Leeuwarder Courant NoordZ Agri & Food Friesland april 2022

‘IK ZIE MEZELF MEER ALS BOER DAN ALS BOERIN’

‘Strevennaar verdereverduurzaming vandelandbouw’

Indehuidigetijdwordtmeer daneensduidelijk hoebelangrijk voedselzekerheidis. Tegelijkertijdgroeitdeklimaatdiscussieenderoldiedelandbouwdaarinspeelt. VoorLTONoordwaren hetaldrukketijden,maarderolvandebelangenbehartiger inallediscussiesdiegaandezijnenplannendiewordengemaakt,isbelangrijkerdan ooit.EénconclusiewilTrienkeElshof,voorzitterregiobestuurNoord,alvasttrekken: „Wemoetenzuinigzijnopdelandbouwinonsland.”

“Hetideeleeftdatalleswatwewillenetenen drinken eraltijdis.Dezetijdbewijsthet tegendeel.Datmoetonsdeogenopenen,nietsis vanzelfsprekend.”Zemerktindehelediscussie daterandersnaarvoedselzekerheidwordt gekeken.“Hetisdaarombelangrijkdatwe producentenenconsumentendichterbijelkaar gaanbrengen.Debewustwordingrondomvoedsel moetgroeien.Jeweetpaswatjemistalsheter nietmeeris.”

Stofopwaaien

WesprekenhaarkortnadatministerChristianne van derWalhetnieuwestikstofplanpresenteerde, eenplandatzoalsverwachtveelstofdeed opwaaienonderboeren,maarookinpolitiekDen Haag.Hetgeeftaanhoeingewikkelddematerie

‘Beeldvormingindepolitiekenbijdeburgerstaatin contrast metderealiteit’

BelangenbehartigingisvolgensJanTeadeKooistra, regiobestuurder LTONoordindeprovincieFriesland,vooraleen kwestievanveeluitleggen,latenzienhoehetboerenbedrijfwerkt enwaarjetegenaanloopt.„Politicienmaatschappelijke organisatieswillengraagdatwehetandersgaandoen,datwe moetenveranderen,maardanmoetenzewelgoedwetenwaarze overpratenendaarschorthetnogweleensaan.Watdatbetreft hebbenweveellastvaneenverkeerdebeeldvorming.”

Hijwijstbijvoorbeeldopdeinvoeringvannieuweregels,maarook opallerleiwensenvanuitdemaatschappij.„Diesprekenelkaar somstegen.Datiséénvanderedenenwaaromwe politicien maatschappelijkeorganisatiesgraaguitnodigen.Hetismooiwerk omdatuitteleggen.” Metnamelandelijkepoliticistaanvolgens hemvervandeboerderijaf,watnogeensduidelijkwerdbijhet verhaaloverstikstofdatministerVanderWaleenaantalweken geledenbijOp1vertelde.

Passie

„Wehebbenhetoverboerengrondwaaropnatuur-en maatschappelijke organisatiesinvloedwillenuitoefenen.Maar bedenkweldathetoveronzegrondgaat.Boerzijnishardwerken enwewillengraagenigeperspectiefhouden.Hetvakmoetook leukblijven.Ja,hetiseenpassie,maardaarwordtmomenteel helaasflinkaangeknaagd.”

BelangenbehartigingisdaarombelangrijkerdanooitenLTO Noordzetdaarflinkopin.Metafdelingsbestuurdersdieactiefzijn ingemeenten,regiobestuurdersindeprovincieenlandelijke bestuurdersinDenHaag,totinBrusselaantoe.„Eenfijnmazig netwerkvanvertegenwoordigers”,zegtKooistra,„waarmeeLTO zichonderscheidtvanandereorganisaties.Ditkanalleendankzij deledenendebeleidsmedewerkersdievoordeondersteuning zorgen.”

InFrieslandspelenmomenteel 4grotethema’s,waarvoor KooistrazichnamensLTO Noordinzet:stikstof, Veenweide(peilbeheer), ganzenenweidevogels.„Dat kostveeltijd,maardathebik ergraagvoorover.Ikbener vanovertuigddatwealleen metelkaartotgoedeenjuiste resultatenkunnenkomen,de belangenbehartigingzoalsdie bijLTOisgeorganiseerdbiedt daarvoorinmijnogende meestekansopsucces.”

is.Daterietsmoetgebeuren,daarisiedereenhet overeens.Overdemanierwaaropverschillende meningen.

Erzijndriemogelijkhedenomdestikstofuitstoot indeagrarischesectorteverlagen.Teneersteis datdeuitstootvanstikstofperbedrijfverlagen, bijvoorbeelddoormanagementmaatregelen, innovatieofemissiearmestalsystemen.“Met managementmaatregelen,vaakinnovatief, hebbenwehetbijvoorbeeldoverhetverminderen vaneiwitteninveevoer,waardoorde emissies naarbenedengaan.Ofwatertoevoegenaanmest, watveelemissiereductiemeebrengtofhet stimulerenvanweidegang,waardoordemest automatischwordtgescheidenvandeurine.Zo zijnerallerleipilotsgaandediemoetenbijdragen aaneenverminderingvandeuitstoot.Dedrie Noordelijkeprovincieshebbeneenplan ingediend,LaaghangendFruitgeheten,omdeze managementmaatregelenaantekunnenbieden metgeld vanhet Rijk,waardoorersnelresultaat kanwordenbereikt.”

“Eentweedemogelijkheidomdestikstofdrukop denatuurteverminderenishetverplaatsenvan bedrijvendietedichtbijeenNatura2000gebied staan.Enalslaatste,endaarisdemeesteophef overontstaan,ishetlatenstoppenofopkopen vandezogenaamdepiekbelasters.Datmoetaltijd vrijwilliggebeuren”,vindtTrienke.

Verduurzaming

“Onzeuitgangspositieisgerichtopeenverdere verduurzaming vandelandbouw”,geeftzeaan. “Ergebeurtalveelopdatgebiedenerkaneen versnellingplaatsvinden,mitswenietgelimiteerd wordendoorallerleibepalingen,regelsenhet rechtssysteem.Datweerhoudtboerenervaakvan omgrotestappenophetgebiedvan

Wijzijn debelangenverenigingvanboerenen tuinders.Doorboerenentuinderstehelpen metondernemerschap,innovatieen duurzaamheid,nemenwezemeenaarde toekomst.Hebjevragenover belangenbehartigingoflidmaatschapkijkdan opwww.ltonoord.nl /ofbelmet088 –888 6666

duurzaamheidtekunnennemen.Bovendien kost verduurzamengeld,hetmagniettenkostevan hetverdienmodelgaan.”

ZewijsteropdatinNoord-Nederlandhetaantal intensieveveehouderijentenopzichtevan provinciesalsBrabantenLimburggeringis.“Ook hierligtechtereenopgaveomstikstofte reduceren.Indegebiedsgerichteaanpakmoeten boerenbetrokkenwordenbijdeuitwerkingvan deplannen.Wijpleitennietvoorgenerieke maatregelen,maarjuistdaarmaatregelennemen waarhetnodigis.Doorhetgebiedaangedragen, hetgebiedmoetzelfaanzetzijn.”

“LTONoordiservanovertuigddatNoordNederlandbijuitstekgeschiktisvooreen florerendelandbouw.Eenregiowaarlandbouw naastdedorpenendenatuurkanbestaan,met respectvoorelkaarsbelangen.Naardiebalans zijnweelkedagopzoek.Vanuitdegedachtedat dewerkgelegenheidinNoord-Nederlandvooreen belangrijkdeelafhankelijkisvandeagrarische sector.Daarnaastzijnweeenbelangrijke leveranciervanmelkengraanvooreigengebruik en pootaardappelen.Alleenmetelkaarkunnenwe totoplossingenkomendievoorallepartijen aanvaardbaarzijn.” www.ltonoord.nl

Het citaat op de cover is van Agnes Lensing (41), boer, spreker en ‘agrarisch ambassadeur’ uit Gasselternijveen. „Het klopt dat Boer zoekt Vrouw mij bekendheid heeft gegeven. Ik ben boerin Agnes, zo kennen mensen me en dat helpt me op mijn missie om meer mensen te laten kennismaken met het boerenleven. Overigens zie ik mezelf meer als boer dan als boerin. Bij boerin denk ik aan een vrouw die haar man helpt op de boerderij. Bij ons is dat niet hoe het gaat. We doen het echt samen, ik sta het liefst tussen de koeien.’’

C OLOFON

NoordZ is een bijlage van Mediahuis Noord

Samenstelling & eindredactie

Jan Rozendaal

Roel Snijder

Theo Zandstra

Marja Boonstra

Vormgeving

Alie Veenhuizen

Telefoon bijlagenredactie

058-2845477

E-mail bijlagen@mediahuisnoord.nl

Advertenties/branded content

Multiplus Media, Drachten

T: 06 44 91 12 63

E: s.osinga@multiplusmedia.nl

Volg NoordZ ook online op het blog www.noordz.nl

DUURZAMER, MAKKELIJKER EN LEKKERDER, DAT WORDT ONS VOEDSEL

Op allerlei manieren wordt gewerkt aan een wereld waarin wij, de consument, steeds duurzamer kunnen eten. En dat het ook lekkerder wordt en makkelijker om in te slaan.

Neem de vier grote noordelijke coöperaties – FrieslandCampina, Avebe, Agrifirm en Cosun – die hierin samenwerken. Of het nu gaat om groene mest of kansrijke eiwitgewassen, om er twee voorbeelden uit te lichten. Het gezamenlijke resultaat is belangrijker dan de vrees dat de concurrent een kijkje in de keuken kan nemen.

Een ander verhaal in deze NoordZ dat een kijkje in de toekomst geeft gaat over de slimme aardappel. Een apparaatje dat net als de pootaardappelen de grond ingaat maar dat dan de temperatuur en het vochtgehalte meet. Én hoe het voelt om gerooid te worden. Gegevens waarvan de boer leert. Net zoals de drones die dankzij ‘5Groningen’ in een handomdraai vertellen waar de gewassen besproeid moeten worden. En waar niet.

Wat de eettrends zijn hier in het Noorden staat in het openingsverhaal van deze NoordZ. Om de hoek op zoek naar vegetarisch gemaksvoedsel. Zoals gezegd, op allerlei niveaus wordt er in Drenthe, Friesland en Groningen aan gewerkt om ons het zo makkelijk mogelijk te maken.

Ondernemers van wie je je afvraagt hoe (on)gemakkelijk zij het hebben zijn de zelfstandige winkeliers die hun plekje verdedigen tussen de machtsblokken van de AH’s en Jumbo’s. Een zelfstandige winkelier in Haren, een rijdende winkel in Friesland en een toko in Assen vertellen hoe zij zich onderscheiden. ,,Wij hebben warenkennis. We weten precies wat erin zit en waar het vandaan komt’’, stelt Fokko Jan Wolters. Kom daar maar eens om bij de grote supers. Alles draait natuurlijk om ondernemerschap. Zit het tegen, zorg dat je nieuwe kansen ziet en grijpt. Boerin Agnes, alweer vijftien jaar geleden speelde de Drentse een hoofdrol in Boer Zoekt Vrouw, is zo’n ondernemer. In de rubriek De Spiegel vertelt ze dat ze na fikse tegenvallers niet de handdoek gooide maar nieuwe uitdagingen aanging. En met succes.

Op het eerste gezicht misschien geen smakelijke gedachte, een Mac Insect op de menukaart bij de hamburgerketen die nog steeds het ene na het andere restaurant opent. Toch geloven ze in Beilen, waar ze met vijftien mensen bij Wadudu onderzoek doen naar insecten, dat het over tien jaar zo ver is.

Namens de redactie, veel leesplezier

Sporten, vastgoedzaken regelen op je mobiel en minimalistisch design

Drie afleveringen van de rubriek Start me up

De grootgrondbezitter die zijn land verpacht is kampioen passief inkomen vergaren

Column Ronald Mulder

Zelfstandig tussen de AH’s en Jumbo’s ,,Ik koop zoveel mogelijk producten in die Albert Heijn en Jumbo niet hebben’’

Dilemma’s bij bedrijfsopvolging spelenderwijs bespreken

Doel is dat er aandacht wordt besteed aan de wensen van ieder familielid

Drones en slimme aardappelen die vertellen hoe het onder de grond is Zo kun je heel precies je akker besproeien

‘Ik heb de gesprekken met mijn vader nodig’

Boerin Agnes in rubriek De Spiegel

Worden insecten de nieuwe miniveestapel van de toekomst?

Eén keer per week insecten bij het eten in plaats van vis

Om de hoek op zoek naar vegetarisch gemaksvoedsel

7 voorbeelden in Drenthe, Friesland en Groningen

Vier grote coöperaties zoeken naar duurzamer en beter voedsel

Cosun, FrieslandCampina, Avebe en Agrifirm zitten niet stil

Honderden start-ups zien jaarlijks het levenslicht. Veel daarvan groeien op tot een stabiele onderneming, sommige stranden vroegtijdig, een heel klein deel verovert de wereld. Wie zijn die starters, wat willen ze, wat doen en laten ze ervoor, waar willen ze heen? Start Me Up duikt in een wereld vol beloften, onzekerheid, doorzettingskracht, visie en hard werken.

Tekst Jean-Paul Taffijn

Foto’s Jan Anninga. Marjorie Noë, Geert Job Sevink

UniekGezond

Wie Tamar van der Veen, sportkundige en psycholoog

Wat programma dat sport inzet als middel om de gezondheid van mensen met een verstandelijke beperking te verbeteren

Waar Groningen

Waarom vanwege eigen ervaringen en de wil om mensen te helpen

Wanneer sinds 2020

Hoe via VentureLab, dankzij netwerk, met behulp van sportschool, met door zus ontstoken drive

Ze kan niet zo goed stil zitten. Tamar van der Veen (23) beweegt zoveel mogelijk. In de sportschool, op de fiets, op het voetbalveld, waar haar cliënten haar maar brengen. UniekGezond heet haar prille onderneming. Onder die naam geeft ze individuele sport- en beweegcoaching aan mensen met een verstandelijke beperking. ,,Die groep wordt niet goed bediend, terwijl werken aan gezondheid daar vaak extra belangrijk is.’’

Dat weet Tamar als geen ander. Haar oudere zus heeft een verstandelijke beperking, dus ze zag van dichtbij dat het aanbod niet goed genoeg is. ,,Binnen zorginstellingen bestaan meestal wel sportlessen. Dat is heel fijn, maar het gaat om grote groepen waarin individuele sportbegeleiding amper mogelijk is. Daar is sporten vaak een doel, niet een middel om gezonder te worden. Voor mijn zus wilden wij wat anders, meer gericht op contact en algehele gezondheid, maar dat is er niet of nauwelijks. Bij haar zorginstelling in Dwingeloo hebben we haar meer begeleiding gegeven, met de focus op sporten. Ze is er 20 kilo door afgevallen.’’

STEEDS BEWUSTER

Als dat voor haar zus kan, dan moet het voor meer mensen zoals zij kunnen, dacht Tamar. En dat doet ze nu ook. UniekGezond haalt cliënten van huis op, neemt ze mee naar de meest geschikte plek om te sporten en te praten, en brengt ze weer thuis. ,,Meestal op de fiets, soms lopend. Een beetje afhankelijk van waar we heen gaan. Een van mijn cliënten, een jongen, wil eigenlijk vooral voetballen. Dus dan gaan we naar een voetbalveld. Anderen willen liever naar een gym, dan doen we dat.’’

Het is meer dan alleen samen sporten. Tamar heeft goed contact met haar cliënten, praat met ze over hoe het gaat, over eten, drinken, gezondheid. ,,Dat werkt. Ze zijn er steeds bewuster mee bezig. Ook omdat ik tabelletjes maak waarop ze zien dat ze conditioneel vooruit gaan, dat ze kilo’s verliezen of wat ook maar ons doel is.’’

Wie de doopceel van de uit Meppel afkomstige ondernemer zou lichten, ziet dat ze nergens anders dan hier had kunnen terechtkomen. Ze

UNIEKGEZOND:

deed de minor toegepaste psychologie en studeerde sportkunde, en verenigt de kennis uit die studies nu. Ze werd ook reisleider bij groepsreizen voor mensen met een verstandelijke beperking. Veel eerder al in haar leven vond ze dit pad. ,,Ja, dat is zeker dankzij mijn

zus. Je zou haar best de geestelijk moeder van UniekGezond kunnen noemen.’’

Al op jonge leeftijd volgde Tamar cursussen over de omgang met mensen met een verstandelijke beperking. ,,Nee, dat moest niet. Ik

wilde dat zelf. Je wilt gewoon weten op welke manier je het beste met je oudere zus kunt omgaan. Afgezien daarvan ben ik er ook gewoon mee opgegroeid natuurlijk, met de speciale aspecten daarvan. Het heeft alle keuzes op het gebied van school en werk eigenlijk bepaald. Op het hbo wist ik zeker dat ik er meer mee wilde doen, met deze doelgroep.’’

Ze studeerde af op een van de lastigere vraagstukken rond dit thema: hoe regelen we de financiering? ,,Dat is moeilijk, want de cliënten vallen onder verschillende financiële systemen en hebben met gemeentelijk beleid te maken, dat overal anders is. Meestal hebben ze een Wajong-uitkering, maar hebben ze ook een hulpvraag waaraan een WLZ (Wet Langdurige Zorg) of een WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) wordt gekoppeld, bijvoorbeeld in de vorm van een pgb (persoonsgebonden budget). Allemaal afkortingen en regelingen. Word daar maar eens wijs uit.’’

Het kan. Vooral omdat UniekGezond sport beschouwd als middel om gezonder te worden, kan het pgb worden ingezet. ,,Een voorbeeld? Ik begeleid een jongen met autisme die meer zelfvertrouwen zoekt. Dat doe ik door middel van sport. We gaan bijvoorbeeld basketballen en klimmen. Je ziet hem vooruitgaan. Op die manier krijgt hij toch een zorglabel en is er weer meer mogelijk.’’

CONCEPT VERDER UITBOUWEN

Om ouders een lichtend pad te geven door het woud aan regels en regelingen, besloot Tamar zich in de laatste fase van haar studie te storten op geautomatiseerde hulp. ,,Met Google Forms. Mijn doel is dat ouders op mijn formulier invullen wat ze zoeken en de antwoorden meteen krijgen, dat precies uitgelegd wordt wat ze moeten doen om hun kind aan het sporten te krijgen.’’

Om dat ingewikkelde streven verder uit te werken, sloot ze zich aan bij VentureLab. ,,Daar heb ik veel geleerd, echt een mooie tijd. Ik kwam er ook tot de conclusie dat ik me vooral wil bezighouden met sport en contact met mensen, niet met de IT-oplossing die ik had bedacht. Dus we kijken nu of dat deel door iemand anders kan worden overgenomen. Ik blijf ervan overtuigd dat het een fantastisch instrument zou zijn.’’

Tamar van der Veen wil mensen helpen. Zoveel mogelijk. ,,Ik ben eigenlijk nog maar net begonnen, maar ga dit concept zonder meer verder uitbouwen. Over een jaar of vijf? Dan heb ik heel Nederland laten zien hoe belangrijk sport en gezondheid zijn, specifiek voor de doelgroep waarvoor ik werk. Ik zie voor me dat er dan een platform is waar instructeurs zoals ik zich kunnen aansluiten en verstandelijk beperkte mensen helpen op de manier die UniekGezond al neerzet.’’ Ze werkt er hard aan. ,,Volgens mij is er maar één manier nu om te groeien en meer impact te hebben: ik moet op het vizier komen van gemeenten. Zij moeten mij opnemen in de lijst met goedgekeurde zorgaanbieders. Als dat lukt, breidt het zich snel als een olievlek uit.’’

Arc Phone Accessories

Wie Moritz Angermann, Niclas Bertelsen en Tom Theuer

Wat minimalistische telefoonbeschermers

Waar Groningen

Waarom de visie dat het tijd is voor ‘reshaping technology interaction’

Wanneer sinds 2020

Hoe dankzij veel praten, deelname aan VentureLab, hard werken, mooie investeerders en inbedding in het ‘ecosysteem Wasaweg’

Hard werken. Die kreet lijkt uitgevonden voor Tom Theuer (25), Moritz Angermann (26) en Niclas Bertelsen (25). ,,Wij willen hier nu alles aan geven. Dat moet ook in deze fase’’, vertelt Theuer. Gezamenlijk werken de drie Duitse Groningers aan de verwezenlijking van een droom, die kort samengevat neerkomt op: technologie is er om de gebruiker ervan beter te maken.

