Leeuwarder Courant NoordZ, Maak-en procesindustrie / Digitalisering by Multiplus media

V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

EEN OFFLINE PLEK VOOR ONLINE ONTWIKKELINGEN PAGINA 18

ADVERTENTIE

GDBC brengt met AI-scan bedrijven verder „Als ik terugkijk op 2025 dan is het vooral uiteraard AI wat de klok slaat. Steeds meer ondernemers zien in dat AI hen kan helpen bij de dagelijkse gang van zaken, maar de grote vraag is hoe dat dan moet en waar moet je beginnen. Dan komt GDBC in beeld.” Dat zegt Bas Baalmans, programmamanager bij het Groningen Digital Business Centre, een kenniscentrum op het gebied van digitaal ondernemen en data analyse van de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen.

Bas Baalmans, programmamanager bij het Groningen Digital Business Centre

Heb je als ondernemer een vraag over digitalisering, AI of andere automatiseringsvragen of vraag je je af welke rol AI binnen jouw bedrijf kan spelen, dan kun je daarvoor terecht bij GDBC. „We hebben talloze studenten die ondernemers op weg kunnen helpen. Dat kan inhouse, maar ook online. Studenten vinden het reuze interessant om tijdens hun studie een stukje praktijk mee te nemen. En wat we van de opdrachtgevers terug horen is dat ze vaak aangenaam verrast zijn door het resultaat.” Het mes snijdt volgens Baalmans aan twee kanten. Niet alleen worden ondernemers geholpen met hun vragen, „we laten studenten ook kennis maken met de vaak prachtige bedrijven die Noord-Nederland rijk is. Dat kan ervoor zorgen dat ze na hun studie in de regio actief blijven.” Kansen Voor bedrijven in Noord-Nederland liggen er volgens Baalmans enorme kansen om efficiënter te werken. Om die reden heeft de GDBC onlangs in samenwerking met de AI Foundation de AI Readiness Scan en Bedrijfsanalyse geïntroduceerd. „Het doel van deze scan is om voor bedrijven duidelijk in kaart te brengen waar ze momenteel staan op het gebied van AI en welke maatregelen ze moeten nemen om concreet met AI verdere stappen te maken. Dankzij deze samenwerking kunnen studenten en onderzoekers van de RUG actief worden betrokken bij bedrijfsprojecten. Het zorgt niet alleen voor frisse academische inzichten, maar ook voor praktische expertise.”

Samenwerken staat bij GDBC sowieso voorop, niet alleen met geïnteresseerde ondernemers, maar ook met organisaties zoals dus de AI Foundation. Daarnaast maakt GDBC bijvoorbeeld deel uit van WOO, de Werkplaats Online Ondernemen, een initiatief waar studenten en ondernemers samen digitale vraagstukken oplossen. Verder wordt samengewerkt met AIhub Noord-Nederland, dat zich richt op de ontwikkeling van AI-toepassingen op het gebied van landbouw, industrie, energie, maritiem, veiligheid, gezondheid, gebouwde omgeving en mobiliteit. Ook is GDBC betrokken bij de AIFactory, die in het voormalig Niemeyer-pand wordt gevestigd via het partnerschap met Samenwerking Noord. En tenslotte is de samenwerking met de drie noordelijke provincies, opleidingen van WO, HBO tot MBO en allerlei initiatieven in de regio veel nadrukkelijker op de kaart gezet. „Er zijn in Noord-Nederland talloze ontwikkelingen op het gebied van AI, wat dat betreft zijn het interessante tijden”, maakt Baalmans duidelijk. De komst van de AI-fabriek juicht hij van harte toe. „Het Noorden kan optimaal meeprofiteren van die ontwikkeling. In Noord-Nederland is sowieso al sprake van een sterke digitale infrastructuur. De AI-fabriek kan bijdragen aan talentontwikkeling, werkgelegenheid en regionale groei.” Regio En dat laatste wil Baalmans nog wel even benadrukken, omdat hier en daar het idee leeft dat de digitale ontwikkelingen louter in de stad Groningen plaatsvinden. „Ik ken de geluiden,

maar dat is niet het geval. Zo is vorig jaar Ruby in Winschoten gestart, een plek voor digitale ontwikkeling en innovatie in Noord-OostNederland. De organisatie zorgt er samen met partners voor dat we naar een toekomst gaan waarin iedereen digitaal kan meedoen. Daarnaast hebben we de IT Hub in Hoogeveen en zijn er activiteiten in steden als Emmen, Leeuwarden en Drachten. De regio wordt dus zeker niet vergeten.” Impact Op de vraag of AI wordt overschat, is Baalmans duidelijk. „AI is veel meer dan alle digitale ontwikkelingen die we hiervoor hebben gekend. Dit gaat vijf stappen verder, het is een revolutie, die een enorme impact gaat hebben op alle sectoren van het bedrijfsleven. Ik zie vooral de kansen, maar er zijn ongetwijfeld ook bedreigingen. Het is goed dat we daar over nadenken en we moeten ons er bewust van zijn hoe we met AI moeten omgaan. Het zal veel impact hebben, niets doen met AI is geen optie.” Wat dat betreft is Baalmans gelukkig met het feit dat Noord-Nederland een sterk digitaal ecosysteem kent, waar bedrijven en organisaties dicht bij elkaar zitten en elkaar weten te vinden. „En we zijn benaderbaar, dat is belangrijk. We zitten in Noord-Nederland, waar vooral het MKB de motor van de economie is. We moeten de ondernemers meenemen in de nieuwe ontwikkelingen van deze tijd, het GDBC is daar klaar voor.” www.rug.nl/gdbc

INHOUD VOORWOORD

BESTE PETER WENNINK,

04 Drie experts over de toppers van 2025 Beste voorbeeld en een nieuwe unicorn

07 De les: gratis bestaat niet Column Eelko Huizngh

Bier brouwen voor het geld of de hobby? Vakmannen over smaak, ambitie en kunst van ondernemen

Beetje jammer, vinden we hier, dat Drenthe, Friesland en Groningen een wat karige rol hebben gekregen in jouw toekomstvisie.

Miljoenen hoefijzers voor de hele wereld Werkman Hoofcare vaart wel bij verhuizing naar de Eemshaven

hapeau Peter, voor je rapport over het toekomstig verdienmodel van Nederland. Als voormalig ASML-topman ligt je focus natuurlijk op de jou bekende sectoren: hightech in de Randstad en rondom Eindhoven. Maar Nederland heeft zoveel meer potentie (en ruimte). Dat geldt zeker ook voor Noord-Nederland.

Maar goed, ook jouw toekomst is niet in beton gegoten. Voor de goede orde, dit is geen Calimeroclaim – Zij zijn groot en ik is klein – maar een helpende hand. Om te beginnen heeft NoordZ daarom de groeibriljanten van 2025 maar eens voor jou op een rijtje gezet. Sowieso goed om eens hier te komen kijken hoe start-ups worden geholpen om de juiste stappen te zetten. Want dankzij onder meer RUG, UMCG, de hoge scholen in de drie provincies en spin-offs van bijvoorbeeld Philips of Akzo Nobel bulkt het hier van de mooie initiatieven. Van Emmen tot Leeuwarden, van Hoogeveen tot de Eemshaven – het borrelt en bruist er genoeg om nog een hoofdstuk toe te voegen aan jouw ambitieuze rapport. Over ambities gesproken. Bakschik Martirosian, onthoud die naam. Gevlucht uit Armenië, via asielzoekerscentra en de illegaliteit met een bedrijfje begonnen (een dag nadat hij zijn verblijfsvergunning binnen had) dat onderdelen op maat snijdt uit kunststof, metaal of rubber. Anno 2025 heeft hij meer dan veertig mensen in dienst en laat hij langs de A37 in Emmen een nieuw pand bouwen. En daarmee zijn de ambities van Bakschik nog niet gestild. „Iemand zei mij jaren geleden al eens: jij kunt groter worden dan VDL. Dat blijft dan hangen en dan wil ik dat laten zien.” Oh ja Peter, jij hint er hier en daar op in jouw adviesrapport dat massaproductie eigenlijk niet in Nederland hoort. Dat is maar net hoe je ernaar kijkt. Werkman Hoofcare produceert in hun nieuwe fabriek in de Eemshaven miljoenen hoefijzers per jaar die de hele wereld overgaan. De ovens zijn verduurzaamd van gas naar inductie.

18 Langzaam maar zeker verandert Niemeyer-fabriek in creatieve ontmoetingsplek 2026 is nog een aanloopjaar

22 In 2026 gaat het nog meer over AI. En over AI. En... AI Trend raakt nooit uitgeraasd

27 Monopoly is een waardeloos spel (gemaakt) Column Ronald Mulder

30 Bakschik, van vluchteling naar bedrijf met 41 medewerkers ‘Als je altijd hebt moeten vechten om te overleven, dan vormt je dat’

33 & 35 Japanse thee en cybersecurity Dus Peter, kom eens langs in het Noorden. Laat je informeren. Echt de moeite waard.

Start me up met MrMatcha en Waker

Het gaat om de intentie. Onze columnist Ronald Mulder legt haarfijn uit waar het in zijn ogen mis is gegaan met Monopoly. Of, hoe een spel, bedacht als waarschuwing tegen het kapitalisme door het kapitaal werd omgevormd tot ‘een waardeloos spel waar de monopolist het wint van de rest’. Veel leesplezier, Jan Rozendaal

COLOFON noordz is een bijlage van Mediahuis Noord Samenstelling & eindredactie Gerda Douma, Jan Rozendaal, Kitty Thijsebaard Vormgeving Alie Veenhuizen E-mail bijlagen@mediahuisnoord.nl Advertenties/branded content Multiplus Media, Drachten T: 06 44 91 12 63 E: s.osinga@mulitplusmedia.nl Volg noordz ook online op het blog: www.noordz.nl

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 3

En dan is 2025 al bijna voorbij. Voor veel start-ups en groeiwonders is terugkijken er meestal niet bij, het is doorstampen, gas erbij. Daarom doen wij dat graag even voor ze. Welke jonge bedrijven hebben 2025 optimaal benut en staan volgend jaar nóg meer op de radar? TEKST JEAN PAUL TAFFIJN FOTO HOGE NOORDEN/JAAP SCHAAF

m de vraag te beantwoorden welk jong bedrijf het meest succesvol is, kom je niet uit onder subjectiviteit. Het is een kwestie van smaak, gunning, geloof en gevoel. Maar niet helemaal. Grote investeringen, vergroting van marktaandeel en algehele groeicijfers zijn er ook. Niels Palmers (NOM/Young Business Award), Tjarda Polderman (Founded) en Rinze Bos (Business Development Friesland) delen wat van hun favorieten. Noord-Nederland kenmerkt zich door een fors aantal start-ups. Afgelopen jaar klopten er maar liefst 64 nieuwe aan bij Founded. Voor kansrijke initiatieven in onder meer watertechnologie, medtech, groene chemie, duurzaamheid en IT ligt traditiegetrouw aardig wat investeringsgeld klaar. De grote uitdaging is altijd: wie redt het naar de volgende fase, die van opschaling? Daarvoor is veel meer geld nodig en zulke investeringen zijn (ook traditiegetrouw) in het Noorden lastig te vinden.

SPIN-OUT VAN UMCG „Als ik één bedrijf zou moeten aanwijzen dat kans maakt om de nieuwe noordelijke unicorn te worden, dan is het QT Sense”, zegt Tjarda Polderman. Die Groningse spin-out uit het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) maakt inderdaad een wonderlijke ontwikkeling door. In een jaar tijd is de startup hard op weg om 10 miljoen euro aan groeigeld binnen te halen. QT Sense kan wat niemand in de wereld lukte: het kan ín cellen kijken zonder die aan te tasten en zo razendsnel aandoeningen vinden. Maar het kan ook zo ongeveer realtime zien of geneesmiddelen doen wat ze moeten doen. In de woorden van CEO Deepak Veeregowda: „Wij zien al dat er iets in de cel misgaat, voordat de cel zichtbaar verandert.” Dat belooft veel. Vanuit het UMCG en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) komen regelmatig pareltjes tevoorschijn. Wat te denken van IMChip. Die start-up ontwikkelt een geheel nieuw soort chip, die werkt als ons brein. Pas vorig jaar opgericht, gaat het ook daar om miljoenen opgehaald geld voor het bouwen van een

TJARDA POLDERMAN

BESTE VOORBEELD EN NIEUWE UNICORN prototype. Niels Palmers: „Grote belofte. Kan heel groot worden, maar in deze fase is dat nog niet goed te voorspellen.” VAN NIETS NAAR OVERNAMEPROOI „Maar ik vind dat je dit artikel moet beginnen met Daan van Klinken”, vervolgt Palmers. Bijna gelukt. „Hij is hét voorbeeld van een noordelijke founder die zijn belofte helemaal heeft waargemaakt en dit jaar zijn exit had.” Voor Van Klinken uit Tijnje – in 2023 al uitgeroepen tot een van Nederlands grootste startup-talenten volgens Het Financieele Dagblad – is 2025 een bijzonder jaar. Samen met Niels Mulder en Danny Wilson ontwikkelde hij Flow

4 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

(slimme integratie van financiële tools in veel gebruikte zakelijke platforms) in zeven jaar van niets naar overnameprooi. Afgelopen zomer werd de SnelStart Groep de nieuwe eigenaar. Dat is een route die meer jonge ondernemers heel graag voor zich zien. Misschien geldt dat wel voor Okke de Jonge. Zijn start-up BOXO in Leeuwarden heeft een oplossing voor het weinig duurzame systeem van pakketvervoer, waarbij in karton vooral veel lucht wordt vervoerd. Met zijn herbruikbare verpakkingen lijkt hij een nieuwe markt aan te boren in de e-commerce. Rinze Bos: „Het heeft even ge-

duurd, maar dit jaar kan weleens de serieuze doorbraak blijken van BOXO.’’ Dat belooft allemaal wat voor 2026, zeker als je weet dat veel meer starters op het punt staan door te breken, of dat al hebben gedaan en serieus kunnen opschalen. Garanties zijn er niet. Niels Palmers: „De kansen worden wel groter, omdat het ecosysteem flink verbeterd is afgelopen tijd. Ik denk dat iedereen zich zou moeten realiseren hoe belangrijk schalende bedrijven zijn voor het verdienvermogen van Noord-Nederland. Daarom is de ondersteuning voor starters centraler georganiseerd, vooral in de vorm van Founded. Dat helpt. Je weet waar je moet zijn en je wordt doorverwezen.”

En dan nog...

Chocolade Bezorgd.

FOTO: ANDRÉ WEIMA

‘Meest stressvolle jaar, maar klaar voor grote sprong’ Deeptech, AI, groene chemie, biotech, allemaal sectoren waarin op startup-niveau wonderlijke dingen gebeuren. Des te interessanter is het dat ook een startende onderneming die iets écht tastbaars (maar pas op dat het niet in je hand smelt) maakt, een speciale vermelding krijgt. Chocoladebezorgd is vanuit Hoogeveen bezig aan zijn eigen groeiwonder. „Voor ons is het jaar 2025 er één van de grote investeringen, het klaarmaken voor de toekomst”, zegt eigenaar en oprichter Jan-Jaap Plaizier. De bakkerszoon verkoopt sinds 5 jaar (gepersonaliseerde) chocoladecadeaus en bonbons online. „Hoeveel? We leveren 6 à 7 miljoen bonbons per jaar.” In de eerste jaren lukte het allemaal nog wel met veel handwerk, maar als je wil schalen – en dat wil Plaizier – dan moet je dingen veranderen. „De prijzen voor chocolade gingen zo erg omhoog, dat ik flink gevloekt heb. De inkoopprijs verdubbelde! Het leverde me veel stress op. Achteraf gezien bleek het ook de prikkel om flink te gaan innoveren. Ik wist: als we gezond willen blijven en willen groeien, dan moeten we verder automatiseren.” Dat deed hij afgelopen jaar, soms tegen de klippen op. De logistiek werd flink tegen het licht gehouden, het machinepark ook. „Ja, ik heb zelfs een gat in de muur gemaakt naar de ruimte naast ons om een transportband door te laten lopen. Dat is het voordeel als het pand van de familie is.’’ Aan die situatie komt komend jaar waarschijnlijk een eind. Het bedrijf kocht grond om het oppervlakte van het bedrijfspand te kunnen verviervoudigen! Het bouwplan is ingediend. „Weet je, wij moeten volumes draaien. Dus tegelijkertijd met de opschaling van de productie, werken we aan een strategie om de continuïteit te verhogen. We willen bijvoorbeeld aan hotels gaan leveren om de pieken en dalen van de seizoenen beter op te kunnen vangen.” Dat doet Plaizier inmiddels met veertig man personeel. Hoewel de grondstofprijzen weer wat dalen, zijn er nog uitdagingen genoeg. ,,Ik ben op zoek naar meer groeigeld om al onze plannen te kunnen verwezenlijken. Daar heb ik wel vertrouwen in ja, net als in de toekomst. Dit jaar zijn we ook weer hard gegroeid, ondanks de prijzen en de groeipijnen. We zijn er klaar voor.’’

LegalMike met Martijn Doornbos (derde van boven rechts, Frank te Biesebeek (midden), Mike Bokx (rechtsboven) en Joost Döbken (rechtsonder). EIGEN FOTO

‘Komend jaar grootste legal researchtool’ Het Groningse LegalMike is bezig aan een opvallende opmars. Drie en een half jaar geleden begonnen Martijn Doornbos, Frank te Biesebeek en Maik Bokx hun bedrijf, gericht op het trainen van juristen in AI-toepassingen. Dat mondde dit jaar uit in de lancering van de juridische assistent Legal Mike. Die helpt op basis van kunstmatige intelligentie en gecontroleerde informatie met alle juridische vraagstukken. „De juridische praktijk gaat altijd om tekst. Analyseren, transformeren, controleren. Wij zagen al dat deze sector zwaar beïnvloed zou worden door AI, maar dat de conservatieve sector daar tegelijkertijd niet veel mee deed. Daarom zijn we begonnen”, zegt Frank te Biesebeek. „Tegelijkertijd zien we al jaren dat de toegang tot het recht steeds lastiger wordt, onder meer vanwege lange wachttijden en hoge kosten. Daar wilden we ook wat aan doen. Dat is echt onze missie.” Die trainingen sloegen na een stille start enorm aan. Op zeker moment stonden de mannen dertig keer per maand voor de klas. Eén op de acht advocaten in Nederland heeft inmiddels zo’n training gevolgd. De Groningers wilden meer en zagen kansen: een machine die kan zoeken door juridische teksten, maar ook dwarsverbanden ziet, advies geeft en meedenkt. Vijf maanden geleden ging de ‘assistent’ live, nu al zijn er meer dan duizend gebruikers. En zeker niet alleen advocaten. „Denk aan HR-afdelingen van bedrijven, overheidsorganisaties, uitzendbureaus, fiscalisten, uitvaartverzekeraars en meer. Overal heb je te maken met juridische aspecten. Wij maken dat veel eenvoudiger. We geven organisaties wat dat betreft gelijke kansen, groot en klein.” De drie mannen zijn, samen met de later ingestapte compagnon Joost Döbken, een soort broers geworden. Verschillende professionele achtergronden, gedeelde missie. Dat geldt ook voor de andere achttien medewerkers. „We leveren onze assistent gratis aan alle rechtswinkels in Nederland, zodat zij meer mensen beter kunnen helpen. We bereiken alleen al via die weg zo’n 12.500 burgers in Nederland.” Een prachtig verhaal met veel potentie. Het doel is duidelijk. „2026? Dan zijn wij de grootste legal researchtool van Nederland. Nee, over de grens kijken we nog niet. Onze missie ligt in Nederland.” En die naam? Komt uit de Amerikaanse televisieserie Suits. Mike Ross is daarin een briljante advocaat met groot rechtvaardigheidsgevoel en fotografisch geheugen. „Vonden wij perfect passen.”

Zo’n lijstje met namen van jonge ondernemingen die het afgelopen jaar uitzonderlijk goed deden, is bepaald subjectief. Sterker nog: het is zeker dat er namen zijn die nu ontbreken, terwijl ze wel een notitie verdienen. Dat is goed nieuws, want het betekent dat Noord-Nederland nog veel meer moois te bieden heeft dan hier opgesomd. Dit zijn in ieder geval de namen die bij onze experts, Niels Palmers (NOM), Tjarda Polderman (Founded) en Rinze Bos (BDF), na even flink nadenken boven kwamen drijven. Senbis maakt in Emmen duurzame polymeren en vezels van bioplastics. De voortzetting van de voormalige R&D-afdeling van Akzo Nobel heeft afgelopen jaar mooie stappen gezet en kan de komende jaren uitgroeien tot een bedrijf van formaat. Datzelfde kan worden gezegd van Paques Biomaterials in Balk en Torwash in Emmen. Paques ontwikkelt een manier om uit organische reststromen een biologisch afbreekUmit Aksu van Mobile Hacking. baar alternatief voor plastic te halen. Torwash FOTO: HOGE NOORDEN/JAAP SCHAAF perfectioneert zijn methodes om slib, nat maaisel en gemengde plastics om te zetten in biobrandstof, biogas, kunstmest en grondstoffen voor nieuwe plastics. Hannah Feringa beleefde met haar start-up Circolide een goed jaar waarin verschillende financieringen werden opgehaald. De dochter van Nobelprijswinnaar Ben (die adviseur en medeoprichter is) ontwikkelt in Groningen deeptech waarmee chemische bouwstenen worden Als je het tempo ziet waarmee Mobile Hacking geproduceerd uit biomassa-afvalstromen met Lab zich ontwikkelt, en merkt hoeveel interesse behulp van licht en groene energie. Het volgende de wereld heeft, dan is de vraag niet zo raar: is doel is de realisering van een proeffabriek. de onderneming uit Leeuwarden op weg om unicorn (een start-up die gewaardeerd wordt op In Leeuwarden had Hulo een klapper afgelopen minimaal een miljard dollar) te worden? Founder jaar. De start-up haalde een paar maanden Umit Aksu denkt dat het kan. „1 procent van de geleden 2,3 miljoen aan investeringsgeld binnen om verder op te schalen, vooral in Zuid-Europa markt is al 1,3 miljard.” en Latijns Amerika. De software – op basis van Tel even mee. De start-up bestaat pas twee en AI – van Hulo wordt gebruikt om lekken in waeen half jaar, maar heeft inmiddels voet tussen de deur bij een hele serie overheden, techreuzen terleidingen op te sporen. Het gebruik ervan is een effectief wapen tegen waterverspilling en andere Fortune 500-bedrijven. Wereldwijd. Al langer een succesformule is Tapp.online. Op het platform van Mobile Hacking Lab sloten zich intussen 22.000 mensen aan. Binnenkort Niels Postma en Fabian Hijlkema begonnen het bedrijf in Leeuwarden vlak voor de coronacrisis, opent Aksu naar verwachting een tweede kantoor in de Verenigde Arabische Emiraten, de maar zijn nog altijd bezig hun vleugels uit te omzet loopt komend jaar in de miljoenen. 2025 slaan. Vooral in de markten van versproducten en snijbloemen gaat dat hard. Zuid-Amerika was is wat dat betreft een belangrijk jaar geweest. dit jaar een van de doelwitten. De start-up heeft een gat in de markt gevonden dat draait om het vinden van kwetsbaarheden in Vaker in het nieuws was al Avantium, dat in de veiligheid van mobiele telefoons. „We begon- 2025 een fabriek bouwde voor de productie van nen met onze academy, waar we leren hoe je die plastic uit plantaardige grondstoffen. Na heel veel investeringen en twijfel bij de buitenwereld, kwetsbaarheden kunt vinden. We kunnen zelf hacken en snappen hoe anderen dat doen. Dit is is het de start-up dit jaar maar mooi gelukt om altijd een wat gesloten wereld geweest, maar wij de fabriek op te starten. Komend jaar moet de productie echt gaan lopen. In datzelfde Delfzijl is willen het meer open gooien. Vergis je niet: je ook BioBTX toe aan opschaling. Vorig jaar al telefoon is waar criminelen op uit zijn. Daar haalde de producent van chemische basisstoffen staat van alles van waarde. De prijzen voor een uit afval al 80 miljoen euro op voor de bouw van volledige tool om in telefoons binnen te dringen een fabriek. Twee maanden geleden gaf de lopen in die wereld op tot 20 miljoen euro. Dan provincie de vergunning af. snap je dat mensen er druk mee zijn.” Ook in Groningen gaat GreenCompute hard. De De start-up traint onder meer overheden, enterstart-up belooft een oplossing tegen verspillende prises, banken en meer. Maar ook de Googles van deze wereld willen leren om zo hun produc- datacenters, en is er voor digitale soevereiniteit. De ‘Groningse cloud’ draait op hernieuwbare ten veiliger en dus beter te maken. ,,Als je weet energie, gebruikt geen water voor koeling en zet hoe het werkt, kun je er van tevoren in de softwarmte door naar nabijgelegen huizen en geware rekening mee houden.’’ meenschappen. In die duurzame energiehoek is De trainingen zijn een succes, de echte klapper ook Powerchainger te vinden, eveneens in Gromoet nog komen. Mobile Hacking Lab werkt ningen. De start-up stelt stroomleveranciers in hard aan een tool om kwetsbaarheden eenvoudig en snel op te sporen. „Die werkt op basis van staat slimmere beslissingen te nemen op basis AI. We draaien al pilots met uitgesproken inten- van data, zodat het energieverbruik wordt geoptimaliseerd en wat wordt gedaan aan de congetieverklaringen. Met onze omgeving kun je onderzoek dat normaal maanden duurt soms in een stie op het stroomnet. Een bedrijf dat veel mensen wellicht kennen, is paar dagen doen.” Het is een race tegen de klok, want meer bedrij- Teamy, dat ook een prachtig jaar doormaakte. ven werken aan zoiets. „We zijn nog wel leading De Groningse app voor team- of clubbeheer is écht aan het schalen en begon afgelopen jaar in de wereld en moeten dat blijven. Ik voel veel serieus business te maken. Ook hard gaat Taggrs vertrouwen. Komende maand ga ik bij verschillende VC-bedrijven langs in Silicon Valley. Om te in Heerenveen. De slimme IT’ers van die startup bedachten een manier om marketingdata leren en te luisteren vooral. Binnenkort hebben door middel van tracking te behouden, zonder we de tweede investeringsronde. Als we dit gebruik van cookies. En dat wil de markt wel. tempo vasthouden, dan gaat het ons lukken.” Houd ze in de gaten in 2026, al deze ondernemingen.

