer insecten en vogels aan, én is belangrijk voor de schapen. “Door kruiden hoef je minder te ontwormen. Maar het is best een kunst om de kruiden er goed in te houden.” Met een groepje keken ze naar het vraagstuk, waarbij ook een deskundige aanschoof. “Als schapen­

‘ We kijken verder dan onze eigen gebieden’

48

boer ben je gewend het gras kaal af te laten grazen, maar dat moet je met kruiden vooral niet doen.” Loran is, naast de organisator vanuit Natuurmonumenten, ook deelnemer. Zo nam hij deel aan een bodemcursus waarbij deelnemers monsters namen en zo de fysi­ sche, chemische en biologische gesteldheid van de grond onderzochten. Loran: “De bodem is de basis. Als die op orde is, krijg je een gezond en goed groeiend gewas, dat beter bestand is tegen ziektes en plagen. Dit is voor ons natuurbeheerders, maar ook voor agrariërs belangrijk. Je hoeft niet of nauwelijks meer te spuiten met gewasbeschermingsmiddelen.” Zeeschelpengruis Loran ontdekte dat sommige natuur­ terreinen door decennialang natuurbeheer te ver waren verschraald, waardoor het bodemleven en de soortenrijkdom afna­ men. De bodem was te kalkarm geworden door het verschralen en verlagen van de slootpeilen voor de landbouw. Hij moest gaan bekalken en kreeg de tip om zee­ schelpengruis op te brengen, dat op een natuurlijke manier langzaam kalk afgeeft aan de bodem. “De zuurgraad van de bodem gaat weer omhoog, waardoor er meer kruidensoorten gaan groeien. Dat is goed voor de biodiversiteit. Het zorgt voor meer gewasgroei, waardoor de pach­ ter meer opbrengst van het land haalt en ik als natuurbeheerder haal nog steeds mijn natuurwaarden. Plus, plus, plus”,

vat Loran de voordelen samen. “Het is logisch, dit deed de boer vroeger ook.” Geen verplichting Loran ziet dat de veldbezoeken en ­lezingen altijd wel iets opleveren dat helpt. Bijvoorbeeld dat niet alleen min­ der spuiten, maar ook minder ploegen goed is voor het bodemleven. “Het begint ermee dat je mensen aan het denken zet. Dat je niet automatisch doet wat je altijd doet, maar dat je ziet en ervaart dat het anders kan”, aldus de boswachter. “Kijken of je meer gebruik kan maken van natuurlijke processen.” Met bijna 1000 hectare grasland en dertig pachters was Loran al continu met agrariërs bezig. Nu heeft hij ook veel meer te maken met boeren die geen pachter zijn. Jens: “Het leuke is dat we met mensen van Natuurmonumenten in gesprek zijn. Het zijn toch verschillende partijen met andere belangen en ver­ schillende inzichten.” Het belangrijkste voor hem is dat het geen verplichting is. Het netwerk loopt in ieder geval nog tot eind 2027. Loran hoopt dat de samenwerking leidt tot een sneeuwbal­ effect. Boer Jens is vol vertrouwen: “Als het eerst wordt gestimuleerd, kan het daarna op zichzelf werken.”

Bekijk de video over Lerend Netwerk Texel

49

buiten

BEELD: MARC CLAASSEN, GETTY IMAGES

Juist in de herfst zijn er volop activiteiten in onze gebieden. De boswachters maakten een selectie, ook voor de kinderen van OERRR. Ga voor meer info en aanmelden naar nm.nl/agenda.

Drenthe Nazomerwandeling Dwingelderveld 13,20 sep

Wandel mee met de bos­wachter in het Dwingelderveld op deze nazomerse dag. De gids weet de ­mooiste plekjes te vinden. Trek je wandelschoenen aan en neem een verrekijker mee. Een leuke wandeling voor het hele gezin! Vogels kijken in De Onlanden 22 nov

In De Onlanden komen veel zeldzame soorten vogels voor. Onder andere kiekendieven

en baardmannetjes komen vaak terug in dit natuurgebied, samen met vele andere vogels. Laat je verwonderen door de enorme vogelrijkdom. Te voet met de boswachter ontdek je wat het natuurgebied te ­bieden heeft. Verhalen van Het Fochteloërveen 17 okt

Ontdek samen met een gids de sporen van een grimmig verleden in een oeroud landschap. Vanuit het veenontginningsdorp Veenhuizen loop je het uitgestrekte Fochteloërveen in. Een van de laatste hoogveengebieden in West-Europa.