In praktische zin is dat streven te zien in het eerste product dat de drie op de markt brachten: de Arc Pulse. Dat is een telefoonbeschermer, maar dan heel anders dan de bekende hoesjes. De Pulse bestaat uit twee delen, aan de boven- en aan de onderkant over een iPhone te schuiven. Klinkt een beetje anders dan we gewend zijn, maar is revolutionair en precies volgens de visie van Arc, legt Angermann uit. Hij is het ontwerpbrein binnen het team. ,,Kijk, die iPhone is zo goed ontworpen, daar moet je zo weinig mogelijk aankomen. Maar wat doen we? We stoppen hem in een case waardoor het hele gevoel verandert. Zonde. Haal die telefoon maar eens uit zijn hoes, dan voel je hoe lekker hij in de hand ligt. Dat is exact wat we met de Pulse behouden, dat fijne gevoel. Daarop is-ie ontworpen. Dit is typisch een probleem dat we oplossen zodra je ziet dat het een probleem is.’’

Het eerste product van Arc blinkt uit in eenvoud en kwaliteit. De metalen delen worden op hun plek gehouden dankzij speciaal rubber. ,,Dat is precies het punt. Door uit te gaan van de gebruiker, kom je vaker op een simpeler design. Je pakt de essentiële eigenschappen van een apparaat en gaat dan verder.’’

MODEL MET EDELSTENEN

Dat zien inmiddels veel meer mensen. Hoewel de telefoonbeschermer – in de varianten titanium goud en zilver, en aluminium zwart – een jaar geleden pas verkrijgbaar werd, verkochten de drie er al duizenden in meer dan dertig landen. En dat ondanks de relatief hoge prijs. Wie echt gek wil doen kan de Pulse trouwens ook krijgen ingelegd met edelstenen. Die versie doet het goed in het Midden-Oosten.

Het is amper voorstelbaar dat zo’n jong bedrijf al zo’n succes heeft. Dat het zo goed lukt, heeft in eerste instantie te maken met de enorme drive van de drie founders. Ze zijn echt op een missie: ‘reshaping technology interaction’. In die gedeelde missie en drang om ‘wat er is beter te maken’, vonden ze elkaar. Die missie is de intrinsieke motivatie die de jongemannen opstuwt naar lange werkdagen, brandende ambitie en grote hoogten. Ze zijn nog lang niet klaar. De Arc Pulse is pas het begin. Dat weten ze zeker. In een

MINIMALISTISCH DESIGN VAN ARC GAAT ALS EEN RAKET

ARC-telefoonbescherming.

ruimte van een pand aan de Wasaweg in Groningen denkt inmiddels een heel team knappe koppen uit veel verschillende landen mee over de toekomst van technologie en de toekomst van Arc. Die specifieke plek aan de Wasaweg is ook een tweede belangrijke factor in de snelle opmars van de start-up.

Dat pand is van IT-bedrijf Bossers & Cnossen. Eigenaar Jeroen Bos is vast van plan daarvan het hart van een nieuw start-upecosysteem in Groningen te maken. Dat doet hij door veelbelovende start-ups een plek te bieden en investeringsgeld. Niclas Bertelsen: ,,We hebben aan Jeroen veel, omdat hij ons continu advies geeft. Maar we profiteren ook van de andere startende bedrijven hier. We sparren, delen kennis uit, technologie, soms mensen. Er hangt een sfeer die inspireert. Jonge ondernemers die hard werken om een mooi doel te bereiken. We hebben ons onlangs ook aangesloten bij Founded in Groningen om diezelfde reden.’’

Terug naar het doel van de jonge Duitsers. Ze werken aan producten die ons het leven makkelijker maken in een steeds complexere omgeving. Het volgende kunststukje kan weleens een nieuw type toetsenbord worden. ,,Dat is een goed voorbeeld van hoe het met de ontwikkeling van de technologie niet goed is gegaan’’, legt Moritz Angermann uit. ,,Heb je weleens gekeken hoe de toetsen gepositioneerd zijn? Schuin onder mekaar. Dat is omdat dat bij een oude typemachine met inkt nodig was vanwege de hamertjes. En nu is het nog hetzelfde. Dat is gedachteloos doorgaan met produceren wat er al was. Qua ergonomie is zo’n toetsenbord ook funest.’’

Hij is bezig met de oplossing. De variant van Arc bestaat uit twee losse delen (voor elke hand één), voorzien van ingenieuze technologie die de muis overbodig maakt. Er wordt nog mee getest, maar het prototype, bestaande uit 3D-geprinte onderdelen, maakt al indruk. ,,Ons model is precies aan de gebruiker aan te passen, op een uiterst eenvoudige manier. Dat is hoe het moet.’’

De drie ontmoetten elkaar in Groningen, waar ze praatten over technologie en vrij snel tot de conclusie kwamen dat ze gezamenlijk aan de bak zouden moeten. Tom Theuer en Moritz Angermann maakten kennis tijdens hun studie Artificial Intelligence (,,Die opleiding is nergens in Europa beter dan in Groningen. Daarom kwamen we hierheen.’’) Tijdens hun deelname aan het Honours College (bekend van de ‘extracurriculaire vakken’ voor studenten die veel in hun mars hebben) liepen ze psychologiestudent Niclas Bertelsen tegen het lijf. ,,We deden een Summerschool Constitutional Law in Polen. Daar is het begonnen. We spraken samen over producten en design en konden er niet meer over ophouden.’’

INVESTERINGEN EN OPSCHALEN

Via een traject bij VentureLab in 2020 werden de studenten klaargestoomd voor het ondernemerschap. De eerste lening voor hun bedrijf kwam via het start-up-ecosysteem van de Groningse universiteit, namelijk van Northern Knowledge. Eind 2020 haalden de ondernemers via een crowdfunding geld op voor de eerste productie. ,,Schitterende tijd’’, herinnert Theuer zich. ,,Vrienden en familie werden ingezet voor video’s en fotografie voor de eerste reclamecampagne. De mensen om ons heen waren net zo enthousiast als wij. Dat gaf ons veel vertrouwen.’’

Precies een jaar geleden werden de eerste telefoonbeschermers opgeleverd, de volgende investeringsronde volgde snel. De RUG Holding stapte in en enkele investeerders, onder wie Jeroen Bos. Bertelsen: ,,Dat kwam precies op het moment dat de iPhone 13 uitkwam. Dat gaf ons meteen de kans te laten zien dat we ons snel konden aanpassen en serieus waren. Alles werd professioneler, we trokken er nog harder aan en breidden snel uit.’’

Het is een kwestie van tijd voordat Arc meer producten op de markt brengt. Bertelsen: ,,Over vijf jaar? Dan hebben we een hele serie accessoires zoals de Pulse. Maar dan niet alleen voor telefoons. En daarnaast produceren we ook onze eigen technologie. Zoals de toetsenborden. Weet je, het is ideaal dat we nu met de Pulse zijn begonnen. De logistieke verbindingen zijn er. We werken aan warehouses in China en de VS, we hebben verkoopkanalen in Japan, Europa, het Midden-Oosten. Dat ligt er allemaal al, zodat we nu met meer bezig kunnen.’’

‘Duurzaamheidisdeenigelicensetooperate’

DekeuzevanRoyalKoopmansvan10jaargeledenwordtnuherkendenerkend.Zetin op localsourcingentransparanteketens.Visieenpassieéndebehoeftevan consumentenalsleidraadvoorhetfamiliebedrijfinmeelenfoodingrediënts.,,Het draaitomkennisendewaardevan herkomst”,zegtalgemeendirecteurDirkLodewijk.

Zeker,dehuidigesituatieindewereldbrengtde markt steviginberoering,maar“hetgaatons goed.Wehoevenonsgeenzorgentemakenen onzeafnemersookniet.”Waterdoordieoorlog pijnlijkduidelijkwordt,isdekwetsbaarheidvan onzevoedselketenendenoodzaaktottransitie. ,,Datverhaalvertellenweeigenlijkaltienjaar”, verteltDirkLodewijkvanRoyalKoopmans.De meel-enfoodingrediënts-fabrikantzettemetzijn komst‘duurzaamheid’centraal.,,Wijzijneen familiebedrijfdat176jaarbestaat.Wekennende waardevankorteketens,het waslangetijdde leidraadvanonshandelen.Doordetijdzijnwe meegegaaninexpansievandeketen.Tienjaar geledenmaaktenweeenbewusteen vooruitstrevendekeuze:terugnaarzoveel mogelijklokaleteelt,naarhetherstelvande verbindingtussenschakelsindeketen,vanboer

naarbakkerenconsument.Vooruitstrevendwas ditzeker,wantNederlandsetarweislangetijd uitsluitendgebruiktalsveevoer,omdathetvan minderekwaliteitzouzijn.Wijkekenhieranders naar.Wehebbenhiereensterke akkerbouwtraditie:waaromkunnenwijgeen kwalitatievebaktarweverbouwen?Hetdraaitom aanhoudendefocusopkwaliteit,omgoede bodem-enwaterkwaliteit.Diehelderevisiebegint aanteslaannaeenjarenlangezoektochtvan pionieren,onderzoekenentesten.Hetisvallenen opstaan,maarjekomtverderalsjesamenwilt, hetdraaitomketensamenwerkingenvertrouwen inelkaar,waarbijjejekwetsbaarmagopstellen.” Hetlekkersteenmeestduurzamebrood uitNederland:Nedertarwe ,,Ikgeloof erheiliginenziedathetwerkt:tien jaargeledenkwamhetgrootstedeelvanons graanuithetbuitenland,nukomtalmeerdande helftvanonsgraanuitNederlandendaarin willenwenogmeergroeien.Wehebbenhiervoor metboeren,bakkersenontwikkelaarsgeweldige stappengezet.Afgelopenjanuarihebbenwemet onzeketenpartnersNedertarwegeïntroduceerd, graanvandichtbijwatinsamenwerkingmet vooruitstrevendeboerenmetveelaandacht volgensstrikterichtlijnenduurzaamwordt geteeld.Duurzaamheidiseenblijvendeen groeiendetrendophetgebiedvanvoeding. Consumentenwillenvoedselvandichtbij,ze willenwetenwaarhunetenvandaankomt.Ze willenhetverhaalachterhetproductkennen.Met

ADVERTENTIE

‘Kwaliteitstaat voorop’

deintroductievanNedertarwebedienenweeen steedsgroterwordendegroepconsumentendie kiezenvoormerkenenproductenwaarineen transparanteenduurzame ketenvanvoedsel zichtbaarentastbaarwordt.Dekeuzevoor duurzaamwordtherkend.OpdeThemadag GranenvanbrancheorganisatieAkkerbouwvan 24maartsprakministervanLNVStaghouwerde mooiewoorden:(…)“Toenikonlangskennisnam vanhetinitiatief‘Nedertarwe’ van Royal Koopmans,voeldeikhetbakkersbloedweer stromen.Demeelfabrikantheeftsamenmet akkerbouwersenbakkersjarenlanggefinetuned aaneenoptimaalproduct.Oogsten,proefmalen, testenenbakproeven:alselkschakeltjeinde voedselketenzijnexpertiselevert,klopthet helemaal.”

DirkLodewijk:,,Hetkosttijd,geld,energieen aandachtenhetisdekunstvraagenaanbod gelijktijdigoptebouwen.Wemoetenboeren belonendiemeewillenindezestappen,bakkers helpenhunkeuzesvoorlokaalonderdeaandacht vandeconsumenttebrengen.Deeldekennis, erkendewaardevanjeherkomst.Ookde noordelijkeprovincieskunnensamenweer leidendwordeninduurzameakkerbouw.”

www.royalkoopmans.com www.nedertarwe.nl

Meerdan60verschillendevleesproductendienaarconsumentenen debusinessto businessmarktgaan.Vansalamiworsttotgehaktballenenvandiversesoortentapas schaaltjestotdepompeblêdburger.BijfamiliebedrijfWeidenaarwetenzeal95jaar hoezeeenlekkerstukjevleesmoetenmaken.Enhetmooieisdat steedsmeermensen datbeginnenteontdekken.Nietvoornietswordtermomenteeldrukgebouwd,een gevolgvandegestagegroeivanhetbedrijf.

„Metnameonzetapasschaaltjesdoen hetgoed”, zegtcommercieeldirecteurJoukeJongsma.„Dat heeftvooralmetgemakendebehoefteaanmeer keuzetemaken.Deconsumentwilsneleenlekker stukjevleesoptafelkunnenzetten.Waarwe begonnenmetzesverschillendeschaaltjes,zitten weinmiddelsopvijftien.”Decontactenmetde regionalesupermarktenzijnaljarengoeden sindskortzitWeidenaarookmetonline supermarktenomtafel.„Weproberensamen sterkertewordenendatluktgoed.” Sindsheteindevancoronamerkenzebij Weidenaardatookdebusinesstobusinessmarkt weeraantrekt.AlgemeendirecteurLieuwe

Weidenaar(3egeneratie)verteltdatdelevering vanbelegdebroodjesengehaktballenbehoorlijk indeliftzit.„Hetverkeerkomtweeropgangen veelmensenwillenonderwegeveneenlekkere haptotzichnemen.”

Drive

HetzorgtermedevoordatWeidenaarinde afgelopen jareneengestagegroeiheeft doorgemaakt,waarinhetpersoneelsbestand verdubbelde.„Wezijnblijmetonzemedewerkers, diebetrokkenzijneneenenormedrivehebben omtelkensweergoedeproductentemaken”, geeftLieuweaan.„Zekrijgenookdekansom eigenproductenteproevenenhunmeningte geven.Ja,zezijntrotsopwatzemakenenwe kennengelukkigweinigverloop.”

‘Alseenklantoverdeprijs begint,adviserenwealtijdom eersteventeproeven,danzijn zemeestalsnelovertuigd’

Overigensisgroeigeendoelopzichbij Weidenaar.„Hetleverenvankwaliteitvindenwe veelbelangrijker”,legtJoukeuit.„Alsjedatgoed voorelkaarhebt,dankomtdegroeivanzelf.Dat merkenwenualjaren.”Omdieredenhoeft Weidenaarooknietnaarhetbuitenland.„Klopt,

wegroeiennogsteedsineigenlandenerliggen nogvoldoendeuitdagingenomverdertegroeien.”

Businesstobusiness

Dieliggenonderandereindebusinessto businessmarkt. „Wijmakenkwalitatief smaakvolleproductenenzijnnietde goedkoopste.Wekiezenbewustnietvoor goedkopeproducten,datzoutenkostegaanvan dekwaliteit.Alseenklantoverdeprijsbegint, adviserenwealtijdomeersteventeproeven,dan zijnzemeestalsnelovertuigd.Wehebbenkorte lijntjesnaardeklant.Alserbijvoorbeeldmorgen ietsgeleverdmoetworden,danregelenwedat. Wezoekenaltijdnaareenoplossing.”

Genieten

BijWeidenaarzijnzeblijdatmensentijdnemen voor eengenietmomentje.„Gezondlevenmoeten weallemaal,maardatwilnietzeggendatweniet meermogengenieten,datmoetopz’ntijd kunnen.Enja,datgebeurtvaakmeteenhapje vanWeidenaar.” Over 5jaarbestaathetfamiliebedrijf100jaar. „Wemakengeengekkesprongenenverwachten onzegestagegroeivoorttekunnenzetten”,besluit Lieuwe.„Goedluisterennaardeklantstaat daarbijvoorop,wanthijbepaaltuiteindelijkhet succesvanWeidenaar.” www.weidenaar.frl

OWNER

Wie Huub van Buul

Wat applicatie die het beheer van vastgoed versimpelt en automatiseert

Waar Emmen

Waarom vanwege het gebrek aan goede alternatieven, vanwege de ondernemerskansen

Wanneer sinds 2019

Hoe met gelijkgestemde mensen, dankzij kennis en ervaring

Frisse kleuren, kunstgras, een tafeltennistafel, fancy hardware, een coding pot. Alles straalt ‘jonge tech start-up’ uit bij OWNER in Emmen. En dat is het ook. Huub van Buul (32) bouwde met zijn acht medewerkers een app waarmee vastgoedeigenaren worden ontzorgd. In 2,5 jaar groeide de start-up van niets naar een van de marktleiders.

,,Wij zijn disruptive. Dat is de kracht. Kijk, in de traditionele markt ligt de controle over panden bij de beheerders ervan. Je hebt het dan over onderhoudscontracten, huurcontracten, reparatiewerkzaamheden, schoonmaakkosten en nog veel meer. Je geeft bergen verantwoordelijkheden en data uit handen waarop je zelf geen of te weinig zicht hebt als vastgoedeigenaar. Dankzij onze applicatie ligt de controle weer helemaal bij de eigenaren. Dat is ook logischer. Zij hebben een andere emotie bij hun bezit. Overigens willen wij de beheerders niet uitschakelen. Het gaat erom dat de eigenaren volledige controle over hun eigen investeringen hebben en weten wat er speelt, maar nog belangrijker: weten wanneer ze iets moeten doen.’’

GROTE MARKTPARTIJEN

Met de app heeft een vastgoedeigenaar – of het nou gaat om een garagebox of een compleet appartementencomplex – volledig overzicht. Met een paar clicks worden huurfacturen verstuurd en geïndexeerd, informatie opgevraagd, klusbedrijven ingeschakeld enzovoort. ,,We hebben met heel wat andere software aanbieders waaronder financiële pakketten en fysieke boekhouders geregeld dat hun software simpel gekoppeld wordt aan de onze. Wij willen dat je met je telefoon alles rond je vastgoed kunt regelen.’’

En dat gaat al heel aardig. Via de app worden inmiddels door het hele land en zelfs over de grenzen meer dan 150.000 panden beheerd. ,,We monitoren continu hoeveel data door de app gaat. Dan heb je het over big data-achtige cijfers. Dat vond ik zelf ook wel heftig.’’ Dat Van Buul met grote marktpartijen om tafel zit om te zien hoe een samenwerking tot stand komt, zegt veel. ,,Die partijen hebben helemaal geen inzicht in wat er gebeurt met hun vastgoedinvesteringen. Dat hebben ze met onze app wel.’’

Nu zou je denken: die Van Buul zal wel een ontevreden vastgoedeigenaar zijn geweest toen hij zijn bedrijf begon. ,,Helemaal niet. Ik hoorde een goede vriend eens vragen: hoe zit het eigenlijk met de automatisering in de vastgoedmarkt? Hij vond de bestaande systemen veel te ingewikkeld. Met honderden vinkjes die je aan en uit kunt zetten en verplichte cursussen om überhaupt met de software te kunnen werken. Ik besloot het maar eens te gaan bekijken en kreeg een positieve schok van het marktonderzoek. Er was gewoon niets goeds, niets dat op een simpele manier werkte.’’

GROTE GOK

Huub van Buul is ondernemer pur sang. Hij

VOLLEDIGE CONTROLE

weet niet anders. Dus besloot hij ervoor te gaan. Dat klinkt misschien wat als het wagen van een grote gok, het springen van de hoge plank de diepte in. Maar zo is het niet. De in Barger-Compascuum opgegroeide ondernemer is namelijk jong, maar behoorlijk door de wol geverfd.

IT, data, online marketing, op dat terrein beweegt hij zich al jaren. ,,Op mijn 6de schroefde ik mijn eerste computer al uit elkaar om mee te knutselen.’’ Op zijn 17de maakte hij al websites en visitekaartjes. Twee jaar later ging hij fulltime aan de slag als éénpitter. Websites bouwen, online marketing opzetten. Daarna bouwde hij met twee anderen aan een nieuw mediabedrijf, dat drie jaar lang best goed ging, waarna de paden toch scheidden.

,,We zaten niet hetzelfde in de race. Daar kwam ik te laat achter en ik ben er als professional echt op mijn bek gegaan. Ik houd van een platte organisatie waarin iedereen zijn verantwoordelijkheid neemt. Met een 9 tot 5-mentaliteit heb ik niets. Je moet als onderdeel van het bedrijf weten waar je mee bezig bent. Daardoor krijg je vanzelf een mate van verant-

woordelijkheid en weet je wat je moet doen om succesvol te kunnen zijn als individu, maar ook als team. Wanneer je dat werk doet, moet je zelf weten. Ik zie het als teamsport, waarin iedereen bijdraagt. Dus ja, toen ik OWNER begon op te bouwen, heb ik al die waarden er expliciet ingelegd. Ik wist zeker: het moet iets heel anders zijn, weg van schommelende inkomsten en naar een markt waar mijn software een eerste levensbehoefte is. We werken met een gedifferentieerd abonnementssysteem. Allemaal play dough simple.’’