‘Unicorn? Dat is wel ons doel ja’

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 5

ADVERTENTIE

Health Noord versterkt innovatie in de zorg VERBINDEN LEREN INNOVEREN

Innovaties in de zorg ontstaan niet vanzelf. Het vraagt om mensen die durven vernieuwen, organisaties die samenwerken en ruimte om te leren. In NoordNederland brengt Health Noord die elementen samen.

Als regionaal ecosysteem verbindt Health Noord zorg, welzijn, onderwijs, onderzoek, ondernemerschap én overheid. Met één gezamenlijk doel: de zorg beschikbaar en betaalbaar houden. En vernieuwen, daar waar dat nodig is. Dat gebeurt op verschillende manieren. Van strategische professionals die werken aan blijvende veranderkracht in hun organisatie tot studenten die in één dag frisse oplossingen bedenken voor echte zorgvraagstukken. Health Noord treedt op als verbinder en facilitator, om versnippering en parallelle initiatieven te voorkomen en kennis en ervaring te delen. Dat gebeurt onder andere via de Leergang Innovatiekracht XXL. Deze leergang is bedoeld voor professionals in strategische rollen binnen zorgorganisaties, zoals innovatieadviseurs, projectleiders en programmamanagers. Zij krijgen handvatten om innovatie te starten en vast te houden. Of, zoals Health Noord het noemt: om te werken aan veranderkracht. Dat is het vermogen van een organisatie om duurzame verandering mogelijk te maken. Job van ’t Veer, lector Digitale Innovatie in Zorg en Welzijn aan NHL Stenden, is één van de ontwikkelaars van de leergang: “Innovatiekracht XXL moest zowel vraag- als mensgericht zijn. Daarom hebben we strategische professionals gevraagd waar zij tegenaan lopen en wat zij nodig hebben om echt invloed te hebben op verandering. Op basis daarvan hebben we de leergang vormgegeven. Van mei tot oktober volgden vijftien professionals uit verschillende zorgorganisaties de leergang en in november is de tweede groep van start gegaan.’’ Een kijkje in elkaars keuken Uniek in deze leergang zijn de visitaties, waarbij de deelnemers elkaars organisaties bezoeken en met elkaar in gesprek gaan over het innovatieklimaat. ”Bij een visitatie bepaalt de ontvangende deelnemer wie er aan tafel zit. Dat kunnen bestuurders en zorgprofessionals zijn. Zo worden vragen gesteld aan iedereen die bijdraagt aan verandering. Dat zet mensen op verschillende posities aan het denken over innovatie en dat geeft iemand op een strategische functie meer slagkracht. De inhoudelijke thema's van de leergang helpen hen gericht te kijken naar elkaars organisatie. Zo leren ze van elkaars ervaringen.’’ Carmen de Vries, projectmanager kwaliteit, innovatie en ontwikkeling bij Noorderzorg in Delfzijl, was één van de deelnemers en is enthousiast: “De leergang heeft ons anders laten kijken naar onszelf en naar organisaties met vergelijkbare uitdagingen. De visitaties zijn heel leerzaam. Het leidt tot waardevolle gesprekken en blijvend contact. Zo hebben we samen met De Hoven, een organisatie voor ouderenzorg in Noord-Nederland, met ondersteuning van Health Noord, een innovatiesubsidie verkregen. De leergang gaf mij meer inzicht in de veranderkracht van onze organisatie en

Bij de laatste editie van de Gezondheidschallenge in november hebben studenten zich weer gebogen over tal van vraagstukken uit de praktijk.

handvatten om deze gericht te versterken, wat mij stevigheid geeft in mijn rol als innovator.”

Gezondheidschallenges Ook de Gezondheidschallenges, die twee keer per jaar plaatsvinden, dragen bij aan toekomstbestendige zorg. Op deze dagen werken mbo- en hbo-studenten op praktijklocaties in multidisciplinaire teams aan echte vraagstukken van zorginstellingen en bedrijven. Zo maken zij direct impact in de praktijk en ontwikkelen ze de vaardigheden die nodig zijn om de zorg van morgen vorm te geven.

‘Ik kreeg handvatten om verandering binnen onze organisatie te versterken.’ Carmen de Vries, Noorderzorg In november vond de vierde editie van de Gezondheidschallenge plaats. Carmel Thijssen, projectleider voor Health Noord van de Hanze, ontwikkelde het initiatief, samen met haar team, tot een event met ruim driehonderd studenten per editie. ”De eerste editie was alleen met hbostudenten van Management in de Zorg, maar inmiddels hebben zo’n 1200 mbo- en hbostudenten uit diverse richtingen meegedaan: van ergotherapie tot communicatie en van ICT tot verpleegkunde. Studenten ontdekken de zorg en opdrachtgevers vinden hun ideeën vaak innovatief. Waar mogelijk gaan studenten na dit

event ook aan de slag met de vraagstukken om de ideeën tot uitvoering te brengen.” Marloes de Vries, adviseur strategie, regio en innovatie bij het Martini Ziekenhuis is één van de opdrachtgevers: “In november deden wij voor de derde keer mee. Het is een mooie kans om studenten uit verschillende studierichtingen naar een vraagstuk te laten kijken. Niet alleen met een zorggerelateerde opleiding, maar ook studenten die niet zo snel aan het ziekenhuis zouden denken als toekomstige werkplek, zoals ict’ers en technici, maken daardoor kennis met onze wereld. Vaak kiezen wij voor een actueel project. De inzichten van studenten geven verfrissende nieuwe perspectieven. Zo bedachten ze een digitale oplossing voor patiënten die na een operatie thuiskomen: in plaats van alleen informatie op papier, stelden ze sociale interactie voor tussen patiënten die dezelfde ingreep hebben gehad. Een mooi en goed uitvoerbaar idee.” Health Noord laat zien dat verbinden leidt tot nieuwe oplossingen en een sterkere, veerkrachtige zorg. Zo wordt de zorg van morgen vandaag al vormgegeven. www.healthnoord.eu

EELKO HUIZINGH

HOE DIGITAAL WEERBAAR ZIJN WIJ?

ie gebruikt wie? Gebruiken wij de diensten van big tech, of worden wij gebruikt door big tech? Eelko Huizingh legt uit hoe wij worden beïnvloed in ons koopgedrag en ons denken. De les: gratis bestaat niet! Digitalisering is alom, het beïnvloedt elk onderdeel van ons leven. Er is dan ook geen product waar we slechter zonder kunnen dan onze ‘foon’; een waanzinnig succes voor big tech, bereikt in nauwelijks 20 jaar. Big tech weet digitalisering extreem goed vorm te geven, maar hoe staat het met ons, als digitale gebruikers? Hoe digitaal wijs en weerbaar zijn wij? Het mooie voor ons is dat de meeste apps gratis zijn, toch? Helaas, gratis bestaat niet. Gebruikers betalen altijd, vaak niet met geld maar met persoonlijke gegevens en aandacht. Big tech verdient met wat wij over onszelf vertellen en wij trainen hun nieuwe AI-systemen. Alleen al Meta (Facebook, Instagram) verdient dit jaar meer dan 150 miljard dollar, geen gek bedrag voor ‘gratis’ dienstverlening.

Is onze aandacht geprikkeld dan willen we meer. Dus wie gebruikt wie? Digitalisering omvat talloze online diensten en wij beslissen welke app we wanneer gebruiken. De diensten zijn toch passief en wij actief? Helaas, kijk maar om je heen (of in de spiegel) en je weet het: apps zijn uiterst kundige verleiders en wij mensen blijken eenvoudig te verlokken. Een piepje of een like is genoeg. Of een bericht dat emotie opwekt; is onze aandacht geprikkeld dan willen we meer. Dus wie gebruikt wie? Veel apps, denk aan sociale media, zijn verslavend. Wat doe je als commerciële aanbieder met verslaafde gebruikers? Die laat je stapsgewijs meer betalen. Buienradar kun je nu alleen nog gebruiken in ruil voor persoonlijke gegevens of tegen betaling. Snapchat, de veelgebruikte app om foto’s te versturen die de ontvanger maar een keer kan bekijken, beperkte onlangs de gratis opslagruimte tot 5Gb. Heb je meer foto’s en video’s dan moet je betalen of raak je ze kwijt. Een verontwaardigde gebruiker vertelde dat zij zo’n 55 duizend foto’s in snapchat had staan. Wat moet je dan? De prijs is nu 4,49 euro per maand. Je mag één keer raden wat met deze prijs zal gebeuren.

niet bij je thuis staat en dus ‘onzichtbaar’ is, betekent niet dat het niet bestaat. Jij denkt uiteraard wat je zelf wilt. Volgens het Commissariaat voor de Media gebruikt 78 procent van de jongeren sociale media voor hun nieuwsgaring, vooral omdat nieuws hier automatisch voorbijkomt. Sociale media houden nauwkeurig bij op welke berichten je klikt en vullen je tijdlijn met soortgelijke berichten. En dan vooral met berichten waarop anderen vaak hebben geklikt. Dus wat doe je als je wilt dat veel mensen bepaalde berichten zien? RTL Nieuws vond op X meer dan 550 nepaccounts uit onder meer Nigeria en Ghana die rond de recente Tweede Kamerverkiezingen ruim 23 duizend keer polariserende berichten deelden, zoals over de ‘asielplaag’ en mogelijke verkiezingsfraude. Wat wij zien en horen bepaalt ons wereldbeeld. En bepaalt ons denken. Dus wie bepaalt wat wij denken?

Dr. Eelko Huizingh werkt bij de vakgroep Innovatiemanagement & Strategie van de Rijksuniversiteit Groningen en is auteur van het boek Innovatiemanagement.

Jij koopt uiteraard wat je zelf wilt. Want jij wordt toch niet beïnvloed door de melding dat er nog maar twee producten in voorraad zijn? Dat drie andere mensen nu ditzelfde hotel bekijken? Of een aftelklok die toont dat een aanbieding bijna is verlopen? Websites zijn niet alleen goede verleiders, het is zelfs geen probleem als je krap bij kas zit. Dankzij Klarna en Riverty is het ‘koop nu, betaal later’. Dus wie bepaalt wat wij kopen? Digitalisering is prachtig en onmisbaar, maar kent ook schaduwzijden. Daar worden we ons steeds meer van bewust. Volgens het CBS twijfelen vooral jongeren steeds vaker aan nieuws op sociale media. Apps verrijken ons leven maar zijn ook manipulatief. Ze zijn er niet voor ons, maar voor de aandeelhouders van bedrijven die zoveel mogelijk winst willen maken. Dat vereist niet alleen een kritische houding naar big tech, maar ook naar onszelf: wij zijn geen buitenstaanders maar onderdeel van een spel. ‘Zonder’ kunnen en willen we niet meer. Maar bedenk zelf of jij het spel wilt meespelen of dat je met je laat spelen.

Wat natuurlijk heel handig is van digitalisering is dat we foto’s, video’s en documenten kunnen opslaan in de cloud, zodat we er altijd en overal bij kunnen. Helaas, de cloud bestaat niet. Jouw foto’s staan niet ergens ‘in de wolken’. Ze zijn opgeslagen op een fysiek apparaat, een server die ruimte inneemt, in grote datacenters. En die ‘cloud’ heeft veel energie en water (voor koeling) nodig. Dat het opslagapparaat

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 7

ADVERTENTIE

Groeien in geneesmiddelenonderzoek: ICON biedt ruimte voor ambitie en ontwikkeling Bij ICON draait het niet alleen om onderzoek naar nieuwe medicijnen, maar ook om de mensen die dat onderzoek mogelijk maken. Medische professionals krijgen hier de kans om zich te ontwikkelen, nieuwe stappen te zetten in hun carrière en bij te dragen aan betere behandelingen voor patiënten. Of het nu gaat om een promotietraject of om het opleiden van studenten: ICON investeert actief in kennis, samenwerking en talent.

Van onderzoek naar promotie: ruimte voor initiatief Lennaert Hoek is Physician Assistant bij ICON. Hij begon zijn loopbaan in het ziekenhuis, onder meer op de hartbewaking, maar zocht meer inhoudelijke verdieping en uitdaging. Die vond hij bij ICON in Groningen. Hier combineert hij zorg voor deelnemers aan geneesmiddelenonderzoek met wetenschappelijke inhoud. Maar Lennaert had nog grotere ambities. Hij wilde promoveren op een onderwerp dat direct relevant is voor geneesmiddelenonderzoek: de hersteltijd van het hart. ICON dacht mee en faciliteert nu zijn promotietraject, in nauwe samenwerking met het UMCG waar prof. Adriaan Voors zijn promotor is. Vier dagen per week werkt hij bij ICON, één dag per week aan zijn onderzoek, en krijgt inhoudelijke begeleiding vanuit ICON en het UMCG. “Het is natuurlijk geweldig dat ik deze kans krijg,” zegt Lennaert. “ICON ondersteunt mijn promotie en ik mag het onder werktijd doen. Dat is niet alleen goed voor mij, maar ook voor het bedrijf en voor de wetenschap. Mijn onderzoek levert kennis op die hier in het geneesmiddelenonderzoek direct toepasbaar is. Het is echt een gezamenlijke investering in de toekomst.” Onderwijs in de praktijk: leren van de commerciële kant Ook Klinisch Farmacoloog Ewoud-Jan van Hoogdalem laat zien hoe ICON inzet op kennis en samenwerking. Hij is samen met ICON-collega Thijs van Iersel mede-opleider binnen de opleiding Klinische Farmacologie in Groningen. Die samenwerking tussen ICON en het UMCG begon ooit heel praktisch: uitleg over logistiek, bloedafnames en meetinstrumenten. Maar inmiddels is het uitgegroeid tot een volwaardig, facultatief onderdeel binnen de opleiding, waarin studenten 42 uur praktijkonderwijs bij ICON volgen. “Dat maakt het bijzonder,” legt Ewoud-Jan uit. “Studenten krijgen bij ons inzicht in hoe

ICON Elk jaar begeleiden artsen, onderzoekers en verpleegkundigen in Assen en Groningen vijftig tot zestig geneesmiddelenstudies. Meer dan 20.000 bloed- en urinemonsters worden daarvoor jaarlijks geanalyseerd om de veiligheid, effectiviteit en langetermijneffecten van nieuwe medicijnen vast te stellen. Wereldwijd heeft ICON ruim 40.000 mensen in dienst, verdeeld over 113 locaties in 46 landen. In Noord-Nederland is ICON een van de grootste werkgevers. Het bedrijf is marktleider in Nederland en voorloper op het gebied van Life Science & Health.

prof. dr. Adriaan Voors en Lennaert Hoek

geneesmiddelenontwikkeling werkt in een commerciële setting. Dat leer je nergens anders. We laten ze nadenken over vragen als: wat moet dit nieuwe medicijn over 15 jaar precies beter doen dan bestaande behandelingen? Hoe bewijs je dat? Welke data heb je daarvoor nodig?” Het onderwijs is heel praktijkgericht. Studenten leren ‘terug redeneren’ vanaf de bijsluiter: wat moet daarin komen te staan, en hoe ontwerp je daar de juiste studies voor? Uiteindelijk werken ze een compleet klinisch studieprotocol uit, net zoals in de praktijk gebeurt. “Voor veel studenten gaan er echt ogen open,” zegt Ewoud-Jan. “Ze hebben daar vaak nog nooit op die manier over nagedacht. Het leert ze om strategisch te denken en onderzoek slim op te zetten. En natuurlijk hopen we dat ze daarna denken: dit wil ik later ook doen.” Samenwerking met het UMCG: win-win in Noord-Nederland De opleiding Klinische Farmacologie in Groningen is officieel een UMCG-opleiding, maar door de inbreng van ICON krijgen studenten een veel breder perspectief. Het is een echte samenwerking, waarin beide partijen profiteren. ICON-medewerkers zoals Ewoud-Jan en Thijs van Iersel delen hun kennis en praktijkervaring met studenten, terwijl het UMCG profiteert van

het commerciële perspectief dat ICON toevoegt. “Het is een soort partnership,” zegt Ewoud-Jan. “We leiden samen mensen op die straks zowel de academische kant als de commerciële kant begrijpen. Dat is niet alleen goed voor ICON en het UMCG, maar vooral voor het geneesmiddelenonderzoek in Nederland.” Een plek voor mensen met ambitie Bij ICON draait het om meer dan protocollen en cijfers. Het is een plek voor mensen die inhoudelijk willen groeien, willen nadenken over betere oplossingen en hun eigen ideeën willen uitwerken. “Als je initiatief toont en laat zien dat je iets wil, dan denkt ICON mee,” zegt Lennaert. “Voor mij heeft dat een promotietraject opgeleverd. Maar het kan ook iets anders zijn. Uiteindelijk is dat goed voor jezelf, voor ICON én voor de medicijnen van de toekomst.” En precies dát maakt werken bij ICON bijzonder: een omgeving waarin wetenschap, zorg en innovatie samenkomen en waarin je alle ruimte krijgt om het verschil te maken. geneesmiddelenonderzoek.nl careers.iconplc.com

Nimble Institute verbindt mensen, processen en technologie Mensen, bedrijfsprocessen en technologie verbinden. Bedrijven en organisaties helpen bij digitale transformatie met focus op autonomie en het vermogen om als organisatie blijvend zelf te innoveren. Marco van Pijkeren van Nimble Institute in Heerenveen over autonomie en mensgerichte innovatie. Marco van Pijkeren groeit op in en bij de Steenwijker modewinkel ‘Mode Ricardy’ die het leef- en werkritme van het hele gezin bepaalde. Met zijn achtergrond in technische bedrijfskunde, volgt hij daarna zijn eigen pad. Het leerproces van de interimmanager in industrie, logistiek en dienstverlenende sectoren die zelf oplossingen programmeerde om gaten in bestaande IT te vullen. “Het heeft me veel geleerd over bedrijven en hun kwetsbaarheid op het gebied van IT en automatisering. Het wantrouwen dat we bij Nimble vaak horen over IT-trajecten, heeft alles te maken met achteraf ontevredenheid over gekozen oplossingen, kostenoverschrijdingen en ongewenste afhankelijkheid van leveranciers of dure techneuten met maatwerk.” Toch is in onze razendsnel veranderende wereld digitalisering vaak de sleutel. Maar hoe dan? “De mens is de verbindende en bepalende factor. Het morele en ethische hoort het fundament te zijn van wat je doet. Net zoals bijvoorbeeld in onze AI-policy staat: kunstmatige intelligentie is ontworpen om menselijke capaciteiten te versterken, niet om ze te vervangen. Door de juiste mix van mensen, geoptimaliseerde processen en ondersteunende technologie verbeter je de autonome innovatiekracht van organisaties.” Van strategie naar resultaat Wat is de betekenis en reikwijdte van ‘Nimble Institute’? “Nimble staat voor wendbaarheid, het behendig kunnen bewegen in een complexe wereld. Institute staat voor onze nieuwsgierigheid naar technologische kennisontwikkeling, zoals binnen onze teams, én het opleiden van zogeheten digitale innovatie-experts. Dat zijn medewerkers bij onze klanten/partners met een niet-IT-achtergrond die we trainen, zodat ze – op het raakvlak mens, proces en technologie - de digitale transitie binnen hun eigen organisatie kunnen begeleiden en realiseren.” “We groeien gestaag en werken nu met bijna vijftig collega’s, niet alleen in het noorden maar door het hele land. Voor overheid, zorg, mkbbedrijven zoals maakbedrijven, ondernemingen in food, handel, industrie en gespecialiseerde diensten. Het zijn diverse en vaak langjarige trajecten. Dat vraagt volwassenheid en betrouwbaarheid. De aard van de opdrachten maakt dat we op tal van terreinen gecertificeerd zijn en voldoen aan de hoogste digitale veiligheidsniveaus. Wij houden van de uitdagingen die horen bij platformtechnologie, software robots en kunstmatige intelligentie. We werken met stabiele, bewezen en gecertificeerde platformen en technologie.” Dat klinkt als een belangrijk nieuw geluid. Marco van Pijkeren: “Ja, Europese platformen vormen in onze strategie voor een volwassen fundament. Open source vraagt bijvoorbeeld veel beheer en brengt afhankelijkheden met zich mee. Dat is optimaal voor IT’ers, maar dat zijn onze klanten niet. Dus kiezen we voor stabiliteit en zekerheid. Dat betekent niet dat open source geen waarde heeft, maar wel dat wij kiezen voor oplossingen die voor organisaties beheersbaar, schaalbaar en

duurzaam zijn. Platformen regelen out-of-the-box veiligheid, schaalbaarheid, versiebeheer, infrastructuur en lifecycle management. Dat maakt organisaties écht digitaal soeverein: je blijft eigenaar van je processen, je data en je innovatiekracht — zonder afhankelijk te worden van individuen of onnavolgbare maatwerkcode.” Co-creatie als uitgangspunt Wat maakt dat jullie complexe trajecten aandurven én succesvol afronden? “Voor ons gaat het om de inhoud, niet om het contract. Vertrouwen is essentieel. De crux van Nimble is co-creatie: we doen het samen met de klant. Dat is niet alleen een directeur of bestuurder, maar een grotere groep. Onze aanpak is gericht op het omzetten van strategie naar resultaat.” Zorgvuldige zorg “We zorgen voor een boost in betrokkenheid. Daarna volgt de definitie van strategie, technologie, bedrijfsvereisten en klantbehoeften, en zoek je naar de beste technologische, schaalbare en veilige oplossing binnen budget en verwachting. De implementatie draait altijd om functionaliteit en tevredenheid: het moet werkbaar zijn. De focus moet liggen op digitale autonomie: oplossingen die ook je eigen mensen kunnen blijven doorontwikkelen. Dat we complexe trajecten aankunnen heeft alles te maken met onze kennis, ervaring en belofte: we sturen op budget, een heldere tijdlijn en tevredenheid.” Verankerd in het noorden Nimble werkt landelijk, maar is stevig geworteld in het noorden. Marco van Pijkeren: “Gelukkig hebben we hier dicht bij huis mooie klanten, zoals mkb-bedrijven en zorgorganisaties. Sinds enige tijd werken we bijvoorbeeld samen met ZuidOostZorg aan een traject waar digitale transformatie centraal staat. In het begin van onze gesprekken maakte ik de opmerking dat we ‘de zorg beter moesten maken’. Maar mijn gesprekspartner zei: ‘Nee, we moeten er voor

zorgen dat we de mensen die het werk doen zo goed mogelijk ondersteunen. Zodat zij zich kunnen richten op dat wat er toe doet.’ Dat was een treffende correctie.” “Met de veranderende arbeidsmarkt en de intrede van technologie is het de kunst om juist dat centraal te blijven stellen. Zij noemde het de zorgvuldigheid van de zorg: de balans bewaken tussen mensgericht werken en de efficiency van technologie. Je merkt hoeveel je van elkaar kunt leren wanneer je samen werkt aan continue verbetering.” Versterking van de regio “Wat me fascineert in de zorg, is dat het in het noorden een sociaaleconomische pijler is. Duizenden mensen werken met hart en ziel in een diverse keten van organisaties, processen en locaties binnen een stelsel van wetten en regels. Door het traject met ZuidOostZorg maken we dat van dichtbij mee. Je voelt de betekenis van hun werk én de kwetsbaarheid door maatschappelijke ontwikkelingen. Dat voedt onze urgentie om bij te dragen met procesverbetering, digitalisering en het versterken van die autonome innovatiekracht. Heb je dan een groter plan voor Noord Nederland? “Als je wilt dat zorgorganisaties digitale transformatie succesvol kunnen inzetten en je beseft dat zij ook allemaal mensen nodig hebben in hun innovatie-teams, kun je overwegen digitale innovatie-experts te verbinden in een zorgstichting. Wat kun je van elkaar leren? Nieuwsgierigheid, technologische ambitie en maatschappelijke gedrevenheid gaan hier hand in hand.” “Digitalisering is ook in het noorden een voorwaarde om organisaties autonoom en innovatief te houden. Uiteindelijk gaat het altijd om de mensen die samen het fundament van de regio vormen.” nimble.expert

HENK TIMMERMAN

10 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

Vakmannen over smaak, ambitie en de kunst van ondernemen. Bierbrouwen, volgens de receptuur van een beginnende en ervaren brouwer. TEKST RADBOUD DROOG FOTO’S MARCEL JURIAN DE JONG EN MARCEL VAN KAMMEN

BIER BROUWEN TUSSEN DROOM EN DISCIPLINE

et is een bericht van bijna een jaar geleden: ‘Op 1 januari 2025 waren er 740 bierbrouwerijen in Nederland. Dit zijn er 40 minder dan begin 2024. Het is de eerste keer sinds 2010 dat er minder brouwerijen zijn dan het jaar ervoor’, staat in het persbericht dat het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) wereldkundig maakte. Het was voor het eerst, sinds de nulmeting in 2012, dat het aantal Nederlandse brouwers afnam. Vooral onder de eenpitters – brouwerijen die door één werknemer worden gerund – werd het zelfbrouwen minder populair. Hoe dat kan, vermeldt het verhaal achter de cijfers niet. In het land dat wereldwijd nog altijd de meeste bierbrouwers per hoofd van de bevolking telt – volgens een publicatie in de Volkskrant – blijven er genoeg avonturiers over. Vaak mannen, want vrouwen vormen in de wereld van water, mout, hop en gist nog steeds een minderheid. NoordZ sprak twee van hen: een beginnende en een gearriveerde brouwer. Ze vertegenwoordigen 11Stijlenbier en Maallust. Koffie tijdens het interview, geen bier. Zelfs voor deze puristen is een pint bij de lunch geen optie. Het gesprek lijdt er niet onder. Ook alleen als gespreksonderwerp maakt bier de tongen makkelijk los.