Friesland Klankexcursie Schiermonnikoog 8 okt

Natuurmonumenten ­presenteert samen met het Schiermonnikoog Festival deze klankexcursie. Musici treden op, op een mooie plek middenin de natuur. Boswachters vertellen je leuke weetjes over de natuur waar je langs wandelt.

Fotowandeling Schiermonnikoog 10 nov

Wandel samen met een ­ervaren natuurfotograaf over natuurpaden en neem mooie herinneringen mee naar huis. Trek stevige ­wandelschoenen aan en breng je camera of smartphone mee.

50

Wolven op de Veluwe 31 okt

De wolf is na 150 jaar terug in ons land. En hoe! Afgelopen jaar kwamen er meerdere roedels bij en zijn er zo’n 55 welpen geboren. Wil jij meer weten over dit prachtige dier? Kom dan naar deze excursie.

Gelderland Zwerftocht Elsberg Veluwezoom 3 okt

Ga mee met een van de vijf zwerftochten over de ­prachtige Veluwezoom. De gidsen laten je kennismaken met de mooiste gebieden en vertellen je over natuur en historie. Cultuurwandeling Oud Groevenbeek 10 okt, 21 nov

Wandel met de bos­ wachter over landgoed Oud Groeven­beek, luister naar de bijzondere verhalen en geniet van de rijke cultuurhistorie van het landgoed. Volle maanwandeling Mosselse Zand BEELD: ANNE RIE, GETTY IMAGES

24 okt, 24 nov

Kom ’s avonds bij volle maan wandelen over het Mosselse Zand. Geniet van de stilte en beleef het stuivende zand. Deze wandeling is geschikt voor mensen met een goede wandelconditie en kinderen vanaf 12 jaar die van wandelen houden.

Flevoland Bezoek het Waterloopbos 6,20 sep, 3,4,25 okt, 8,21 nov

Wandel mee langs unieke waterloopkundige modellen en luister naar de bijzondere verhalen over de waterwerken en het voormalig Waterloopkundig Laboratorium. In het Waterloopbos liggen restanten van ruim dertig modellen van grote waterwerken uit de hele wereld. Vogeleiland Zwarte Meer 12, 20 sep, 3,14,25 okt, 8,21 nov

Vaar mee naar het Vogel­ eiland in het Zwarte Meer, een jungle waar tientallen vogelsoorten broeden en zelfs reeën leven.

Groningen Paddenstoelenexpeditie Metbroekbos 4 okt

Het Metbroekbos is een afwisselend, vochtig bos vol oude bomen, dood hout en open plekken: de perfecte plek voor een padden­ stoelenexpeditie. Wandel over kronkelpaden, speur tussen bladeren en bomen, gebruik al je zintuigen. Volle maanwandeling Smeerling 26 okt, 24 nov

Ervaar de magie van de natuur bij nacht tijdens een volle-

maanwandeling in het Dal van de Ruiten Aa. Onder begeleiding van een gids wandel je door het sfeervolle landschap. Maanlicht, stilte en nachtelijke dieren zorgen voor een onvergetelijke belevenis. Workshop vachtvilten 19 sep, 10 okt

Ontdek op De ­Onlanderij een van de oudste vormen van textiel maken: vacht­vilten. Tijdens deze workshop maak je van een pas geschoren schapenvacht je eigen, s­ tevige kleed.

Noord-Brabant Fotografieworkshop Oude Buisse Heide 8 nov

Een plaatje van een paddenstoel straalt in het licht, omlijst door de kleuren van de herfst. Hoe krijg je die nu mooi op de foto? Kom naar onze fotoworkshop en leer meer over standpunt, scherptediepte en compositie. Paddenstoelen Huis ter Heide 26 sep, 10,17,22,24 okt

Ontdek de geheimen van de paddenstoelen op Huis ter Heide. De boswachter vertelt je er alles over en laat de mooiste soorten zien. Diersporen zoeken

51

(nu vleermuiskelder) en een sierbrug. Klimaatexcursie Geuldal 19 sep

Ga mee op klimaatexcursie door het Geuldal. Tijdens de afwisselende route leer en zie je hoe we het landschap kunnen inzetten om het water in dit gebied klimaatslim te beheren. Herfstfeest Sint-Pietersberg 15 nov

Beleef de herfst op Hoeve ­Lichtenberg. Kinderen ontdekken de natuur met spelletjes, een speurtocht, vuur maken, proeverijen en creatieve activiteiten. Een gezellige herfstactiviteit midden in de natuur van de Sint-Pietersberg.