HEILIG VUUR

Werk moet vooral leuk zijn. In Van Buuls geval geldt dat zeker, want hij steekt er nogal wat tijd in. ,,Eerlijk? Ik denk dat ik nu 90 procent van mijn vrije tijd investeer. Maar dat is om straks heel veel vrije tijd over te hebben. Zo kijk ik ertegenaan en ik ben ervan overtuigd dat het kan en gaat lukken.’’

Dat heilige vuur ging pas in zijn pubertijd branden. ,,Daarvoor bewoog ik vooral de verkeerde kant op. Ik verpestte mijn opleidingen, had nergens motivatie voor.’’ Totdat zijn vader ongeneeslijk ziek werd. ,,Het heeft me totaal

gedraaid. Ik had opeens een niet te stoppen drive om het te gaan maken, om mijn eigen toekomst te bepalen. Ik dook weer in de boeken, ging keihard werken. Dat was zonder de hulp van mensen om me heen nooit gelukt trouwens.’’

Dat doet hij nog altijd. Hij is uithangbord van OWNER, doet de belangrijke afspraken, maar zit ook nog gewoon te programmeren. ,,Ik vind het ook belangrijk om dat te blijven kunnen. We gaan hard, komen elke paar dagen wel met een vernieuwing of verbetering van ons systeem. Zo moet het ook om onze voorsprong te behouden. Het is beuken en ik werk daar op alle fronten aan mee. Noem mij maar meewerkend voorman. Ik ben wars van managers die alleen maar controleren en rapporteren.’’

In Duitsland en België is de app al kleinschalig in gebruik, in andere landen lopen pilots. OWNER zet een vinkje bij een van de belangrijkste kenmerken van een start-up: schaalbaar. ,,We zijn er in vier talen inmiddels. Het maakt niet uit of we 3 of 3 miljoen panden door ons systeem laten gaan, waar ter wereld ze ook staan. Dit kan echt heel groot worden.’’

Aandacht voordemaaltijd

Watzullenweeenseten?Eenvraagdiebijiedereenweleenstot hoofdbrekensleidt. Gezond,maarnatuurlijkooklekkerenniet hetzelfdealsgistereneneergisteren.Voor deééngraagglutenvrijendeanderenergiebeperkt.Dederdehoudtabsoluutnietvan varkensvlees.Misschienmoetenernogboodschappengedaanwordeninverschillende winkelsentijdisdeontbrekendefactor.Vooreengezinishetsoms al lastigeengoede maaltijdoptafeltekrijgen, hoezoudatdanvooreenzorginstellingzijn?Hoeveel variabelenkunnenwenogtoevoegenaanaandachtspuntenvoordateengevarieerde, gezonde,lekkereengepersonaliseerdemaaltijdgeserveerdis?Hoedoejedat?

BijzonderAccare Veelzorginstellingen makenvoordemaaltijden voorhuncliëntengebruikvaneen maaltijdservice.ZoookAccare.Accareiseen zorginstellingdiegespecialiseerdisinhet behandelenenopvangenvanjongerenin probleemsituaties.OpbezoekbijAccare ontmoetenweMichelSiemons,facilitairadviseur bijAccareenMirandaSoolsma,senioraccount managervanVanSmaak.

„Dewijzewaaropdemaaltijdwordtgeserveerdis ergbelangrijk”,zegtMichel.„Jeugdigen-ensoms zelfshethelegezin-verblijvenkortstondigbijons tenbehoevevanintensievebehandeling.Hier verblijvenjongerenmetbijvoorbeeld traumatischeervaringen,opstandiggedrag, depressiesensomsmetcombinatiesvanallerlei zaken.Erzitveelpijnenstressonderde oppervlakte.Hetisnatuurlijknietzodateen maaltijdallezorgenwegneemt,maarhetkanwel eenmomentvanrustzijn,eensociaalmoment, eenbreakvanallerleidagelijksebeslommeringen entherapieën.Demaaltijdmoetdomweggoed zijn.Opdejuistetemperatuur,lekker,gaaren gezond.”

Departnerdiehetbijzondereaankan ZoheeftdezorginstellingAccare,netzoalselke andere zorginstelling,haareigenpalletaan bijzonderheden.Nietelkemaaltijdserviceisin staathaardienstverleningdaaropaantepassen. Dezoektochtnaardejuistemaaltijdserviceheeft Accaredaaromserieusaangepakt.Nietalleen moestendemaaltijdenvoldoenaanalleeisen, maarookmoesthet bedrijfinstaatzijnflexibelen klantgerichthundienstverleninginterichten. Michelzegthierover:„Omdatwemaatschappelijk verantwoordwillenondernemen,zochtenwe een bedrijfdatpastebinnendievisie.Bedrijvenmet eeneigenlogistiekmet(deels)elektrische voertuigenendieduurzaamheidhooginhet vaandelhebbenstaan,kregenprioriteit.” De laatstedriebedrijvenuitdeselectiewerden uitgenodigdeenproeverijteorganiseren.Van Smaakvielhetmeestindesmaak.„Opalle onderdelenscoordeVanSmaakhoog.Wemaken aleentijdje gebruikvandedienstenvanVan Smaak, ennogsteedskomenermensennaarme toeomtezeggenhoelekkerhetetenis”,zegt Michel.

HetbijzonderevanVanSmaak „Onsetenisgoed”,zegtMiranda,„datiseen zekerheid. Wehebbeneensystematiekomervoor tezorgendatdiekwaliteitcontinuis.Daarbegint degoededienstverlening,maardaarstopthet niet.Wijzorgenervoordatonzedienstverlening naadloosaansluit bijdewerkwijzeenwensenvan onzeklanten.Accare,bijvoorbeeld,iseen zorginstelling,maardaarachtergaateenwereld vandiversiteitschuil.Diediversiteitmoetjein kaarthebben;hetgaatomdeverlangensvan individuenmetbetrekkingtothúnvoedselenhún bestelprocedures.” DeeerstestapdieMirandazetbijeennieuwe klant,isdeverschillendelocatiesenafdelingen bezoeken.„Ikwilkennismakenenwensen inventariseren,maarookwilikdemensenter plekkelatenzienopwelkewijzewijietskunnen betekenenvoorhen.Datisvaakmeer danmen denkt.Maaltijdenverzorgen,vaninkooptotop hetbord,isonzeexpertise.Metdieexpertise kunnenweveelbetekenenvooronzeklanten.” „Wilmenopeenzorggroepzelfkoken,dan voorzienweiningrediëntendietebestellenzijn vanuitonzeeigenWebSuper.Zijnerdieetwensen

ofmensenmetkauwenslikproblemen,dan leveren wegemalenenvloeibaremaaltijden.We kunnenookmultiportiesleveren.Zegmaar,de panoptafeleneeniedervulthetbordnaar behoefte.Ookpersoonsgebondenmaaltijdenzijn mogelijk.Iederecliëntkan zijneigengerecht samenstellen,maarook,inaldiediversevormen, hetzelfdegerechteten;afgestemdoppersoonlijke behoeftes.Erisdusheelveelmogelijkenook voorwatnognietinhetassortimentzithouden weonzeorenenogenopen.Dewensvaneen klantisvooronsbelangrijkookalsdewensniet metzoveelwoordenwordtuitgesproken”,zegt Miranda.

„Duidelijk,eerlijkentransparantcommuniceren isdaarbijbelangrijk.Sommigewensenzijnniet uittevoeren.Datkunjedanooknietbeloven.We kijkendanwatwelkan.”

Dehelpendehand

„Demensenopdelocatiesmoetenhetdragen”, zegt Miranda.Eriseenveelheidaan mogelijkheden,maaruiteindelijkmoetende maaltijdbestellingengeplaatstworden.„Datmoet snelenmakkelijkkunnengebeurenzoweldoor eenbegeleider,alseencliënt,zowelopeen papierenmenukaartalsviahetonline bestelsysteem.Alserietsverandertinde behoefte,danmoetenweookklaarstaan.Hetis onzetaakomdaarintebegeleiden.Datbetekent uitleggevenoverde procedure,maarooklaten zienhoejezakenrondomdemaaltijdprocedure efficiëntkuntinpassenindedagelijksegangvan zaken.”

„Daarinzienweheelduidelijk datVanSmaaknaastonsstaat ensamenwerktaanonze vraagstukkenrondom maaltijdvoorzieningen.”

„Eenextraaandachtspuntbijonsisdatwebij Accaregeanonimiseerdbestellenendatcliënten vaakkortdurendinwonendzijn”,zegtMichel. „HiermeebelasttenweVanSmaakmeteen nieuweuitdagingdieeenaanpassingvroegvan hunbestelprocedureenlogistiek.Datwerdheel goedensnelopgepakt.Daarinzienweheel duidelijkdatVanSmaaknaastonsstaaten

samenwerktaanonzevraagstukkenrondom maaltijdvoorzieningen.”

Dederdestap

Voorzorginstellingenkanheteengrootvraagstuk zijn: hoeverzorgikeenlekkere,gezondeen gevarieerdemaaltijddievoldoetaandeeisenen wensenvanallecliënten.Hetprocesuitbesteden aaneenspecialistiseengoedeoptie.Hetvinden vandejuistemaaltijdserviceverdientzorgen aandacht.Vervolgensmoetdedienstverlening vandenieuwepartnergeïmplementeerdworden indezorgstructuur.Hulp,aandachtenzorgvan

diepartnervergemakkelijktdieprocedure.Bij VanSmaakisdestelregeldatallesgoedmoetzijn ingeregeld.„Eengoedbeginishethalvewerk.Bij deeersteervaringmoetonzekwaliteitalte proevenzijn”,zegtMiranda.Alsallesdraaitende zorginstellingdevastechauffeurskentendeze compleetopdehoogtezijnvanallezakenomtrent aflevering,danvolgtdevolgendestap:devinger aandepols.

„HiermeebelasttenweVan Smaakmeteennieuwe uitdagingdieeenaanpassing vroegvanhunbestelprocedure enlogistiek.”

Behoeftesveranderen,omstandigheden veranderenenwatgoedwas,kanopdenduur mindergewaardeerdworden.DaaromzorgtVan Smaakvooreenperiodiekeevaluatie.Datkanmet uitgebreideenquêtesofmeteeninbelrondevia Teams.„Ookhierbijzoekenwenaar vormendie passenbijdezorginstelling.Dekernisdatalsje devingeraandepolshoudt,jijdeserviceaanpast aanveranderendewensen.VanSmaakiserniet voorVanSmaak.Wewillenwatbetekenenvoor deander.”

www.vansmaak.nl

‘Hetbegintbijhetgoedmanagenvan gras ’

DatGallagherEuropeBV alleoplossingenvoorafrasteringenenschrikdraad in huisheeft,isalvelejarenbekend.Datbetekentechternietdathetbedrijfniet bezigismetnieuweontwikkelingen,integendeel.„Wekijkencontinuwaterbij deboerspeeltenzoekendaareenoplossingvoor”,zegtMeindertDijkstra,die samenmetzijnvrouwSytiededirectievoert.

GallagherEuropeBVheefteenspectaculair2021 achter derug,eenlastigjaarookdoorissuesinde supplychainendoorhogerekosten.„Desondanks zijnwe eringeslaagdomonzeklanten,metname veeteeltboeren,goedteblijvenbedienenen kondenweblijvenwerkenaannieuwe ontwikkelingen.”

Oplossingen

„Daarzijnwetrotsop”,gaatSytieverder.„Er komt veelopdeboerafenwijvindenhet belangrijkomhemdaarinzoveelmogelijkte ondersteunenenteontzorgen.Metbehulpvan bestaandeoplossingen,maarookdoorhet introducerenvannieuweoplossingen.”

eShepherd Nieuwisdedigitaliseringinafrasteringen,de eShepherd, waardoordeboernietalleen efficiënterkanwerken,maarbovenaleenbetere balanskanvindentussenhetbeheervanzijn grondendenatuur.„Endatbegintmethetgoed managenvanhetgras,waarbijdeeShepherdeen uitstekendhulpmiddelis”,verduidelijktMeindert.

InNieuw-ZeelandenAustraliëwordteShepherd uitgerold.Dekoekrijgteennekbandommet GPS-ondersteuning,waardoordeboerviaeen webapplicatiezijnveedigitaalkanomheinen, verplaatsenenbewaken.„Wehebbenhetdusniet meerovereenfysiekeomheining,maareen digitale.Jemoetnogweleenbuitenafrastering omhetheleperceelhebben,maardaarbinnen kunnendekoeienviaGPSnaarbepaaldestukken landgeleidworden.”

Meindert:„Doordatdekoeienviadezemethode meerbuitenzijn,kandeboerbesparenop krachtvoerenkunstmest.Engeziendehuidige prijzenisdateenaantrekkelijkidee.Buiten grazenzorgtnamelijkvooreenanderemaniervan voeren,waardoorookhetstikstofprobleemvoor eendeelkanwordenopgelost.Bovendien voorkomjedankzijdeeShepherdover-en/of onderbegrazingvanhetweilandendoor efficiëntergebruikkandeproductiviteiten winstgevendheidwordenvergroot.Tenslottezorgt verplaatsingvankoeienmetbehulpvanGPSvoor minderstressbijdedieren.”

Tweewerelden

„JezoukunnenzeggendatdeeShepherdten koste kangaanvandeverkoopvanfysieke afrasteringen,desondankszijnwijovertuigdvan dezemethode,alsaanvullingoponshuidige assortiment.Wezienhiertweewereldenbij elkaarkomen,detraditionele en dedigitale.

MeindertenSytieDijkstra

GallagherEuropewilvoorelkesituatieeen passendeoplossingbieden,afhankelijkvande vraag.Daaromkiezenweookbewustvoorde eShepherd.Hetiseen mooieoplossingvoor veeboerenmeteengroterweilandenbiedteen belangrijkebijdrageomjebedrijfbeteren efficiëntertemanagen.”DeboerendieeShepherd inNederlandgetesthebben,zijnzonder uitzonderingenthousiastoverdemogelijkheden. ‘Wekijkencontinuwaterbijde boerspeeltenzoekendaareen oplossingvoor’

Tijdisschaars

MaarookvoorboerendieeShepherdnogals‘vervan-hun-bed-show’ zien,heeftGallagher oplossingenomsneller,efficiënteren kostenbewusthetveetekunnenmanagen. Meindert:„Snelheid enefficiencyzijnvoorde boerbelangrijk.Tijdisschaars.Endaaromwilhij nietteveeltijdkwijtzijnaantakenalshet plaatsenvanafrasteringen.Vroegerwasdeboer eendagbezigeenstuklandteomheinenmet netten.Nukandatheelgemakkelijkmetdedoor onsontwikkeldeAutowinder,dieheeleenvoudig

opdeGatorofQuadbevestigdkanworden.Zois demobieleafrasteringineenmumvantijd geplaatst.”

DaarwaarGallagherhaarproductenvoorheen vooralverkochtviadewinkelofonline,kande boernuookgebruikmakenvaneenGallagher consultant.„Zokandeboerechthetbesteadvies krijgenhoehijtijdkanbesparenmetdebest passendeafrastering.Eenconsultiseenvoudigin teplannenviadewebsitevanGallagher (www.gallagher.eu).”

Makkelijkermaken

Eenandereontwikkelingishetdigitaliserenvan de schrikdraadapparaten,zodatdeboer bijvoorbeeldopzijntelefoonkanzienwaarhet apparaatstaatenofdebatterijnogvoldoende geladenis.Daardoorkandeboerdeapparaten ooksnellerterugvinden,wanneerhijzewil verplaatsenofindewinterwilbinnenhalen. „Alleswatweaanbiedeniseropgerichthetwerk vandeboermakkelijkertemaken”,zegtSytie. „Eneenverderedigitaliseringgaatdaarzekerbij helpen.”

DitbetekentookdatGallagherEuropeopzoekis naarmedewerkersmeteenachtergrondinde ICT.„Hetgaatomdetoegevoegdewaardedieje kuntbieden,deagrarischeachtergrondisdanvan ondergeschiktbelang,datkunjehierwelleren. Watdatbetreftzijnweblijdatwegevestigdzijn inGroningen,eenUniversiteitsstaddieveel mensenvanbinnenenbuitenonslandtrekt.Daar profiterenwijoptimaalvan.” „Maarvoorde boerbeginthetmetgras”,besluit Meindert.„Datwildeboerzoefficiëntmogelijk omzetteninmelk, vleesenwol.Dezetijddwingt totkeuzesendaarkanGallagherEuropebij helpen.Want,tegenwelkprobleemjeook aanloopt,deoplossingiser.Wehelpenjegraag.” www.gallagher.eu

TEKST RONALD MULDER

PASSIEF INKOMEN

Er zijn mensen die ‘vanzelf’ geld verdienen. Maar er zal toch ook voor gewerkt moeten worden. Een van de mooiste dingen die je kunt bereiken in het leven is het verwerven van passief inkomen. Inkomen waar je niets meer voor hoeft te doen en dat gewoon regelmatig binnenstroomt.

Zo schreef ik ooit een lesboek waarvan ik een paar jaar lang op zomervakantie kon. Inmiddels is die stroom bijna opgedroogd, maar ook dit jaar kan ik een keertje uit eten op basis van werk dat ik vijftien jaar geleden heb verricht. Heerlijk. En dit is nog maar de laagste vorm van passief inkomen: uitgestelde beloning voor arbeid – want een boek schrijven is best veel werk.

Iets beter, want passiever, zijn opbrengsten van uitvindingen en liedjes. Natuurlijk zijn een uitvinding doen, een muziekstuk schrijven of een trackproduceren ook vormen van werk, maar het is hier vooral de creativiteit die beloond wordt en minder de geleverde arbeid.

De typische rentenier is nu eenmaal een oude, sigaren rokende witte man

Weer een stapje hoger op de ladder staat de pandjesbaas. Zijn inkomen is nog passiever. Het is geen beloning voor geleverde arbeid, maar voor een investering. Toch komt er nog wel wat werk bij kijken. Een huurder heeft immers rechten, en een verhuurder dus plichten. Dakgoten schoonhouden, leidingen repareren, schilderwerk bijhouden. Dat kun je allemaal uitbesteden natuurlijk, maar het blijft werk.

De rentenier is de echte, spreekwoordelijke, passieve belegger. De couponknipper die elk jaar dividend of rente ontvangt als vergoeding voor het feit dat hij het geïnvesteerde geld niet kan uitgeven aan leuke dingen; en voor het risico dat hij zijn geld misschien niet terugziet. Ik had in de voorgaande zin ook ‘zij’ en ‘haar’ kunnen gebruiken, maar de typische rentenier is nu eenmaal een oude, sigaren rokende witte man.

De absolute top, het allerpassiefste inkomen van allemaal, dat is pacht. De grootgrondbezitter die zijn land verpacht, dat is de wereldkampioen op dit terrein. Als het land niet wordt ontgonnen, geploegd en anderszins bewerkt, dan levert het immers niets op. Alle opbrengst kan dus worden toegeschreven aan arbeid – arbeid van de pachter welteverstaan.

Anders dan de aandeel- en obligatiehouder loopt de landeigenaar niet het risico dat zijn investering in rook opgaat. Land verdwijnt niet. En er komt ook niet al te veel land meer bij, dus het is behoorlijk waardevast. Geen arbeid, geen risico. Dat is nog eens een passief inkomen!

Pacht maakt ook heel helder dat passief inkomen niet zomaar uit het niets ontstaat. Het is niet zo dat er niet gewerkt hoeft te worden voor een passief inkomen, alleen niet door jou. Als je je land verpacht dan is de boer voor jou aan het werk. Als je vier huurpanden hebt dan zijn er vier huurders ieder gemiddeld een dag of twee per week voor jou aan het werk. De productie neemt niet toe. De opbrengst wordt alleen over meer mensen uitgesmeerd, van wie een deel niet meewerkt.

Dus de volgende keer dat iemand er trots over vertelt, weet dan dat passief inkomen niet bestaat. Hij heeft gewoon iemand anders voor zich aan het werk.

Ronald Mulder is ondernemer en econoom. Man van weinig woorden.

@ronaldmulder

Volgens hem weet de gemiddelde medewerker van de grote supermarktketens weinig over wat ze nou eigenlijk verkopen. Dat is bij hem wel anders, meent hij. ,,Wij hebben de warenkennis: we weten precies wat erin zit en waar het vandaan komt. En vriendelijkheid, netjes zijn en service geven, daarmee maken we het verschil.”

Dat van die warenkennis, dat klopt wel. Achter elk product dat de kruidenier aanwijst, lijkt wel een verhaal te schuilen. ,,Neem nou deze kaas,” vertelt Wolters, wijzend op een stuk zo groot als een fietswiel. ,,Mijn ouders werkten vroeger al samen met de boer die hem maakt, en nu werken we samen met de dochter ervan. Ook maken we hem weleens zelf, twee of drie keer per jaar. Dat deed ik vroeger vaker, maar ik heb nu niet het materiaal en de ruimte om het vaak zelf te doen.”