Korte lijntjes en even praatje aan de bar De bierrecepten van 11Stijlenbier zijn bedacht door Ulco de Jong. Ze duiken inmiddels op in een groeiend aantal slijterijen, cafés en restaurants in vooral Friesland. Hoekema: „In het begin belden we gewoon alle vrienden en bekenden af: Wil je een paar dozen proberen? Daarna ben je ineens bij slijterijen, supermarkten en horecazaken binnen. Dan merk je pas hoeveel zaken speciaalbier verkopen.” Via groothandels en andere regionale spelers vinden de flessen inmiddels hun weg door de provincie. De bezorging blijft bewust kleinschalig en persoonlijk. „We leveren nog steeds vaak zelf, vanuit een oude stationwagen. Dat past bij wie we zijn. Korte lijntjes, mensen kennen en even een praatje aan de bar.” Het bier van Maallust – gemaakt door brouwmeester Bert Calkhoven – is zichtbaar in het hele Noorden inclusief Overijssel en is steeds vaker ook buiten de regiogrenzen verkrijgbaar. Bij slijterijen en in de horeca, van dorpscafés tot restaurants, en natuurlijk in het proeflokaal in Veenhuizen zelf. Timmerman: „Wij vinden het belangrijk om te weten waar ons bier staat. Daarom beleveren we de noordelijke provincies zoveel mogelijk zelf. Verder in het land gaat veel via groothandels, maar in supermarkten willen we in principe niet liggen. We hebben de vakhandel nodig gehad om groot te worden, dan ga je die niet later passeren.” Timmerman besluit met een glimlach: „Anders moet je gewoon een keer naar Veenhuizen komen. Dat is uiteindelijk de mooiste plek om ons bier te drinken.”

groepsapp activeerde. „En voor ik het wist zaten we aan een tafel met een receptenschrijver en een brouwer.” Brouwen doen ze niet zelf. Het recept van 11Stijlenbier is samengesteld door brouwer Ulco de Jong en het brouwproces vindt plaats bij Het Brouwdok in Harlingen. Het uitgangspunt was zo’n jaar of 3 geleden helder: „Verkopen we niks, dan drinken we het zelf wel op”, grijnst Hoekema. „Maar voor we het wisten was alles weg.” EEN GRAPJE MET GROEI Een stationwagen, pallets in een gehuurde loods, appjes van klanten tijdens vakanties. „We doen alles zelf”, zegt Hoekema. „Bezorgen, verkopen, etiketten nalezen. Het bier bestaat naast ons werk, dus je moet soms keuzes maken. Maar het is zó te gek om je eigen bier ergens op de tap te zien.” Toch blijft 11Stijlenbier voorzichtig. „We willen geen onverantwoorde stappen zetten”, zegt hij. „Iedere euro die we verdienen, gaat terug het bedrijf in. We zijn nog steeds een grapje dat uit de hand liep. Maar wel een grapje met groei.” De ambitie? „Eerst die elf stijlen afmaken. Dat is onze Elfstedentocht. En daarna hoop ik dat we er ooit een boterham mee verdienen, al is het maar een halve.” Waar 11Stijlenbier de Friese eetcultuur met een knipoog in het glas schenkt – denk aan

11Stijlenbier. Zo heet het brouwsel dat Sem Hoekema samen met drie vrienden uit Leeuwarden bedacht. Inmiddels zijn er zes stijlen op de markt en vijf in voorbereiding. Van Sûkerbôle Tripel tot Hoppy Oranjekoek IPA: bier dat smaakt naar Friesland, maar dan net even anders.

Maallust ademt de rust uit van een brouwerij die weet wat ze doet. Toch begon ook de brouwerij uit Veenhuizen met een klein idee, vertelt oprichter Henk Timmerman. „Ik was projectleider bij de herontwikkeling van Veenhuizen”, zegt hij. „We zochten nieuwe functies voor leegstaande monumentale panden. Eén van die panden stond op het voormalige Maallust-complex. Iedereen vond een brouwerij daar prachtig klinken, maar niemand durfde het aan.” Uiteindelijk besloot Timmerman het dan zelf maar te doen. „Samen met 25 zware jongens”, lacht hij. ,,Iedereen moest 7500 euro inleggen, maar we zeiden direct: dat geld zie je nooit meer terug.” De aandeelhoudersgroep draagt de naam Zware Jongens nog steeds. „We begonnen niet om rijk te worden, maar om iets moois te bouwen.” En ze bouwden iets moois op. Maallust groeide van een experimentele microbrouwerij naar een van de bekendste craftbrouwers van het Noorden. Met een eigen proeflokaal, grote vergistingstanks, een loei-sterke brouwinstallatie uit Bamberg en een hechte ploeg brouwers en verkoopmedewerkers. BINNENSTEBUITEN Toch bleef één ding altijd centraal staan: plezier. „Toen het televisieprogramma BinnensteBuiten een keer kwam filmen, viel het ze op dat we zoveel plezier uitstraalden. Dat vond ik het mooiste compliment. Want ja, het is serieus werk, maar als de lol eruit gaat, wordt het een fabriek.”

Het begon, zegt Hoekema, ‘als een uit de hand gelopen voetbalavond’. Tijdens corona mocht je niet veel, dus organiseerden de vrienden bierproeverijen terwijl er voetbal op stond. „En dan proefde je soms iets waarvan je dacht: leuk etiket, maar waar smaakt het eigenlijk naar? Dat maakte ons nieuwsgierig. Toen ontstond voor het eerst het idee: kunnen we dit zelf niet beter uitleggen? Iets maken wat écht ergens over gaat.” Tijdens een autorit, herinnert Hoekema zich, liet hij het idee een paar keer in hem om gaan: „Waarom doen we dit eigenlijk niet gewoon?” Waarna hij de vrienden-

de Sûkerbôle Tripel, Hoppy Oranjekoek IPA, Frisse Drûge Woarst Wit, Krûdkoeke Kölsch en de Bearenburch Dubbelbock – kiest Maallust voor klassieke bierstijlen met karakteristieke namen die verwijzen naar het gevangenisdorp Veenhuizen. Zoals de Vagebond Vienna, Armoedzaaier, Zware Jongen Tripel en Veldwachter Bok.

SEM HOEKEMA

De markt is veranderd, ziet Timmerman. „Er stoppen nu meer brouwers dan dat er beginnen. Dat is ook logisch. Als je er je brood mee moet verdienen, is het zwaar. De concurrentie van de grote jongens is enorm.” Daarom adviseert hij starters zoals Hoekema: „Maak het niet te groot. Houd het leuk. En blijf het zien als iets dat naast je gewone leven kan bestaan. Dan hou je het langst vol.”

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 11

ADVERTENTIE

‘Samen met de klant meerwaarde creëren’ „Het belangrijkste binnen ons bedrijf zijn de mensen, zonder hun gedrevenheid en flexibiliteit waren we niet gekomen waar we nu staan.” Dat zegt Evert van der Wiel, projectleider bij Kraanverhuur en Transport Friesland BV, gevestigd in Harlingen, waar het familiebedrijf over ruim 4 hectare eigen grond beschikt. En dat is nodig ook, gezien het materieel waarmee KTF werkt. Telescoopkranen, autolaadkranen, torenkranen, hoogwerkers, vrachtauto’s, heftrucks, SPMT’s, speciale en reguliere opleggers; werkelijk alles op het gebied van hijsen en transport heeft KTF zelf in huis. Toen KTF in 2018 naar de huidige locatie verhuisde had het bedrijf 30 mensen in dienst, dat aantal is inmiddels ruim verdubbeld. „Het gaat snel”, geeft Van der Wiel aan. „Hoe dat komt? Dat heeft met kwaliteit en vertrouwen te maken. Wat je doet, moet je goed doen, dat zit diep verankerd in onze organisatie. Verder zijn we breed gepositioneerd en kunnen we bijna elke vraag uit de markt aan.” Kraanverhuur KTF verhuurt hijskranen voor horizontaal en verticaal transport. „Wat wij doen gaat over meer dan de prijs alleen”, vertelt Van der Wiel. „We proberen bij elke klus namelijk meerwaarde te creëren, bijvoorbeeld door het net even anders aan te pakken dan men gewend is.” Zo is KTF in de afgelopen jaren uitgegroeid tot een echte specialist in bruggen, zowel in de demontage als de montage. „Elke klus is voor ons een uitdaging. Hoe kun je iets op de beste manier uitvoeren, waarbij zowel de klant als jij er voordeel van hebt, zonder in te leveren op kwaliteit en veiligheid. Daar zijn wij altijd naar op zoek en daarmee creëer je meerwaarde.” Naast bruggen worden de kranen van KTF voor allerlei werkzaamheden ingezet. Dat gaat van industriële projecten tot windenergie en van de olie- en gasindustrie tot jacht en scheepsbouw, maar ook woningen utiliteitsbouw en werk voor overheden maken een behoorlijk deel van de omzet uit. Transport Het mooie is dat kraanverhuur en transport in elkaars verlengde liggen. Als er bijvoorbeeld zware buizen voor een windturbine moeten worden vervoerd, dan heeft KTF daar de juiste vrachtwagens voor in huis. „We vervoeren echt van alles”, geeft Van der Wiel aan. “Dat doen we door heel Europa. Zo gaan bijvoorbeeld teststraten voor bloedmonsterapparatuur naar vrijwel alle hoofdsteden van Europa. Rijden we zware vrachten naar Zuid-Kroatië, omdat een

opdrachtgever daar naar gas gaat boren. En hebben we onlangs windmolenbladen van 43 meter lang van Duitsland naar Spanje vervoerd. Een uitdagende klus, omdat we met dit vervoer niet over de snelwegen in Frankrijk mogen rijden. Juist als het een uitdaging is, vinden wij het leuk. Zo moesten we onlangs naar een ziekenhuis in hartje Londen, vlakbij de Big Ben. Daar komt normaal gesproken zonder toestemming geen vrachtwagen, maar door betrouwbare samenwerking met regionale partners lukt het ons wel.” Naast vrachtwagens beschikt KTF over SPMT’s, zelfrijdende modulaire transportvoertuigen, die bij allerlei zware transporten op locatie worden ingezet. „We hebben daar behoorlijk in geïnvesteerd, vroeger konden we met een getrokken roller tot 350 ton vervoeren, inmiddels kan dat tot 1500 ton.” Op- en overslag Doordat KTF alle facetten van transport en hijsen

zelf in huis heeft, kan de klant volledig worden ontzorgd. „En dan hebben we het nog niet over de open overslag gehad, wat echt een verlengstuk is van ons bedrijf”, voegt Van der Wiel toe. „We hebben hier in Harlingen de mogelijkheid om goederen van klanten op te slaan en daar wordt veelvuldig gebruik van gemaakt. Veel klanten willen turn-key ontzorgt worden, dat kan bij KTF. Het levert vooral gemak op voor de klant en ook dat zien wij als een meerwaarde.” Een rondleiding door de diverse loodsen leert dat er veel goederen klaar staan voor transport. In de eigen werkplaats zorgen vaklieden ervoor dat alle materieel tiptop de weg op gaat. Sowieso valt op dat KTF strak georganiseerd is, alles ligt er gestructureerd en keurig netjes bij en volgens Van der Wiel helpt dat de medewerkers bij hun dagelijkse werkzaamheden. Elektrificatie Vanzelfsprekend kan KTF niet achter blijven in de elektrificatie van het machinepark. Zo had het bedrijf als eerste in Nederland een elektrische mobiele telescoopkraan. „Het werkt perfect, we hebben geen storingen en qua werkzaamheden kunnen we langer op de accu’s draaien dan we vooraf hadden verwacht.” Inmiddels beschikt het bedrijf over meerdere elektrische kranen en vrachtwagens en dat worden er volgens Van der Wiel nog meer. Hij kijkt met optimisme naar de toekomst. „We proberen elke dag een beetje beter te worden en een stabiel bedrijf voor onze medewerkers en klanten te zijn. Willen we de grootste worden? Nee, maar we willen wel een goede dienstverlener zijn en blijven. Gezien de groei die we in de afgelopen jaren hebben doorgemaakt, slagen we daar goed in en op die voet gaan wij graag verder.” www.ktf-harlingen.nl

Top-Voedsel uit een Rijk Landschap Onder die titel presenteerde de AgroAgenda Noord-Nederland onlangs haar geactualiseerde kwaliteitsbeeld voor de agrarische sector in Noord-Nederland. De Gedeputeerde Staten van de provincies Drenthe, Fryslân en Groningen hebben dit kwaliteitsbeeld vastgesteld en hebben als uitgangspunt dat deze regio in 2035 landelijk koploper is van een trotse duurzame agrosector, met een goede biodiversiteit, bodem- en waterbeheer. Daarbij wordt gestreefd naar een gezonde balans tussen agrarische economie, natuur, landschap, klimaat en gezondheid. „Vanuit het Kwaliteitsbeeld hebben we drie ambities: gewaardeerd ondernemerschap, water is de basis en landbouw en natuur in balans”, zegt Jan Klink, programmaleider AgroAgenda Noord-Nederland. wel belangrijk dat weten regelgeving waar nodig aangepast wordt, zodat dit systeem dat bijdraagt aan kringlooplandbouw in de toekomst ook toegepast kan worden. Oftewel, we willen er voor zorgen dat er geen regels komen die dit systeem in de wielen gaan rijden. AgroAgenda NoordNederland speelt daar een belangrijke rol in.” Binnen PAVEx wordt veelvuldig onderzoek gedaan naar de resultaten van de grondruil. „We zijn in Drenthe nu officieel ruim een jaar bezig met N-min metingen in relatie tot grondruil. We kunnen er nog geen conclusies aan verbinden, maar de eerste resultaten zijn hoopgevend”, zegt Evenhuis. „Het is goed om inzicht te krijgen, want dan weet je aan welke knoppen je moet draaien om te komen tot een meer circulaire en duurzame landbouw. Het mooiste vind ik nog wel dat dit project op initiatief van de sector zelf is gestart.”

Ger Evenhuis en Jan Klink

Het doel van de AgroAgenda Noord-Nederland is om de landbouw in Noord-Nederland toekomstbestendig te maken, waarbij wordt samengewerkt tussen boeren, overheden, kennis en onderwijs, agro- en foodindustrie en natuur-, milieu- en landschapspartijen. Het stimuleren van innovatie, waarbij wordt geëxperimenteerd met nieuwe productiemethoden, natuur inclusieve en circulaire landbouw en samenwerking tussen betrokken partijen, vormt een belangrijk onderdeel van de AgroAgenda. „Daarbij kijken we vooral naar wat wel kan”, geeft Klink aan. Transitie Als voorbeeld noemt hij het Investeringsprogramma Waddengebied, dat als doel heeft het gebied rond de Waddenzee ecologisch en economisch te versterken. „Projecten die in dit kader worden opgestart moeten bijdragen aan het realiseren van een rijke Waddenzee en het versneld op gang brengen van de transitie naar duurzame industrie in de havens, de visserij, toerisme en landbouw.” Een ander voorbeeld was het organiseren van een hackathon met als centrale thema: Het verdienvermogen van de boer in 2040. Klink:„ Onze hackaton bracht studenten van Van Hall Larenstein, DCTerra, boeren en experts van de partners van de AgroAgenda op 17 oktober jl. in het provinciehuis van Groningen samen voor een intensieve dag vol innovatie. Teams gingen aan de slag met het vraagstuk hoe je tot nieuwe verdienmodellen komt op basis van True Value Language. De pitches lieten zien dat de combinatie van kennis van studenten en experts tot verrassende ideeën kan leiden. De

prijswinnaars mogen hun prijs (5.000 euro voor zowel de HBO als MBO studenten) verder brengen binnen een living lab van Fascinating, die de prijs ter beschikking stelde. Het is de bedoeling om jaarlijks een hackathon te gaan organiseren, waarbij een vraagstuk over de landbouw centraal staat.” Uniek Dat de primaire landbouw voor Noord-Nederland een belangrijke sector is behoeft geen nader betoog. Ongeveer een vijfde van alle agrarische (familie)bedrijven bevindt zich in NoordNederland. Maar liefst 87 procent van de totale nationale aardappelzetmeelproductie komt uit Noord-Nederland, en met de pootaardappelen die in deze regio op vruchtbare grond groeien, worden wereldwijd maar liefst 350 miljoen mensen gevoed. „De situatie in Noord-Nederland is uniek en biedt veel kansen”, zegt Ger Evenhuis, voorzitter van AgroAgenda Noord-Nederland, namens ketenpartner Cosun. „Onze organisatie speelt daar een belangrijke rol in, door te verbinden en te kijken naar de toekomst.” Evenhuis heeft een groot akkerbouwbedrijf (350 hectare) in Drenthe en doet aan grondruil met veehouderijen in de buurt, in het kader van PAVEx Drenthe (Pilots samenwerking Akkerbouw en Veehouderij in 5 Experimenteergebieden Kringlooplandbouw). Grondruil is goed voor de gewassen en voor de conditie van de grond. „PAVEx onderzoekt en experimenteert naar een manier waarop landbouwsectoren meer circulair en duurzaam kunnen worden. In feite is dit systeem van oudsher gegroeid en functioneert prima en dat willen we graag zo houden. Het is

Uitdagingen Terug naar het geactualiseerde Kwaliteitsbeeld. „Richting 2035 hebben we diverse ecologische uitdagingen, de primaire landbouw heeft de ambitie om binnen de gestelde grenzen te blijven”, vertelt Klink. „Waarbij Noord-Nederland tegelijkertijd een florerende landbouwsector heeft, waar aardappelen, bieten en melk de hoofdbestanddelen zijn, maar er ook ruimte is voor andere gewassen. Bovendien wil de agrarische sector op een goede natuurvriendelijke manier produceren, wat past in het Noordelijke landschap. En tenslotte willen we kringlopen versterken, biodiversiteit stimuleren, bijdragen aan klimaatadaptatie en werken aan korte ketens. Op die manier ontstaat een robuust en veerkrachtig agrocomplex in Noord-Nederland, toekomstgericht en bijdragend aan de toenemende vraag naar gezond voedsel.”

AGROAGENDA

De drie ambitie D bities es v van de AgroAgenda genda da

Gewaardeerd ondernemerschap

Water is de basis Zonder water geen

Landbouw en natuur in balans

Boeren die kunnen

landbouw. Daarom

Natuur en landbouw

ondernemen. Waardering g

vormt water het

versterken elkaar

van vakmanschap, va

ordenend principe.

door gebiedsgericht

on ndernemerschap en

samenwerken.

landschapsbeh sbeheer.

De AgroAgenda nodigt je uit om samen te werken aan de toekomst van top-voedsel uit een rijk landschap in Noord-Nederland

www.agroagendann.nl

Lees het hele plan op agroagendann.nl

PETER WERKMAN

14 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

De ovens van Werkman Hoofcare werkten in de beginjaren nog op cokes, kolen en olie om daarna decennialang op gas gestookt te worden. Sinds drie jaar worden de hoge temperaturen van 1200 graden, die nodig zijn voor het smeden van de hoefijzers, bereikt door middel van inductieovens. TEKST YKE BREMER FOTO’S ANJO DE HAAN

HOEFIJZERS VAN WERKMAN HOOFCARE GAAN DE HELE WERELD OVER

e verduurzamingsslag van de Groninger hoefijzerproducent werd in 2022 gemaakt met de bouw van een splinternieuwe fabriek in de Eemshaven en zorgde ervoor dat het familiebedrijf – dat al sinds 1909 bestaat – tot een van de modernste hoefijzerproducenten ter wereld is uitgegroeid. Er moest een fabriek komen voor de toekomst, aldus de 37-jarige directeur Peter Werkman, die de vierde generatie binnen het familiebedrijf vertegenwoordigt. In de Eemshaven worden door Werkman Hoofcare per jaar miljoenen kwalitatief hoogwaardige hoefijzers geproduceerd. Naast het vervaardigen van honderden verschillende types hoefijzers handelt het bedrijf in allerlei producten die hoefsmeden nodig hebben, waarvan een deel onder private label. Het overgrote deel – meer dan 90 procent - van de hoefijzers en bijbehorende producten wordt geëxporteerd. „Om de nationale en internationale concurrentie voor te blijven moeten we constant blijven investeren en vernieuwen”, gaat de ondernemer verder, die van jongs af aan al bijbaantjes in het familiebedrijf had. Net als zijn twee zussen en broer. Toch werkte hij eerst jarenlang in het buitenland om pas in januari 2020 de leiding van Werkman Hoofcare over te nemen. Met name door het duurder wordende EU-staal met daarbij de hoge energieprijzen en stijgende personeelskosten in Nederland wordt de concurrentiestrijd met lage loonlanden, zoals bijvoorbeeld China, steeds meer een uitdaging, legt de directeur uit. Hij doet daarbij direct een oproep aan de Nederlandse overheid om te kijken naar de nettarieven, die voor grootverbruikers zoals Werkman Hoofcare verlaagd zouden moeten om goed te kunnen blijven concurreren, benadrukt Werkman. „Als ondernemer doen we alles om de marges gezond te houden, zoals automatiseren, het creëren van een efficiënt machinepark en het bekijken van de inkoopcondities. Door de hoge energieprijzen in Nederland zijn onze productiekosten echter aanzienlijk duurder

dan in andere landen. Doe daar wat aan, is onze oproep.” De Chinese maakindustrie van hoefijzers heeft daarnaast de afgelopen jaren enorme stappen gemaakt. „Dat zie je ook in de auto-industrie. Bij ons is de dreiging nog niet zo groot als in de auto-industrie, maar we moeten wel slagen blijven maken.” Dit doet Werkman Hoofcare onder meer door het werkproces verder te automatiseren en te optimaliseren, onder andere door de inzet van AI. Daarnaast is productontwikkeling en -innovatie van groot belang. De hoefijzerproducent staat in direct contact met hoefsmeden wereldwijd om zo aansluiting te houden bij de wensen van de klant. „Het is net alsof je van de iPhone 14 overstapt op de iPhone 15. Zo moet je dat ook zien bij hoefijzers. Het zit ‘m in de details. We hebben een speciaal team dat constant bezig is met het verbeteren van onze producten. Zo willen we voorop blijven lopen als hoefijzerfabrikant.” De moderne en duurzame fabriek is al een belangrijke stap voorwaarts om de toekomst van de hoefijzerfabriek zeker te stellen. Het betekende dat Werkman Hoofcare de vertrouwde, maar verouderde werkplek in de Groninger woonwijk Helpman moest verlaten, waar het familiebedrijf in 1909 begon. Gekozen werd voor een nieuwe locatie in de Eemshaven, waar een moderne fabriek werd gebouwd. Met de verhuizing maakte Werkman ook meteen als eerste hoefijzerfabriek in Nederland de overstap van gas naar inductie. Inductie heeft veel voordelen, legt de directeur uit. De elektrische ovens verbruiken niet alleen minder energie, maar zijn nauwkeuriger te reguleren dan gasovens qua temperatuur met een hogere en constantere staalkwaliteit als resultaat. Ook werken de inductieovens stiller en produceren ze minder hitte waardoor de werkomgeving voor een groot deel van de 47 werknemers van Werkman Hoofcare

aanzienlijk aangenamer en beter wordt. De ambitie van Werkman Hoofcare is om de komende jaren meerdere productcategoriën in de markt te zetten, aldus Werkman. „We gaan ons productportfolio verbreden. Daarnaast willen we ook nieuwe markten aanboren.” Je blijven onderscheiden, dat is de strategie van Werkman Hoofcare. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor de hoefsmid, die dagelijks met de hoefijzers werkt. Zo organiseert het bedrijf wereldwijd lezingen en clinics. Bovendien organiseren ze om de twee jaar de Werkman Spring Games in Tolbert. „Het is een groot en internationaal evenement, waar smeden vanuit de hele wereld komen.”