10 okt

In de natuur van de Dintelse Gorzen vind je soms op de gekste plekken heel bijzondere sporen die wijzen op de aan­ wezigheid van bepaalde dieren. Ontdek hoe je kunt herkennen wat er aan dieren leeft in het gebied. Bijzondere bomen Oisterwijkse Bossen 3 okt

Bomen zijn stille getuigen van de geschiedenis. Ze vertellen verhalen over cultuur, mythes, overleving en lokale legendes. Daarbij is er de waarde voor de natuur en omgeving. Waarom zijn bomen zo belangrijk? Onze boswachter vertelt je er alles over.

Limburg Ontdek Landgoed Mookerheide 27 sep, 25 okt, 29 nov

Samen met onze boswachter bezoek en ontdek je de vele historische elementen die horen bij een landgoed van weleer. Zoals de kassen, een leifruitmuur, sieren moestuinen, een ijskelder

Noord-Holland Fort bij Spijkerboor 12,13 sep, 4 okt

Fort bij Spijkerboor, een van de 45 verdedigingswerken van de Stelling van Amsterdam in de Beemster, komt tijdens deze rondleiding tot leven. Onze gids vertelt je alles over de geschiedenis en bijzondere natuur op en rond het fort.

Struinen in het herfstbos 11 okt en 7 nov

Herfstavontuur met de boswachter! Trek je laarzen aan en ontdek het kleurrijke herfstbos van ’s-Graveland. ­Bewonder paddenstoelen en beleef de natuur van dichtbij. Voor gezinnen met kinderen vanaf 4 jaar.

Slapen in het Vogelhuis Onlangs openden wij Het Vogelhuis in ’s-Graveland, een nieuwe vakantiewoning verscholen achter Villa Gooilust. Omgeven door bomen die in de herfst langzaam van kleur veranderen, heeft deze plek een geschiedenis die je voelt zodra je binnenstapt. De naam verwijst naar Frans Ernst Blaauw, die hier ooit zijn bijzondere vogel­ verzameling onderbracht. Blaauw stond bekend om zijn passie voor watervogels en grote loop­ vogels zoals zwanen, struis­vogels en kraanvogels. Die passie leeft voort in de plek zelf, want wie goed kijkt ziet de geschiedenis terug in de details van de woning. Door gebouwen als dit een nieuwe bestemming te geven als vakantiewoning, blijven ze bestaan en beleefbaar. nm.nl/vakantiewoningen

Wilde Buitendag 11 oktober

Klim, klauter, speur naar sporen, maak vuur of bouw een hut. Kom in de ­herfstvakantie naar de Wilde Buitendag op Landgoed Nijenburg in Heiloo.

Vergaderen in de natuur

BEELD: NATUURMONUMENTEN - ROGIER BOS, EWALD GEERDINK, GETTY IMAGES

Een frisse blik begint vaak buiten. In de natuur denk je anders, wellicht gemakkelijker en ­creatiever dan achter een bureau. Toch vergaderen we vaak in dezelfde ruimtes op kantoor, terwijl het ook anders kan. Op de vergaderlocaties van Natuur­ monumenten heb je alle faciliteiten die je nodig hebt. En in je pauze stap je zo de natuur in! Ervaar het gebied samen met je team, laat de natuur je inspireren en kom met een andere blik terug aan tafel. Of het nu gaat om een uitdaging waar je al ­tijden mee w ­ orstelt of nieuwe ideeën die maar niet komen, buiten zijn brengt je verder. Al onze vergaderlocaties liggen midden in de natuur, verspreid door het hele land. Bekijk de locaties bij jou in de buurt: nm.nl/vergaderen

Bijzondere inktviszwam Texel Vanaf begin september

De buitenaardse inktviszwam lijkt op een octopus. Hij kruipt bijna letterlijk uit zijn ‘ei’ om zich vervolgens ­verder te ontwikkelen. Start vanaf Natuurcentrum De Marel in De Waal, Texel.