GEZINSBEDRIJF

Wolters zit al 55 jaar in Haren en heeft sinds zes jaar ook een vestiging in de stad Groningen. Van oorsprong een zuivelhandel, uitgegroeid tot een kruidenier met delicatessen en streekproducten. De ouders van Fokko Jan zijn de oprichters. Zijn zoons Marcel, Vincent en Ricardo werken in de winkel, net als zijn vrouw Greta. Een echt familiebedrijf dus. Of eigenlijk een gezinsbedrijf, zoals Fokko Jan het noemt.

Maar op nog geen 100 meter van de kruidenierszaak van Wolters zit een Jumbo, waar veel mensen hun boodschappen doen. Dus hoe gaat Wolters die concurrentiestrijd aan? ,,Met traceerbare producten,” zegt Fokko Jan. ,,We weten waar het vandaan komt, hoe het gemaakt wordt en wat erin zit.” Daarnaast hebben ze een persoonlijke aanpak: met iedereen een praatje maken, en bij elk product is wel een mooi verhaal te vertellen.

Neem nu de honing die ze verkopen. Gemaakt door Marcel Wolters, zoon van Fokko Jan. Hij volgde een cursus bijenhouden bij de Hortus in Haren, en is er nu dus zelf mee aan de gang. ,,De bijenkasten staan hier achterin de tuin”, vertelt Marcel.

‘WE GEVEN HET WEG’

Dat is wel het ultieme voorbeeld van lokale productie, maar Wolters werkt sowieso graag samen met lokale producenten. Veel van de producten zijn daarom ook typisch Gronings, zoals knieperkes en koolzaadzeep. Ook lokaal: de soep van De Kleinste Soepfabriek in Leek. Die staat ook in het schap bij Albert Heijn, maar: ,,Ik was denk ik een van de eersten die het verkocht”, meent Fokko Jan. ,,Ik ken de eigenaar. Twintig jaar geleden begon ik ermee, toen zat hij nog in een boerderij hier in Noordbroek. En trouwens: ik heb het hele assortiment van de Soepfabriek. De supermarkt heeft vaak maar een kleine selectie.”

Producten die over zijn, worden vrijwel nooit weggegooid. ,,Weggooien kost altijd geld”, verduidelijkt Fokko Jan. ,,Het kan niet altijd

‘Je kunt naar Albert Heijn en Jumbo gaan om te kijken hoe het níet moet.” Het is een gewaagde uitspraak van Fokko Jan Wolters, eigenaar

van Kruidenier Wolters in het centrum van Haren.

Tekst Wigger Brouwer Foto’s Marjorie Noë

PRAATJE EN GRONINGS KAASJE

naar de voedselbank, omdat we relatief kleine hoeveelheden hebben: het is dan vaak de moeite niet. Dus als het tegen de houdbaarheidsdatum aanloopt, geven we het weg. Oud brood gaat naar vissers, oud fruit en groente gaat naar de dieren. En anders eten we het zelf op.” Jonge mensen en studenten gaan liever naar de Albert Heijn voor een sapje en een broodje, toch? Nou, niet alle-

maal, want volgens Marcel weten jonge mensen de kruidenierszaak ook te vinden. ,,Jonge mensen die hier komen hebben behoefte aan wat anders. Een speciaalbiertje, een lekker stuk kaas. En het persoonlijke vinden ze vaak ook fijn, ze maken graag een praatje. Daar is blijkbaar wel behoefte aan.”

Zou het zo kunnen zijn dat er juist in en na de coronatijd behoefte was en is aan meer menselijk contact? Het zou kunnen, maar volgens Fokko Jan zijn ze in ieder geval geen klanten kwijtgeraakt in die periode. ,,Klanten die niet wilden komen, hebben we aan huis bezorgd. Dat kostte veel tijd, maar het is de service die je biedt. En dat we toen voor onze klanten klaar stonden, geeft wel een gunfactor.”

Door het juist anders te doen dan de machtsblokken van AH’s en Jumbo’s verdienen de zelfstandige kruideniers, toko’s en rijdende supers in het Noorden hun plek. Met producten die de grote supers niet verkopen, met kennis van de producten die daar vaak niet is of, zoals Kor Veldsema, met de boodschappen in de koelkast zetten bij de klant als dat zo uitkomt.

Tekst Yke Bremer

Foto’s Marcel van Kammen

Tegen de service van de winkel op wielen – vroeger bij veel mensen bekend als de SRV-wagen – kan geen grote supermarkt op, vindt Kor Veldsema. ,,Ik stop bij de mensen voor de deur en breng de boodschappen zonder bezorgkosten tot in de keuken”, aldus de bestuurder en beheerder van de rijdende winkel . ,,Onze service en het sociale contact zijn goud waard, onbetaalbaar. Dat vinden de mensen niet in een grote verkoopfabriek.”

Sinds september rijdt de 59-jarige Kor met zijn grote rijdende bus met levensmiddelen zes dagen per week door meer dan dertig dorpen in het grensgebied van Groningen en Friesland. Hij maakt lange dagen van zeven uur in de ochtend tot zeven uur ’s avonds en is niet bang voor de grote supermarkten als AH en Jumbo.

,,Wij winnen het van deze grote namen als het gaat om service en kwaliteit. Er is bij de grote winkels geen tijd voor menselijk contact. Ik ken mijn klanten en hun familie. Ik weet wanneer er iemand is geboren of gestorven, wanneer iemand ziek is of slecht ter been. Ik leef met de mensen mee en gooi soms een kaartje door de deur. Ik heb onlangs bij een goede klant een bloemstukje langs gebracht op haar 80ste verjaardag. Het verschil tussen de kleine rijdende winkel en de grote supermarkt is dat wij sturen op mensen en zij op cijfers.”

GAT IN DE MARKT

Het idee voor de terugkeer van de winkel op wielen werkte Kor samen uit met Wim Telintel, die een streeksupermarkt runt in Oldehove. ,,We hadden beiden hetzelfde idee. We hebben een half uur met elkaar om de tafel gezeten en waren eruit. De rijdende winkel is een gat in de markt en binnen een maand reed ik op de wagen rond”, zegt Kor, die in loondienst rijdt onder de naam Telintels Streeksuper.

,,We zijn ervan overtuigd dat de kleine winkel werkt. De afgelopen maanden is dat wel gebleken. De mensen moeten even wennen in het begin en hebben hun eigen boodschapgewoontes, maar er komen steeds meer klanten bij. Mensen praten over je en weten je steeds beter te vinden.”

Soms hangt er een tas met portemonnee aan de deur als iemand ziek is of niet aanwezig is op het tijdstip dat de rijdende winkel langskomt. ,,Ik zorg dan dat de boodschappen in de keuken of zelfs in de koelkast komen te staan. Zo bieden we service van de bovenste plank en daar kan geen grote supermarkt tegenop. Veel mensen willen niet hun boodschappen afrekenen met de zelfscan en daarna tot ziens worden gewenst door de computer. Bovendien moet je voor wel 50 tot 70 euro aan boodschappen bestellen voordat de grote supermarkten ze bezorgen en je moet daarvoor ook nog bezorgkosten betalen. De bezorgers krijgen een lijst met wel twintig adressen en

SERVICE VAN DE BOVENSTE PLANK

hebben geen tijd voor een praatje. Ze zetten de boodschappen voor de deur en moeten direct weer verder.”

MENSENMENS Als mensenmens geniet Kor dagelijks van

zijn werk en past hij per route ook zijn winkelvoorraad aan. ,,Ik ken de mensen op mijn route. De ene keer neem ik meer conservenblikken mee voor de oudere klant en de andere keer meer speciaal biertjes of biologisch eten voor de tweeverdieners. We verko-

pen op maat. De mensen hebben door dat je rekening met ze houdt. Als ze iets speciaals willen dan zorg ik dat ik dat de volgende keer in de wagen heb. Het is belangrijk dat je doet wat je zegt en zegt wat je doet. Zo bouw je vertrouwen op. En daardoor blijven klanten terugkomen. En het sociale contact maakt mijn werk zo leuk. Ik krijg daar energie van.’’

Kor gelooft heilig in het concept: ,,We zijn niet aangesloten bij een groothandel en kunnen inkopen waar we willen. Ook kunnen we zelf onze aanbiedingen maken in tegenstelling tot de grote supermarkten. Ze zijn onderdeel van grote verkoopfabrieken en als ze niet draaien zoals het hoort, worden ze op de vingers getikt. Bij ons als familiewinkel ligt ons hart en ziel bij de klant en in wat we verkopen. We verkopen veel streekproducten, zoals aardappelen, brood en groente en fruit van bedrijven uit de omgeving.’’

,,De prijs is misschien wat hoger, maar daarvoor krijg je veel terug. We denken aan onze klanten. Ik noem mezelf ook wel sociaalmaatschappelijk ondernemer. Als mensenmens verkies ik ten alle tijden een kleine boven een grote winkel.”

‘ErisaltijdActie’

„Ookindecoronajarenzijnwijgegroeiden konden wevelenieuweklantenverwelkomen. Hoewedatdoen?Wezijngoedinhetbezorgenvanproducten:food,nonfood,dranken, streekproductenenvers,enwebiedenservicewaareenklantgelukkigvanwordt”,zegt algemeendirecteurKoenraadWintervanVHCActiFoodinOosterwolde.

Datheefterweltoegeleiddatmenopzoekis naartientallennieuwemedewerkers.Zijkomente werkenineenbedrijfwaarsaamhorigheidheerst, eenprettigesfeer,maarbovenaleenbedrijfwaar hetgewoonleukisomtewerken.

Onderscheidend

22jaargeledenbegonVHCActiFoodmet11 medewerkers, waarvaner7nogaltijdwerkzaam zijnbijdegroothandel.„Datzegtweliets, bijvoorbeeldoverdedoorgroeimogelijkheden”, geeftWinteraan.VHCActiFoodisnietalleen onderscheidendnaardeklanttoe,zoalszetijdens coronahebbengemerkt.„Wezijnook onderscheidendvooronzemedewerkers.Waar datuitblijkt?Bijvoorbeelduithetfeitdatzehier hunrijbewijskunnenhalenalszechauffeurwillen worden.DenkaandeCode95opleidingvoor vrachtwagenchauffeurs.Daarnaasthebbenwe allerleiandereinterneopleidingen,bijvoorbeeld voordeheftruck.Verderbiedenweonze medewerkerselkjaareenvrijkaartvoor een festivalaan.Endanhebikhetnognieteensover onzeactievepersoneelsvereniging,diedrie àvier keerperjaareenfeestofactiviteitorganiseert. Tenslottedenkenwijditjaarmetonze medewerkersmeeinverbandmetdestijgende energieprijzendoormiddelvaneenenergiebonus. Daarmeewillenweonzemedewerkershelpen.Als

jezegoedbehandeld,dankrijgjedataltijdterug, daarzijnwijvanovertuigd.”

HetzegtietsoverdesaamhorigheidbinnenVHC ActiFood.„WezienVHCActiFoodalseen familiebedrijf,waariedereendevrijheidkrijgtom tekiezenwathijofzijwildoen.Datishard werkenalshetmoet,maarishetrustig,daniser tijdvooranderedingen.Datdoenweal22jaarop diemanierendatbevaltgoed.”

Platteorganisatie

Dievrijheid,deplezierigesfeer,deonderlinge band, endynamiek;hettekentVHCActiFood. „Wezijneenplatteorganisatie,waariniedereen opeennormalemaniermetelkaaromgaat.Dat betekentdatwemeteenfeestjeooksamenaande barstaan.Hetzorgtermedevoordatwe er met elkaarstaan,wanneerdesituatiedaaromvraagt. Enja,daarmoetjeweleenseenuurtjelanger voordoorwerken,maarookdatwordtbeloond.”

‘Wehebbenoogvoorde talentenvanonze medewerkers’

BinnenVHCActiFoodkunjeallerlei werkzaamhedenverrichten.Vanorderpickertot chauffeur,vanslagertotvisverwerkerenvande groenteafdelingtothetsnijdenvanversegroente. „Wehebbenallesonderééndakenkunnenalle ordersvandeklantzelfuitvoeren.”Elkedag rijdenca40vrachtwagensdoordedrie noordelijkeprovinciesenrichting Waddeneilandenomdeklanten,indezorg,de sport,onderwijs,festivals,recreatie,dehoreca, enzovoort,tebevoorraden.„Eenenormlogistiek proces,dieweookindecoronajarenbewust overeindhebbengehouden”,zegtWinter.„Alsje

servicewiltbiedenwaardeklantgelukkigvan wordt,danmoetjedatjuistinmindergoede tijdenooknakomen.Wijwarenbijvoorbeeldéén vandeweinigeleveranciersdiezesdageninde weekbleefbezorgentijdensdecoronacrisis,waar ookinNoord-Nederland.Wewistendatwe minderomzetgingendraaien,maarwehebben onzedienstverleningophetzelfdepeilgehouden. Datbetekentdatweookkleinereordersbijonze klantenbrachtenendatwerdzeeropprijs gesteld.Sterkernog,hetheeftonsvelenieuwe klantenopgeleverd.”

Mogelijkheden

„Dienieuweklantennodigenwealtijdgraagopde zaak uit.Vooreenkopkoffie,maarookomdatwe graagwillenlatenzienwatdemogelijkhedenbij onszijn.Bovendienkunnenzedaningesprek gaanmetonzemedewerkers.Zodatzijwetenwat hunklantnodigheeft,watdewenseneneisen zijn.Zobouwenweeendossiervanelkeklantop enzijnwijinstaattelkensopnieuwdekwaliteit enverpakkingteleverendiehijwenst.”

Dezemaniervanwerkenheeftertoegeleiddat menbijVHCActiFooddustientallennieuwe medewerkerskanaannemen.„Menvindthetleuk omhiertewerken,datzienweaanhetgeringe verloop.Erisaltijdactie,nooiteenvervelend moment,wezettenmetelkaardeschouders eronder.Enwehebbenoogvoordetalentenvan onzemedewerkers.Hetkomtregelmatigvoordat menseneentalentinzichhebben,waarvanzehet bestaanzelfnogniethaddenontdekt.Dankrijgje binnenonsbedrijfdekansomdattalentverderte ontwikkelen,datishetmooievanwerkenbijVHC ActiFood.”

Meerinformatie:www.actifood.nl

De Taza Bazaar aan de Rolderstraat in Assen is klein en volgepakt met exotische, oosterse etenswaar. Overal waar je kijkt staan producten die je niet zo snel bij je plaatselijke Albert Heijn terugvindt, zoals halal luncheon-vlees uit blik of gezouten komkommers in potten. De winkel is zelfs zó vol dat er geen plek meer over is voor de verslaggever en eigenaar Falaf Jawad om even te zitten. ,,Ik heb net bevoorrading gehad, dus het is erg vol”, verontschuldigt hij zich. ,,Laten we even voorin bij de etalage gaan staan.”

Bij de etalage vertelt eigenaar Jawad over zijn winkel: een slagerij en bazaar met vooral Oosterse producten en halalvlees. Hij zit er sinds 2013 en tikt dus bijna de tien jaar aan. ,,Mijn broer en ik zijn de oprichters,” vertelt Jawad. ,,Onze oudere broer had sinds 1997 al een winkel in Assen, die heette Babylon. Maar hij ging de autobranche in, en toen wij wat ouder werden dachten we: wij moeten ook een supermarkt voor onszelf beginnen. We hadden dankzij onze broer al de naam dat we goede producten verkochten, dus we konden gemakkelijk binnenkomen in de markt.”

VASTE KLANTEN

Zo gezegd, zo gedaan. Ze kochten in juni 2013 het pand en begonnen met verbouwen. ,,Dat duurde ongeveer vier maanden. We hebben het pand wat groter gemaakt door wat muren te slopen en het wat netter gemaakt, want het was nogal een troep. In december gingen we officieel open.”

En nu, bijna tien jaar later, bestaat Taza Bazaar nog steeds en draait goed. Met veel vaste klanten, óók Nederlandse. ,,Ik richt me vooral op wat grotere gezinnen en iets oudere mensen. Jonge mensen gaan toch vaak liever naar de supermarkt. Daar halen ze snacks, of een Red Bulletje: ik snap wel dat mensen dat soort producten liever daar kopen, dat is toch meer vertrouwd. Het is groter en heeft een naam.”

Het is een probleem waar veel kleinere levensmiddelenwinkels tegen aanlopen: de moordende concurrentie van grote ketens als Albert Heijn of Jumbo. De strategie van Jawad om die concurrentie aan te gaan is simpel, maar doeltreffend. ,,Ik koop zoveel mogelijk producten in die Albert Heijn en Jumbo niet hebben. Neem bijvoorbeeld deze Mahmoodrijst, een bekende Arabische rijst. Die verkopen de grote ketens niet: de groothandel waar ik mee werk haalt het rechtstreeks uit het Midden-Oosten. Daar hebben Albert Heijn en Jumbo geen contact mee.”

Ook een belangrijk onderdeel van Taza om de klanten bij de Albert Heijn weg te houden: de halalslagerij achter in de winkel. Waar de grote ketens wel verpakkingen hebben met halal vlees, is er bij Taza veel meer keuze. En het is lekkerder. Tenminste, als Jawad zijn klanten moet geloven. ,,Ze zeggen dat het lekkerder is dan het standaard vlees van de supermarkt. Er zit geen water in, of andere troep. Ik zou zelf het verschil niet weten, want ik eet zelf alleen halalvlees.”

TROTS OP THEEVOORRAAD

Daarnaast is Jawad vooral trots op zijn theevoorraad. ,,We hebben drie smaken: ceylon, earl grey en kardemom. Die laatste geeft een heel lekker aroma. En van die

theeën hebben we drie verschillende merken, en elke klant heeft zijn eigen favoriete merk.” Ook opvallend: de Oosterse glazen die je bij je thee kunt aanschaffen. ,,Ja, die zijn van een iets ander design dan de Nederlandse bevolking gewend is van Action”, zegt hij met een knipoog.

De vrolijkheid van Jawad staat in contrast met de afgelopen coronaperiode, die erin hakte. Hij heeft het moeilijk gehad, net als veel andere kleine winkels om hem heen. ,,Ik probeerde met kortingsacties en oproepen op Facebook mensen toch naar de winkel te krijgen en zo het hoofd boven

water te houden. Dat lukte: het personeel en de huur zijn gewoon betaald. Maar ik zat zelf wel even krap. Er zijn ook winkels die het niet hebben gered, dat is lullig en zonde. Maar wij bestaan gelukkig nog, en het gaat nu zelfs beter dan vóór corona.”

Een bordspel, speciaal ontworpen voor boerengezinnen, dat is Om Tafel. Een nostalgische vorm van zaterdagavondbesteding? Nee, een serieuze vorm om lastige dilemma’s rondom de bedrijfsopvolging bespreekbaar te maken. ,,Dit is geen spel voor de gezelligheid, ter afwisseling van Rummikub.”

Tekst Willy Schouwstra Foto Niels Westra

DOBBELEN EN OVERNEMEN

De opvolging binnen de agrarische sector, dat is best een ding. Gelein Biewenga, docent-onderzoeker aan Hogeschool Van Hall Larenstein (HVHL) in Leeuwarden weet er alles van. Hij ziet de praktijkvoorbeelden dagelijks voorbijkomen tijdens de lessen die hij geeft op de hbo-opleiding Dier- en Veehouderij. Biewenga ontwierp het dobbelspel Om Tafel samen met andere onderzoekers en studenten van HVHL, NHL Stenden, het Leeuwarder bureau 8D Games en mensen uit het werkveld. Ontstaan door een behoefte vanuit de praktijk en bedoeld om landelijk uit te rollen.

Met het spel moeten jonge bedrijfsopvolgers beter zicht krijgen op wat er allemaal komt kijken bij een overname. Daar bleek in de praktijk nogal wat onduidelijkheid over te bestaan, vertelt Biewenga. ,,De harde kant, zoals wij dat op de opleiding noemen, daar kunnen we onze studenten goed op voorbereiden. Dat gaat over de cijfers en de technische kant van de dingen. De dagelijkse gang van zaken in het bedrijf wordt aan de keukentafel besproken. Juist de zachte kant blijkt vaak lastig. In de agrarische sector zijn boerderijen vaak al generaties lang in de familie. Er spelen emoties mee en het gevaar bestaat dat er misverstanden ontstaan doordat dingen niet worden uitgesproken en voor een ander worden ingevuld.”