Van 1909 tot 2026, van werkpaarden tot sportpaarden Overgrootvader Hero Werkman begon in 1909 – samen met zijn broer Berend – met de fabrieksmatige productie van hoefijzers in de Groninger wijk Helpman. „We waren de eerste hoefijzerfabriek in Nederland met grote ovens en centrale aandrijfriemen”, aldus Peter Werkman, die het 116 jaar oude familiebedrijf sinds 2020 leidt. In de beginjaren werden er vooral hoefijzers gemaakt voor de werkpaarden, die aan het begin van de twintigste eeuw nog volop gebruikt werden in de landbouw en voor de trekschuiten. Met de komst van de industrialisatie verschoof de productie naar hoefijzers voor sportpaarden. Vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw ging de hoefijzerfabriek zich steeds meer toeleggen op de export in en buiten Europa. Door deze internationale expansie groeide Werkman Hoofcare uit tot de huidige moderne hoefijzerfabriek. Ondertussen heeft Werkman Hoofcare ruim honderd jaar ervaring in het maken van hoefijzers. In nauw overleg met hoefsmeden uit de hele wereld worden er honderden verschillende soorten (rond de 350) hoefijzers gemaakt voor verschillende soorten paarden. ,,Van de KWPNpaarden in Nederland tot de Quarter paarden in Amerika. Zo lopen er nationaal en internationaal een heleboel paarden rond met Werkmanhoefijzers.”

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 15

ADVERTENTIE

‘Regel je zaken nu het kan en wacht niet totdat het te laat is’ Als accountant kun je in allerlei situaties terecht komen, waarbij je je achteraf afvraagt: hoe is het mogelijk dat mensen hun financiële zaken niet beter regelen? Bij Van Braak Accountants, dat in Noord-Nederland vestigingen heeft in Zuidbroek, Drachten en Marum, heeft men daar regelmatig mee te maken. “Het is onze taak er voor te zorgen dat bepaalde zaken op tijd worden aangepast, zodat mensen financieel zeker de toekomst in kunnen”, vertelt directeur Arjen van Braak.

Als voorbeeld noemt hij een situatie die zich onlangs voordeed. “Een gezin kwam ons vrijblijvend vragen om raad. De man heeft een eigen zaak, ze hebben twee kinderen en ze wilden weten of ze hun financiële zaken op orde hadden. Na het inzien van de jaarrekening bleek dat allerminst het geval, daar konden we veel dingen uit halen die anders zouden moeten.” Vermogen Zo bleek het eigen vermogen in de ‘onderste BV’, oftewel de werkmaatschappij die de bedrijfsactiviteiten uitvoert, veel te hoog, waardoor het ondernemersrisico toeneemt. De structuur die op het oog fiscaal en juridisch voordelig leek, maar niet als er teveel vermogen in zo’n BV zit. Bij faillissement, claims of aansprakelijkheid kan dit vermogen verloren gaan. Ook kan het onbedoelde fiscale gevolgen hebben, bijvoorbeeld bij verkoop of schenking. Door het vermogen uit te keren aan de moeder, blijft de waarde beter beschermd. Van Braak:“ Om genoemde situatie te voorkomen moet je daar regelmatig naar kijken en eventueel actie ondernemen.” Vervolgens werd gekeken naar de leverings- en betalingsvoorwaarden. “Die bleken niet in orde te zijn, omdat de namen niet goed stonden”, vertelt Van Braak. “Daarna kwamen de verzekeringspolissen in beeld. Ook die bleken verouderd en stonden nog op naam van een VOF van vroeger, toen het bedrijf startte. Dat kan grote gevolgen hebben, waarover je liever niet nadenkt.” Beter beschermd Dan de vaste activa, die je doorgaans altijd bij een moeder BV onderbrengt. Immers, daarmee beperk je de risico’s en wordt de continuïteit beter gewaarborgd. Doordat je de vaste activa scheidt van de bedrijfsactiviteiten, blijven deze beschermd bij een eventueel faillissement, claims of aansprakelijkheden bij een dochter BV. “Het bleek in ons voorbeeld dat één van de auto’s op de balans van een werkmaatschappij stond, waardoor het zich in de risicosfeer bevindt”, zegt Van Braak. “Daar moet het uit. Verder was de auto allrisk verzekerd, inclusief BTW. Dat hoeft niet, want de BTW hoef je niet te verzekeren.” “Ook bleek uit de stukken dat de dochter BV een vordering op de moeder BV had. Op zich kan dat, maar bedenk wel dat bij een faillissement van de dochter, er een vordering op de moeder BV is, met alle gevolgen. Het is beter dat de dochter BV een schuld aan de moeder BV heeft, waardoor de moeder BV een vordering op de dochter BV heeft.” Vraag om advies En Van Braak is nog niet klaar met de opsomming. “De moeder BV bleek eigenaresse te zijn van een pand dat werd verhuurd. Op de brandverzekeringpolis stond dit echter niet vermeld. Bovendien stond het pand voor een lage waarde in de boeken en dan kan het interessant zijn om het uit te laten zakken naar een dochter BV. Vraag om advies wanneer je in zo’n situatie zit.”

Arjen van Braak “Ook kan het interessant zijn om nog dit jaar dividend uit te laten keren van de dochter BV naar de moeder BV. Vanuit de moeder BV is het verstandig om dividend uit te keren aan de aandeelhouder. Tot 136.000 euro kan dit tegen het lage tarief van 24,5%, daarboven betaal je 31%.” “Verder bleek in ons voorbeeld dat de aandelen van de moeder niet gecertificeerd waren. Het zou beter zijn om wel te certificeren, waarmee de continuïteit en bestuurbaarheid in de toekomst is gegarandeerd.” Testamenten Tenslotte, de testamenten. Zoals aangegeven bestaat het gezin uit vader, moeder en 2 kinderen. “Wij adviseren altijd om na te denken over de

bedrijfsopvolging en die al in het testament te omschrijven. Daarmee voorkom je dat bij een onverwacht overlijden de opvolging niet goed geregeld is. Bereid dat voor, om vervelende situaties te vermijden. Zorg ook voor het opmaken van een levenstestament. Mocht je niet meer zelfstandig kunnen beslissen, bijvoorbeeld vanwege een coma of dementie, dan ligt in elk geval vast wie de beslissingsbevoegdheid heeft. Kortom, nogmaals de oproep: regel je zaken nu het kan en wacht niet totdat het te laat is.” Meer informatie vindt u op www.vanbraakaccountants.nl

ADVERTENTIE

‘We verhuren en verkopen meer dan je denkt’ Een wereldwijd opererend bedrijf, met wortels in de regio: dat is Peinemann in Veendam. Specialist in heftrucks, warehouse equipment, elektrotrekkers, hoogwerksystemen en kranen. Kortom, alles om klanten op het gebied van logistieke processen te ontzorgen. Of het nu gaat om verhuur, advies, industriële verhuizingen, onderhoud, horizontaal – en verticaal transport of bouwlogistiek, Peinemann heeft het in huis. Het familiebedrijf heeft in Noord-Nederland een behoorlijk aandeel in de industrie, maar mag de laatste jaren ook steeds meer MKB’ers, agrariërs en ZZP-ers tot haar klantenkring rekenen.

klanten gaan over op volledige automatisering van hun magazijn, omdat ze geen personeel kunnen vinden. Wij kunnen de automated guided vehicles leveren en zorgen er ook voor dat ze op de juiste manier geïnstalleerd worden. We gaan pas weg als alles werkt.” Naast materieel stuurt Peinemann opleidingen aan. Niet alleen medewerkers die het materieel bedienen, maar ook op het gebied van bijvoorbeeld veiligheid. „We hebben alle certificaten voor veilig werken, maar ook kwaliteitsbeheer, milieubeheer en duurzaamheid in huis”, geeft Smit aan.

Berry Smit en Berthold van Dommelen En dat is niet zo vreemd, vindt accountmanager Berry Smit. „Wij kunnen zowel grote als kleinere klanten goed bedienen, omdat we alle materieel zelf in huis hebben. Het is heel divers wat we kunnen doen en dat zie je in ons klantenbestand terug.” Divers Waar de MKB’er bijvoorbeeld op zoek is naar een vorkheftruck, daar bedient Peinemann klanten in onder andere de Eemshaven met reachstackers, die objecten van 45 tot 85 ton kunnen tillen. „Maar, we leveren ook elektrische trekkers aan ziekenhuizen, zorgen ervoor dat vliegtuigen op Schiphol naar de juiste positie worden gebracht, zijn actief op evenementen als LowLands en Zwarte Cross, helpen klanten met het opbouwen en inrichten van nieuwe magazijnen en zijn in de havens van Rotterdam, Amsterdam en Eemshaven op allerlei manieren actief, zoals met het transporteren van containers.”

logistieke proces zo goed mogelijk kunnen inrichten.” Ook op het gebied van onderhoud wordt altijd vanuit de klant gedacht. „97 procent van het onderhoud gebeurt op locatie”, geeft directeur Henk Lesterhuis aan. „We hebben 11 onderhoudsbussen op de weg, die overal in onze regio de klanten bedienen. Dat willen we zo snel mogelijk kunnen doen, want stilstand kost de klant geld. Daarom hebben we onze 24/7 service, de klant kan ons altijd bereiken.” Automatisering Een andere ontwikkeling is het gebruik van automated guided vehicles en ook daarin kan Peinemann voorzien. Van Dommelen:„ Diverse

Het is dan ook niet vreemd dat Peinemann in 1954 in de Rotterdamse haven ontstond, 26 jaar geleden volgde de uitbreiding naar NoordNederland en inmiddels worden de 3 noordelijke provincies, Overijssel en een deel van Gelderland vanuit Veendam bediend. Een persoonlijke aanpak, meedenken met de klant en 24/7 bereikbaar zijn, kenmerken de werkwijze van Peinemann. „Met onze ruime materieelvloot en vakinhoudelijke expertise zorgen we ervoor dat onze klanten, groot en klein, kosteneffectief en toekomstbestendig kunnen werken”, legt accountmanager Berthold van Dommelen uit. Meedenken En dat gaat veel verder dan alleen het verkopen of verhuren van materieel. Van Dommelen:„ We denken met klanten mee over hoe ze hun

Reachstackers Buss Terminal Eemshaven

Elektrisch Een andere ontwikkeling is de overgang naar elektrisch. „We zien dat de vraag daarnaar toeneemt en daar kunnen we in voorzien. Met name in de agrarische sector is men nog wel zoekende en kiest men ervoor om naast de traditionele heftruck een elektrische heftruck in te zetten. Op die manier kan men testen hoe het bevalt. De eisen op gebied van duurzaamheid zullen strenger worden, onze ervaring met elektrisch is dat het stil, sterk en stabiel is.” Peinemann is importeur van Caterpillar heftrucks en biedt een LM serie met li-ion aan tegen extra scherpe tarieven. „Verder leveren we als onafhankelijke partij alle merken aan, inclusief de service”, maakt Lesterhuis duidelijk. Peinemann voorziet in de toekomst een verdere groei. „Dat heeft vooral te maken met het feit dat wij de klant een totaalpakket kunnen bieden en hem daarmee volledig kunnen ontzorgen. ‘Nee’ kennen wij niet. Het is niet voor niets dat een aantal bedrijven al vanaf de start van onze vestiging in Veendam klant bij ons is. Je moet op elkaar kunnen vertrouwen, daar zijn wij van overtuigd.” www.peinemann.nl

INGE SIBMA KOEN ATEMA

18 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

Wie goed kijkt en luistert ziet volop veranderingen op het voormalige terrein van tabaksfabrikant Niemeyer. Toch duurt het nog even voordat de eerste ondernemers hier ook daadwerkelijk dagelijks samenwerken en Groningers er een hapje eten of via het nog aan te leggen Spoorpark wandelen. TEKST GEERTRUID PEENE FOTO NIENKE MAAT

LANGZAAM MAAR ZEKER VERANDERT NIEMEYER IN CREATIEVE ONTMOETINGSPLEK

omend jaar wordt een aanloopjaar met veel gepuzzel en restauratiewerkzaamheden, maar met waar het kan ook al zo veel mogelijk pionieren op de ruim 40.000 vierkante meters, zeggen de ontwikkelaars van het eerste uur. De eerste gevelplaten van het imposante gebouw zijn verwijderd, net als her en der wat ramen. De kenmerkende tabaksgeur hangt er bijna 3 jaar na de sluiting van de voormalige tabaksfabriek nog altijd, maar verder herinnert steeds minder aan de binnenkant van het grote complex direct aan het verleden van de Niemeyerfabriek. De fabriekshallen met machines hebben inmiddels plaatsgemaakt voor grote open ruimtes, vol mogelijkheden voor de nieuwe functies van het gebouw. Het is elke keer een verrassing wat er nu weer veranderd is, zegt Koen Atema, terwijl hij de weg tussen de beide gebouwen oversteekt. Atema is vanuit Campus Groningen betrokken bij de ontwikkeling van de Niemeyerfabriek. Hij wijst omhoog naar de verbinding tussen de beide gebouwen. „Kijk, de dakplaten zijn ineens weg!” Geel belijnde looppaden geven aan hoe men langs de machines kon lopen op de tweede verdieping. Verder is de vloer, op een stoffige spiegel en een blauwe verrijdbare trap na, leeg. Ontwikkelingsmanager Inge Sibma, werkzaam voor de vastgoedontwikkelaar en eigenaar MWPO, wijst naar de deels gestripte wanden en zucht dan. „Dat was een tijd geleden nog intact.” Ondanks de veranderingen zal er zoveel mogelijk van het karakteristieke gebouw zichtbaar blijven, is ook te lezen in het Ontwikkelkader Niemeyer dat de het college van burgemeester en wethouders eerder deze maand vaststelde. CREATIEVE ONTMOETINGSPLEK Het is een document vol grote beloftes over de creatieve en stimulerende ontmoetingsplek die Niemeyer moet worden. Ook bij Atema en Sibma spat het enthousiasme ervan af, als ze de toekomstplan-

nen opsommen. „Het is nog veel groter geworden dan de eerste ideeën”, zegt Sibma. De focus ligt op digitale transformatie, waarbij kunstmatige intelligentie het uithangbord is geworden. Dat heeft veel aantrekkingskracht, merkt ze. „Het is een plek voor de stad, maar het wordt hierdoor ook echt een regionale, nationale, of zelfs internationale plek.” Dat is niet alleen belangrijk voor nieuwe bedrijven, vult Atema aan. „Het zijn ook juist de start-ups van 20 jaar geleden, de speedbootjes van toen, die zich nu onder druk van AI opnieuw moeten uitvinden.” Ook studenten kunnen straks beter zien welke kansen Groningen hen ook na de studie te bieden heeft als ze hier in contact komen met toekomstige werkgevers. De Niemeyerfabriek moet de plek worden waar men zich daarin kan ontwikkelen en kennis kan ontwikkelen. „Eigenlijk wel grappig dat je juist voor digitale ontwikkeling een offline plek nodig hebt”, zegt Atema. Beiden lopen alweer jaren rond in de fabriek. „In december 2021 voor het eerst”, herinnert Sibma zich. Atema lacht: „Maar soms geven we een rondleiding en komen we ineens op een plek waar we zelf ook nog niet geweest zijn.” Dankzij de uitgebreide instructies van de portier – denk erom, die ene verdieping is afgesloten vanwege werkzaamheden – gebeurt dat vandaag niet. TRAAG PROCES Sibma en Atema kunnen zich goed voorstellen dat het voor buitenstaanders een traag proces lijkt. Ze nemen de inwoners van Groningen graag in mee in de veranderingen, want het is de bedoeling dat Niemeyer straks een bruisend, open en nieuw stadsterrein wordt, ook buiten kantoortijden. „We openen het Niemeyerterrein daarom alvast op de momenten dat het kan. Daar gaan we eigenlijk best wel heel ver in als je bedenkt dat het een bouwterrein is”, zegt Atema. Het afgelopen jaar liep de Urban Trail bij-

voorbeeld al door de fabriek en werd de wereldpremière van de 70-jarige jubileumeditie van World Press Photo in de imposante fabriekshal gehouden. Dat vergt flink wat planning en organisatie. Vanwege de bouwwerkzaamheden moet er zorgvuldig afgestemd worden welke activiteiten wanneer veilig kunnen plaatsvinden. TE HOGE VERWACHTINGEN Medio 2027 moet het oude gedeelte van de fabriek, het hart van de nieuwe broedplaats, opgeleverd worden. „Eigenlijk is heel 2026 dus nog een aanloopjaar”, tempert Atema de soms al te hoge verwachtingen van de buitenwereld. Wie de komende maanden langs het gebouw loopt en naar binnen gluurt zal dus nog geen ondernemers zien die hun dagelijkse werk daar verrichten. „Het komende jaar moeten we echt letterlijk gaan opbouwen, zoals allerlei faciliteiten”, zegt Atema. „Maar ook qua inhoud gaan we steeds meer de diepte in.” Een voorbeeld hiervan is het expertisecentrum voor de AI-fabriek, dat halverwege 2026 wil beginnen in het gebouw. En nee, de supercomputer zelf komt níet in de oude tabaksfabriek. Dat blijft een hardnekkig misverstand. „Maar het expertisecentrum wil graag zo snel mogelijk hier beginnen, dus kijken we nu hoe snel we dat voor elkaar kunnen krijgen”, zegt Atema. „En welke ongemakken in de aanloopfase nog acceptabel zijn.” Want die ongemakken zijn er. Op dit moment is de fabriek namelijk nog een kaal en steenkoud gebouw. Dat ervaren ze zelf ook, zegt Sibma, als we neerstrijken in de enige verwarmde ruimte van het pand. „Eerst zaten we in de oude directiekamer met zelfs een eigen keuken.” Ze kijkt veelbetekenend om zich heen. Atema: „En nu zitten we in deze veredelde kleedkamer”. NOG EVEN GEDULD Er is al veel animo voor een werkplek in

het gebouw, maar die mensen moeten nog even geduld hebben. „Ik heb maar heel weinig nodig: een bureautje is genoeg, zeggen vooral start-ups dan”, zegt Sibma. „Maar dat kan echt nog niet, je wilt niet in een slaapzak hier moeten rondwandelen.” Structureel werkplekken verhuren zou de bouwwerkzaamheden te veel hinderen, maar af en toe zijn er al wel eens bedrijven op bezoek. Sibma: „We hebben hier ook wel eens een masterclass gehad waarbij iedereen wolkjes zat te blazen. Zo koud was het.” Toch is dat proberen belangrijk, zegt Atema. Door die betrokkenheid worden de plannen alleen maar beter, zegt hij. „Veel mensen vinden het gaaf dat ze nu al hierbij betrokken zijn en een plek wordt vaak inspirerend als er mensen zijn.” Het afgelopen jaar waren er bijvoorbeeld ook al eens hackatons met studenten, om in het klein te oefenen met wat hier straks op grote schaal moet gebeuren FANTASTISCHE PUZZEL Zo komt de toekomstige broedplaats geleidelijk aan tot leven. „Dit jaar verwijderden we de panelen van de gevel en zagen mensen de mooie oude gevels tevoorschijn komen”, zegt Atema. Het komende jaar zullen er meer van die restauratie- en verduurzamingswerkzaamheden volgen, zegt Sibma. „Maar misschien ook wel alvast iets op het gebied van cultuur en publieke exposities.” Ook binnen de economische samenwerkingen zijn er volop ontwikkelingen, zegt Atema. „Het is een fantastische puzzel om te kijken waar iedereen straks komt te zitten.” Namen van die bedrijven kan hij nog niet delen. „Volgend jaar zullen de bedrijven die zich hier willen gaan vestigen dat bekendmaken.” Tot die tijd probeert Niemeyer van tijd tot tijd mensen samen te brengen in de voormalige tabaksfabriek. „En misschien kunnen we komend jaar alvast nieuwe tradities starten”, mijmert Atema. Dan vol enthousiasme: „Die we na de opening natuurlijk nog groter kunnen maken!”

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 19

ADVERTENTIE

Samen leren, samen werken: Firda en TechnicNoord bouwen aan techniek van morgen De technische sector staat voor grote uitdagingen. Innovatie, groei en een steeds snellere technologische ontwikkeling vragen om vakmensen die niet alleen technisch onderlegd zijn, maar ook flexibel, nieuwsgierig en in staat om met veranderingen mee te bewegen. Veel bedrijven herkennen het: je wilt innoveren, maar de tijd, capaciteit en ruimte om medewerkers zelf op te leiden ontbreken. Ondertussen groeit de vraag naar goed geschoolde technici door en dat zal de komende jaren alleen maar toenemen.

Juist daarom is samenwerking nodig. Niet alleen binnen bedrijven, maar vooral tussen bedrijven en onderwijs. Firda en Coöperatie TechnicNoord laten zien hoe je die verbinding concreet maakt en wendbaarheid creëert. Firda ontwikkelt opleidingen die direct bijdragen aan de praktijk én die klaar zijn voor de toekomst van NoordNederland. Onderwijs dat meebeweegt met jouw bedrijf Firda voor Volwassenen is dé opleider voor volwassenen in Friesland en Noordelijk Flevoland. Elk jaar worden duizenden medewerkers en zij-instromers in sectoren als techniek, bouw en zorg geschoold. Het aanbod is geen standaardpakket, maar maatwerk dat inspeelt op de scholingsbehoeften van bedrijven en volwassenen die hun loopbaan verder willen ontwikkelen. De leertrajecten worden samen met bedrijven gebouwd, dat betekent dat ze precies aansluiten op de praktijk. Denk aan: • Flexibele leerroutes die passen bij jouw productie en planning. • Kleine groepen en persoonlijke begeleiding, zodat iedere deelnemer precies krijgt wat nodig is. • Modules die inspelen op actuele technologie en skills. • Snellere inzetbaarheid door leren in en mét de praktijk, met direct zichtbare resultaten op de werkvloer. Het is geen eenrichtingsverkeer, het is co-creatie. Zo ontstaat scholing die echt werkt. TechnicNoord: een krachtige samenwerking In 2024 bundelden toonaangevende bedrijven hun krachten in Coöperatie TechnicNoord. Hun missie: Beter Samen Werkend Leren. De coöperatie is onstaan vanuit de gezamenlijke overtuiging dat de regio verder komt als onderwijs en bedrijfsleven structureel samenwerken. De eerste leden waren Philips, Resato Hydrogen, Batenburg Beenen, Variass en Ventura Systems. Later sloten Alewijnse, Comecer en een groep verspaningsspecialisten zoals Stork/Bilfinger, NTS Norma, Hiatus, FTD, Exakt, Warnier Metaal en Astron zich aan. Samen vertegenwoordigen zij de Coörporatie TechnicNoord.

Erwin Duursma, kwartiermaker bij Coöperatie TechnicNoord, vertelt: „Samen met het volwassenenonderwijs van Firda ontwikkelen we unieke mbo-opleidingen en intensieve samenwerkingen. Denk aan de tweedaagse opleiding Mechatronica en de tweedaagse opleiding Verspaning. Op dit moment ontwikkelen we samen met een groep bedrijven een vernieuwde opleiding voor Machine operating.” Het gezamenlijk ontwikkelen van onderwijs is bijzonder én belangrijk. Bedrijven hebben immers als geen ander zicht op wat er nú nodig is op de werkvloer.

Het resultaat? Gemotiveerde studenten die klaar zijn voor de praktijk én bedrijven die beschikken over goed opgeleide vakmensen.

Werken en leren in één krachtige route Het BBL-model is eenvoudig en krachtig: studenten combineren leren en werken. Twee dagen per week volgen ze lessen in het moderne praktijkcentrum van Firda in Drachten. De overige drie dagen werken ze bij een bedrijf dat lid is van de Coöperatie TechnicNoord. Zo doen ze direct ervaring op en leren ze vaardigheden die aansluiten bij de werkvloer.