Overijssel Ontdek Kasteel Eerde 19,26 sep, 25 okt, 14,29 nov

Geniet van historie en cultuur tijdens deze unieke rondleiding voor volwassenen op Landgoed Eerde. Kom binnen en laat je verrassen in het prachtig gerestaureerde Kasteel Eerde. Reeën kijken in Eerder Achterbroek 3 okt

Dit is je kans om, samen met de boswachter, op zoek te gaan naar reeën in het Eerder ­Achterbroek. Beklim de watertoren 12,19,26 sep

Vergaderlocatie theehuis Oud Groevenbeek

Vanaf de watertoren in Sint Jansklooster heb je een prachtig uitzicht over Nationaal Park Weerribben-Wieden: een waterrijk landschap met een eeuwenoude historie. Beklim de magische trappen tot wel 46 meter hoogte!

Reeënexcursie Sprengenberg 21 okt

Samen met een boswachter van Natuurmonumenten trek je de natuur in, op zoek naar sporen, hoefafdrukken en – als we heel stil zijn – misschien zelfs een glimp van een ree!

Utrecht Proef de natuur 8 nov

Ontdek het Voedselbos van Haarzuilens, middenin de oude velden van het Wielre­ velt en gemaakt door de enthousiaste natuurliefhebbers van Lekker Landgoed. Dit bijzondere plekje is een grote, wilde tuin vol verrassingen. Vogelexcursie landgoed Haarzuilens 11 okt, 15 nov

Hou je van vogels? Dan mag je onze vogelexcursie op landgoed Haarzuilens deze herfst niet missen! Samen met de boswachter ga je op zoek naar de betoverende ­vogelwereld die dit landgoed te bieden heeft.

Paddenstoelen zoeken Kaapse Bossen 20 okt

Heb jij superogen? Mooi! We gaan speuren naar paddenstoelen. De boswachter kan je er van alles over vertellen. Neem een spiegeltje mee, zodat je het zelf kunt ontdekken!

53

Op stap door De Wielewaal

Zeeland Zeehondensafari Oosterschelde

Landgoed De Wielewaal was lange tijd eigen­ dom van de familie Philips en later van een ondernemer. Al die tijd bleef het gesloten voor publiek. Dankzij de aankoop door de gemeente Eindhoven is het landgoed nu voor ­iedereen toegankelijk. Meer weten over de natuur en het ontwerp van het landgoed? Meld je aan bij Natuurcentrum De Wielewaal voor de ­wandeling De erfenis van Philips.

8,25 okt

Vaar mee met de Frisia naar de tweede grootste zandplaat van de Oosterschelde, de ­Galgeplaat, en sta oog in oog met gewone en grijze zee­ honden en de vogelrijkdom van dit ‘wegrestaurant’. Avontuurlijke tocht door het Verdronken Land 27 sep, 10 okt, 28 nov Een uitdagende tocht door geulen, over slikken en schorren. Kom meer te weten over de verdronken dorpen in de Oosterschelde en over de dynamiek van slik, wind en water die dit Verdronken Land van Zuid-Beveland vormden.

Nacht in Fort Ellewoutsdijk 24 okt

Kom tijdens de Nacht van de Nacht naar Fort Ellewoutsdijk en leer van alles over het donker en over nachtdieren. Je kunt zelf een braakbal van een uil uitpluizen. We sluiten af met een spannend verhaal onder het genot van een kop warme chocomelk. Natuurbelevingstocht Middelplaten 20 sep

Ga mee met de natuurgids door het prachtige natuurgebied Middelplaten aan het Veerse Meer. Een unieke kans, want de Middelplaten zijn meestal niet toegankelijk voor publiek.

Zuid-Holland Eendenkooi Het Aalkeetbuiten 13 sep, 11 okt

Een unieke kans om een kijkje te nemen in de eeuwenoude eendenkooi Het Aalkeet­ buiten. Samen met de kooiker wandel je rond de eendenkooi en vertelt hij alles over de ­werking en de geschiedenis. Monumentendagen Buitenplaats De Tempel 12,13 sep

Ken je buitenplaats De Tempel nog niet? Laat je tijdens Open Monumentendagen gratis rondleiden door dit historische parkbos met verschillende rijksmonumenten. Maak ­kennis met dit unieke parkbos in Rotterdam-Overschie.