ROLLEN

In het spel krijgen alle deelnemers een rol toebedeeld en gaan, onder begeleiding van een docent of agro-coach, alle dilemma’s langs die bij een bedrijfsovername komen kijken. Doel is dat er aandacht wordt besteed aan de wensen en eisen van ieder familielid, en dat het gesprek daarover op gang komt. ,,Nee, niet een gezellig spelletje op de zaterdagavond,” lacht Biewenga.

Maaike Groot (22) student van Biewenga, loopt stage bij het ‘melkveeteam’ van een accountant- en adviesbureau dat veel agrariërs als klant heeft. Ze deed in het kader van haar afstudeeropdracht onderzoek naar

de rol van de adviseur in het traject van overname. Zelf zit ze midden in het proces; samen met haar vriend Rob (26) neemt ze het bedrijf van haar schoonouders over, met 130 melkkoeien. ,,Bij ons is alles soepel gegaan, de neuzen stonden dezelfde kant op. Rob loopt al sinds zijn 16de mee in het bedrijf, mijn schoonouders zijn tegen de 70, het moment was daar. Maar zo gaat het niet overal.”

Haar partner was als jongste van negen kinderen de enige overnamekandidaat. Vaak is het ook anders, weet Biewenga. ,,Als je meerdere kinderen hebt die de zaak willen overnemen, is er sprake van een ‘hard element’. Wie kies je? Het bedrijf is op de markt misschien wel 4 miljoen euro waard, maar het kind betaalt het bedrag dat de ouders minimaal nodig hebben voor een rustige oude dag, ver onder de marktwaarde. Het uitverkoren kind krijgt daarmee niet alleen het bedrijf, maar ook een behoorlijk deel van het familievermogen. Het gaat om grote bedragen.”

EMOTIONEEL KREDIET

Het proces rondom de beslissing wie de opvolger wordt, begint al vroeg. Biewenga: ,,Het kind dat op jonge leeftijd al interesse

‘Als je meerdere kinderen hebt die de zaak willen overnemen, is er sprake van een ‘hard’ element’

toont in het boerenbedrijf, bouwt een emotioneel krediet op. Hij of zij wordt wat vaker meegenomen in de gang van zaken, het wordt een zelfversterkend effect. Natuurlijk kan dat nog wijzigen en is het niet altijd zo, maar het is wel een bekend patroon.”

De sociale context heeft veel invloed, wil hij maar zeggen. ,,Dat vind ik altijd mooi om te zien; ook de kinderen die het bedrijf niet overnemen, houden er verbinding mee. De traditie, het terug kunnen keren, de continuïteit; het wordt hoog gewaardeerd. Het blijft ‘ons bedrijf’ voor veel familieleden.”

De ontwikkeling en inzet van Om Tafelis onderdeel van een groter programma dat jonge boeren begeleidt bij een bedrijfsovername. Het team dat het spel ontwikkelde is specifiek in het Noorden actief. Ook in andere delen van het land zijn initiatieven ontplooid.

De regionale verschillen bij overnames zijn evident, merkte Biewenga. ,,In het Noorden is het vaak: we moesten de stap nu maar eens zetten om het bedrijf over te dragen. De ouders worden uitgekocht en vertrekken. In het oosten van het land bijvoorbeeld neem je een bedrijf over en krijg je de ouders erbij.”

DOELEN HALEN

De reden dat het geen online game is geworden ligt misschien voor de hand: het moet voor alle generaties geschikt zijn. ,,Het is een beetje jammer als je het spel verliest omdat je niet snel genoeg bent op de computer,” merkt de docent-onderzoeker op. Want hoewel het doel is dilemma’s bespreekbaar te maken, zit er wel degelijk een wedstrijdelement in. ,,Terwijl je het spel speelt, denk je dat je kunt winnen, door je doelen te halen. Maar de crux is natuurlijk dat je daar niet veel aan hebt als de anderen niet ook hún doelen halen. Dan zijn je ouders niet blij of je ziet elkaar niet meer met Kerstmis. Om Tafel is dan ook uit het leven gegrepen.”

Om Tafel

Na twee jaren van onderzoeken, testen en bijschaven wordt het bordspel in juni officieel gepresenteerd. Dan organiseert HVHL samen met andere instellingen twee dagen voor jonge boeren en hun ouders, waar onder meer het spel in workshops gespeeld kan worden. Inmiddels zijn er al docenten van andere opleidingen uit heel Nederland naar Leeuwarden afgereisd om een kijkje te nemen. Ook is er belangstelling uit andere sectoren, zoals de binnenscheepvaart, waar bedrijfsopvolging binnen de familie ook gangbaar is.

Slimme aardappelen, drones die het blad van gewassen inspecteren en zelfrijdende robots die ziektes in aardappelvelden opsporen. Een kleine greep uit de pilots die proeftuin 5Groningen de afgelopen zes jaar opzette in samenwerking met Groningse boeren.

Tekst William Zijlstra

Foto Peter Wassing

PRECISIELANDBOUW MET 5G

Groningen test in samenwerking met ondernemers, organisaties en kennisinstellingen toepassingen van het 5G-netwerk in het Noorden. Dat doen ze onder andere in de zorgsector, de logistiek, in de energiewereld en dus ook in de landbouw, waar de pilotprojecten veelal om precisie draaien, vertelt Marc Cremers, pilotcoördinator bij 5Groningen. ,,Met precisielandbouw kunnen we de efficiëntie van boerenbedrijven optimaliseren. Je wilt per vierkante meter bepalen wat er gebeurt. Allemaal zodat boeren meer kunnen produceren, betere producten kunnen leveren en het milieu minder belasten.’’

Razendsnel internet, full-HD films in een paar seconden downloaden en een super stabiele verbinding om online te gamen. Het kan allemaal heel goed met 5G. Maar het 5G-netwerk biedt veel meer mogelijkheden dan alleen downloaden, vertelt Cremers. ,,Er valt juist winst te behalen met het uploaden. Met 5G kun je namelijk enorme hoeveelheden data heel snel versturen.’’

Neem bijvoorbeeld het gebruik van drones. 5Groningen zette een pilotproject op in samenwerking met onder meer boerencollectief aGroFuture en Vliegend.nl om vanuit de lucht gewassen te inspecteren en akkers in kaart te brengen. ,,Een drone met een multispectraal camera vliegt boven een akker en maakt heel snel achter elkaar hele grote foto’s. Die foto’s worden naar een server gestuurd en aan elkaar geplakt. Het resultaat? Een kaart waarop je kunt zien hoe vitaal de bladeren van gewassen zijn en welke gewassen wel en niet besproeid moeten worden. Vervolgens kunnen de sproeiarmen achter de trekker ingesteld worden aan de hand van de kaart. Zo kun je heel precies je akker besproeien.’’

TIJDBESPARING

Voorheen kon je die data niet in realtime versturen, eerst moest het SD-kaartje uitgelezen worden. Vervolgens duurde het twee

‘Er valt winst te behalen met het uploaden. Met 5G kun je enorme hoeveelheden data heel snel versturen’

of drie dagen voordat je als boer de informatie had. Met 5G kan hetzelfde proces binnen 20 minuten. Die tijdbesparing is enorm waardevol voor akkerbouwers, die ook nog eens afhankelijk zijn van het weer en daarom sneller kunnen reageren als ze direct deze informatie hebben.

Nog een innovatie uit de koker van 5Groningen is ‘de slimme aardappel’. Een apparaatje dat net als gewone pootaardappelen de grond ingaat. Het verschil? De slimme aardappel meet de temperatuur en het vochtgehalte in de grond. Ook meet de slimme versie hoe hardhandig de aardappelen worden gerooid om eventuele schade bij het rooien te meten en te voorkomen. Het pilotproject ontstond bij 5Groningen, maar ligt nu bij vier studenten die het als start-up voortzetten onder de naam Croptimise. In mei gaan de eerste slimme aardappelen de grond in bij vijf boerderijen in Groningen.

Cremers: ,,Niet alle pilots slagen en het is onmogelijk om te zeggen of een pilot uiteindelijk leidt tot een succesvolle innovatie die ook nog eens geld oplevert. Maar het project met de slimme aardappel heb ik echt veel vertrouwen in.’’

5Groningen heeft de afgelopen jaren nauw samengewerkt met studenten van de Hanzehogeschool, Rijksuniversiteit Groningen en verschillende mbo-instellingen. ,,250 studenten hebben aan zo’n 50 pilots, waar-

van een deel in de landbouwsector, gewerkt. Dat vind ik echt supergaaf, die koppeling met studenten.’’

TWEE GROEPEN

Mooie innovaties dus, maar hoe happig zijn boeren om dit over te nemen? ,,Je hebt eigenlijk twee groepen. Een groep koplopers die veel bezig is met innovaties en welwillend zijn om ook mee te werken aan het proces om zo’n innovatie te testen. En een tweede groep met afwachtende boeren. Zij willen de innovatie wel hebben maar pas als het klaar is, als het bewezen is en als het op de markt is. Dat snap ik, want het lastige aan pilots is: je weet niet of ze slagen en je weet niet of het uiteindelijk wat oplevert.’’

5Groningen werkt pre-commercieel. Ze subsidiëren vanuit het Nationaal Programma Groningen en Economic Board Groningen de pilots gedeeltelijk en Cremers en zijn collega’s helpen de ondernemers onder meer aan de juiste connecties en partners, bijvoorbeeld GroBusiness. Maar uiteindelijk moet de ondernemer zelf de slag naar de markt toe maken.

Het enthousiasmeren van de landbouwsector als het gaat om het gebruik van 5G is slechts een van de uitdagingen die 5G nog heeft te overwinnen. De uitrol van 5G verloopt nog niet zoals gehoopt, erkent ook Cremers.

De Europese Unie heeft voor 5G drie specifieke frequentiebanden aangewezen, namelijk 700 megahertz, 3,5 gigahertz en 26 gigahertz. Het verschil? 700 MHz heeft het grootste bereik, maar is minder snel dan de andere twee. De projecten van 5Groningen liepen tot nu toe allemaal op de 700 MHzband. 3,5 GHz is echter het meest geschikt voor een hoge datasnelheid met een goede dekking. Deze frequentie is daarom zeer gewild.

VERTRAGING

Een probleem: in Burum vangt satellietpro-

vider Inmarsat noodsignalen van internationaal scheepverkeer op met deze frequentie. Nationale providers mogen daarom voorlopig geen gebruikmaken van de 3,5 GHz-band. Het nationale frequentieplan, dat opgesteld is om bandbreedte toe te wijzen aan verschillende toepassingen, moet dus worden herzien. Het ‘veilen’ van 5G-frequenties in Nederland is ook uitgesteld en vindt waarschijnlijk in het najaar plaats. Tot die tijd is er sowieso geen grootschalige uitrol mogelijk voor het testen van innovaties en slimme systemen die gebruik maken van 3,5 GHz.

Voor 5Groningen is het jammer dat de grootschalige uitrol van 5G vertraging oploopt. Het programma stopt namelijk aan het eind van dit jaar. Volgens Cremers staan we nog maar aan het begin van de mogelijkheden van het nieuwe mobiele netwerk.

Ondanks dat het programma stopt is Cremers enorm tevreden over de afgelopen zes jaar. ,,We hebben samen met onze partners tientallen ondernemers geholpen met het experimenteren met 5G. Daar hebben we veel kennis mee opgedaan. En dat verdwijnt niet zomaar.‘’

5Groningen heeft daarnaast nog tien programmapartners: KPN, Agentschap Telecom, VodafoneZiggo, TNO, Huawei, Rijksuniversiteit Groningen, Surf, Hanzehogeschool Groningen, VMware en Dell Technologies. Over 5Groningen

Economic Board Groningen heeft het 5Groningen programma geïnitieerd om te onderzoeken hoe 5G nieuwe innovaties kan versnellen en creëren. Een belangrijk doel is om mkb-bedrijven in Groningen koploper te maken in hun sector met behulp van 5G.

CRV

Pa rtner in vruchtbaarheid

Wi lt ud ev ruchtbaarheid opuwbedrijfaanpak ke n? Maa kd an ke nn ismetde produ ct en en diens te nv anCR V. Wi jb ieden un iet alleengenetic av andebes te st ie re n,ookkunnen we uo nder st eu nenmetper so onlijk eb egel ei ding ophe tg ebied va nv ruchtbaarh ei d. Vo ll edi g op m aa tena an gepas ta an uw we nsen .O nz eu itgeb re ideengebruik sv riendelij ke applicaties CR VD ie re nC RV Bed rijfge ve nui nzi cht in uw re sultatenen zo rg en vo oree nh eldere enee nv oudigeadminis tr atie .M et di tb re depakketis CR Vu wp ar tn er ophet ge biedvan vr uchtbaarheid.

Bekijkdeqr-code vo or informatieover vruchtbaarheid.Meerinformatie:neemcontact opmetuwveestapeladviseurofbezoekonze website www.CRV4all.nl

‘Elke 6secondenwordtereen CRV-kalfjegeboren’

DesloganvanCRVluidt:BetterCows ›Better Life.DaarkunjebestBetterEnvironment aan toevoegen.Immers,CRVstreeftelkedagnaareengezondereveestapel,waarbij koeienmetdezelfde hoeveelheidof mindervoermeermelkkunnenproduceren.Endat leidttotmindermestendusminderoverlastvoorhetmilieu.Hetverzamelenvandata speeltdaarineendoorslaggevenderolendaarmeelooptCRV wereldwijdvoorop.„De sectorisinstaat haarbijdrageteleverenaandeklimaatdoelstellingen,dankzijde innovatieveoplossingendieerzijn”,zegtdirecteurLammertVeenhuizen.

WezijnopbezoekbijhetDairyBreedingCenter van CRV in Wirdum.Depinkendiehier gehuisvestzijnvormendezogenaamdenucleus; debeste vrouwelijkedierenuitEuropa,diede basiszijninhetfokprogrammavanCRV.Metals belangrijkstedoel:eenperfectebalanstussen gezondeenefficiëntekoeien.

Samenmetdebijna22.000leden,waarmee90% vanderundveehoudersinNederlandenBelgiëbij CRVisaangesloten,werkthetbedrijfelkedagaan hetverbeterenvanveestapelsoverdehelewereld. CRViseencoöperatieenisin60landenactief. „Wezijnvanenvoordeveehouder”,aldus Veenhuizen.

Activiteiten

DatCRVwerkmaaktvaneenintegrale benadering vanveestapelverbeteringblijktuitde diverseactiviteitenvanCRV:dankzijde melkproductieregistratie,waarvoorelkedag300 monsternemersoppadzijn,beschiktCRVover eenenormehoeveelheiddata,diewordtgedeeld metdeboer.Viaeenappblijfthijopdehoogte vanhetwelbevindenvanzijnveestapelenkanhij eventueelvroegtijdigingrijpen.Verderbeschikt CRVovereentakkunstmatigeinseminatie, waarvoorelkedag350inseminatorenaanhet werkzijn.Eenvierdebelangrijketakisgenetica. Elkjaarproducerendebestestierenvan verschillenderassen11miljoenrietjessperma.

Opgave

EfficiëntiestaatbijCRVvoorop.Veenhuizen:„ Het verhaalisduidelijk.In1950voedde eenboer 16mensen,numoeteenboer200mensen voeden,waarmeehetbelangvanefficiëntienog maareenswordtonderstreept.Erkomteen

enormeopgaveoponsaf,wantin2050moeten wereldwijd 9miljardmensenkunnenetenen drinken.Datbetekentdatdevoedselproductie wereldwijdmoetstijgenendaarkanCRVeen belangrijkebijdrageaanleveren,opeen duurzameenmaatschappelijkverantwoorde manier.DaarominvesteertCRVinhogere kwaliteitgenetica-,data-entechnologische oplossingen,waardoordemelkproductiekan wordenverhoogdentegelijkdemilieu-impactzo kleinmogelijkwordtgehouden.”

Voer

HetisnietvoornietsdatdeNederlandse veehouderij totdemeestefficiënteterwereld behoord.WaarinNederlandeenkoeruim9.000 litermelkperjaarproduceert,daarkomteenkoe inChinatothooguit4.000 à5.000literperjaar. „Eengevolgvanjarenlangonderzoeken vervolgenshetdoorvoerenvanverbeteringen.”

‘Weverplaatsen het‘probleem’, terwijlwedeoplossingen

hier inhuis hebben’

AlsvoorbeeldnoemtVeenhuizenhetin2015 gestartevoerefficiëntieprogramma.„Wetesten 2.500koeien,waarbijwepreciesmetenwatze etenenwathunmelkopbrengstis.Daaruitblijkt daterenormeverschillenzittentussenkoeien, waardoordeboerbehoorlijkkanbesparenop voerendusopuitstoot.Alsjedanbedenktdat voerdehoogstekostenpostvooreen boerenbedrijfvormt,danwordterdankzijdit

onderzoekbehoorlijkewinstbehaald.Goedvoor deboer,goedvoordekoeengoedvoorhet milieu.”

Herbezinning

Veenhuizenpleitvooreenanderekijkop landbouw, noemheteenherbezinning. „Nederlandspeelteenbelangrijkerolinde voedselvoorzieninginNoordwest-Europaen daarbuiten,omdatwehierdeperfecte omstandighedenvoordeproductievanvoedsel hebben.Geziendehuidigesituatieende ontwikkelingenishetvangrootbelangomdie positietehandhaven.Echter,delandbouwzit, volgensmijonterecht,inhetverdomhoekje.De sectorkenmerktzichdoorhardwerkendeboeren methartvoorhundieren,denatuurendejuiste balansdaartussen.Daarinlopenwevoorop, dankzijdeinnovatieveoplossingendieeralzijn. Maar,alsdeoverheidhaarplannendoorzet,dan moetenerstraksverplichtbedrijvenstoppen. Wordtdeveestapeldankleiner?Wijdenkenvan niet,grotere bedrijvenwordennoggrotereneen anderdeelvanveestapelverplaatstzichnaarhet buitenland.Kortom,weverplaatsenhet ‘probleem’,terwijlwedeoplossingenhierinhuis hebben.”

„MetdekennisenkundediebijCRVvoorhanden iswerkenweelkedagaaneenefficiënterekoe,die beterisvoorhetklimaat.Want,meerefficiëntie leidttotmeeropbrengstenminderuitstoot.Dat ishetdoelwaarvoorweelkedagbezigzijn.Die9 miljardmensenwillenstraksin2050welkunnen etenendrinken,daarligteen verantwoordelijkheidvooronsallemaal.” www.crv4all.nl

Elke ondernemer kent ze: van die momenten waarop je moeite hebt te ontdekken wat de juiste keuze is. In zo’n geval is het handig als je een groot voorbeeld hebt, iemand die je inspireert, die heeft laten zien hoe het kan of moet, iemand aan wie je je even kunt spiegelen. Aflevering 25 van De Spiegel: Agnes Lensing (41), boer, spreker en ‘agrarisch ambassadeur’ uit Gasselternijveen.

Tekst Jean-Paul Taffijn

Foto Harry Tielman

‘MIJN VADER IS ECHT EEN VOORBEELD’

Ik dacht: laat ons het vandaag eens een keer niet hebben over een zeker televisieprogramma … ,,Graag! Dat is al vijftien jaar geleden.’’ Maar ik weet niet of het lukt, want jouw deelname aan het programma heeft je ondernemerschap wel een nieuwe richting gegeven, of niet? ,,Nou, in de basis was ik boer en blijf ik boer. Maar het klopt dat Boer zoekt Vrouw mij bekendheid heeft gegeven. Ik ben boerin Agnes, zo kennen mensen me en dat helpt me op mijn missie om meer mensen te laten kennismaken met het boerenleven. Overigens zie ik mezelf meer als boer dan als boerin. Bij boerin denk ik aan een vrouw die haar man helpt op de boerderij. Bij ons is dat niet hoe het gaat. We doen het echt samen, ik sta het liefst tussen de koeien.’’

Is dat te combineren met je andere rollen zoals gastvrouw, spreker, vertegenwoordiger in de politiek, winkelmanager …? ,,Het is veel, zeker omdat ik van mezelf weet dat ik geen goede manager ben. Mijn valkuil is dat ik alles zelf wil doen. Door de komst van onze drie kinderen heb ik wel geleerd dat wat los te laten. Maar ik vond het best lastig, die eerste keer dat de koeien door iemand anders werden gemolken. Ik mis de discipline, de structuur die mijn moeder altijd bracht vroeger. Eten altijd op

hetzelfde tijdstip, wasdag, poetsdag. Daar heb ik achteraf gezien veel respect voor en soms ook wel behoefte aan.’’

Hoe vormde jou dat?