Docenten die de verbinding maken Goede docenten zijn onmisbaar in deze samenwerking. Ze brengen praktijkervaring, kennen de techniek van binnenuit en leveren maatwerk. Docent Jacques Renkema vertelt: „We kijken altijd naar wat een student al kan en wat het bedrijf nodig heeft. Soms slaan we modules over, soms versnellen we. Dat maakt het leuk én effectief.”

Ze krijgen een volwaardig salaris, intensieve begeleiding en leren met de nieuwste technieken.

Docent Dennis Grozema vult aan: „Door samen te werken ontwikkelen we persoonlijke leerroutes.

‘Door samen te werken ontwikkelen we persoonlijke leerroutes. Dat vraagt afstemming, maar het levert studenten op die precies passen bij de praktijk’

ADVERTENTIE

Dat vraagt afstemming, maar het levert studenten op die precies passen bij de praktijk.” De docenten werken nauw samen met de Coöperatie TechnicNoord en met alle betrokken bedrijven. Ze stemmen voortdurend af, evalueren de voortgang, bespreken leerdoelen, passen programma’s aan en zorgen dat studenten én werkgevers tevreden zijn. Zo blijft de opleiding toekomstbestendig.

Erwin Duursma benadrukt: „Bedrijven die al meedoen, zien het resultaat: gemotiveerde studenten, actuele kennis en een sterke verbinding tussen school en werkvloer. Het levert niet alleen vakmensen op, maar ook een duurzame relatie tussen onderwijs en bedrijfsleven waarin we elkaar doorlopend versterken. En vooral: medewerkers die met plezier groeien in hun vak.”

Soms voeren studenten opdrachten uit bij de deelnemende bedrijven. Bijvoorbeeld als daar hi-tech machines of specialistische kennis beschikbaar is. Hierdoor blijft het onderwijs niet alleen actueel, maar ook afwisselend en van hoge kwaliteit. Studenten krijgen een realistisch beeld van hun toekomstige rol. Het resultaat van de goede samenwerking? Wendbaar onderwijs dat aansluit bij de werkvloer en gemotiveerde medewerkers die snel inzetbaar zijn.

Voor wie is dit interessant? De opleidingen en cursussen zijn bedoeld voor iedereen met een vmbo- of mbo-diploma die zich verder wil ontwikkelen in de techniek. Maar natuurlijk ook voor zij-instromers. Denk aan een

‘Bedrijven die al meedoen, zien het resultaat: gemotiveerde studenten, actuele kennis en een sterke verbinding tussen school en werkvloer’ Waarom dit werkt voor bedrijven Samenwerken betekent dat je als bedrijf invloed hebt op het onderwijs. Je denkt mee over de inhoud, modules, praktijkopdrachten en vaardigheden die nodig zijn op de werkvloer. Bedrijven stellen machines, faciliteiten en kennis beschikbaar en docenten nemen dit mee in de lesstof. Zo ontstaat een opleiding of cursus die medewerkers echt verder brengt én nieuwe instroom aantrekkelijk maakt.

kok die technicus wil worden of een medewerker die na jaren hetzelfde werk toe is aan een nieuwe stap. Dankzij persoonlijke begeleiding, een talentscan en maatwerkmodules is instromen laagdrempelig. En het loont. Studenten behalen versneld een erkend mbo-diploma. Ondertussen verdienen ze een salaris en helpen ze mee om tekorten op de arbeidsmarkt in de regio te voorkomen. Intensieve begeleiding, goede docenten en leren in de praktijk maken daarbij het verschil. Laten we samen starten Wil je verkennen wat scholing, omscholing of doorontwikkeling voor jouw team, organisatie of branche kan betekenen? We denken graag mee over de mogelijkheden. Samen zetten we de eerste stap voor jouw organisatie én voor de mensen die er werken. Kijk op voor meer informatie over Firda voor Volwassenen op http://www.firda.nl/bedrijven of neem contact op via volwassenen@firda.nl. Wil je meer weten over de Coöperatie TechnicNoord? Bezoek dan de website www.technicnoord.nl.

IN 2026 (EN DAARNA) MAAR ÉÉN DOMINANT THEMA: AI 2 2 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

In dan staat 2026 opeens voor de deur. Wat kunnen we verwachten? Trendwatchers komen met hele lijsten, die allemaal afgeleiden zijn van één grote trend: het is AI, AI en nog eens AI. Dat was het, dat is het, dat blijft het. TEKST JEAN PAUL TAFFIJN ILLUSTRATIE JOB VAN DER MOLEN

ee, erg verrassend is dat niet, maar er is geen ontkomen aan. Als er íets gaat gebeuren, is het dat kunstmatige intelligentie met een nog grotere snelheid onze huiskamers, kantoorpanden en dagelijks leven binnenstoomt. En die razendsnelle ontwikkelingen betekenen dan weer dat er in noodvaart technologie op de markt komt om daar op een zo goed mogelijke manier mee om te gaan, zoals op het gebied van cybersecurity. We moeten onszelf opnieuw uitvinden. Daar komt het op neer. Want met de steeds beter worden technologie, gaan taken er heel anders uitzien. Steeds meer daarvan kunnen sneller – en vaak ook beter – worden uitgevoerd door AI. ,,Het gaat er steeds meer naartoe dat we er een ideale collega bijkrijgen, die direct doet wat we vragen.”

sneller rendabel wordt. „De hele winstgevendheid kan omhoog gaan. De kern van productiviteit en winstgevendheid is kennis en die ligt voor het oprapen. De kwaliteit van producten en diensten gaat omhoog terwijl de kosten naar praktisch nul gaan. Dat biedt grote kansen. Wie er snel en goed bij is, kan de concurrentie zo de loef afsteken en meer marktsegment pakken.” Denk aan de creatie van software, websites, extensies, apps en meer. „Je hoeft geen 85 duizend euro uit te geven aan developers die maanden bezig zijn. Je vraagt in plaats daarvan AI een concept te maken. Kost bijna niks, duurt een paar uur als je het echt goed wilt hebben. Dat kun je meteen laten testen door een senior en daarna op de markt brengen. Dat is serieus een nieuw landschap aan mogelijkheden.”

Dat zegt Jarno Duursma, AI-expert uit Groningen. Als veelgevraagd spreker liet hij afgelopen jaren al heel veel mensen kennis maken met de technologie, met de absolute kansen en ook met de risico’s.

Vraag jezelf af: wil ik liever een half uur in de wacht „Ik heb het er al sinds 2014 over en schreef het op in een boek in 2017. Toen ik er pakstaan, of word ik weg 8 jaar geleden vaak over ging spreken als de relevantste ontwikkeling van de liever direct door nabije toekomst, kreeg ik vaak nog als feedback: mooi, maar jammer dat je alleen AI een bot geholpen? noemt als trend. Niet om me op de borst te kloppen, maar ik zag toen al hoe relevant AI zou worden. Dat wisten veel meer van de experts in de wereld ook. En zo is het gegaan. Maar we zijn er nog lang niet. De ontwikkelingen gaan heel snel door.” In die uitspraak zit een waarschuwing verscholen voor ondernemers: je kunt nu niet op je handen gaan zitten. „Dat is wat je in het verleden met technologische ontwikkelingen vaker zag, dat ondernemers even wachten tot de trend is uitgeraasd en ze een mooi overzicht hebben, zodat ze weten waar ze precies in moeten investeren. Dat kan nu niet. De snelheid van de innovatie rond AI is zó groot dat de trend nooit uitgeraasd raakt. Het raakt immers de kern van je bedrijf: kennis en informatie. Het is meedoen of afhaken.” Duursma voorspelt dat mensen er op kantoor een hyperslimme collega bijkrijgen. „Zo kun je AI zien. AI is in staat na te bootsen hoe wij denken en doen, maar dan veel sneller, onvermoeibaar, geduldig en net zo slim als het collectief van mensen samen. Dat biedt ongekende mogelijkheden. Startende ondernemers kunnen daardoor veel sneller marktonderzoek doen en een rapport dat je normaal gesproken 12 uur zou kosten, is klaar terwijl je wacht. Dat betekent dus dat alles steeds sneller gaat.” SNELLER RENDABEL Door die snelheid worden heel veel kosten uitgespaard en dat betekent dat innovatie

We zijn hard op weg naar een nieuw normaal, waarin alle ondernemers de mogelijkheden van AI zien en gebruiken. Dat betekent dat de concurrentie met hetzelfde bezig is als jij. Snelheid maken is het devies. Duursma: „Wachten tot de rimpels uit het water zijn, is een slecht idee. Het water blijft golven.” NIEUWE VERDIENMODELLEN Dat nieuwe normaal zou elke ondernemer moeten nopen om uit te zoomen en serieus na te denken over zijn of haar bedrijf. „In veel bedrijven zitten mensen het grootste deel van de dag achter een beeldscherm. Dat zijn vaak taken die AI kan overnemen. Dus moeten ondernemers nadenken over hoe het bedrijf opnieuw ingericht moet worden. Uurtje-factuurtje behoort in sommige gevallen tot het verleden, nieuwe verdienmodellen moeten worden gevonden. Dat is zowel een risico als een grote kans. Mits je vaart maakt en goed nadenkt. Heel eerlijk: de meeste mensen overschatten het belang van hun eigen werk. Steeds meer kan door AI worden overgenomen.” De grotere rol van AI brengt nieuwe bedrijvigheid met zich mee. Cybersecurity is een voor de hand liggend, maar niet te onderschatten tak. Daar zijn nu al tekorten en de vraag zal alleen maar toenemen, is de verwachting. In het verlengde daarvan is het bezitten en beheren van je eigen data een

thema dat forse mogelijkheden voor nieuw ondernemerschap in zich draagt. Duursma: „Het beschermen van data wordt steeds belangrijker. Dus moeten wij ons afvragen: willen we die data in Amerikaanse handen hebben? Of wordt het tijd dat we onze eigen datacenters en clouds gaan ontwikkelen. Dat laatste lijkt me een veel beter idee en ik denk dat daar veel ontwikkelingen zitten aan te komen. Kijk maar naar Cloud of the North, dat er druk mee is. Die datasoevereiniteit wordt een kernbegrip.” NIET HEEL GEZELLIG De (nabije) toekomst die Jarno Duursma voorspiegelt, gaat over efficiëntie, snelheid, security, concurrentie en nieuwe verdienmodellen. Maar heel gezellig klinkt dat niet. „We moeten als mensen en maatschappij continu blijven onderzoeken waar we de winst kunnen pakken voor economische bedrijvigheid. Want dat is een ruggengraat van onze samenleving. Tegelijkertijd moeten we heel scherp zijn op maatschappelijke nadelen.” Duursma bedoelt daar onder meer mee dat er een ‘dehumanisering’ op gang komt. Of beter gezegd: die versnelt. Want de ontwikkeling is jaren geleden al ingezet. We zijn allemaal al gewend aan chatbots en door AI gemaakte muziek komt op. „Het is fijn om een echt mens te spreken, maar vraag jezelf af: wil ik liever een half uur in de wacht staan, of word ik dan toch liever direct door een bot geholpen?” Voor werknemers die nu veel werk achter hun laptop doen, kunnen de consequenties van de verdere ontwikkeling van AI vervelend zijn, zegt de Groninger. „Het risico is groot dat het werk wordt uitgehold. Taken die we met ons hart uitvoeren, zoals begeleiding, maar ook gewoon menselijke interactie, staan onder druk. Werkgeluk, zingeving, voldoening zijn geen loze begrippen, maar ongelofelijk waardevol.” KOPJE KOFFIE BIJ DE AUTOMAAT Eén van de grotere risico’s van deze ontwikkeling is wel dat bedrijven te veel hun focus gaan leggen op het besparen van kosten. Dat kan betekenen dat wordt gesneden in menselijk handelen. Gezellig (en nuttig!) babbelen met een kopje koffie bij de automaat kan dan weleens een zeldzaamheid worden. Het nieuwe evenwicht komt er niet, omdat AI steeds verder ontwikkelt. Duursma: „Dat is spannend. Ik zie het zo: door de technologie gaat de productiviteit flink omhoog en potentieel ook de economische winsten. Dat is goed voor velen. Tegelijkertijd moeten wij ons als mensen steeds blijven afvragen: wat zijn hiervan de consequenties? Wordt de winst eerlijk verdeeld? En hoe behouden we de menselijke maat voor de hele brede samenleving?”

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 2 3

ADVERTENTIE

‘Wat kan ik eigenlijk met AI?’ Dat is een vraag die veel ondernemers en organisaties bezighoudt. Artificiële Intelligentie (AI) ontwikkelt zich razendsnel en Noord-Nederland heeft daarin een verrassend sterke positie. Dat heeft onder andere te maken met een combinatie van kennis, samenwerking en de focus op maatschappelijke toepassingen van AI. Om de toegang tot en de mogelijkheden met AI voor ondernemers en organisaties binnen handbereik te brengen, is AI-hub Noord-Nederland opgericht. Zij ondersteunt en verbindt bedrijven en organisaties die de technologie praktisch en verantwoord toe willen passen.

Frank Drijfhout, Yvonne Kooi en Gerlof Lodewijk De AI-hub heeft perfect in beeld wat er op het gebied van AI in Noord-Nederland gebeurt. “En dat is veel, heel veel”, geeft AI-Community Officer Yvonne Kooi aan. “Er zijn veel initiatieven rondom AI en om versnippering tegen te gaan willen we dat zo goed mogelijk op elkaar aan laten sluiten. Op die manier creëren we een sterke basis voor samenwerking en innovatie. Verder willen we bedrijven en organisaties die met AI aan de slag willen gaan, in contact brengen met de juiste AI-partij. Voor een individueel bedrijf of organisatie is dat wellicht lastig, want waar moet je zijn. AI-hub Noord-Nederland heeft ze allemaal in beeld en kan bedrijven en organisaties op weg helpen. Daarnaast werken er bij de Hub allerlei experts op uiteenlopende domeinen, zoals zorg, industrie, energie, mobiliteit, onderwijs en landbouw. Er komt veel kennis samen, die weer wordt verdeeld over de drie noordelijke provincies.” Hoewel 2025 volop in het teken stond van AI, waren de ontwikkelingen al langer gaande. “Men noemde het toen nog geen AI, maar vooral het optimaliseren van bedrijfsprocessen”, vertelt Yvonne. “Pas toen Chat GPT min of meer een hype werd, kregen bedrijven en organisaties in de gaten welke mogelijkheden AI voor hen kon hebben. Maar, AI is natuurlijk veel meer dan alleen Chat GPT.” Verbindende partij “Met Chat GPT gingen de ogen wel open”, voegt Frank Drijfhout, werkzaam bij TNO en partner

Wat is AI eigenlijk? De website van AI-hub Noord-Nederland vermeldt het volgende: We spreken van AI als een systeem in staat is, net zoals mensen dat kunnen, zelfstandig beslissingen te nemen op basis van waarnemingen (data) en te leren van data. Met name dat laatste kenmerkt AI.

AI en Geletterdheid. Johan Haasjes, Senior adviseur digitale burgerschap, Biblionet: “Als Biblionet Groningen willen we – samen met partners zoals bijvoorbeeld de DANN, Digitale Academie Noord-Nederland, en de AI-hub Noord-Nederland - onze inwoners helpen bij het ontwikkelen van vaardigheden, maar zeker ook het maatschappelijk gesprek over AI faciliteren. Waarbij we naast de voordelen en kansen van AI uiteraard ook aandacht willen geven aan de uitdagingen en risico's van deze technologie. Daarvoor organiseren onze bibliotheken regelmatig activiteiten en workshops. Het actuele aanbod is te vinden op www.groningsebibliotheken.nl/agenda

van de AI-hub, toe. “Men ging zich afvragen wat AI eigenlijk inhoudt en wat het voor een bedrijf of organisatie kan betekenen. Het doel van de AIhub is ook om het speelveld van AI voor mensen bloot te leggen, want ook binnen AI zijn er allerlei

Robin van den Berg, DANN: "Een sterke digitale basis is de eerste stap naar AIgeletterdheid. Een belangrijke partner en aanbieder voor de digitale basisvaardigheden binnen het platform van de Digitale Academie zijn de bibliotheken in de drie noordelijke provincies. De bibliotheek is de plek om het internet te ontdekken, meer over je smartphone en tablet te weten te komen en aan de slag te gaan met computers. De Digitale Academie Noord-Nederland heeft daarnaast veel gratis aanbod op het gebied van basiskennis AI, begrip van hoe AI-tools werken, kansen en risico’s van AI, ethisch en verantwoord gebruik van AI en praktische toepassingen van AI. Via het online platform leren.dann.nl kunnen inwoners uit Groningen, Friesland en Drenthe kosteloos aan de slag met digitale basisvaardigheden en kan er een basis worden gelegd om verantwoord en ethisch met AI aan de slag te gaan."

innovaties gaande. Zie ons als een verbindende partij die de knopen en touwtjes aan elkaar bindt. En soms zijn er nog losse eindjes en die proberen we dan ook te verbinden. Kortom, de ondernemer of een organisatie kan met elke AI-vraag bij de AI-hub terecht. Wij kunnen de verbinding maken en mensen helpen om de volgende stap naar het juiste adres te maken. Dat kan zijn naar partners en/of eerstelijns bedrijven die aan de AI-hub zijn

ADVERTENTIE

verbonden, maar ook direct naar AIdienstverlenende bedrijven die specifiek oplossingen voor jouw bedrijf of organisatie kunnen aandragen.” Op die manier fungeert AI-hub Noord-Nederland als aanjager van het Noordelijke AI-landschap. Yvonne:“ Ons team werkt samen aan concrete projecten, met bedrijven en kennisinstellingen, zoals de Rijksuniversiteit Groningen, NHL Stenden, Hanzehogeschool en alle noordelijke MBO-opleidingen. Zo ontstaat een groeiend netwerk van kennis en samenwerking, dat zich steeds verder uitbreidt en waar ondernemers hun voordeel mee kunnen doen.” “AI is een volgende stap in automatisering”, gaat Gerlof Lodewijk, programmamanager AI-hub en verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen,

AI en Industrie: AI ziet textiel, “I’M A.I.”, NHL Stenden NHL Stenden werkt binnen het I’M A.I. ecosysteem samen met recyclingbedrijven, producenten en industriepartners aan een innovatieve oplossing voor circulair textiel. Met behulp van speciale camera’s en AI wordt de samenstelling van textiel nauwkeurig bepaald. Door verschillende vezels en materialen automatisch en in real-time te herkennen, wordt het mogelijk om kleding beter te sorteren en hoogwaardiger te recyclen. De samenwerking tussen ketenpartners brengt kennis uit productie, recycling en automatisering samen, met als doel een efficiëntere en duurzamere textielketen. Dit project wordt gefinancierd door Regieorgaan SIA onder de naam Hyperspectral Imaging of Textiles.

AI en Publieke Diensten: Gemeente-AI voor betere dienstverlening In samenwerking met Gemeente Leeuwarden en het Nimble Instituut verkent NoordNederland hoe software-robots, data en AI kunnen helpen om gemeenten sneller en accurater te laten reageren op inwoners. AI neemt geen werk over, maar ondersteunt processen en versterkt de kwaliteit van dienstverlening. Opstelling met hyperspectrale camera in het recyclelab bij NHL Stenden in Leeuwarden.

AI en Logistiek: IT Hub Hoogeveen De IT Hub ondersteunt organisaties bij het verkrijgen en toepassen van nieuwe kennis door samen te werken in verschillende sectoren met de AI-hub Noord Nederland. “Via georganiseerde kennistafels en bijeenkomsten brengen bijvoorbeeld logistieke bedrijven en organisaties hun concrete vraagstukken in. Samen met experts werken we aan oplossingen die aansluiten bij de praktijk van de sector”, vertelt Edwin Gels, directeur van de IT Hub. “Door projecten gezamenlijk op te pakken groeit niet alleen de kennis, maar ontstaan ook toepasbare AIoplossingen met zichtbare impact.”

Beste docenten op Bernoulli Instituut. Dat Noord-Nederland meetelt op het gebied van AI blijkt uit het feit dat het Bernoulli Instituut, onderdeel van de Rijksuniversiteit Groningen, de beste docenten op AI van Nederland heeft. Qua toetsing en sfeer scoort de universiteit ook bovengemiddeld (bron: Computable, 25 maart 2025)

AI en menselijk kapitaal: Bart Beima, Business strategie, AI-hub Noord-Nederland: “AI verandert de manier waarop we werken. Maar om die waarde echt te benutten, is de mens van cruciaal belang. Mensen zijn de echte hefboom en sleutel tot succes. AI vraagt om nieuwe vaardigheden en om een andere manier van samenwerken.” “Waarde ontstaat wanneer mensen begrijpen wat ze doen en kennis van zaken hebben - op de werkvloer, in beleid en in de keten. Daarom werkt de AI-hub nauw samen met noordelijke onderwijsinstellingen, overheden en brancheorganisaties aan een passend aanbod van trainingen en opleidingen zodat we aan ons menselijk kapitaal werken.”

verder. “De automatisering zoals we die kennen heeft een grens. Met AI gaat dit anders, in plaats van geautomatiseerde aansturing, leert AI van data die een bedrijf opgeslagen heeft. Dat leidt tot een fundamenteel andere manier van werken, waarmee je veel meer kunt automatiseren.” Voor Noord-Nederland liggen er vooral kansen in het mkb, gezondheid en zorg, agrifood, gebouwde omgeving, energie en duurzaamheid, haven en maritiem, mobiliteit, transport en logistiek, technische industrie en overheid. “Het is per sector afhankelijk welke toepassing van AI nuttig en interessant is”, geeft Gerlof aan. Als voorbeeld noemt hij de maritieme sector. “AI kan voor een schip alle omstandigheden die van invloed zijn op het varen in kaart brengen. Met alle gegevens bij de hand, veel meer dan je in de oude situatie had, kun je vervolgens een zo gunstig mogelijke route varen, waardoor het brandstofverbruik zo laag mogelijk wordt. Zo liggen er binnen elke sector kansen dankzij de toepassing van AI.” AI-fabriek Bij de AI-hub is men blij met de komst van de AIfabriek. Gerlof:” Niet alleen biedt dit nog meer kansen om AI-toepassingen voor diverse sectoren mogelijk te maken, het zet Noord-Nederland op

Berco Beute, Stekz: “Mijn studie AI aan het Bernoulli Instituut was een fantastisch vertrekpunt voor een rijke carrière in het brede ICT werkveld. De unieke breedte en diepte van de opleiding gaven mij niet alleen de vaardigheden, maar ook de inspiratie voor een voortvarende start. Het is met recht een regionaal instituut van wereldniveau!"

AI en Recreatie: Een lokaal outdoorbedrijf van Jan de Roos met 45 medewerkers zet in op digitalisering om nieuwe en bestaande werknemers sneller te kunnen inwerken. Het bedrijf, dat actief is in horeca, klimpark en diverse outdoor activiteiten op verschillende locaties, transformeert zijn uitgebreide personeelshandboek naar een toegankelijke digitale oplossing via een AI chatbot. Jan de Roos, De Jongens van Outdoor: "We hadden een dikke bijbel met alle processen, procedures en veiligheidsvoorschriften. Maar medewerkers moesten daar steeds doorheen bladeren om antwoorden te vinden." Vanaf eind februari kunnen werknemers direct vragen stellen over werkprocedures en veiligheidsvoorschriften voor specifieke klussen en krijgen ze meteen het juiste antwoord. De innovatie is vooral belangrijk voor het bedrijf vanwege de grote diversiteit aan activiteiten en locaties. "Een nieuw iemand onthoudt dat nooit allemaal," legt hij uit. In een volgende fase wil het bedrijf ook veel gestelde klantvragen digitaal gaan beantwoorden en het boekingssysteem koppelen.

Alex van Ginneken, Noordelijke Online Ondernemers: "Door AI slim in te zetten hebben we in ons bedrijf veel processen geoptimaliseerd en taken geautomatiseerd, waardoor mijn personal Assistant Bianca structureel tijd overhield. In plaats van die tijd te ‘besparen’, besloten we deze strategisch te herinvesteren: we gaven hem terug aan onze klanten in de vorm van extra persoonlijke aandacht en het ophalen van testimonials en klantverhalen. Dit bleek een gouden zet. Het leverde unieke content op, waardevolle inzichten en sterkere klantrelaties.”

het gebied van AI nadrukkelijk op de kaart en zorgt ervoor dat Europa rekencapaciteit kan opbouwen dat onafhankelijk is van buitenlandse rekencapaciteit. Dat laatste vinden we met elkaar heel erg belangrijk.”