Eiland Atelier 3 okt

Laat je inspireren door wat je ziet op natuureiland Tiengemeten en maak je eigen kunstwerk met verf en ­materialen die je op het eiland vindt. Eilandfestival Tiengemeten met Ruben Hein 13 sep

Struin over het eiland, ga op pad met de boswachter en geniet van natuur én muziek. Bij Tiny Parks, met weids uitzicht over het eiland, geeft Ruben Hein een exclusief ­concert.

Kom naar de Wilde Buitendagen Klim, klauter, speur naar spo­ ren, maak vuur of bouw een hut. Kom in de herfstvakantie naar de Wilde Buitendagen van OERRR. Gratis toegang voor OERRR-leden. Nog geen lid? Word op locatie lid bij een boswachter, ontvang een leuke OERRR-verrassing en steun de natuur! De exacte data en locaties staan vanaf begin september op nm.nl/kinderen/ wilde-buiten-dagen

54

FOTO

BEELD: NATUURMONUMENTEN - EDWARD SARKISIAN, ROB ROKVEN, MAAIKE MUNNIKSMA, JUDITH VAN AGTHOVEN

van de maand

1

2

3

4

Het fijne van fotograferen in de herfst is dat het licht zachter wordt, omdat de zon een groot deel van de dag vrij laag staat. Maak daar gebruik van bij het fotograferen. Foto 1 Probeer de bron van het tegenlicht (meestal de zon) niet rechtstreeks in de lens te krijgen. Zorg dat de zon bijvoorbeeld achter bladeren of een boomstam staat. Foto 2 Het kan ook mooi zijn om de zon net om een hoekje van iets wat de zon afdekt, te laten schijnen. Je krijgt dan

een mooie, overstraalde vlek in het beeld die een boeiend effect kan geven. Foto 3 Gebruik tegenlicht eens om te spelen met weinig scherptediepte in je foto. Hierdoor ontstaat er een bokeh-effect: onscherpte in de achtergrond met oplichtende zachte lichtvlekjes.

Foto 4 Strijklicht is heel geschikt om het ritme van een bomenlaan mooi in beeld te brengen. Een beetje vocht in de lucht (mist) kan ­zorgen voor een zacht, dromerig effect. In tegenlicht ­kunnen zonneharpen zichtbaar ­worden op de foto.

Maak je vaak natuurfoto’s?

Doe dan mee aan onze fotowedstrijd: Foto van de maand. De winnaar krijgt een uit­vergroting van zijn ingezonden foto. Kijk voor meer info op: nm.nl/fotowedstrijd

BEELD: NATURE IN STOCK - HEIKE ODERMATT

55

Reiziger Het edelhert is ons grootste zoog­ dier op het land. De mannetjes zijn ook nog eens voorzien van een gewei. Dat maakt ze des te indruk­ wekkender. Het is bijzonder dat dit dier zich zo onopvallend weet te gedragen en te handhaven op de Veluwe, terwijl het van oorsprong veelal in de uiterwaarden liep. Daar is het nu op de meeste plaatsen een

‘beetje druk’ geworden voor ze. Ze hebben een perfecte terreinkennis en weten altijd de juiste plekken te vinden om te rusten, herkauwen of eten. In de bronsttijd maken de man­ netjes soms een hele reis via een wildviaduct naar een ander deel van de Veluwe om zich daar voort te planten. Een goed systeem om inteelt te voorkomen.

Jan Potkamp Boswachter Veluwezoom instagram.com/ veluwe_natuurmonumenten

Voor hem maakt 1m2 een wereld van verschil

De Nederlandse natuur is versnipperd. Op verschillende plekken in Nederland hebben we de kans om natuurgebieden met elkaar te verbinden. Die kans moeten we grijpen!

Red 1m2 natuur voor € 7,50

Samen maken we meer ruimte voor natuur. Voor slechts € 7,50 kun jij één vierkante meter natuur veiligstellen. Hoeveel vierkante meters doneer jij? Scan de QR­-code of kijk op nm.nl/meter

Voor hem maakt 1m2 een wereld van verschil

De Nederlandse natuur is versnipperd. Op verschillende plekken in Nederland hebben we de kans om natuurgebieden met elkaar te verbinden. Die kans moeten we grijpen!

Red 1m2 natuur voor € 7,50

Samen maken we meer ruimte voor natuur. Voor slechts € 7,50 kun jij één vierkante meter natuur veiligstellen. Hoeveel vierkante meters doneer jij? Scan de QR­-code of kijk op nm.nl/meter

Retouradres Natuurmonumenten, Postbus 2182, 3800 CD Amersfoort