,,Nou, ik zag op het melkveebedrijf van mijn ouders dat de rollen perfect verdeeld waren. Mijn vader was een heel vooruitstrevende ondernemer. Zo kwamen we in 2002 ook vanuit Brabant in Drenthe terecht, omdat hij op zoek was naar een plek om te groeien. Hij kon zich daarop richten, terwijl hij wist dat het gezin perfect doordraaide dankzij mijn moeder. Ik denk dat ik van beiden wat heb. Ik wil ook altijd vooruit,

maar zoek intussen steeds de bevestiging dat het goed is. Ik zie iets meer beren op de weg dan mijn vader.’’

Zou je dat iets meer van hem willen hebben?

,,Ik heb er veel respect voor, ik verzamel mensen om me heen die in kansen denken net als hij. Mijn vader is wel echt een voorbeeld voor me, ja. Ik spreek hem zo’n beetje dagelijks, hij woont een paar kilometer verderop. Vooral als ik het lastig heb, zoals met de regeling rond de fosfaatrechten, of laatst nog met het dak dat van de stal waaide, dan heb ik veel aan hem. Hij overtuigt me dat ik moet doorgaan, dat het goed komt. Hij heeft zelf ook altijd ergere dingen meegemaakt.’’

Hoe vindt hij het dat je je eigen vergaderlocatie hebt, dat je schoolklassen en toeristen rondleidt, dat je spreker bent en een eigen winkel hebt?

‘Ik heb de gesprekken met mijn vader nodig’

,,Vindt hij geweldig. Vaak komt hij even kijken als er weer allemaal kindertjes rond de boerderij lopen. Ik ben dat erbij gaan doen omdat we wat extra geld moesten verdienen toen het door die fosfaatrechten tegenzat. Dat ondernemerschap spreekt mijn vader aan. Intussen is het vooral een missie geworden en doe ik het met hart en ziel. Maar tussen de koeien blijft de mooiste plek.’’

Boerin Agnes

Agnes Lensing nam het melkveebedrijf van haar ouders over in 2015. In datzelfde jaar bouwde ze een duurzame stal die plek biedt aan 160 koeien. De oude melkput en tanklokaal zijn omgebouwd tot ontvangstruimte voor groepen tot vijftig personen. In enkele automaten worden melkproducten zoals advocaat verkocht. Agnes biedt ook koe-bonnementen aan, waarbij je continu het wel en wee van ‘je eigen koe’ volgt.

Greydanus Aardappelgroothandel: Aardappelenenmeer

„Laten weeerstmaareenrondleidingdoen,danziejehoemooionsbedrijfis”,zegt DickNoteboom,verkoopbuitendienst.Terwijlwelangseendisplaymet vruchtensappen,peulvruchtenenlangsgrotehoeveelhedenverschillenderassen aardappelenlopen,vertelthijheteneopmerkelijkeverhaalnahetandereoverhun producten.De liefdevoorhetvakisvanzijngezichtaftelezen;hierwordtmetpassie gewerkt.„Welkaardappelproductjeookeet,jemoetdejuisteaardappelkiezenendie aardappelmoetvanafhetveldmetvakmanschapenliefdebehandeldzijn”,zegtDick. „Weetwatjeeet.”

Weetwatjeeet

„Wehebben veelverschillendesoorten aardappelen.TraditioneleFrieserassen,maarook watmeernieuwerassen.Elkrasheeftzijneigen karakteristieken;vankruimeligtotvastkokenden elkrasheefteeneigenherkenbaresmaak.Hetis belangrijkomdejuisteaardappeltekiezenbijhet gerechtdatjewiltmaken.Vooreengoedefrietwil jeeenaardappeldieredelijkvastkokendis,maar ookmeteenietsvaneenkruimigaspectomeen mooieknapperigekorsttekrijgen.Voorpuree hebjejuisteenergkruimigeaardappelnodig.” Als udatallemaalnietweet,geennood. Greydanusadviseertingebruikvande aardappelen.Koks,groentemannenen supermarktmanagersmakengebruikvandeze expertise.Ookopdesitevanhetbedrijfisveel informatieenerzijnlekkerereceptentevinden. „Hetambachtvantelenendistribuerenvande landbouwproductenstaatindienstvanhet culinaireproces,vindenwij.Uiteindelijkkomtde aardappelophetbordteliggen.Wehebben aandachtvoorheteindproduct.”

„Eengoedeenschone aardappellaatzichinde keukenbeterverwerken.”

DebeidebroersGreydanus,derdegeneratievan hetfamiliebedrijf,dragenzorgvoordeinkoop.Zij bewakendekwaliteit,hebbendecontactenmet detelersenvertalenookdesignalenuitdemarkt. „Traditionelerassenensmakenblijven,maar er zijnooknieuwe wensen.Daarwillenwijaan voldoen.Indatkaderhebbenweeennieuwras latenontwikkelen.Eenmooievastkokende aardappeldiegepatenteerdisonderdenaam

Marjanenbinnenkortindewinkeltevindenmet demerknaamMorgenrood.”

Alsereenradertjeontbreekt MensendiebijGreydanuswerken,hebbenpassie voor hetproduct.„Zezijnbetrokken”,zegtDick. „Neem,bijvoorbeeld,onzechauffeurs.Zijkijken metaandachtnaarwatzeinladen.Deeerste keuringvandeaardappelenvindtalplaatsbijde boer.Ookbijafleveringspeeltdechauffeureen rol.Hijisheteersteaanspreekpuntvoorde retailer.Diebetrokkenheidvindjebijalle werknemers.Langdurigearbeidsrelatieszijnhier geenuitzondering.Iedereeninditbedrijfiseen essentieelradartje.Alsereenradertjeontbreekt, draaitdemachinemindersoepel.” „Overmachinesgesproken”,zegt Dickenwijst naardesorteermachine.„Wehebbengeïnvesteerd ineenuniekemachinediedeaardappelen beter wastenbetersorteert.Bijkleinerepartijen aardappelengebruikenwedaarnaastnogde menselijkehand,maargrotepartijenkunnen volledigmachinaalgewassenengesorteerd worden.Eengoedeenschoneaardappellaatzich indekeukenbeterverwerken.”

Meerdanaardappelen

Indezeregiowordtmeerverbouwddanalleen aardappelen. „Anderevoedselproductendiemet zorgenliefdeverbouwdengeproduceerdzijn, wordenviaGreydanusgedistribueerd”,legtDick uit,terwijlhijnaardisplayswijstvanPeulNatuur peulvruchtenenvanVereeckensappen. „Smaakvolleproductenuitdeomgeving; hoogwaardig,gezondengeproduceerdmetlage milieulasten.”

Mooieproductenverdieneneenmooieuitstalling. „Ookmetdiepuntjesopde ihelpenwederetailer metonzedisplaysenverpakkingen.Bijzondere productenvragenombijzondereaandachteneen bijzonderewaardering.” www.aardappelgroothandel.eu

Ze zijn er:versvleesproductenmet Nederlandseplantaardigeingrediënten

Eenvleesmakerweetallesvandeherkomst,smaakentextuurvanvlees.VionFood Grouplaatziendathetookvolledigplantaardigevleesvervangerskanontwikkelen vanNederlandseeiwitten.WillemCranenbroekvanME-ATtheAlternativein Leeuwarden,onderdeelvanVionFoodGroup,istrotsophetontwikkelteamenhet eersteprivatelabelgezondevleesvervangersmeteiwittenvanNederlandsebodem.

DirecteurNewProductDevelopmentTheaSmit(l) enGeneralManagerWillemCranenbroek(r)

„De consumentendienudeboodschappendoen, zijn ingrotelijnenopgevoedmethetideevan vlees optafel.Zekennendesmaak,biteen textuurvanvleesproductenende bereidingswijzen.Daaromontwikkelenwijheel bewustversevleesvervangersdiehetvleesdatze gewend zijnvervangenopplantaardigebasis.We richten onsopdegroeiendegroepflexitariërs, maar sluitenvegetariërsenveganistennietuit.” General ManagerWillemCranenbroekvan ME-AT theAlternativeinLeeuwardenis verantwoordelijk voordeproductievannieuwe plantaardige vleesvervangers.Hijistrotsenblij. „Vion heeftdestrategieomketenstebouwen. Hier werkenwealjarenaanbinnenhetvlees segment.WenoemenditBuildingBalanced Chains. Wedoenditomdeboerindebreedste zin een toekomstendeconsumenteenkeuzete geven. Nuhebbenwediestapookgezet vooronze plantaardige keten.Alsikziewelkemooiewegwe met onzepartnersindelandbouwhebben afgelegddeafgelopenjarenenwatonze ontwikkelaars hetlaatstehalfjaarhebben bereikt, dan beniktrots.Enikwordheelblijalsikzie waar wenustaanenwelkemogelijkhedener komen, wantwestaanaanhetbeginvaneen ontdekkingsreis naarplantaardigeiwit.”

Een paarjaargeledenbouwdeVion FoodGroup haar slachterijinLeeuwardenvolledigomnaar plantaardige productie.„Hetwashetbeginvan een ontdekkingsreis,zegtWillemCranenbroek. Inmiddels exporterenwenaar17Europeselanden en nuhebbenwedevolgendestapgezetmethet ontwikkelen vanversevleesvervangersmet Nederlandsplantaardigeiwit.”

Partners vandeveldboon Het maggerusteenplantaardigeprestatievan formaat wordengenoemd:deintroductievanhet eerste privatelabelvoorderetailmetdeeerste echte Nederlandseversevleesvervangersvan Nederlandsplantaardigeiwit.Deburgers, worstjes engehaktliggen onderprivatelabelnu in hetschap:smaakvolle,gezondeverse vleesvervangers. Hetklinktoverzichtelijk,maar

het vergdeeenpaarjaaromtotditresultaatte komen.WillemCranenbroek:„Wewildenlekkere vleesvervangersmaken,verseproductenmet lokaalgeproduceerdplantaardigeiwit.Vers,niet voorafgegaard.Wewetenallesvansmaaken textuurvanvleesendatniveauwildenwe bereiken.Deeerstehobbelbleek hetjuiste plantaardigeeiwit.Wewildenvoordezenieuwe generatievleesvervangersgeensojauithet buitenland,maareenvolwaardigNederlands eiwit.MetsojavanNederlandsebodemzijnnog geengoederesultatengehaald.Watmoetjedan welhebben,wiekanhetleverenenwiekanvan eengraanofboonhetjuistetexturaatmaken waarmeewijkunnenproduceren?Destrategie vanmoederbedrijfVionFoodGroupgaatomhet bouwenvanketens.Wijwillendatookgraagdoen inditplantaardigesegment.SamenmetZLTO, AgrifirmenHerbaIngrediëntshebbenweeen onderzoekstrajectopgezetnaardeteelten verwerkingvanplantaardigeiwituitveldbonen. Hetiseenomvangrijkrasmettalvansoortendie hetgoeddoetopNederlandsebodems.Wezijn begonnenmetenthousiasteboeren,waardoorwe dertighectareskondeninzaaien.Tegelijkmetdie stapmoestenwe kijkenwathet vooreenboer doet:tarwebijvoorbeeldisnuvoorveelboeren eenbekendwisselgewasmeteenbepaalde zekerheidvanopbrengstenomzet.Zoude veldboonsoortdieweuiteindelijkhebben gekozen,ookdiezekerheidkunnenbieden,levert hethenenonsgenoegop,wetenwezekerdatwe voldoendegoede eiwittenkunnengenereren?Al diestappenhebbenwesamenmetonzepartners gezet,waarbijwehetgelukvandetijdhebben gehad.Eerstwasercorona.Daardoorkwamer naasteengroeiendmilieubesef,meeraandacht voorlokaleproducten.Minderafhankelijkheid vanhetbuitenland,mindertransportbeweging, kwaliteitvanHollandsebodem.Inmiddelszien weooknogeensdoordeverschrikkelijkeoorlog inOekrainedatwedejuisteweghebben ingeslagen.Desnelgestegenenergieprijzenende sterkeafhankelijkheidvangraanuitdieregio, latenonsallemaalbeseffenhoekwetsbaaronze voedselvoorzieningis.”

„Erzittenechterookvoorboerennatuur voordelenaandeveldboon:veldbonenhalen stikstofuitdelucht,zijninstaatmethunwortels stikstofindegrondtebindenendragenzobij aan bodemverbetering.Daarnaastiseenveldboon vlinderbloemigendraagtdoordebloemvorming bijaandebiodiversiteitopdeakker.Deteeltvan veldbonenzoudusgunstigkunnenuitpakken naarhetverduurzamenvandelandbouw.De ervaringenvandeboerenwaarwenumeewerken isgoedendaaromdoenwenuverderonderzoek naardebetekenisvanveldbonenopuitstoot en bodem.Devolgendespannendestapwaswatdie teeltzouopleveren.Eenboonisnoggeeneiwit waarwijmeeaandeslagkunnen.Herba Ingrediëntsisspecialistinglutenvrijeen natuurlijkeingrediëntenvooreiwit-en zetmeelconcentratenenzijleverennaeenproces vanextrusieheteiwitconcentraat,hettexturaat, waarmeewijaandehandvannieuwereceptenen uitgebreid onderzoekonzevleesvervangers maken.”

Hetalternatief:eetsmakelijk! Waternuoptafelstaatwordtsneluitgebreid, vertelt WillemCranenbroek.„Naastburgers, worstjesengehaktisonsontwikkelteamaldruk bezigomdevolgendenieuweproductente ontwikkelen.Ookdaarvoorgeldtdatdebeleving, smaak,biteentextuurvandehoogstekwaliteit moetenzijn:wekomensteedsdichterbijhet echte vlees,zoalsmensendatkennen.Engezond,want weontwikkelenproductendienietalleen plantaardigzijn,maarookvezelrijk,laaginzout enmetweinigverzadigdvet.Doordetoevoeging vanB12 en ijzerkomenwetotvolwaardige vervangersvoorvlees.Envooraldiegezonde productendielokaalgeproduceerdzijn,geldtdat zeduurzaammoetenzijn,vangrondstoftoten metverpakkingsmateriaal.Wehebbeneengrote stapgezetenveelgeleerd;nuisheteenkwestie vandoorgaan,naarnogbeterennoglekkerder.”

„Westaanaanhetbeginvaneenontwikkeling naarveelmeerplantaardigvoedsel dattegemoet komtaangemakengoedesmaak.Dekennis neemttoeendatmoetook,wantde wereldbevolkinggroeitinraptempoeniedereen heeftrechtopgoedengezondvoedsel. MetME-ATtheAlternativezettenwedaar volledigopin.Eetsmakelijk!” www.me-at.com

Worden insecten de nieuwe miniveestapel van de toekomst? Of: wanneer vinden we een Mac Insect op het menu van de bekende Amerikaanse hamburgerketen? Mede-oprichter Janmar Katoele van Wadudu Insectencentrum in Beilen ziet enorme mogelijkheden voor de zespotigen. ,,Stap voor stap winnen insecten steeds meer terrein, maar er is nog veel onderzoek nodig. In tegenstelling tot de koe en het varken is er nog te weinig bekend over insecten.”

Tekst Yke Bremer Foto’s Marcel Jurian de Jong

INSECTEN OP HET MENU

Bij Wadudu – wat insect betekent in het Swahili – proberen ze door onderzoek steeds meer kennis te verzamelen over insecten. Het insectencentrum doet dat in samenwerking met kennisinstituten en bedrijven. Mede-oprichter Janmar Katoele: ,,Wat voor rol kunnen de insecten in de toekomst spelen? Het grote voordeel bij insecten is dat ze minder stikstof produceren, minder restafval achterlaten en minder water gebruiken dan andere vormen van landbouw. Ze laten dus een minder grote footprint achter dan koeien, varkens en kippen.’’

,,Ik denk dat ze stapsgewijs steeds meer een onderdeel gaan uitmaken van de voedselproductie de komende tien jaar. Zo kunnen insecten als olie, eiwit of meel worden gebruikt in dierlijke en menselijke voedingsproducten. Je zult niet zo snel een hele sprinkhaan of krekel op je bord vinden, behalve bij een bedrijfsopening als het bonbonnetje met een sprinkhaan erbovenop zorgt voor de nodige gespreksstof. Maar insectenmeel zou wel onderdeel kunnen worden van het nieuwe half-om-halfgehakt. In plaats van half rund en half varken, zou het voor een derde deel kunnen bestaan uit insectenmeel. En zoals het nu bij grote groepen de gewoonte is om één keer per week vis te eten, zou het streven moeten zijn om één keer in de week iets met insecten te doen.”

PIONIEREN

De onbekendheid van insecten maakt het moeilijk om ze met al hun mogelijkheden snel te introduceren op de markt. ,,Het is op het moment nog veel pionieren”, aldus Katoele. ,,Insecten kunnen een heel nieuwe en interessante vorm van landbouw gaan vormen. Maar natuurlijk moeten alle vragen over veiligheid en risico’s wel worden beantwoord. Het onderzoek draagt eraan bij om vragen rondom insecten te beantwoorden. Door experimenten, door het verzamelen van data en door onderzoeken te herhalen, proberen we steeds meer te weten te komen over de zespotigen.’’ ,,Voor de Europese Unie ligt daar ook een hele uitdaging. Het insect is nieuw en onbekend. Ze worden voor de wet als landbouwhuisdier gezien. Via de ‘novel food verordening’ van de EU wordt bepaald wat er

wel en niet op de Europese markt mag komen als voedsel. Ondertussen zijn de meelworm, treksprinkhaan en de huiskrekel door de EU goedgekeurd als voedingsmiddel voor dier en mens. En er liggen veel meer ‘insectendossiers‘ klaar voor de novel food verordening. Het is goed en noodzakelijk dat deze regels voor voedselveiligheid bestaan. We willen niet zoals in Vietnam vleermuizensoep op het menu waarbij je de kans loopt om rabiës op te lopen.”

KWEEKEXPERIMENT Het echtpaar Janmar en Laura Katoele begon in 2015 met de productie van 10 gram meelwormen in hun eigen douche en ondertussen werkt een team van vijftien personen bij Wadudu. Aanleiding voor het eerste kweekexperiment was een workshop

‘Insecten kunnen een hele nieuwe en interessante vorm van landbouw gaan vormen’

‘Eetbare insecten’ die ze tijdens een reünie in 2012 volgden aan de Landbouwhogeschool in Wageningen, waar ze allebei dierenwetenschappen hebben gestudeerd. ,,We zagen in de insecten de miniveestapel van de toekomst. Een heel nieuwe en interessante vorm van landbouw met veel mogelijkheden. Bij natuurgebieden waar veebedrijven worden uitgekocht omdat ze te veel stikstof uitscheiden, zouden landbouwbedrijven met insecten deels een uitkomst kunnen zijn.”

De productie van meelwormen en in het bijzonder de glasworm is de core business van Wadudu. Daarmee wordt de financiële basis onder het insectencentrum gelegd. ,,De glasworm is het net uitgekomen larfje van de meelworm. Het is als het ware het ééndagskuiken bij de meelwormen. We voorzien kweekbedrijven in heel Noordwest-Europa van de insecten die de glasworm opfokken tot een grote worm om te verhandelen. De insecten worden in verschillende vormen verwerkt of gebruikt in de visteelt, de huisdierenvoeding, in dierenwinkels en in de voeding van landbouwdieren. Naast onderzoek naar de toekomstige rol van insecten kijken we ook hoe we ons verdienmodel kunnen verbeteren en welke innovaties in de vorm van bijvoorbeeld automatisering we kunnen doorvoeren.”

Over tien jaar is het doodnormaal om

voedsel te eten waarin insecten zijn verwerkt, denkt Janmar Katoele. ,,Je ziet nu al volledige insectenburgers of een soortgelijk gehaktballetje bij de Krekerij in Rotterdam. En een Mac Insect is dus geen utopie maar zou op het menu kunnen komen te staan bij McDonald’s in het komende decennium. Dit zal nog wel maatschappelijke discussie met zich meebrengen. Maar vooral belangrijk is dat het eten lekker moet zijn. Als het niet lekker is dan wil niemand het eten. De smaak en textuur van insecten zijn anders en daar moet nog veel onderzoek naar worden gedaan. Verder is er verschil tussen Noorden Zuid-Europa. In zuidelijke landen worden insecten gemakkelijker geaccepteerd en gegeten.”

De potentie van insecten is veel groter en de zespotigen kunnen op veel meer gebieden ingezet worden, denkt Katoele. ,,Zo proberen we bijvoorbeeld uit te zoeken wat voor rol insecten kunnen spelen bij het opruimen van restafval. Je zou kunnen denken aan groente- en fruitafval, maar ook aan mest of rioolslib. Zo zouden insecten kunnen helpen bij het oplossen van het mestprobleem. Ze kunnen de mest gebruiken als voeding en er eiwitten en stikstof uithalen.’’