ADVERTENTIE

“Bovendien”, gaat Gerlof verder, “kunnen binnen de AI-fabriek, door die onafhankelijkheid, modellen ontwikkeld worden, óók voor kritische sectoren als de zorg, die in Noord-Nederland al sterk ontwikkeld is. We zetten daarmee niet alleen in op de gezondheid van de inwoners, de ontwikkeling van allerlei modellen kan ook bijdragen aan de komst van bedrijven daar omheen, die producten gaan maken die interessant zijn voor heel Nederland of zelfs Europa. Tenslotte is mijn overtuiging dat de AIfabriek voor veel nieuwe bedrijvigheid gaat zorgen, uit start-ups of hervestiging van bedrijven. Ze zullen optimaal willen profiteren van enorme rekencapaciteit, datasets en expertise die de fabriek beschikbaar heeft.” Digitale soevereiniteit Het Noorden moet een plek worden waar AI nuchter, praktisch, verantwoord, innovatief en ethisch wordt ingezet, vinden Yvonne, Frank en Gerlof. “Je hebt het dan over digitale soevereiniteit, over ethische -, juridische - en sociale aspecten. We willen als Noord-Nederland zelf de controle houden over AI. Zelf de infrastructuur, open standaarden en transparante modellen ontwikkelen, zodat de samenleving er van op aan kan dat AI veilig, betrouwbaar en ethisch verantwoord wordt ingezet. Voor het succes van de economische impact van de AIfabriek is de digitale soevereiniteit essentieel. Daarom moeten we ons bewust zijn van hoe AI werkt en wat de beperkingen zijn. Want, AI kan van alles uitwerken, maar de vraag of het allemaal klopt moet altijd gesteld worden. Kortom, we moeten ons er van bewust zijn hoe AI werkt en wat de beperkingen zijn.” Gerlof:” Vooral de juridische paragraaf is belangrijk. AI kan niet verantwoordelijk zijn voor de besluiten die het neemt. De mens speelt altijd een rol. Daarom moet je er goed over nadenken hoe je AI in je bedrijfsproces gaat inpassen. Hoe certificeer je een proces waar AI in gebruikt wordt. Hoe houd je het werk interessant als AI alles voorkauwt? Rond dit soort vragen realiseren we een netwerk waarin bedrijven en wetenschappers samenwerken. Op die manier dragen we samen bij aan een duurzame economische groei van Noord-Nederland.”

Fabian Compagner, ToPerform, Meppel: "ToPerform heeft een sensor ontwikkeld voor real-time detectie van vervuiling aan de binnenzijde van pijpleidingen. De technologie wordt getest in de pilot plant van BioBTX. Met machine learning worden thermische signalen geanalyseerd en voorspellende modellen ontwikkeld voor vervuilingsopbouw, als basis voor bredere industriële toepassing. Deze pilot helpt ons niet alleen de sensor te verbeteren, maar ook slimmer onderhoud in de procesindustrie mogelijk te maken.”

AI en Energie & Logistiek: Jeroen Jansen, Business strategie, AI-hub Noord-Nederland: “In Nederland gebruiken we steeds meer stroom voor o.a. verwarming met warmtepompen, zonnepanelen, elektrische auto’s en zelfs vrachtwagens die volledig elektrisch rijden. Hierdoor raakt het stroomnet overvol en kan het niet altijd aan. In Noord Nederland hebben we verstand van energie én ICT. Met ICT kunnen deze apparaten met elkaar communiceren. Vervolgens kan Kunstmatige intelligentie (AI) ze slim met elkaar laten samenwerken, zodat het net in balans blijft en we een stabiel net behouden en kunnen uitbreiden met optimaal gebruik van de capaciteit die we hebben. De nieuwe AI Factory in Groningen kan hier een uitstekende rol in spelen. Samen met de AI-hub Noord-Nederland, universiteiten en MKB bedrijven ontwikkelen we innovaties voor duurzame energie.”

AI en de RUG: Gorbi Logeswaranathan, Jantina Tammes School: "De kracht van de Rijksuniversiteit Groningen is haar multidisciplinariteit; niet alleen gebeurt hier technische innovatie, ook is er sterke expertise over de ethische, juridische en maatschappelijke aspecten. De Jantina Tammes School is het aanspreekpunt binnen de universiteit op het onderwerp AI en digitalisering. We maken de connectie tussen bedrijven en wetenschappers, in deze volle breedte. Zo zorgen we dat technologische vernieuwing hand in hand gaat met maatschappelijke verantwoordelijkheid."

AI en Landbouw: Joke Bruining, project manager Digiagro, TNO: “Het Digiagro project is ontstaan uit de netwerktafel van de AI-hub Noord-Nederland, waarbij kennisinstellingen aan de hand van 4 use cases van verschillende bedrijven samenwerken aan de ontwikkeling van generieke bouwblokken (ai en robotica). Het project heeft nu al geleid tot het winnen van de innovatieprijs bij Potato Europe met de ziekzoeker.”

AI en Gezondheid: Gro-business en Team050 Team050, een Groningse zorginstelling voor jeugdigen en gezinnen, zoekt naar manieren om minder uren aan rapportages te besteden en meer aandacht te kunnen geven aan het daadwerkelijk verlenen van zorg. Via de masterclassreeks Gro Your Business van GroBusiness verkenden zij samen met expertpartij DataNorth hoe intakegesprekken met ouders automatisch kunnen worden omgezet in conceptverslagen. Deze worden omgezet in hun vertrouwde formats, die zij daarna zelf controleren en vervolgens kunnen aanbieden aan de gedragswetenschapper. Omdat alle gegevens binnen de eigen, goed beveiligde systemen kunnen blijven en volgens de privacyregels worden verwerkt, voelt dit voor Team050 als een verantwoorde eerste stap met AI.

Dus, ben je een ondernemer die iets wil met AI? Neem contact op en we verbinden je! Dat kan via de AI-hub, maar ook via de 3 eerste lijns organisaties van de 3 noordelijke provincies: Yn-business, Gro-Business of Ik Ben Drents Ondernemer (IBDO).

AI Actueel: Samenwerking Noord biedt podium aan AI-start ups Iedere veertien dagen presenteren Bas Baalmans en Wijnand Aalderink van Samenwerking Noord hun digitale magazine AI Actueel waarin Noordelijke AIondernemers zich presenteren. De meest diverse mogelijkheden komen voorbij: in de zorg, in de bouw, in de agrarische sector, bij de overheid … AI is overal. Met hun groene en rode hoed bespreken Bas en Wijnand de kansen en de kaders om AI verder te brengen in het Noorden.

www.aihub-noord.nl www.ynbusiness.nl www.economicboardgroningen.nl/grobusiness www.ikbendrentsondernemer.nl

RONALD MULDER

MONOPOLY

onopoly was ooit bedoeld als waarschuwing tegen het kapitalisme, betoogt Ronald Mulder. Dat is later verkeerd uitgepakt en daarom vindt hij een waar-

deloos spel.

Een van de vele dingen die ik nooit begrepen heb, is de populariteit van het bordspel Monopoly. Het is een waardeloos spel: wie in de eerste beurten het geluk heeft om de meeste straten te mogen kopen, zal negen van de tien keer winnen. De rest van het spel bestaat eruit dat de overige deelnemers hun bezittingen langzaam maar zeker verliezen aan deze monopolist. De kans op een ommekeer in het spelverloop is vrijwel nihil. Stomvervelend. Het grappige is, of het wrange, zo u wilt, dat het spel en het onvermijdelijke spelverloop bedacht zijn als waarschuwing tegen het kapitalisme. De bedenker, in 1903, was Lizzie Magie, een feministisch activiste, leerling van de helaas vrijwel vergeten econoom Henry George. Haar ‘spel’ had als doel de Grote Lelijke Leugen van het kapitalisme bloot te leggen: de ‘vrije markt’ leidt niet tot de meeste welvaart voor iedereen, maar tot een concentratie van kapitaal bij een kleine minderheid. Geld stroomt van beneden naar boven, niet andersom.

Het oorspronkelijke spel van Lizzie Magie kon je op twee manieren spelen: zoals we het nu kennen, maar ook met andere spelregels, die samenwerking stimuleerden en beloonden. Deze coöperatieve variant leverde betere ‘maatschappelijke resultaten’ op, maar helaas, Magies vrienden en andere proefkonijnen bleken spelen om te winnen veel leuker te vinden, ook al leidde dat meestal tot verlies.

Ronald Mulder is ondernemer en econoom. Man van weinig woorden. @ronaldmulder

79 procent van de Zwitsers stemde deze maand tegen een erfbelasting voor vermogens boven de 50 miljoen Zwitserse frank, een rijkdom die slechts voor 0,3 procent van de Zwitsers is weggelegd. Mensen hebben liever een wereld met winnaars en verliezers, dan een wereld waarin iedereen genoeg heeft. Het zal iets te maken hebben met een absurde overschatting van de eigen winkansen – we zijn als soort erg slecht in kansberekening, daarom zijn casino’s ook zo succesvol. En we kunnen ons beter verplaatsen in een miljonair dan in een dakloze; dat helpt ook. Maar verstandig is het allemaal niet.

Groot deel van de mensen gelooft in de Grote Lelijke Leugen In zijn educatieve versie werd het spel geen succes. De verspreiding bleef beperkt tot vrienden en bekenden van Magie. 30 jaar later kwam een exemplaar in handen van ene Charles Darrow, die het spel verbeterde, het de naam Monopoly gaf en het verkocht aan spellenfabrikant Parker Brothers. Pas nadat Monopoly een verkoopsucces was geworden, ontdekte Parker Brothers de wortels van het spel. Ze boden de inmiddels bejaarde Lizzie Magie 500 dollar voor haar rechten, wat ze accepteerde. Ik moest hieraan denken toen ik onlangs las dat de rijkste 0,001 procent van de mensheid (nog geen 60.000 mensen) drie keer zoveel rijkdom bezit als de armste helft (4 miljard mensen), en dat de verschillen steeds groter worden. Dat dit niet tot massale protesten leidt, in ieder geval niet in ons deel van de wereld, komt doordat een groot deel van de mensen in de Grote Lelijke Leugen gelooft. „De kleine, rijke top trekt de hele piramide omhoog. Ook die armste helft heeft het nu beter dan 30 jaar geleden.” Maar dat is natuurlijk niet waar je het mee moet vergelijken. Waar hadden we kunnen zijn als we een ander spelletje hadden gespeeld dan Monopoly, dat is de relevante vraag.

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 2 7

ADVERTENTIE

‘We doen het sámen’ Wat in 2005 begon met een vrachtwagen, een bus, een heftruck en wat opslagruimte is uitgegroeid tot een florerend familiebedrijf met in totaal zo’n twintig mensen aan het werk.

Van links naar rechts: Jens Schaap, Petra Schaap de With, Durk Schaap, Sven Schaap en Wolff (de hond op de voorgrond). Schaap De With uit Heerenveen is gespecialiseerd in verhuur en transport van rijplaten, draglineschotten en speciaal transport. Maar bovenal is het een bedrijf van ondernemerschap en familiebanden.

planning moet kloppen. Ons bedrijf is VCA gecertificeerd, we hebben veiligheid en kwaliteit hoog in het vaandel staan. En met een goed team en duidelijke afspraken is het bij ons altijd: geen bericht is goed bericht.”

Meisjesdroom Voor Petra Schaap-De With zit het ondernemen in de familie. „Als meisje stond ik al in de garage van mijn vader. Ik wilde chauffeur worden.” Haar ouders hadden in de jaren tachtig een transportbedrijf dat ze helaas onvoorzien moesten verkopen. Petra bleef daar op kantoor, maar haar vader moedigde haar aan om zelf iets te beginnen. Durk Schaap werkte destijds in de staalconstructies met een voorliefde voor voertuigen en techniek. Door een val van een dak besloot hij een veiliger beroep te kiezen. Petra: „Durk is echt onze Willy Wortel. Hij denkt altijd in oplossingen.” Samen richtten ze zich op rijplatenverhuur en transport, een keuze die succesvol bleek.

‘Gewoon doorpakken, een dag is lang’

‘Investeren in eigen materieel’ Geen bericht is goed bericht Schaap De With arriveert als eerste om tijdelijke wegen aan te leggen, en vertrekt als laatste, als het werk erop zit. Ze werken voor projecten in de infrastructuur, wegen waterbouw, hoogspanningsprojecten, bouw én festivals. „We hebben altijd geprobeerd te investeren in eigen materieel,” zegt Durk. Inmiddels is tweederde van het materieel volledig eigendom. Petra doet de organisatie en planning en bewaakt de kwaliteit. „Ons materieel moet er goed uitzien en de

De nieuwe generatie Zonen Sven (26) en Jens (25) werken inmiddels volledig mee in het bedrijf. Al vanaf hun vijftiende, via ‘werken en leren’, als terreinmedewerker; met de heftruck vrachtwagens laden en lossen, en schoonmaken van de materialen. Sven vond vanaf zijn achttiende als chauffeur zijn weg in speciaal transport. Sinds zijn 23e ondersteunt hij de planning. „We zochten iemand die mij kon helpen. Hij regelt alles op zijn eigen manier. Dat is mooi,” zegt Petra. Jens rijdt ook vanaf zijn achttiende op de vrachtwagen, hoofdzakelijk in het rijplatentransport met kraantrailer en afstandsbediening. „Hij heeft goed inzicht in situaties, hij komt altijd met goede oplossingen.” Met hun komst kreeg het bedrijf een nieuwe impuls: digitalisering, werken met apps, fotoregistratie en een strakker ICT-systeem. Durk: „Ik zeg altijd: als je een idee hebt, zeg het. Misschien ben ik wel vastgeroest. Iedereen mag hier meedenken.” Op afstand bestuurbare vrachtwagen Nieuwe inzichten leidden eerder al tot opvallende vernieuwingen. Een aansprekend voorbeeld is de vrachtwagen met afstandsbediening, een innovatie uit 2008. Durk: „We zagen een collega met zo’n auto. Het systeem was hydraulisch, maar

ik zag meer in elektro-cilinders. Samen met de bedenker bouwden we het systeem om.” Dat leverde een item op in RTL Transportwereld. Petra: „Dat was in 2008, maar klanten hebben het er soms nog over.” De innovatie maakt het werk efficiënter: de chauffeur zit op de kraan, lost een rijplaat en verplaatst de vrachtwagen op afstand, vanaf de kraan. Durk: „Mensen roepen soms geschrokken: ‘Meneer, uw vrachtwagen rijdt zonder chauffeur!’” Strikte registratie Rijplaten zijn kostbaar. Daarom werkt Schaap De With met een strak registratiesysteem. Petra: „We houden alles precies bij. Mensen zijn inventief als het om diefstal gaat. We hebben zelfs wel eens een rechercheur ingeschakeld om verdwenen platen op te sporen.” Binnen het collectief van rijplatenbedrijven werd een ‘smoelenboek’ met logo’s ontwikkeld. „Ieder bedrijf heeft eigen logo’s in de platen. Zo kunnen handelaren in oud ijzer checken of het klopt wat ze wordt aangeboden.” De jaarlijkse grote evenementen, waaraan ze meewerken zijn Brêgepop Festival en Veenhoopfestival. Het hoogtepunt is het Truckstar Festival in Assen. „We leveren daar de rijplaten, maar we zijn zelf ook aanwezig met een feestcontainer en hot tub. Voor ons het feest van het jaar!” Vooruitkijkend hoopt het echtpaar dat hun zonen de komende jaren nog meer leiding nemen. „Het is mooi dat zij het oppakken. Een familiebedrijf met opvolging zie je steeds minder.” Trots zijn ze zeker. Maar zoals Durk zegt: „We leren ook nog elke dag. En we blijven openstaan voor nieuwe ideeën.” www.schaapdewith.nl

ADVERTENTIE

‘We zijn een dynamisch onderdeel van de oplossing’ Wat in 1935 begon als leverancier van olie, brandstoffen en smeermiddelen, is anno 2025 uitgegroeid tot een bedrijf dat sterk inzet op vernieuwende mobiliteits- en energie-oplossingen. Schouten Energy, daar hebben we het over, is actief in de Randstad en de Noordelijke markt. „We geloven in elektriciteit, bio brandstoffen, bio LNG en waterstof. In de visie van Schouten Energy hebben we met elkaar de taak om transport schoner te maken. Dat doen we ook, maar wel in een tempo dat reëel is”, zegt Erik Zwaan, commercieel manager bij Schouten Energy.

Schouten Energy is een zelfstandig familiebedrijf met een eigen kantoor in Alphen aan de Rijn, met een depot, magazijn en eigen vloot tankwagens. In 2018 bestond de omzet nog voor 85 procent uit brandstof en voor 15 procent uit smeermiddelen. “In 2030 zal die verhouding er heel anders uitzien”, weet Zwaan. „De wereldenergiebehoefte zal met 30 procent stijgen, terwijl we tegelijkertijd een CO₂-reductie moeten realiseren. Dat is een uitdaging. Een groot deel van de omzet zal in 2030 komen uit fossiele brandstof, duurzame brandstoffen, elektra, tankpassen en de daarbij behorende services. De energietransitie betekent ook dat je de vraag stelt hoe je jezelf gaat organiseren, met wie je gaat samenwerken en met wie niet. Ik ben overtuigd van het feit dat daarin het nodige gaat veranderen.” Nieuwe aanpak Schouten Energy is van origine uit een handelshuis en dat zal zo blijven. „We produceren niets zelf, we verhandelen alleen”, vertelt Zwaan. „Handelen in andere producten als olie, brandstof of smeermiddelen vraagt wel om een nieuwe aanpak. Elektra is een andere tak van sport, waar wij, naast onze traditionele producten, bewust voor hebben gekozen. We willen onze klanten op weg helpen naar schone mobiliteitsoplossingen, zoals elektriciteit en waterstof, maar ook duurzame brandstoffen, waarvan de HVObrandstof een voorbeeld is. HVO100 bijvoorbeeld zorgt voor circa 89 procent minder CO₂-uitstoot ten opzichte van conventionele diesel.” „Het realiseren van bijvoorbeeld laadpleinen of energy hubs met bio brandstoffen gebeurt nu vaak samen met de klant op hun terrein, waarbij beide partijen er voordeel uit kunnen halen. Het heel transparant werken, helder communiceren en de hele keten in kaart brengen is daar een nog belangrijker onderdeel van geworden. Van zonnepanelen, windmolens, batterij-oplossingen, EMS, subsidies en laadpaal tot tank- & laadpas, alles wordt door Schouten Energy samen met de

klant in kaart gebracht en verbonden.” Van tankpas tot laadplein en van laadpaal tot waterstof, Schouten Energy is binnen een breed scala van de energietransitie actief. „We bieden altijd maatwerk en bekijken per klant wat de behoefte is, inclusief de subsidiemogelijkheden. Dat gaat van één laadpaal tot complete energy hubs. Een uniek product is onze tank- & laadpas. De schouten energypas combineert tanken van diverse brandstoffen en laden van elektrische voertuigen, in heel Europa. Daarmee maken we een koppeling tussen traditioneel brandstofverbruik en nieuwe mobiliteitsvormen.” Laadpleinen Waar Schouten Energy ook vooruitstrevend in is, zijn de laadpleinen, waarvan er inmiddels meerdere zijn gerealiseerd. Op een laadplein kunnen meerdere voertuigen tegelijk en efficiënt worden opgeladen. Onlangs werd nog een laadplein bij een klant in Diemen geopend, die aan alle moderne eisen voldoet. „Daar hebben we voor vergunningen gezorgd, de stroomvoorziening gerealiseerd, de meest optimale locatie bepaald en de potentie voor de gebruiker vergroot, uiteraard in nauw overleg met de klant”, vertelt Zwaan. „Het laadplein heeft voldoende capaciteit om meerdere vrachtwagens tegelijk (overnight/hyperfast) op te laden. De stroom is afkomstig van zonnepanelen op het terrein en dankzij slimme oplossingen, zoals bijvoorbeeld batterijen en software, kan het bedrijf de vrachtwagens en andere voertuigen ook ’s nachts opladen.” Waardevol „We onderscheiden ons in de omgang met relaties, klanten zijn vaak jarenlang bij ons, we weten alles van elkaar. Dat is heel waardevol en onderschatten we niet. Ook de boer die nog

Erik Zwaan

gewoon 500 liter stookolie nodig heeft, is van harte welkom bij Schouten Energy. We zijn vooral gericht op het lokale, waardoor we dichtbij onze klanten zitten. Wie met ons belt is geen klantnummer, we spreken dezelfde taal, dat spreekt aan. Daarnaast zijn we transparant. Zo bieden we een open calculatie van onze laadpleinen. Klanten die voor zekerheid en kwaliteit kiezen, zijn bij Schouten Energy aan het juiste adres.” Uitdaging Dat elektrificatie en ook waterstof een heel andere dimensie met zich meebrengen is duidelijk. „We zien al transportbedrijven waar men naast de traditionele transportplanner inmiddels ook een energieplanner in dienst heeft. Er komt veel kijken bij het optimaal gebruik maken van elektriciteit en andere energiedragers. Dat is een nieuwe uitdaging voor veel bedrijven.” Zwaan is er van overtuigd dat de weg die is ingezet onomkeerbaar is. „Van de klanten die we spreken, en dat zijn er veel, is er niemand die niet mee wil in de energietransitie. We hebben met elkaar de taak om transport schoner te maken en dat gaan we ook doen. Maar wel in een tempo dat reëel is, waarbij we de fossiele brandstoffen niet vergeten en ook de komende jaren juist in willen vullen. Wat dat betreft zijn het mooie tijden, er is genoeg te doen.” www.schoutenenergy.nl

LEIDERSCHAP

Tip van Bakschik Martirosian „Denk groot, neem kleine stappen. Heb geduld, maar zet door. Soms moet je iets sneller een idee loslaten en je focus verleggen. Maar maak niet de fout te denken dat dat opgeven is. Dat is gewoon keuzes maken.”

Durf over te dragen „Wat Bakschik hier deelt, herken ik zo bij veel ondernemers (inclusief mezelf natuurlijk): ze starten als bevlogen vakidioten die álles zelf willen doen, omdat ze het simpelweg het beste kunnen en omdat ze heel ver willen gaan om iets voor elkaar te krijgen. Maar juist daar ligt de grootste groeipijn: leren loslaten van wat je zelf zo goed kunt. Want wanneer je durft over te dragen, bouw je geen bedrijf dat om jou draait, maar een organisatie die zonder jou verder kan. Dat zou je toekomstbestendig leiderschap kunnen noemen.” Peter Scherjon begeleidt ondernemers vanuit Hartman & Hartman.

BAKSCHIK MARTIROSIAN

3 0 L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5

Ondernemen is vallen en weer opstaan, uithuilen en aanpakken. Het is leiderschap tonen en benaderbaar zijn, focus houden en uitzoomen. Elke ondernemer is uniek, alle ondernemers hebben te maken met gelijksoortige uitdagingen. In deze serie zoeken we de steentjes in de schoenen en de schatten die eronder verborgen liggen.

BAKSCHIK, VAN VLUCHTELING NAAR BEDRIJF MET 41 MEDEWERKERS TEKST JEAN-PAUL TAFFIJN FOTO BOUDEWIJN BENTING

ijn verhaal leest als een jongensboek, zijn geschiedenis voelt als een voorbeeld. Bakschik Martirosian (34) bewijst al 13 jaar dat dingen kunnen die velen voor onmogelijk hielden. Van de vlucht uit Armenië, via asielzoekerscentra en illegaal verblijf naar een snelgroeiend bedrijf. Dat is het verhaal waar hij bekendheid mee verwierf. „Maar dat wil ik wel een beetje achter me laten. Ik ben gewoon een Nederlandse ondernemer met twee kinderen die hard zijn best doet.” Dat ‘gewoon’ is en blijft betrekkelijk. Niet veel mensen nemen zo veel risico’s om te komen waar ze willen. Bakschik leende van verschillende mensen geld om zijn eerste lasersnijmachine aan te kunnen schaffen. BMTEC was geboren. Een dag nadat hij zijn verblijfsvergunning kreeg, schreef hij zich in bij de Kamer van Koophandel. Hij zette de machine op zijn slaapkamer in Stadskanaal en ging aan het werk. Hard aan het werk. Een paar verhuizingen later zijn we inmiddels en binnenkort gaat de spade in de grond voor zijn eigen nieuwbouwpand op bedrijventerrein A37 in Emmen. Goed voor 6000 vierkante meter fabriek. „Ja, ik moet mezelf bij elke fase opnieuw uitvinden. Dat geldt voor het hele team trouwens. Dat is spannend en leuk, maar ook echt moeilijk. Kijk, ik ben vooral techneut en later heb ik ontdekt dat ik commercieel ook goed ben. Maar een manager? Dat ben ik dus echt niet. Ik ben geen structuurman, meer iemand die altijd met ideeën rondloopt. Dat is iets waar ik in het begin natuurlijk niet bij stil had gestaan. Ik wilde gewoon groeien en groot worden. Punt.” Dat is nog steeds zo. Bakschik liep aan tegen wat veel ondernemers zullen herkennen: hij moest zijn eigen rol binnen het bedrijf ernstig onder de loep nemen en

concluderen dat hij mensen nodig had die naast hem staan. „Voor mij is dat wel een ding geweest ja. Weet je, ik was gewend om alles zelf te doen. Van jongs af aan al. Als je iets wilt, dan moet je het regelen. Zo ben ik gevormd.” In het begin werkt dat geweldig. Het is lekker overzichtelijk, je hoeft met niemand rekening te houden, je weet zelf precies hoe alles het beste gaat. „Maar ja, ik had als belangrijkste doel dat ik wilde groeien. En dat lukt gewoon niet in je eentje. Dus heb ik na pakweg anderhalf jaar mijn eerste medewerker aangesteld. Hij deed het handwerk met de machine, zodat ik erop uit kon om klanten aan te sluiten. Van alle fases en perikelen die ik in al die jaren heb meegemaakt, vond ik dat toch het moeilijkste moment. De switch naar medewerkers heeft heel veel impact. Je hebt opeens niet meer alleen jezelf om voor te zorgen, je rol verandert. En je moet vertrouwen in iemand anders hebben.” Dat is een leerproces dat de Armeense Drent doorkwam met behulp van veel advies. „Ik wist: je moet luisteren, dingen oppikken, leren van anderen. Ik heb altijd al veel gesproken met andere ondernemers. Ik wilde weten hoe ze succesvol waren geworden, maar vooral ook wat er mis ging. Dat doe ik nog steeds trouwens, veel praten.