OPRUIMFUNCTIE

,,De opruimfunctie van insecten wordt onderzocht en daarbij wordt gekeken hoe de insecten voeding opnemen, wat er achterblijft in het darmkanaal en wat ze vervolgens uitscheiden. In rioolslib zitten bijvoorbeeld veel medicijnresten. Wat slaan de insecten op in het darmkanaal en hoe vervuild is hun poep als we ze rioolslib laten eten? Het zijn allemaal vragen die nog beantwoord moeten worden.”

,,We moeten niet de indruk wekken dat het onderzoek direct richting praktijk gebracht kan worden en dat daarmee het kweken van insecten op niet wettelijke reststromen al op korte termijn mogelijk is”, aldus Janmar.

,,Insecten die op mest gekweekt worden, mogen niet in de voedselproductie terecht komen. De overheid wil hier 100 procent zeker van zijn en dat is moeilijk onomstotelijk en waterdicht te bewijzen. Onderzoek moet een bijdrage leveren om zaken die nu nog onmogelijk lijken steeds meer richting het mogelijke te krijgen.”

‘Investeren ineenwindmolenwordt steeds aantrekkelijker’

HulstInnovatie,metvestigingeninWesteremdenenAppingedam, isgespecialiseerdinde productievankabel-leg-apparatuurtenbehoevevandewindindustrie.Daarnaastmaakt hetbedrijfvooreenbreedscalaaanbedrijvenmaatwerkmachines.Dewensvandeklant isaltijdhetuitgangspunt.

„Wekrijgenvaakdevraagofweietskunnen maken endieuitdaginggaanwegraagaan.Noem hetoutoftheboxdenken”,zegtTjarkHulst.Die aanpakpastuitstekendbijeenanderbelangrijk bedrijfsonderdeel:deleveringvanwindmolensin metnamedeagrarischesector. Daarkomtmeerbijkijkendanjeopvoorhand zoudenken.„Wijnemendeklanthetheleproces uithanden”,geeftTjark aan.Windmolenshebben allangeretijdzijn interesse,waarbijvooral dezelfvoorzienendheid eenrolspeelt.„De ontwikkelingenrondom duurzaamheidgaansnel enookagrariërsmoeten zoveelmogelijkinhun eigenstroombehoefte gaanvoorzien.’sWinters kandathetbeste met windmolens,omdater danmeerwindstaat. Metweiningzonurenzijn molensdanefficiënter. ‘sZomerskunnen zonnepanelenhettekort aanwindenergie eventueelopvangen.”

Kwaliteit

HulstInnovatiewerktonderdenaam Windmolens opMaat,samenmetdeDeense leverancierSolidWindPowerenhetDuitse BraunAntaris.Kwaliteitstaatvoorop.„We leverendebestemolensmeteenhogeopbrengst eneenbetrouwbaarheidvanmeerdan99 procent.”WindmolensopMaatverzorgthethele procesvanverkoop,vergunningenenhet plaatsen.„Alleenvoordevergunningaanvragen hebikaltweemensenaanhetwerk.De daadwerkelijkeopbouwduurtzo’nvierweken, datheeftvooralmethetuithardenvande funderingtemaken.”

‘Elkewindmolenkaneenkleine productielocatievanstroom worden’

DemolensdieWindmolensopMaatplaatstzijn niet voorelkeboergeschikt.„Klopt,jemoet ongeveer60.000kilowattuurperjaargebruiken, danzijndezemolenstenopzichtevande geldendestroomtarievenhetmeestefficiënt.Met dezeoplossinghebjeeenwindmoleninachtà negenjaarterugverdiend.”

Keuze

WindmolensopMaatzoektklantendiegeen stroom aanhetnetterugwillenleveren,omdatdit totnutoeteweinigoplevert.„Datheeftmetde kostprijsvangroenestroomtemaken,dienunog hogerisdangrijzestroom.Wanneerwij,de burger,bereidzijn,omietsmeervoorgroene stroomtebetalen,wordtplaatsingvandeze molensbijveelmeeragrariërsenookhet bedrijfsleveninteressant.Devraagisofwedie keuzedurventemaken.”

Sterkernog,Tjarkiservanovertuigddatdeze windmolenskunnenhelpendetoenemende congestieophethoofdstroomnettebeperken. „Elkewindmolenkaneenkleineproductielocatie vanstroomworden.Voorde boer,maarookvoor omliggendedorpen.Daarmeeontlastjehet hoofdstroomnet,maartotnutoeisernoggeen belangstellinggetoondvoordezeoplossing.” Desondanksbevindenweonsopeenkantelpunt. Deprijsvangrijzestroomstijgtenvangroen blijftredelijkopniveau.„Daardoorwordt investerenineenwindmolenalleenmaar aantrekkelijker.”Datmerkenzenualbij WindmolensopMaat,waardeaanvraagvoor50 windmolensindepijplijnzitten.”

www.windmolensopmaat.nl

ADVERTENTIE

Koffiezoals koffie bedoeldis

30jaargeleden begonLuitzenOverwijkvanuitzijngaragemetdedistributievan koffieautomatenenkoffie.In2022isCaféSalento,denaamwaaronderdekoffiewordt verkocht,nietmeerwegtedenkenbijcirca8.000klanteninheelNederland.Hetgeheim issimpel:„debasisiseengoedproduct,naastuitstekendedienstverlening.”Datmaakt menbijOverwijkKoffiesystemendagelijkswaar,getuigehetgeringeverlooponder het klantenbestand.

Meteenbijbinnenkomstvanhetfraaiepandin Gorredijk staandekoffiemachinesinallevormen enmatenopgesteld.Hetgeefteengoedbeeldvan hetuitgebreideassortiment,waarmeeOverwijk Koffiesystemendemarktbediend.Zorg, onderwijs,overheid,bedrijfsleven;van 1tot150 koffieautomaten,bijOverwijkiselkeklant welkom.

Klanttevreden

„Dekwaliteitvandekoffiehangtafvande machine éndekoffie”,legtOverwijkuit.„Wij werkenalleenmetkwaliteitkoffiemachines. Daarnaastishetbelangrijkdatzegoedworden afgesteld.Wegaannietwegvoordaterkoffieuit demachinekomtwaardeklanttevredenmeeis.”

Hergebruik

DuurzaamheidspeeltbinnenOverwijk Koffiesystemeneen groterol.Zowordende gebruiktekoffieapparatenna 7jaargerefurbished, waarnazemetgarantienogeenkeer 7jaar kunnenwordengebruikt.„Bepaaldecomponenten slijtenendievervangenwe,maardeandere materialengaangemakkelijknogeenkeerzeven jaarmee.Dankzijdezelangerelevensduur besparenwebehoorlijkopgrondstoffen.”

Ookmetdeverpakkingenvandekoffieis Overwijkduurzaambezig.„Wegebruikendaar geenaluminiummeerin,waardoordezebeter gerecycledkanworden.Nagebruiknemenwede verpakkingenweerin,waarnazenaareen recyclebedrijfgaan.”Energebeurtmeer.De bekertjeshebbengeenplasticbinnenlaagjemeer endeinktdiewordtgebruiktopdebekers, bijvoorbeeldvooreennaamoflogo,is afbreekbaarendaarmeemilieuvriendelijk.

‘Koffiemoetgoedzijn,datis hetuitgangspunt’

CaféSalento

Overwijkhaaltdemeeste(Fairtrade)koffieal30 jaar uitMidden-enZuid-Amerika,onderandere

rondomdeplaatsSalentoinColombia.Daarvond Overwijkookdeoorsprongvanzijnmerk.„De koffiekwaliteitisdaarveelbeterdanelders.Enals hetgoedis,ishetgoed.Watgoedekoffieis?Dat isuiteraardheelpersoonlijk.Jebiedtdatgenewat deklantgraagwil.Wezijnmisschiennietde goedkoopste,maarweldebeste.Koffiemoetgoed zijn,datishetuitgangspunt.Endatvindensteeds meerklantenbelangrijk.”

30jaargeleden,opGoede vrijdag17april1992, begonLuitzenOverwijkmetkoffiesystemenen koffie.Laterkwamdaareen kerstpakkettengroothandelbij.„Maaruiteindelijk koosikvoordekoffieendaarhebiknooitspijt vangehad.OokomdatmijnvrouwJanniealtijdin dezaakheeftgewerktenonzezoonDirken dochter Ingeerinmiddelsookwerkzaamzijn.De groeidiewedoordejarengerealiseerdhebben komtvooreengroot deel voorrekeningvande medewerkersomonsheen.Sommigezijnalruim 20jaarindienst.Ja,detijdisvoorbijgevlogen,ik heberelkedagvangenoten.Desondanksgaik hetnuwelwatrustigeraandoen,vanuitde zekerheiddatanderemensenklaarstaanommet ditbedrijfteblijvendoenwatdeklantwenst: zorgenvooreenlekkerekopkoffie.” www.cafesalento.nl

‘Ditisnognooitin delandbouwvertoond’

Innovatieisindeagrarischesectornietwegtedenken. NeemdeWingssprayerdiein 2014opdemarktkwam,daarnaverderwerdontwikkeldeninmiddelsbijdiverse akkerbouwersenanderegebruikersnietmeerwegtedenken is.De Wingssprayer leidtnietalleentoteenbijnaperfectedriftreductie,hetzorgtookvooreenoptimale beschermingvanhetgewas.„Daarnaastkandebesparingopspuitmiddelenoplopen totmaarliefst40procent”,zegttechneut,uitvinderendirecteurHarrieHoeben.

Voorbereiding

Hetlijktbijnatemooiomwaartezijn,maarde Wingssprayer maakthetwaar,zoblijktuitde praktijkenuitonafhankelijkonderzoekvande WageningenUniversiteit.Daargingweleenlange wegaanvooraf.Hoebenwasals portefeuillehoudergewasbeschermingsmiddelen aantweeorganisatiesverbondenenhadveel overlegmetoverhedenenwaterschappen.„Er wasenisweerstandtegendegevolgenvanhet gebruikvangewasbeschermingsmiddelen,maar zezijnenblijvennodigvoordegezondegroeivan gewassen.Menisdaaromcontinuopzoeknaar mogelijkhedenomnietgewenstegevolgenzoveel mogelijktebeperken.ZokwamhetMinisterievan Landbouwin2000methetadviesomgrote druppelstegaanspuiten,zodatdedrift,het verwaaienvanspuitvloeistof,toteenminimum beperktkonworden.Ikvonddathetzelfdealshet paardachterdewagenspannen,omdatdeze werkwijzeteveelnegatievegevolgenvoorhet grond-enoppervlaktewaterheeft.” IndietijdontwikkeldeHoebeneenideevooreen apparaatdatmindermilieubelastendwas,maar tocheffectieverwas.Naeenlangetijdvan voorbereidingwerden11deelprojecten geselecteerd,waarinallerleiapparatenen systemenwerdengetest,waaronderéénuit Zweden.„Diebleekenormgoedtewerken.De toegepastetechniekgebruiktekleineredruppels, watzorgdevooreenbeteregewasbescherming, terwijldedriftminimaalwas.Echter,dekwaliteit vanhetgeleverdeapparaatliettewensenoveren deZweedsefabrikantwildedaarnietsaandoen.” Techneut

EenaantaljarenlaterpakteHoebenhetideezelf op enbegonmetdeontwikkelingvanwatlaterde Wingssprayerzougaanworden.Hijwasals

techneutgewendomapparatenzelfte ontwikkelen,wanteerderhadhijonderandere eenaspergewasmachineontwikkeld,maarook eenzelfrijdendespruitenplukmachine,een3assigecarrier, eenpreiliftereneenzelfrijdende aardappelrooimachine.Ruim 8jaarbloed,zweet entranenvolgdenenin2011kwamdeeerste Wingssprayeropdemarktennaeenaantal verbeteringenginghetapparaatin2014in productie.

InmiddelswordtdeWingssprayernietalleenin deakkerbouwgebruikt,ookdetuinbouw, hoveniers,bloementelersenandere groenbedrijvenhebbendevoordelenvande Wingssprayerontdekt.Afhankelijkvandevraag vandeopdrachtgeverkunnende‘armen’ 3toten met52meterbreedworden.„Bovendienkanhet apparaatmeteenlichtetractorgeredenworden, waardooropdebrandstofendusookCO2 uitstootwordtbespaard.”

Aerodynamica „Hetdraaitinfeiteomdeaerodynamica”,legt Hoeben uit.„JemoetdeWingssprayeralseen soortwindschermzien.Doorderijwindenhet gewaskomtdespoilerachteropeenbeetje omhoog,zonderingewikkeldetechnische hulpmiddelen,waardoordezeminof meerlicht overdeplantjeswordtgetrokken.Opdatzelfde momentwordenviadespuitdoppendiedichtop deplantjesstaan,dedunnedruppeltjesoverde plantjesgespoten,waardoorerbijnageendrift ontstaat.Dankzijdeturbulentieonderdespoiler eninhetgewas,komtdevloeistofookonderhet blad,waardooreenoptimalebescherming ontstaat.Daardoorkomternietofnauwelijks restvloeistofopdegrondenhetwindschermzorgt ervoordatdedunnevloeistofnietkan

ontsnappen.Jehebtdaardoorminimaalverlies vanhetgebruiktegewasbeschermingsmiddel. Kortom,hetmiddelkomtopdejuistepleken daargaathetom.”Voordeelisbovendiendatde Wingssprayeropvrijwelallemerken spuitmachineskanwordenbevestigd.

Beterebescherming OnderzoekaandeWageningenUniversiteitheeft uitgewezen datdedriftreductiemaarliefst99,8 procentbedraagt,waarwettelijkminimaal50 procentisvoorgeschreven.„Ditallesleidttoteen beterebeschermingvanhet product,degronden hetoppervlaktewater. Zo zorgtdeWingssprayer ervoordathetgewasbeschermingsmiddelalleen datgenedoetwaarvoorhetbedoeldis.Eris wereldwijdeendiscussieoverhetmilieugaande, ophetgebiedvanhetgebruikvan gewasbeschermingsmiddelengeeftditapparaat daarantwoordenop.”

‘Ditallesleidttoteenbetere

beschermingvanhetproduct,

degrondenhet oppervlaktewater’

DeWingssprayerisnietalleeninonslandeen veelgevraagdproduct.„Wezijninmeerdere landenactiefenookinDuitslandishetapparaat navierjaarzeeruitgebreidtestengoedgekeurd. Datduurdeinderdaadlangendeoorzaakdaarvan wasdatmeninheteerstejaaralletesten afkeurde.Menvondnamelijkgeenresten spuitvloeistofindepetrischaaltjes en datwas,zo vondmen,temooiomwaartezijn. In Duitsland voldoetdeWingssprayernuaandemeeste strengeeisendieergesteldworden.”

„Deklant zoektnaareenzohoogmogelijke effectiviteitvoorzijndure gewasbeschermingsmiddelen.Dankzijde Wingssprayerkaneenbesparingtot40procent wordengerealiseerd.Bovendienwordenmetde Wingssprayerdegevolgenvoornatuurenmilieu toteenminimumbeperkt .Hetverbaastmijdan ooknietdatditapparaatgretigaftrekvindt.”

Meerinformatieendemonstratiefilmpjesvindtu op: www.wingssprayer.com

Gezond, gemakkelijk, goed voor de aarde. Dat zijn de belangrijkste trends in onze voeding. Al jaren eigenlijk, met steeds andere accenten en op verschillende manieren gecombineerd. Die trends verschuiven de laatste tijd steeds meer richting het laatste argument, in allerlei varianten.

Tekst Jean-Paul Taffijn

Illustratie Job van der Molen

1.

DICHTBIJ

Wat je van ver haalt, is lekker, zo luidt het gezegde. Dat is niet meer van deze tijd. Producten uit de buurt zijn al jaren in opkomst. Niet alleen omdat dat beter is voor lokale boerenbedrijven en middenstand, óók omdat de smaak goed is. De verscheidenheid aan lekkernijen van eigen bodem neemt snel toe, net als de markt van geïnteresseerde consumenten. Voorbeelden?

Vlees van runderen van het Drents Landschap bij BoerenBeef in Nieuw-Balinge, ijs van eigen melk van boerderij Tsiis & Sa in Hilaard, broodmeel van Mulder Pot in Kropswolde. En zo zijn er nog honderden adressen. Lekker en duurzaam.

2. ZELF GETEELD

Een directe aansluiting op het eerste punt, de overtrappende trap zelfs, is het zelf telen van voedsel. Dat kan op het aloude volkstuintje, waarvoor de interesse groot is. Tijdens de lockdown (her)vond menig noorderling de weg naar de volkstuincomplexen. Nog populairder is het omspitten van een deel van het gazon tot moestuin, of het plaatsen van een moestuinbak op het balkon. De spullen daarvoor zijn niet aan te slepen in tuincentra en bouwmarkten. De keuze gaat verder dan rabarber en sla. Aardappelen, erwten, aubergines en nog een hele trits gewassen worden in de tuin verbouwd. En met smaak gegeten. Lekker, gezond en duurzaam.

3. ZELF GETEELD 2.0

Voedselbossen horen hier ook bij. In Noord-Nederland zijn er meer dan veertig te vinden inmiddels. Allemaal gezamenlijk aangelegde bossen en struwelen die heel veel fruit genereren. Gegarandeerd onbespoten. Een relatief nieuwe manier van het zelf verbouwen van voedsel is de trend om gezamenlijk landbouwgrond op te kopen en te verbouwen. De coöperatie Land van Ons is het bekendste voorbeeld. De leden beheren vrijwillig akkers en weidegronden

in onder meer Triemen, Onnen, Hooghalen en Hezenes. En ze eten er ook zelf van natuurlijk. Meer biodiversiteit, meer gevoel met de productie van voedsel. Lekker, gezond en duurzaam.

4. VEGETARISCH

Stoppen met vlees eten is een goed idee in de strijd tegen de bio-industrie. Als middel om het klimaat te redden en de wereldbevolking te voeden, kan het ook zoden aan de dijk zetten. Voor 1 kilo vlees is ongeveer 5 kilo plantaardig voedsel nodig, land en water. Vleesproductie is goed voor ongeveer 15 procent van de door mensen veroorzaakte CO2-uitstoot in de wereld, schat de Wereldvoedselorganisatie. Logisch dus dat op menig menu minder vlees staat. Thuis, maar ook in de horeca neemt het aandeel vega toe. Restaurant Bla Bla in Groningen serveert al sinds 2009 louter vegetarisch, in bijna alle traditionele tenten rukt vega op de menukaart op. Duurzaam.

5. VLEESVERVANGERS

Veel mensen zijn gek op (dierlijke) eiwitten. Om een beetje tegemoet te komen aan smaak, structuur en uiterlijk van vlees, is het aantal vervangende producten in opmars. De schappen in de supers worden steeds groter. Noord-Nederland neemt een

Wat je van ver haalt, is lekker, zo luidt het gezegde. Dat is niet meer van deze tijd

aardig belangrijke plek in de ontwikkeling ervan in. ME-AT, een startup onder moederbedrijf Vion, maakt grote hoeveelheden ‘plantaardig vlees’ in Leeuwarden. Avebe experimenteert in Groningen met aardappeleiwitten als grondstof voor vleesvervangers. Het open test- en innovatieprogramma Fascinating onderzoekt nieuwe manieren om voeding van plantaardige eiwitten te maken. Gezond en duurzaam.

6. GEZOND

De coronapandemie heeft meer nadruk gelegd op gezondheid. Immers: mensen met een gezonder voedingspatroon bleken beter bestand tegen het virus. Nu is gezondheid zelf natuurlijk geen trend, maar de nadruk die erop ligt, is dat wel. En het is er niet een van voorbijgaande aard. In de winkels schreeuwen de verpakkingen om het hardst welk product het gezondst is. De gewenste verlaging van de btw op groente en fruit is er een uiting van, net als een eventuele suiker- of vettaks. Consumenten verruilen de klassieke pakjes en zakjes massaal voor verspakketten. Steeds meer restaurants afficheren zich als ‘gezond’, of baseren er zelfs hun bestaansrecht op, zoals Feel Good in Groningen en herberg Het Volle Leven in Appelscha. Lekker en gezond.