Als je wil schalen, moet je jezelf overbodig maken

Volgens mij heb ik het geluk dat ik het niet zo moeilijk vind om me kwetsbaar op te stellen. Bij mij gaat alles ook heus niet perfect.” Inmiddels werken er 41 mensen (in Emmen en Armenië) bij BMTEC en groeit de omzet dit jaar met 50 procent. „Mijn rol is helemaal anders. Als je wil schalen, moet je jezelf overbodig maken. In het begin zat alle kennis in mijn hoofd. Ik kende de processen, de machines, de klanten. Dat heb ik meer en meer uit handen gegeven. En dat is niet makkelijk, omdat het je eigen bedrijf is, weet je alles het beste, denk je. Maar ik heb geleerd dat anderen beter zijn in sommige dingen, en dat mijn manier niet altijd de beste manier is. Ik ben nog steeds een soort supermedewerker die alles weet en ziet. De vraag is: moet je alles willen beslissen? Loslaten is niet makkelijk, maar het kan. Dat is één van die dingen die ik van andere ondernemers leerde. Veel van hen trappen in dezelfde val: dat je veel te lang je met alles blijft bemoeien, dat je aan micromanagement doet terwijl je er voor de grote lijn bent en het aan je mensen moet overlaten.” Een goed managementteam (mt). Daarin zit hem de crux. „Als je hard wil groeien, dan moeten je mensen meegroeien. Ja, en soms lukt dat niet en moet je afscheid nemen. Dat is misschien wel het belangrijkste wat ik nu doe: steeds ervoor zorgen dat de juiste mensen op de goede plekken zitten. Ik hang er wat meer boven. Ik kijk mee en stuur bij. En zo heb ik ruimte om verder naar de toekomst te kijken en plannen te maken.” Het was een soort lawine, de afgelopen 13 jaar. Starten, van één naar twee naar 41 medewerkers, van slaapkamer naar steeds grotere panden, van de eerste klant naar de duizenden van nu. „We hebben laatst in het mt afgesproken dat we wat vaker terug gaan kijken en successen gaan vieren. Dat is echt een gevaar, dat je alleen maar door,

door, door gaat. Daar moet ik echt op letten.” Hij lacht. „13 jaar al. Het voelt soms nog steeds alsof ik net begonnen ben.” Dat heeft vast te maken met zijn manier van denken. Tevreden achteroverleunen zal hij nooit doen. Ook al heeft hij inmiddels een gezin met twee jonge dochters en een goed lopend bedrijf. De nieuwe fabriek staat er volgend jaar pas, maar nu al plant hij de volgende fase, met een grotere productielocatie in Duitsland. Wie Bakschik Martirosian hoort praten, kan niet anders dan zich afvragen: waar komt die enorme drive vandaan? Is het bewijsdrang? „Iemand zei mij jaren geleden al eens: jij kunt groter worden dan VDL. Dat blijft dan hangen en dan wil ik dat laten zien. Voor wie? Ik weet het niet. Voor mezelf vooral, denk ik.” Bakschik is meer dan dat mooie verhaal van die vluchteling die het gemaakt heeft. Toch zitten in zijn roerige jeugd zijn aanjagers. We kunnen er niet omheen. „Als je vanaf kind altijd hebt moeten vechten om te overleven, dan vormt je dat. Ik ben er een doorzetter van geworden. Opgeven is er bij mij nooit bij. Toen was het leven heel fragiel. Ik heb al vroeg tegen mezelf gezegd: ik ga hard werken zodat ik dat niet meer hoef mee te maken. Ik wilde dat niemand ons meer kon negeren, zoals toen lang gebeurde. En nu komen ondernemers met mij praten om iets op te steken. Dat vind ik echt mooi.”

BMTEC Kern van het nieuwe BMTEC is softwareplatform CutWise. Klanten kunnen daarop razendsnel hun onderdelen gesneden uit kunststof, metaal of rubber bestellen. Het heel ver geautomatiseerde proces belooft een razendsnelle levertijd, en dat is ideaal voor onderdelen die kritiek zijn, zoals in fabrieken, de medische wereld en de luchtvaart.

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 31

ADVERTENTIE

‘Het bijzondere aan tape is dat je deze één keer kan gebruiken’ Zelfklevende tapes, lijmen en klittenband. Noem het maar op en Tapir Tapes kan het maken en (laten) leveren vanuit Emmen-Zuid, vlak bij Oranjedorp. Het Emmer pand gaat met de tijd mee, terwijl directeur Alexander Evenhuis (51) blij is met de buren van Timmer BV. Daar huurt het flexibele Tapir Tapes immers extra ruimte bij voor de eigen opslag.

De groothandel begon officieel in 1997 in Odoornerveen, onder de rook van Schoonoord en Odoorn. Oprichter was in die tijd Odoornervener Sjaak Janson. De grondlegger vroeg vanwege toenemende drukte of zijn dorpsgenoot Evenhuis wilde aanhaken als eerste personeelslid. Alweer twintig jaar in Emmen De toen ook al technisch onderlegde Evenhuis had begin deze eeuw wel zin in een nieuwe uitdaging na enige jaren werken in de landbouwen melktechniek. „Zo gingen we dus samenwerken; eerst vanuit een huurpand in Borger en nu zit het bedrijf alweer twintig jaar in Emmen”, vertelt Evenhuis. De vijftiger weet goed hoe de hazen lopen en nam in 2018 het stokje officieel over van Janson, die nu geniet van zijn pensioen. Vandaag de dag bestaat het team uit zestien mensen. Tapir Tapes maakt toepassingen voor onder (veel) meer woninginrichting, elektronica, bouwen constructie en kunststofverwerking. Het aanbod is heel breed, weet Evenhuis. Maar aan de andere kant kan er altijd maatwerk worden geleverd. Zo maakt het bedrijf met een laser(machine) een bepaald patroon uit een dubbelzijdig polyester tape om daarna printplaten te voorzien van een lijmlaag. Daardoor ontstaan moederborden die helpen bij het maken van röntgenfoto’s in ziekenhuizen. Maatwerkspecialist Zoals gemeld heeft de Emmer onderneming een groothandelfunctie met zeer veel verschillende soorten tapes en lijmen, maar de toegevoegde waarde is onder meer dat het materiaal altijd op maat - en in een bepaalde vorm - kan worden gemaakt voor klanten. Een toegevoegde waarde bieden aan de klant als maatwerkspecialist, anders gezegd. „Door onze specialismen - en met dank aan ons uitgebreide machinepark - kunnen we ons onderscheiden en krijgen we mooie opdrachten”, zegt Evenhuis terwijl een

Alexander Evenhuis in het pand van Tapir Tapes.

medewerker in het magazijn druk in de weer is op zijn heftruck. Maatwerkspecialist worden is een proces van jaren. Evenhuis: „Dat gaat niet van vandaag op morgen. Klanten komen bij ons met een probleem of uitdaging. Met dit specifieke vraagstuk gaan wij aan de slag. Twee jaar geleden moest iedereen in Nederland brandmelders in huis hebben vanwege nieuwe wetgeving. De dubbelzijdige tape om deze melders te laten functioneren komt hier bij ons vandaan. En weet jij wel dat wij ook dubbelzijdige tape maken om jouw telefoonscherm vast te kunnen plakken op het moederbord?”

‘Geen oplossing is gelijk’ „Het bijzondere aan tape is ook dat je deze één keer kan gebruiken”, zegt Evenhuis veelzeggend genoeg. „Geen oplossing is gelijk en daarom kunnen we terugvallen op een creatief team. Ons pand werd tien jaar geleden uitgebreid en dat was pure noodzaak. We hadden simpelweg geen keuze.” Meer algemeen vindt Evenhuis een goede werksfeer uiterst belangrijk. „Mensen moeten met een glimlach naar het werk gaan en weer naar huis terugkeren; dat is voor ons een kernwaarde. Groei is leuk, maar niet ten koste van alles.” Op het vlak van duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen heeft Tapir Tapes zonnepanelen op het dak laten plaatsen. „Verder gaan we volgend jaar van het gas af en maken de keuze voor warmtepompen. We hebben ook een verantwoordelijkheid richting de directe omgeving van ons bedrijf.”

‘Iedereen heeft het vak geleerd van zijn of haar voorganger’ Evenhuis en zijn collega’s werken in een bijzondere branche. „Maar we zijn ook familiair en samen met de dynamiek op de bedrijfsvloer vormt dit alles een uniek geheel, denk ik. Er is geen opleiding voor dit specifieke en creatieve werk. Iedereen heeft het vak geleerd van zijn of haar voorganger. We staan voor een bepaalde kwaliteit die we leveren en hebben heel ver weg ook klanten in China, Kazachstan en de Verenigde Staten.” Tapir.nl

De medewerkers Peter (voorgrond) en Adrie zijn hier aan de slag.

Honderden start-ups zien jaarlijks het levenslicht. Veel daarvan groeien op tot een stabiele onderneming, sommige stranden vroegtijdig, een heel klein deel verovert de wereld. Wie zijn die starters, wat willen ze, wat doen en laten ze ervoor, waar willen ze heen? Start Me Up duikt in een wereld vol beloften, onzekerheid, doorzettingskracht, visie en hard werken. Waker Cyber Security Wie Mathijs Hummel, Haio de Vries en Pieter Compaan Wat Cybersecurity Waar Zuidlaren Waarom Om meer te doen dan rapporten schrijven, om écht te helpen Wanneer sinds 2021 Hoe Door advies te combineren met hacken, pentests en meer.

PIETER COMPAAN MATHIJS HUMMEL HAIO DE VRIES

TEKST JEAN-PAUL TAFFIJN FOTO JASPAR MOULIJN

e kranten staan er vol van: cyberoorlog, hacks, DDoSattacks, veiligheidslekken en noem maar op. We zijn kwetsbaar met zijn allen, omdat er veel gaten zitten in de dijken die we aangelegd denken te hebben. Dat is precies waar Waker Cyber Security een antwoord op heeft. De start-up genoemd naar de wakerdijk (de eerste dijk vanaf zee), levert veiligheid en vertrouwen vanuit Zuidlaren. Het onderkomen van het jonge bedrijf is bepaald indrukwekkend. Waker is gehuisvest in het Koetshuys van de havezate Laarwoud, achter automatische hekken en deuren met een puik veiligheidssysteem. „Digitale weerbaarheid is wat wij doen”, zegt Mathijs Hummel. „Maar dat begint ook in de fysieke wereld. Die moet net zo goed veilig zijn, dus doen we dat hier ook.” Hummel begon samen met Haio de Vries en Pieter Compaan vier jaar geleden aan het bedrijf. De eerste stappen werden gezet in de startupgemeenschap van Dataconfetti (bij Bossers & Cnossen) aan de Wasaweg in Groningen. „Daar hebben we veel geleerd, ons plan steeds scherper gekregen”, vertelt De Vries. Dat plan leidde het drietal twee jaar geleden naar de plek-op-stand in Drenthe. Combineren van vaardigheden en aanbod is de kern. Hummel: „Veel cybersecuritybedrijven schrijven vooral rapporten. Of er iets mee wordt gedaan, maakt niet uit. Dat wilden wij per se niet. Dus gaan wij voor de integrale aanpak. We kunnen ethisch hacken, pentests uitvoeren, zwaktes blootleggen, maar zitten ook naast het bedrijf om de gaten in de dijk samen te dichten. We zijn dus ook adviseurs. En mocht er toch iets zijn misgegaan, dan helpen we bij het oplossen van het probleem.” WETGEVING STRENGER Dat lijkt een uitstekende keus te zijn. De start-up groeit volop. Inmiddels werken – naast de flexibele schil – dertien mensen binnen het bedrijf. Grote en kleine klanten weten de jongemannen in Zuidlaren inmiddels te vinden, vooral vanwege die gecombineerde aanpak. „Ik denk dat het ook helpt dat wij alle drie noorderlingen zijn”, meent Hummel. „Mensen in de regio vinden in ons een partij die in alle opzichten dichtbij is. In het westen merk je dat we gezien worden als nuchter en betrouwbaar en

CYBERSECURITY VAN ALLE KANTEN mensen met een instelling van no nonsense.” De drie merken dat de vraag in de markt nog altijd toeneemt. De wetgeving op dit gebied wordt strenger, de aandacht in de media voor cybersecurity groeit. Bedrijven en instellingen moeten hun dijken op hoogte houden of brengen en dat is wat Waker doet. Hummel: „Wij verkopen vertrouwen, zou je kunnen zeggen. Daar zijn we heel secuur mee. Daar hoort eerlijkheid bij. Als we iets tegenkomen dat een klant beter elders kan doen, dan zeggen we dat.” Waker zit in een fase waarin de dienstverle-

ning staat en het tijd wordt om meer gezien te worden. Hummel, Compaan en De Vries kennen elkaar van een ander cybersecuritybedrijf, dat jaren geleden werd overgenomen door een grotere club. Daar ontstond de irritatie over de manier van werken en meteen de basis om het zelf beter te gaan doen, met alles onder één dak, om klanten helemaal te ontzorgen. Dat het binnen een paar jaar al zo’n bijzonder dak zou worden, had het drietal ook niet zien aankomen. Haio de Vries: „Dat we

hier zitten is wel op een leuke manier tot stand gekomen. Ik schaats graag, en op het terrein hierachter lag jaren geleden ijs. Ik maakte er een rondje en zag iemand in een wak glijden. Ik hielp hem en hij stelde zich voor als Rob Wagenborg, de bewoner van de Havezathe. We kwamen aan de praat en hij vertelde dat hij wel wat ruimte had voor onze start-up. Dat was op dat moment nog veel te groot, maar een paar jaar later heb ik hem weer gebeld. Zo is het gegaan.” Vervolg op pagina 35

ADVERTENTIE

Bouwzorg Fryslân: talent en kracht van verbinders in de bouw Bouwen is geen doel, maar een middel om te zorgen dat mensen goed kunnen wonen. Maar het bouwproces is te ingewikkeld gemaakt. De techniek is leidend, de menselijke maat vergeten. “Wij overbruggen die kloof”, zegt Helena Spits. Bouwzorg Fryslân, schakel bij funderingsherstel en 5 miljard jaarlijkse faalkosten.

„Vijf miljard aan faalkosten in de bouw, ieder jaar weer. Concreet zijn dat 20.000 woningen per jaar. Faalkosten gaan vooral over miscommunicatie: waarom lossen we dat niet op? Als de noodzaak om te bouwen zo hoog is, moeten we de bouw echt veel beter zijn best gaan doen. Dat betekent ook mensen nuttige dingen laten doen en technologie als AI inzetten om repeterend werk en berekeningen sneller en beter te laten doen. Dat hebben keihard nodig, maar AI kan niet communiceren: dat moeten mensen doen. De mens is de zwakke schakel als het om faalkosten gaat. Zet in op verbinding. En ja, daar zijn de mensen van Bouwzorg Fryslân gewoon goed in.” “Ik ging iets doen dat overbodig was” De vinger op de zere plek leggen. Het is soms pijnlijk, maar dat mag je er nooit van weerhouden om het te doen. Het tekent Helena Spits, oprichter en eigenaar van Bouwzorg Fryslân, experts in bouwen procesbegeleiding bij sloopnieuwbouw, verduurzaming en funderingsherstel. „Toen ik zes jaar geleden begon, werd ik

uitgelachen omdat ik iets ging doen dat overbodig was. Nu werken we met elf mensen voor steeds meer opdrachtgevers. Wij zijn procesversnellers, omdat we begrijpen dat verbinding tussen mensen de onmisbare schakel is om goed en efficient te kunnen bouwen.” Ze houdt van de bouw en heeft de ambitie om iedereen goed en plezierig te laten wonen. „Dat is een recht, en dat moeten we koesteren en vooral waarmaken. Aanpakken, doorzetten, groots durven dromen. Als we zoveel woningen nodig hebben, moet je ze wel willen bouwen. Ja, dan moeten we vaker en op meer plekken de hoogte in. Optoppen met één bouwlaag? Waarom niet drie, vier of vijf? Bouwen moet ook sneller en goedkoper en ik vind dat we als bouw te weinig doen wat in ons vermogen ligt. Wees kritischer, kijk wat je wel moet veranderen om ambities te bereiken. Als we al decennia weten dat de jaarlijkse faalkosten ondanks toenemende technologie niet afnemen, weet je dat het veel beter moet. Doe het dan ook. Kom me niet aan dat er te weinig mensen zijn: toen er genoeg mensen waren, hadden we hetzelfde probleem. De urgentie het probleem op te lossen, is alleen maar groter geworden. Wij laten iedere dag zien dat begrip en communicatie wezenlijk bijdraagt aan efficiëntere bouwprocessen met meer tevreden mensen.” Van falen naar funderen De afgelopen jaren ontwikkelde Bouwzorg Fryslân zich met name in de bouwen procesbegeleiding van sloop-en nieuwbouwtrajecten in opdracht van woningbouwcorporaties en aannemers, onder meer in het aardbevingsgebied. „Maar constructieve funderingsproblematiek wordt een steeds breder thema, omdat het niet alleen speelt in het aardbevingsgebied, maar ook in veel andere regio’s. Of het gaat om oorzaken als gas of water of bouwkundige factoren, het aantal keren dat funderingsherstel aan de orde is, neemt toe. Met onze ervaringen in bewonersbegeleiding bij funderingsproblemen in het aardbevingsgebied, worden we vaker door overheden gepolst om mee te denken in funderingshersteltrajecten.”

Links zie je Jelly Miedema - in het midden Helena Spits - rechts Joukje Wille beide bewonersbegeleiders. De foto is gemaakt door Danielle van Dongen.

„Het idee dat je huis een keer kan gaan verzakken, speelt geen rol op het moment dat je een huis koopt. Maar op het moment dat het aan de orde is, voelen mensen letterlijk het fundament onder hun leven wegzakken. Ze verliezen de grip, hebben meestal niet de vereiste kennis om te begrijpen wat er technisch gesproken aan de hand is en ze verdwalen in het pragmatische technische oerwoud van bouwen regelgeving. Nog los van de vraag of jij als woningeigenaar aan de lat staat moet staan voor herstelkosten als er geen aanwijsbare oorzaak is voor het funderingsprobleem. Maar hoe dan ook: de mens hoort centraal te staan, want het gaat simpelweg om het fundament van zijn of haar huis.”

Verpletterende dynamiek „Daar ligt steeds vaker een rol voor ons, omdat in die verpletterende dynamiek van overheden en betrokken techneuten weinig aandacht en tijd is voor het waarom, de uitleg en het begrip, voor de emotie van de woningeigenaar. Ook in funderingsproblematiek zie je dat we het hele proces vooral technisch aanvliegen en de mens simpelweg vergeten. Dat biedt ruimte bouwbegeleiders in funderingsherstel. Mensen die kunnen verbinden tussen techniek, bouw en proces naar de mens, naar de huiseigenaar. Want die klant is geen bouwkundige, maar gewoon een mens die wil begrijpen wat er met zijn huis wel of niet moet en kan gebeuren. Daarom hebben we niet alleen een voormalig schade-inspecteur in ons team, maar is het hele team inmiddels in de basis bouwkundig opgeleid.”

‘Wat kun jij, wat kan ieder van ons bijdragen in de bouw? We hebben in dit land mensen te weinig, dus we moeten goed kijken wie wat doet’ „In funderingsproblematiek schuift ons werk op naar technische begeleiding, we vertalen als het ware de rapporten en voorgestelde bouwkundige oplossingen naar de mens. Want die wil weten waarom oplossing A of B wel of niet kan; een bouwer of constructeur legt dat niet uit, die komt het gewoon uitvoeren. Wij beschikken over de technische kennis de uitvoerder te begrijpen en over de empathie en het verbindende vermogen om de huiseigenaar in die overwegingen mee te nemen.” Het gaat, zegt Helena Spits, om het erkennen van elkaars talent. „Wat kun jij, wat kan ieder van ons bijdragen in de bouw? We hebben in dit land mensen te weinig, dus we moeten goed kijken wie wat doet. Laat technologie ons helpen en laten we mensen in hun kracht zetten om doelen en resultaat te bereiken. Laat de bouwers bouwen, dan leggen de mensen van Bouwzorg Fryslân de verbindende communicatie bij sloopnieuwbouw, verduurzaming en funderingsherstel.” www.bouwzorgfryslan.nl

Honderden start-ups zien jaarlijks het levenslicht. Veel daarvan groeien op tot een stabiele onderneming, sommige stranden vroegtijdig, een heel klein deel verovert de wereld. Wie zijn die starters, wat willen ze, wat doen en laten ze ervoor, waar willen ze heen? Start Me Up duikt in een wereld vol beloften, onzekerheid, doorzettingskracht, visie en hard werken. Mr.Matcha Wie Erwin Koeneman Wat Matcha zoals matcha bedoeld is Waar Groningen Wanneer sinds 2021 Hoe Dankzij goede contacten met Japanse theeboeren en online marketing

ERWIN KOENEMAN

TEKST JEAN-PAUL TAFFIJN FOTO JASPAR MOULIJN

et komt op zoals ook de latte’s en verse muntthee opkwamen, en nog langer geleden espresso’s en cappuccino’s. Matcha staat tegenwoordig op menig menukaart. De Japanse groene thee is hip en heeft een belofte in zich van gezondheid en een goede smaak. „Dit is geen hype. Het is een rustig moment in een drukke dag. Dat blijft.” Erwin Koeneman is er al een hele tijd dol op. „Ik dronk het jaren geleden al in de VS”, vertelt de Groninger. Dat was hij niet vergeten toen de corona toesloeg. Zijn bedrijf in gehoorbescherming lag van de ene op de andere dag vrijwel plat. „Ik wilde niet stilstaan en vooral gezond blijven. En dus dacht ik terug aan die matcha in Amerika. Ik besloot wat matcha te bestellen, gewoon om een klein beetje aan mijn weerstand te werken. Was niet te zuipen!” Dat was het begin van een grote zoektocht, die uitmondde in de oprichting van zijn bedrijf Mr.Matcha. „Dat is een beetje organisch ontstaan. Ik zocht gewoon kwalitatief goede thee voor mezelf en kon het niet vinden. Maar al zoekenderwijs las ik er veel over en werd ik een soort expert. Ja, en toen kwam de realisatie dat ik het zelf maar moest gaan doen: matcha van goede kwaliteit gaan aanbieden.” Koeneman had al connecties in Japan, waar hij afspraken maakte met de eigenaar van perfecte grond voor het verbouwen van de matchaplant in Shizuoka. „De soort die ik aanbied, is puur gemaakt van de eerste oogst van theeblad van het seizoen. Goedkopere aanbieders handelen ook in de tweede, derde en vierde keer dat het blad aangroeit, en ze stoppen er zelfs de takjes in. Maar dan krijg je dus rommel. Wist je dat veel matcha in de horeca standaard gemengd is met heel veel suiker? Om de bittere smaak van mindere kwaliteit te verdoezelen. Dan heeft het met gezondheid ook niet zo veel meer te maken. Mijn matcha kun je puur drinken, of met melk als je het lekker vindt.” HET HELE BLAD BINNEN De Groninger had een veld in Japan en een toevoerlijn voor matchapoeder. „In Japan wordt het theeblad gemalen en gestoomd, en wel op zo’n manier dat alle vitaminen, mineralen en antioxidanten bewaard blijven. Hier moet je er alleen nog water van 80 graden bijgieten en goed roeren. Dat is het grootste verschil met andere soorten thee: je krijgt met goede matcha het hele blad binnen, in plaats

MR.MATCHA DOET ALLEEN IN JAPANSE A-KWALITEIT van water met een smaakje.” De vervolgstap is het aanboren van een markt, en dat is nog niet zo gemakkelijk. Koeneman: „Ik ben letterlijk van café naar café gelopen in Groningen. Waar matcha in Amsterdam al doodnormaal is, moet je hier meer overtuigen. Dat is extra lastig omdat goede matcha maken wat tijd kost. Ik wist dus dat ik daar iets op moest vinden.” Koeneman besloot zijn spaargeld in

Mr.Matcha te steken, omdat hij een groot geloof in zijn product heeft. De ondernemer liet speciale, duurzame papieren sachets ontwikkelen. „Daarmee maak je in 30 seconden een perfecte, felgroene, romige matcha. Voor de horeca lever ik er een elektrische matcharoerder bij. Zo wordt het heel eenvoudig om een goede kop te maken.” En nu gaat het lopen. Online is Mr.Matcha niet te missen.

Klanten in onder meer Frankrijk, Spanje, Duitsland, België en Nederland weten hem te vinden. Dat is vrijwel allemaal B2B. Maar Koeneman is nog niet klaar met dromen. Hij wil dat matcha van kwaliteit doordringt in de Nederlandse huishoudens. „Ik kan niet alles tegelijk. Eerst de horeca bedienen, dan wordt de trend groter en komen de particulieren aan de beurt.”

L E E U W A R D E R C O U R A N T V R I J D A G 19 D E C E M B E R 2 0 2 5 3 5

ADVERTENTIE

Friesland IT, partner voor betrouwbare zakelijke communicatie Betrouwbaar en bereikbaar dat is Friesland IT in Dronrijp. Een ervaren team dat bedrijven, zorg en onderwijsorganisaties helpt met hun zakelijke communicatie. Nuchtere dienstverleners en makers van gedegen it-oplossingen. Betrouwbaar systeem- en privacy beheer, internet en telefonie, printen, scannen en digital signing. Uw regionale IT-partner voor efficiënte bedrijfsvoering. Wij overzien de markt, kennen de aanbieders en helpen u de juiste keuzes te maken. Met bewezen ervaring in stabiele ITinfrastructuur en communicatie staan wij altijd voor u klaar. En dat doen we niet alleen op afstand: een medewerker die uw telefoontje beantwoordt en u verder helpt, monteurs die bij u langskomen – altijd dichtbij, altijd klaar om te ondersteunen.” Betrokken, nuchter en oplossingsgericht. Friesland IT, opgericht door Klaas Jansen, viert binnenkort haar 30-jarig bestaan. “Ik vind het heerlijk om zelf nog op de werkvloer te staan: serverkasten netjes opleveren en systemen bouwen die doen wat ze moeten doen. We hebben een brede klantenkring in Friesland: van mkb-bedrijven tot onderwijskoepels, van maakbedrijven en dienstverleners tot containerschepen en campings. Onze klanten hebben één gemeenschappelijke wens: veilig en efficiënt communiceren, intern en extern, persoonlijk en in teams. Bellen, mailen, orders en data verwerken, produceren en reproduceren via stabiele bedrijfsnetwerken. Van Microsoft 365oplossingen tot kopieermachines, van

De ontwikkelingen gaan snel en geven prikkels aan veel wensen. Wij staan nuchter in het leven. Wat we maken, leveren en onderhouden is als goed gereedschap: onmisbaar voor je werk, goed functionerend en betaalbaar. We hebben de kennis en ervaring om klantvragen te begrijpen. We lopen niet voorop om ieder nieuw snufje te leveren. Is een nieuwe ontwikkeling voor iedere klant meteen interessant? Het gaat voor ons om de balans tussen wat je wilt en wat je nodig hebt.”

Klaas Jansen cybersecurity tot digitale presentatieschermen voor de Retail. We werken met dertien mensen, zijn een gezond en stabiel bedrijf met kennis, ervaring en rust: de regionale partner voor zakelijke it- en communicatiemiddelen.” “Het is voor mij een oerwoud van innovaties en snel opeenvolgende productintroducties, een markt die veel kennis en ervaring vereist om zicht te houden op nut en noodzaak. Hoe doe je dat?

“We zijn als een firewall om een bedrijf heen. We filteren het overweldigende aanbod van innovaties en producten van leveranciers en stellen de juiste vragen: draagt het bij aan efficiëntie, privacy, regelgeving en veiligheid? Is het echt betrouwbaar? We houden overzicht en analyseren risico’s, want we zijn verantwoordelijk voor wat we introduceren. Communicatie is een prachtig vak, hoe snel het zich ook ontwikkelt. Laat ons zorgen voor het netwerk en de middelen waarmee de klant betrouwbaar, veilig en effectief communiceert.” frieslandit.nl

ADVERTENTIE

Wat doe jij als je een plons hoort? Een plotselinge plons. Iemand in nood. Wat doe jij? Tijdens het Fries symposium Hechte Wijkverbanden, georganiseerd door ROS Friesland, kwam deze confronterende vraag op tafel. Niet om te choqueren, maar om iets in beweging te zetten: zorg begint niet bij systemen, maar bij elkaar. En precies dáár wil Friesland de komende jaren verder op bouwen. Omkijken Tijdens het Fries symposium Hechte Wijkverbanden van ROS Friesland in De Harmonie in Leeuwarden zette spreker en oudKamerlid Sabine Uitslag de zaal stil. ,,Je kúnt niet zomaar doorlopen,” zei ze. Volgens haar begint zorg niet bij protocollen, maar bij het simpele menselijke gebaar: zien dat iemand hulp nodig heeft en ernaar handelen. De wijk als spiegel De noodzaak is duidelijk. In Friesland drinkt ongeveer één op de tien inwoners te veel en leven duizenden gezinnen in armoede. Wie goed kijkt naar de wijk, ziet niet alleen de problemen, maar ook de sleutel tot oplossingen: mensen die naar elkaar omzien, professionals die elkaar versterken en beleid dat luistert naar wat er écht nodig is.

‘Echte zorg begint bij omkijken naar elkaar’ Hechte Wijkverbanden ROS Friesland verbindt zorgprofessionals in en rond de eerstelijn. De organisatie werkt via een project, dat mede gefinancierd wordt door de ZonMW-subsidie ‘Versterking organisatie eerstelijnszorg’, aan de ontwikkeling van Hechte

Wat doet ROS Friesland? ROS Friesland is een Regionale Ondersteuningsstructuur (ROS) voor de regio Friesland en maakt deel uit van een landelijk dekkend ROS-netwerk. Als kennis- en expertisecentrum bevorderen wij samenwerking en stimuleren we innovatie tussen alle partijen in en om de eerstelijnszorg. Meer weten? Scan de QR-code en bezoek onze LinkedInpagina.

Impressie van het Fries symposium Hechte Wijkverbanden in De Harmonie, Leeuwarden. (Foto: ROS Friesland) Wijkverbanden: netwerken waarin professionals samenwerken aan zorg vanuit de wijk. Tijdens het symposium gingen professionals en beleidsmakers met elkaar in gesprek: wie zijn de mensen in onze wijken, wat hebben ze nodig, en hoe bouwen we aan duurzame samenwerking?

Wijkverbanden. De reacties die zijn opgehaald uit het Fries symposium worden regionaal vertaald via bijeenkomsten en webinars. De wens is om de betrokkenheid van de inwoners daarbij te vergroten door meer aan te sluiten bij wat er speelt en leeft in de wijk. Want duurzame zorg? Die maak je niet over mensen, maar mét mensen. www.rosfriesland.nl

Vooruitblik 2026 Het komende jaar blijft ROS Friesland zich inzetten voor de verdere ontwikkeling van Hechte

ADVERTENTIE

Wettermerk, groeiende impact van een specialistische merkenbouwer Positieve impact maken, bijdragen aan uitdagingen in verduurzaming. Concreet en strategisch merkenbouwen in de Noord-Nederlandse watertechnologie, cleantech en maakindustrie. Specialistisch merken marketingbureau Wettermerk is in oktober overgenomen door full-service communicatiebureau Compion. Kevin Verhaaf en Karinus Rauwerda over heldere communicatie van complexe verhalen.

Leeuwarden speelt een centrale rol in de watertechnologie. Het is de thuisbasis van de Watercampus, Water Alliance en Wetsus en de thuisstad van Compion en Wettermerk. Compion nam Wettermerk twee maanden geleden over. Wettermerk-oprichtster Ruth Rottiné wilde ruimte voor andere ambities, het bureau was toe aan een volgende fase en vond aansluiting bij Compion van Karinus Rauwerda en Geert Kuurstra. Karinus Rauwerda: „Het geeft een mooie synergie, omdat Wettermerk een scherpe focus heeft op drie gespecialiseerde markten die aansluiten op sectoren waarin Compion als strategisch en fullservicebureau al veertien jaar actief in is. Het past goed bij onze waarden en onze roots. Wettermerk blijft zelfstandig onder eigen vlag en met de vertrouwde mensen.” Een van hen is B2B marketingstrateeg Kevin Verhaaf. „Met de sectorexpertise van Wettermerk en de ervaring en het full-serviceaanbod vanuit Compion kunnen we meer positieve impact maken en klanten van Wettermerk beter bedienen en vooruit helpen. Hiermee kunnen we watertechnologie een beter podium geven en zo bijdragen aan een duurzame wereld.” Water, vergeten onderdeel van verduurzaming Karinus Rauwerda: „We zetten onze ervaring en kennis van vanuit Compion bij Wettermerk in om ook maatschappelijk meer positieve impact te maken. Bijvoorbeeld door het verhaal van water breder en consistenter te vertellen, zoals we dat ook doen voor Salta en Wetsus. Het betekent ook dat we aansluiten bij de Watercampus, Water Alliance, Schoon Watercirkel en andere initiatieven die het belang duiden van schoon water voor mens en milieu.” Kevin Verhaaf: „Water verdient het om steviger op ons netvlies te staan. In Nederland hebben we lang de luxe gekend van altijd schoon en beschikbaar water. De laatste jaren staat die vanzelfsprekendheid vaker onder druk en de prijs van water stijgt, omdat het zuiveren van water complexer en kostbaarder wordt. Verduurzaming richt zich vaak op energie, maar in die aandacht zal water een steeds grotere rol spelen: het is in toenemende mate een kostbare grondstof, ook in

Karinus Rauwerda en Kevin Verhaaf ons land. Water is vaak een vergeten onderdeel binnen verduurzaming. Daar willen we met positieve impact verandering in brengen.” „Het werken aan oplossingen voor heel diverse problematiek wereldwijd – van grondstofbesparing, waterzuivering of het vermijden van negatieve impact van technologie door het gebruik van natuurlijke hulpbronnen te optimaliseren - vereist gedrevenheid en hoog specialistische kennis. In zowel watertechnologie, cleantech als maakindustrie vergt het vaak heel veel tijd om een idee naar de markt te brengen. Een start-up vertelt bovendien een ander verhaal met een ander belang dan een scale-up. In alle gevallen vraagt het om veel financiering en een enorm doorzettingsvermogen. Wettermerk heeft de ervaring en de kennis om in die verschillende stadia van een bedrijf de complexe inhoudelijke boodschap te vertalen. We maken technologische innovaties zichtbaar met concrete marketing en heldere verhalen. De noodzaak daarvan voor de

betrokken bedrijven is groot, omdat zelfs de meest briljante ideeën stranden als je jouw verhaal niet kunt laten landen bij potentiële klanten, investeerders of partners. Ze verdienen het bovendien om de impact van hun complexe boodschap goed voor het voetlicht te kunnen brengen. Wij delen die passie en begrijpen de markt.” Van idee naar actie en resultaat Karinus Rauwerda: „Merken bouwen is veel meer dan een investeringsplan, en hoe belangrijk het ook is dat je in gespecialiseerde markten de taal spreekt om de complexe inhoud te kunnen begrijpen, de marketingprincipes zijn altijd gelijk. Veel bedrijven in de watertechnologie groeien, van van start-up, scale-up tot full-scale. Deze fasen kennen verschillende doelgroepen, marketingboodschappen en -kanalen. Onze kracht ligt in het begrijpen wat er in elke fase nodig is om de juiste marketingdoelen te behalen.” „Met Wettermerk”, stelt Kevin Verhaaf, „blijven we ons zo richten op professionalisering van watertechnologie, cleantech en maakindustrie. We zorgen voor optimale positionering, het beste verhaal en een sterke zichtbaarheid online én offline. Effectieve marketing voor iedere fase en ieder budget. Merken bouwen, offline- en online strategie ontwikkelen, leads genereren en ijzersterke campagnes verzorgen. Gedreven en betrokken, samen met de klant idee en boodschap omzetten in actie en resultaat. Strategisch merkenbouwen in de hoofdstad van het water. Wat Wettermerk doet, kan echt het verschil maken.” wettermerk.nl

ADVERTENTIE

Genieten van een toekomst in de ijsfabriek IJsfabriek Holiday Ice in Sint Nicolaasga blijft groeien om aan de internationale vraag naar ijs te voldoen. Meer ijs betekent werk voor meer mensen. Die heten we graag welkom. Enthousiast beginnen, plezier houden en nieuwsgierig zijn naar kansen. Hoe zorg je ervoor dat iemand die aan de slag gaat in de ijsfabriek zich snel thuis voelt en het goede gevoel krijgt bij het werk en de collega’s? Met steeds meer nieuwe mensen in een groeiende ijsfabriek wil je het vertrouwde familiegevoel van de ijsfabriek graag vasthouden.

“Hoe meer mensen plezier houden in hun werk en ontdekken waar ze in kunnen groeien of op welk vlak ze zichzelf verder kunnen ontwikkelen, hoe mooier het wordt” Het is Ekke Hunia ten voeten uit: een man van de praktijk, die vijf jaar geleden als Machinebediende bij Holiday Ice begon en via verschillende functies doorgroeide. Hij weet als geen ander hoe het is om nieuw binnen te komen binnen de organisatie en je weg te moeten vinden. ,Ik ben sinds een half jaar Praktijkopleider en help nieuwe collega’s in de Productie een week lang om hun weg te vinden. En dat werkt. Onze Opleidingscoördinator Natali Ereva-Kuijlaars en ik horen dat mensen zich sneller dan voorheen thuis voelen, hun werk begrijpen en zich onderdeel voelen van Holiday Ice. Aan de ene kant zorgt die onboardingsweek ervoor dat mensen zich snel thuis voelen op hun werkplek; aan de andere kant krijgen ze een beter gevoel voor de cultuur en voelen ze zich eerder verantwoordelijk voor wat ze doen. Het zorgt voor een positieve flow. Ik doe alle praktische begeleiding van nieuwe Productie medewerkers, Natali doet alles daaromheen.” Leren van nieuwe collega’s Natali is sinds deze zomer Opleidingscoördinator bij Holiday Ice. Een nieuwe functie, net als die van Ekke. ,,Omdat we groeien, groeit het aantal banen en het aantal functies. Daarom is het belangrijk dat je het goed begeleidt. Mensen een baan aanbieden is één, zorgen dat ze tevreden zijn en hun toekomst zien binnen Holiday Ice is iets anders. Ekke begeleidt mensen bij binnenkomst,

Ekke Hunia en Hendrik Sijtsma

ik zorg voor wat er verder nodig is. Of dat nu een betere meertalige handleiding is, een videohandleiding of een overzicht van specifieke trainingen. Het gaat om de structuur, de kaders en de afspraken. En om de bereidheid om te leren van mensen die aan hun nieuwe baan beginnen. Juist hun frisse blik kan ons laten zien wat er beter kan. Het is aan mij om dat vast te leggen in instructies en verbeterplannen. We sturen op het leren geven van feedback, want daarmee kom je samen verder.” Natali: ,,Wij helpen mensen zich zo goed mogelijk thuis te voelen in hun werk, te begrijpen wat ze doen en met welk doel zij bepaalde werkzaamheden uitvoeren. Daarbij hoort ook dat we ze nieuwsgierig maken naar perspectief en naar hun eigen ontwikkeling. We willen graag dat mensen zichzelf kunnen zijn en werk doen dat bij hen past. De baan waarin je begint, betekent niet dat je die jaren moet blijven doen. Je thuis voelen betekent dat je vrij bent om stappen te zetten als

Waar je nu ook staat: of je al werkt en toe bent aan een volgende stap, of momenteel een dagopleiding volgt en merkt dat werken en leren beter bij je past, je bent hier van harte welkom.

je dat wilt. Het woord ‘onmogelijk’ kennen we niet; het is aan jou. Wat wil je? Het is aan ons om dat te faciliteren met begeleiding, trainingen en opleidingstrajecten.” De vrijheid om je kans te pakken Ekke: ,,Holiday Ice ontwikkelt zich zowel technisch als ook op het gebied van voedingstechnologie. Meer innovatie en groei betekent uitbreiding naar meer lijnen, meer automatisering en meer specialisme. Het mooie is dat dit ons juist meer kansen biedt, aan iedereen die hier werkt of komt werken. Dat gevoel wil je meegeven aan nieuwe mensen: kijk wat hier gebeurt. Ja, dat betekent dat mensen regelmatig doorgroeien naar een andere functie binnen Holiday Ice; ik heb dat ook gedaan. Om te zorgen dat alles soepel blijft draaien, moeten wij ervoor zorgen dat nieuwe mensen zich snel thuis voelen en binnen een paar dagen comfortabel aan de slag kunnen.’’ Kansen om jezelf te ontwikkelen, de vrijheid om stappen te zetten. Collegialiteit en open sfeer binnen een gezond en groeiend bedrijf. Holiday Ice in Sint Nicolaasga: genieten van je werk én je toekomst. www.werkenbijholidayice.nl

Natali Ereva-Kuijlaars

ADVERTENTIE

‘De beestjes in Compost-O werken 24/7 en 365 dagen per jaar’ Met speciale microbiologische processen de boer blijer en de sector duurzamer maken. Efficiëntie verhogen, emissies verminderen en vruchtbaarheid van het bodemleven stimuleren. Onderzoek toont aan dat iedere boer aan die knoppen kan draaien. Rinze Joustra over de omslag van negatief naar positief met perspectief voor boer en omgeving. Hij is net terug van de Agribex, de internationale landbouwbeurs in Brussel en blij met de positieve aandacht van agrariërs uit heel Europa. Ze blijken nieuwsgierig naar concrete, haalbare oplossingen om uit de landbouwcrisis te raken. „Ik hoor steeds meer zorgen over dreigingen als vogelgriep, omdat het model staat voor het systeem. In de VS is de eerste is kat al overleden aan vogelgriep, In de VS is er vogelgriep in koeien, dus die zorg is meer dan terecht. De sector zit in een tunnel en raakt steeds verder weg van een gezonde vruchtbare bodem, goede waterkwaliteit en gezond leven.” Het meest pijnlijke vindt hij de bekentenis van een paar melkveehouders die zelf niet hun eigen Bovaer melk, maar biologische melk drinken met een gezonde stoffenbalans zij zijn vrijgesteld van het gebruik van Bovaer. Zorgelijke signalen, zegt Rinze Joustra van Rinagro in Leeuwarden. „Dat is wat me stoort aan het landbouwbeleid en de wetenschappelijke benadering die we in stand houden, met toenemende kosten en zorgen voor de boer. Dat beleid gaat niet over een vruchtbare bodem, goede waterkwaliteit en gezonde boerenbedrijven. Het is een doodlopende weg: we blijven zoeken naar oplossingen die de situatie alleen maar verslechteren en boeren dwingen in negatieve prijsspiraal. Kijk in Denemarken, waar door het toegenomen aantal mestvergisters de bodem tegenwoordig steeds vaker botulisme en salmonella blijkt te bevatten. We sturen met alle maatregelen en technieken op een kringloop die steeds minder leven bevat. Die cyclus moeten we doorbreken. En het kan, op ieder erf, bij iedere boer!” „Het is onze missie om agrarische ondernemers te assisteren om maximaal rendement te halen uit hun organische mest, omdat die actief bijdraagt aan een gezond bodemleven. Een gezonde, vruchtbare bodem is de basis voor leven en groei, voor gezond voedsel dat bijdraagt aan de gezondheid van ieder mens. Wat wij doen, is gebaseerd op natuurlijke processen en het stimuleren van micro-organismen die organische stikstof omzetten in eiwitten en aminozuren. We behouden bijvoorbeeld stikstof in plaats haar te laten ontsnappen in gassen. Daardoor heb je minder stikstofverlies door uitstoot of uitspoeling, een betere mestkwaliteit en op korte termijn een gezondere bodem en een betere bodemvruchtbaarheid. Met bijvoorbeeld gezondere koeien met hogere eiwitgehaltes en een lager ureumgehalte in de melk.” Stikstofopname en minder uitspoeling Voor hem liggen de uitkomsten van jarenlang onderzoek naar bodemverbeteraars bij circulair terreinbeheer. De conclusie is voor Joustra geen verrassing: de door Rinagro ontwikkelde cultuur van natuurlijke van bacteriën blijkt de compostering van bermmateriaal en het bodemleven positief te beïnvloeden. In het onderzoek is een selectie van betrokken bodemverbeteraars toegepast in een regulier landbouwkundig systeem met mais als productiegewas. Daarin is onder meer gekeken of de stikstofbenutting door het gewas verhoogd kon worden om stikstofuitstoot te beperken. Uitspoelingsproeven op meerdere locaties tonen aan dat bermmaaisel behandeld met Compost-O

van Rinagro niet leidt tot afname van benutbaar stikstof, maar juist tot een relatiefgrote toename. „Door toevoeging van het vloeibare Compost-O aan in de bodem aanwezige organische stoffen, keer je het proces om en stimuleer je de afbraak van organische producten. De neergaande lijn in een leefomgeving buig je om in een opgaande lijn: er ontstaat weer een natuurlijke proces van opname, uitwisseling en afgifte van natuurlijke scheikundige stoffen. Dit onderzoek toont aan dat er sprake is van een netto mineralisatie van stikstof door verbetering van het microbioom (het geheel aan micro-organismen van bacteriën, virussen, schimmels en gisten) in de bodem. Daarmee kan het gewas meer stikstof opnemen en voorkomt het verlies van stikstof uit de bodem, zelfs in het najaar. En dat gebeurt alleen bij onze bodemverbeteraar. En niet in de laatste plaats: er is daardoor geen sprake van uitspoeling.” Het onderzoek bevat meer positieve punten. Zo is in Rinagro’s Compost-O de hoeveelheid en beschikbaarheid van fosfaat hoger dan met andere bodemverbeteraars, waardoor de wortelontwikkeling van het gewas gestimuleerd wordt en de weerstand tegen plantenziekten vergroot. Door betere opnamecapaciteit wordt ook meer stikstof in de plant vastgelegd. „Al met al versnelt onze bodemverbeteraar de compostering, waardoor het op korte termijn bijdraagt aan concrete doelsturing met goed haalbare bedrijfsspecifieke normen voor klimaaten stikstofemissie voor ieder bedrijf in de sector”, stelt Rinze Joustra.

afsterving van de bodem, aan meer ziekteverwekkers in de bodem, minder plantengroei en meer emissie. Juist onze oplossing keert dat negatieve proces om naar meer groei en minder emissie. Met een relatief kleine toevoeging van ons product, kun je zelf sturen op vruchtbaar bodemleven en gezonde waterkwaliteit. Laat de beestjes van Compost-O hun gang maar gaan: ze doen het 24/7 en 365 dagen per jaar. Inderdaad, ook bij lage temperatuur en een lage lichtintensiteit. Boeren in binnen- en buitenland die onze producten gebruiken, kunnen je precies vertellen wanneer ze die positieve omslag konden waarnemen en hoeveel geld ze sinds dat moment in hun totale bedrijfsvoering besparen. Zij laten zien dat je zelf weer baas met perspectief kunt worden op je eigen erf.” Een toenemend aantal mensen reageert daarom positief, stelt Joustra. „In de veehouderij, de akkerbouw, bij overheden. Ze zien simpelweg met eigen ogen wat er gebeurt, je ziet, ruikt en voelt het. Het is een logisch geheel. Het belangrijkste is dat nu ook wetenschappelijk onderzoek aantoont dat we een uitweg hebben uit de crisis. Door het actief inzetten van natuurlijke deze gepatenteerde mineralen en micro-organismen kan de landbouw tegen relatief lage kosten een ongezonde, slecht vruchtbare bodem weer tot leven brengen, emissies aantoonbaar verlagen, water en bodem gezond maken als onderdeel van een stabiele weerbare leefomgeving die gezond is voor mens, dier en milieu.” rinagro-smart-farming.nl

Perspectief op eigen erf „Dit onderzoek door Wageningen op maisontwikkeling toont aan dat onze natuurlijke bacteriële bijdrage het natuurlijke proces volledig ombuigt. Gangbare bemesting door drijfmest aangevuld met kunstmest draagt bij aan verdere

• VAKKUNDIG ADVIES • RUIM ASSORTIMENT • PROFESSIONELE KWALITEIT

T U O H N I R E N T R A DÉ P N E L A I R E T A M W U O EN B Swynswei 2-A | Nij Beets tel: 0512-460022

info@bouwpartnervandermeulen.nl www.bouwpartnervandermeulen.nl