7. GEMAK

Snel en simpel een maaltijd op tafel is wat we allemaal willen na een dag hard werken. Dat is al heel lang zo, alleen verandert de vorm en inhoud van de gemaksproducten snel. De antieke zakjes met poeders bestaan nog, maar het aanbod slinkt zienderogen. Kartonnen doosjes vol verse groenten zijn ervoor in de plaats gekomen. Bijna alle groenten (en ook steeds meer fruit) zijn in gesneden vorm verkrijgbaar. Helaas wel in plastic zakjes meestal. Gemak is een essentiële voorwaarde in het streven om mensen gezond en klimaatvriendelijk te laten kiezen. Veel mensen willen best duurzaam doen, maar dan moet het niet te moeilijk zijn. Wel lekker en gezond.

OM DE HOEK OP ZOEK

NAAR VEGETARISCH GEMAKSVOEDSEL

Hoeziet hetboerenbedrijf er in 2030 uit?

Openblik

Boerenuitdrie gebieden(Kleischil,VeenweideenWesterkwartier)werkensamenmet WageningenUniversityaantoekomstbeeldenvoornatuurinclusievemelkveehouderijin hungebied.Daarbijwordtgebruikgemaaktvandemethodebackcasting,eenmanierom vanuitde toekomstterugteredeneren.

„Wehebbeneenideaalbeeldvan2030opgesteld en zijnvervolgensgaanbrainstormenwatervoor nodigisomdaartekomen”,zegtdeelnemerErik vanderVeldeuitNiehove,eigenaarvaneen biologischmelkveebedrijfmet120koeien.„Ikzie hetprojectalseenopenbliknaardetoekomst, waarbijvoormijhetdenkeninkansenvoorop staat.”

„Uiteindelijkhebbenwetoegewerktnaarvier verschillendebedrijfsstijlen.Logisch,wantde diversiteitindesectorwordtgroter.”Daarnaast werdvooralgekekennaardegroteopgaveninde komendejaren:klimaatverandering,stikstofen eensamenlevingdieerookwatoverwilzeggen. „Ikvondhetalmetaleeningewikkeldproces”, kijkthijterug.“Hetisnuaaneennieuwegroep

KeesBoon(l)enErikvanderVelde

boerenommetdeuitgewerktemodellenaande slagtegaan.”

Veranderingen

KeesBoonheeftsamenmetzijnvadereen melkveebedrijf inDelfstrahuizen,middenineen veenweidegebied.„Eenheelandergebiedalsin Groningen”,geefthijaan.„Integenstellingtotde groepGroningenduurdehetinFrieslandwat langervoordatweviermodellenhadden uitgewerkt.”Ookhijspreektvaneeningewikkeld proces,„wantdeveranderingenvolgenelkaarin sneltempoop.” Eeningrijpendeveranderingis hetfeitdathetwaterpeilinhetveenweidegebied isverhoogd.„Datheeftdenodigeconsequenties vooronsbedrijf.Devraaghoedeontwikkelingen erindekomendejarenuitgaanzienvindikeen lastige.Wezijndaarnualvolopmeebezig.Het prikkeltonsook,wezijnimmersook ondernemer.”

„Erzijninditgebiedverschillende boerenbedrijvenactief,vanheelextensieftotheel intensief.Ikvinddatervooriedereendieverder wilplaatsmoetzijn.”Boonspreektvaneen leerzameperiode.„Jekrijgtinzo’ngroeptoch altijdweerandereinzichten.Wegaanerdenkik zelfookmeeaandeslagenzijnnieuwsgierigofde uitgedachtemodellenindepraktijkuitvoerbaar zijn.”

Uiteindelijkmoethetallemaalleidentoteen landbouwsectordiein2030bijdraagtaan

ADVERTENTIE

biodiversiteit,bodemkwaliteit,leefbaarheidenhet landschap.Eenuitdagingdiededeelnemende boereninelkgevalgraagaangaan.

Methet ondertekenen vandeRegioDeal Natuurinclusievelandbouw,eind2019, steldendeprovinciesGroningen,Fryslânen DrentheenhetRijk20miljoeneuro beschikbaar,omtotenmet2024inacht gebiedenaandeslagtegaanmethetverder toekomstbestendigmakenvandelandbouw. Degezamenlijkeambitieisomeenduurzame, natuurinclusievelandbouwterealiseren. Landbouwdiegrondgebondenencirculairis, bijdraagtaanhetherstelvandebiodiversiteit, maatschappelijkdraagvlakheeftén economischrendeert.Wedoenditvanuithet besefdateenomslagnoodzakelijkisomde sectoropdelangetermijngezond, levensvatbaar,concurrerendenrendabelte latenzijn.HiermeewillenweNoordNederlandalskoplopervooreenduurzaam plattelandopdekaartzetten.Ditpakkenwij viaeengebiedsgerichteaanpakop.Doel hiervanisomelkegrondgebruikerofagrariër eenhandelingsperspectieftebiedenom invullingtegevenaannatuurinclusieve landbouwdiepastindatgebied.

Kijkvoormeerinformatieop: www.regiodealnatuurinclusievelandbouw.nl

‘De ondernemerstaaternietalleenvoor’

CountusAccountantsenAdviseursbegon bijna100jaargeledenalscoöperatievan boerenentuinders.Anno2022isCountusnogaltijdeendeskundigpartnervoortalloze ondernemersindeland-entuinbouw.Sterkernog,inhaarbelangrijkstewerkgebied (Noord-enOost-Nederland),heeftCountuseensubstantieelmarktaandeel,waardoor klantenoptimaalprofiterenvandeaanwezigekennisenexpertise.

“Zomakenweindeakkerbouwen melkveehouderij gebruikvandeCSA(Countus SignaalAnalyse)”,legtPietvanderKooi,adviseur akkerbouw,uit.“Datgeeftinzichtinhoe bedrijvenindividueeldraaien,maarookwaarze afwijkenvancollega-ondernemers.Dezebespreek ikindividueelmetondernemersofineen studiegroep.Hetbiedthandvattendiejeinstaat stellenconcreteverbeteringendoortevoeren. DaarmeeonderscheidtCountuszichindemarkt.”

Opletten

CollegaRick Hoksbergen,branchespecialist melkveehouderij,kandiewoordenalleenmaar onderschrijven.“Kijk,eenondernemerisbezig metwaterelkedagmoetgebeuren.Wijhebben ietsmeerafstandenkunnendaarommakkelijker ophetgrotegeheelletten.Ikvergelijkhetwel eensmetautoracen.Laatsthadikeenraceclinic inAssenengingmeteenvolgas.Opeengegeven momentgafdeinstructeureenrukaanhetstuur. Daarschrokikvan.Watbleek,linksvanmij kwameenautodieveelsnellerreed,diehadik echtnietgezien.Ikwasgefocusedophetzosnel mogelijkrijden.Countusvervultderolvande instructeur:deondernemergaatvooruit,wij lettenopwaterachterennaasthemgebeurt.Zie hetalseenextrapaarogen.” “Wijzijnondernemersadviseurs,webrengen

PietvanderKooienRickHoksbergen

kennisofsomsalleenmaarvragen.Daarmee prikkelenweondernemersomnatedenkenover detoekomst.”

Signalen

Gemakkelijkisdatniet.Immers,indelandbouw is veelgaandeenbeleid –voorlopig –onzeker. Datvraagtflexibiliteitvandeondernemers. Countushaaktdaarbijaanmetkleine,regionale teams.Daarmeehebbenjedekennisvaneen landelijkespeler,methetmarktgevoelvaneen kleinelokalespeler.“Welkesignalenzijner,wat

kunnenweverwachten?Daaranticiperenweop, elkedagweer,datiswatdeklantvanons verwacht”,geeftHoksbergenaan.

Verduurzamen

Endankomterin2023ooknogeennieuw Gemeenschappelijk Landbouwbeleid,waarvanhet doelisomdelandbouwteverduurzamenen boerendietoekomstbestendigbezigzijnbeterte belonen.“Eenenormeuitdagingwaarmeeveel klantennualbezigzijn”,wetenVanderKooien Hoksbergen.“Feitisdatdebasispremieper hectarewordtafgebouwdendeondernemerkan extrapremieontvangenwanneerhijecologische activiteitenontplooid.Wijadviserenondernemers indepuzzelhoeditbeleidingepastkanwordenin hunbedrijf,wantdeextrapremieweegtnietaltijd optegen dekosten.”

“Wemoetendebalansvindentussendekorte termijnhectiekenhetlangetermijnbeleid.Datis het‘spel’waarCountuszichmeebezighoudt.De agrarischeondernemerstaaterdusnietalleen voor,datheeftCountusindeafgelopenhonderd jaarwelbewezen.”

www.countus.nl

Uvindt Countusino.a.Joure,Leeuwarden,Assen enSteenwijk.

‘Het voeltalsonzemelkfabriek’

Eenoer-Hollandsfamiliebedrijfmetpassievoorkaas,dagversezuivelen anderefoodproducten zoalstapas.RoyalA-warestaatvoorkwaliteitenwerktvanconsumenttotkoe.Om datte bereikenenduurzaamteborgenstaatsamenwerkingmetmelkveehouderscentraal.Noordzging inHeerenveenomtafelmetdeKlankbordgroepvanRoyalA-ware.

Vanlinksnaarrechts: WimBos,DriesVisser,WiboHettinga,RoyAmmerlaan,RobertHoltland,JolandaReuver,AfkeRijpkema,KlaasdeJong,Reino Hoving, Koen Veldman, Marjanvan der Wijngaard, William Tol, Jan de Kleijne, Hans Broekhuijse, Ton van den Bosch, FolkertFokkema en Koos Flinkert.

„Wezijneenfamiliebedrijfinzuivelenandere foodproducten, eenbedrijfgedrevendoorde wensenvandeconsument.Daaromisonze werkwijzevanconsumenttotkoe.Ons ondernemerschapendatvanonze melkveehoudersisleidendomdaaraantegemoet tekomen.Watweookdoen,waarwenaartoe gaan,dezemannenenvrouwenhoudenons scherp”,lichtKlaasdeJong(COORoyalA-ware) toe.Metdezemannenenvrouwenbedoelthijde dertienledenvandeKlankbordgroep.Zijkomen maandelijksbijeenommetdedirectievanRoyal A-wareinHeerenveen,strategie,ontwikkelingen indemarktenanderezakentebespreken.Want voordatkaasalsGouda,Edam,Maasdammer, Emmentaler,merkenalsRoyalOrangeen Westzaner,roomproductenentalvan zuiveldrankenenyoghurtsinbinnen-en buitenlandinhetschapliggen,iseenefficiënt procesnodig.Eenprocesmetalsbasishetbeste datdekoetebiedenheeft:melkvanNederlandse bodem.MetdiemelkgaatRoyalA-wareaande slagmetdeproductievankaasendagversezuivel. Inde(mozzarella)kaasmakerijenroomfabriekin HeerenveenendezuivelfabriekinCoevorden,in degeconditioneerdepakhuizenomdekaaste latenrijpenentotslotaldiemiljoenen verpakkingenvoordeconsumentgereedte maken.“Maarwatweookdoen,zondergoede melkenonzeondernemendemelkveehouders kunnenwenietsendaaromzittenweregelmatig methenaantafel,dusikgeefhengraaghet woord.”

Meepratenoverprijs FolkertFokkemauithetFrieseMenaldumboert al sinds1980enlevertdemelkvanzijn115

Heeft uinteresseinhetleverenvanmelkaan RoyalA-ware?Neemdancontactopmetde afdelingMelkzakenvia0887381678.of melkveehouder@royal-aware.com

koeienindeBoerderijmelkstroomvanRoyalAware.Hijbijtvandedertienbetrokkenboerenin deKlankbordgroephetspitsaf.„Toenikwerd gevraagdzittingtenemenindezegroep,vroegik meeerlijkgezegdaf:watkunnenwijalsboeren hieraanbijdragen?RoyalA-wareisimmersgeen zuivelcoöperatiemetleden,maareenprivate onderneming.Ikhebdaarnueenheelander beeldvan,wantwezittenmaandelijksomtafelin eengoedesfeer,wewordenmeegenomeninwat dedirectieoverweegtenpratenmeeoverde melkprijsontwikkelingenovergrotebeslissingen die wordengenomen.”Collega-melkveehouderen leveranciervantraditionelemelk,Robert HoltlanduithetOverijsselseBlankenhamvoegt toe:„RoyalA-wareiseentransparantbedrijf,met eendirectie dieopenstaatvooronzevisieen opvattingen.”

KlankbordlidWiboHettingamet110melkkoeien inhetFrieseBurgwerdlevertindeBetervoor melkstroomvoorAlbertHeijn:„Weleveren feedbackopdeplannenvandedirectieenwe kijkennatuurlijkkritischnaarde leveringsvoorwaarden.Wezijnscherpop algemenelandbouwontwikkelingen,watdatvoor onsbetekentenhoeRoyalA-waredaarmee omgaat.Jekijktcontinueopwelkemanierje meerwaardekunttoevoegenaanjemelken daaromishetbelangrijkzotekunnenmeekijken en-praten.”

Mijnmelkfabriek

TonvandenBoschboertalweer heelwatjarenin LippenhuizeninFriesland,het‘nieuwe’landwaar hijmetzijnoudersinzijnjeugdnaartoe verhuisde.Hijkomtuiteenfamilievanboerenen wistopzijnachtstealdathijookboerwilde worden.Hijmelktsamenmetzijnbroer280 koeien.AlsleveranciervanBoerderijmelkpraat hijmeeviadeklankbordgroep.„Wijhebben destijdsvoorRoyalA-waregekozenvanuithet vertrouwenineenzuivelfabriekdichtbijen vertrouwenindemensen.Handeldraaitom

vertrouwenendatstralenzeuit.Hunproducten liggenintoonaangevendewinkelsendatmaakt metrots.Hetvoeltalsonzefabriek.”

Boerenenburgersbijelkaarbrengen InMeppel(Drenthe)heeftKoosFlinkertmetzijn vrouw enzooneenmaatschap,waarvandemelk vande150koeiennaardeBetervoormelkstroom gaat:„Ikbenerbijvanafheteerstemomentin 2015.DedirectievanRoyalA-warestaatdichtbij deboeren.Zekennenons,zezijnbelangstellend inwatwedoen.Ditbedrijfvoeltvoormijveel coöperatieverdaneencoöperatie.” Jolanda ReuveruithetTwentseDeurningenlevertsamen methaargezinindeBoerderijmelkstroomenis trotsophunmelkvanTwentsebodem. Een vrouwmeteenmeningdienietvanverrassingen houdt.„Nuiksindseenaantaljarenbetrokken benbijdeklankbordgroepzieiknogbeterde kernwaardenwaarRoyalA-warevoorstaatende drijfverenbinnenhetbedrijf,dedaadkracht, zorgvuldigheid,depassieendebetrokkenheidbij demelkveehouder.”InBiddinghuizenboerthaar collegaklankbordlidMarjanvandenWijngaard: „Ikganietzomaarmeemetvanalles,ikhouvan respectnaarelkaar.Hetismijnmissieomboeren enburgersdooreducatiebijelkaartebrengenen daarzet ikmeopverschillendemanierenvoorin, onderanderealsgecertificeerdeducatieboer.

RoyalA-wareondersteuntmijnmissie,zelaten hierdoorzientebegrijpenhoewezenlijkeducatie opheterfis.”

RoyalA-wareistrotsopalhaarmelkveehouders enbetrekthenviadeklankbordgroepbij belangrijkebeslissingen.“Netalsmelkveehouders denkenweeerderingeneratiesdaninjaren.Het isheelbelangrijkdatwemetonze melkveehoudersopdezelfdelijnzitten,datwe samenondernemen.“besluit KlaasdeJong, directieRoyalA-ware. www.royal-aware.com

Veldbonen als meest kansrijke eiwitgewas, een nieuwe eiwitfabriek, experimenten met groene mest en samenwerken om de landbouw circulair te maken. De vier grote landbouwcoöperaties van het Noorden – Cosun, Agrifirm, Avebe en FrieslandCampina – hebben het afgelopen jaar niet stil gezeten om de landbouw duurzamer en de voeding beter te maken.

Tekst Willem van Reijendam

LANDBOUW VAN DE TOEKOMST

Cosun, Agrifirm, Avebe en FrieslandCampina werken steeds meer samen bij het ontwikkelen van hun producten. Dat gebeurt onder de paraplu van de vorig jaar opgerichte organisatie Fascinating (Food Agro Sustainable Circular NAture Technology IN Groningen) waarin behalve deze vier ook LTO, de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en kleinere (voedsel-) bedrijven meedoen. Het doel van het Fascinating-programma is werken aan de landbouw van de toekomst, onder meer door de productie op gang te brengen van hoogwaardige plantaardige eiwitten.

Zo’n samenwerking is niet vanzelfsprekend, maar het gemeenschappelijk belang, innoveren om de voedselvoorziening te verduurzamen, weegt zwaarder dan de bijkomende kosten en de risico’s dat een concurrent een kijkje in de keuken kan nemen.

Afgelopen jaar hebben ze ook aan dat laatste aspect tijd besteed, vertelt Tjeerd Jongsma, directeur van het Fascinatingprogramma: ,,Daar is veel in gebeurd. We hebben onze manier van samenwerken en de spelregels rond het eigendom van ontdekkingen vastgelegd. De governance is ingericht, zoals dat heet, en dat is wel een grote stap als je wilt samenwerken met vier grote coöperaties, LTO en de RUG.”

Maar daarnaast zijn de coöperaties, apart en in samenwerking met elkaar afgelopen jaar ook met nieuwe ideeën gekomen, zoals een nieuwe eiwitfabriek, of begonnen om die uit te voeren. Een paar voorbeelden.

AVEBE

Avebe is al decennia bezig om eiwitten uit de aardappel te gebruiken. Het zijn tenslotte prachtige moleculen met heel veel toepassingen. De aandacht ligt nu op het verwaarden van alle ingrediënten uit de zetmeelaardappel zoals het winnen van eiwitten uit het afvalwater of de vezels. Maar deze omschakeling kan alleen als die overal, tegelijk plaatsvindt, zegt Directeur Duurzaamheid Peter-Erik Ywema van Avebe: ,,Dat moet op de boerderij, in de fabriek, op het lab en bij de klanten die er

weer nieuwe consumentenproducten van maken. Dat kan één coöperatie niet alleen. Daar is unieke samenwerking voor nodig die het systeem verandert.”

Vandaar ook dat Avebe daarin optreedt met Cosun: ,,We hebben gemeen dat we hoogwaardige functionele eiwitten halen uit reststromen. Cosun doet dat uit het bietenblad. Het bijzondere is dat je daar dus geen hectare van een nieuw gewas voor hoeft te verbouwen. Het lastige is wel om dat eiwit er zodanig uit te halen dat je het ook kunt gebruiken in allerhande producten. Omdat onze processen op elkaar lijken hebben we een gezamenlijk project ingediend.”

COSUN

Cosun is op zijn beurt aan het onderzoeken welke nieuwe eiwitgewassen het meest kansrijk zijn. Vandaar het project Duurzame Kansrijke, Plantaardige, Eiwitproducten. ,,Welke teelt het meest rendabel is, moet blijken uit de resultaten van het onderzoek naar deze gewassen”, vertelt projectleider Meindert Jan Oostland namens Cosun. Gelet wordt op het eiwitgehalte in de plant, de voedingswaarde, maar ook de verwerkingsmogelijkheden in een fabriek en het beperken van de reststromen.

En dan is er het economisch belang. Zo wordt er bekeken welke gewassen economisch gezien aantrekkelijk zijn door bepaalde eigenschappen die ze hebben, zegt Oostland: ,,Uiteindelijk gaat het om het creëren van een verdienmodel. De boer moet een goed verdienmodel hebben, maar de verwerker moet er ook van kunnen leven.”

Op dit moment worden op vier plekken in het Noorden ongeveer zestien kansrijke eiwitgewassen onderzocht, zoals veldbonen, lupine, erwten, klaver, luzerne en hennep. De boerderijen staan ieder op een andere soort grond, namelijk op veenkoloniale grond (’t Kompas Valthermond), zandgrond (Kooijenburg Marwijksoord), zware klei (Ebelsheerd Nieuw-Beerta) en zavelgrond (Kollumerwaard Munnekezijl). De coöperatie heeft de eerste conclusies al getrokken, zegt programmamanager Teun van de Weg van Cosun: ,,We hebben gekeken uit welke gewassen het beste eiwit gehaald kon worden. Als je naar deze gewassen kijkt, passen veldbonen het beste in het bouwplan van de boer in deze regio’s.’’

AGRIFIRM

Naast de praktijkproeven rondom nieuwe eiwitgewassen, benoemt landbouwcoöperatie Agrifirm het project Groene Mest Groningen als een belangrijke ontwikkeling van het afgelopen jaar. Dit project gaat onder andere over het rendabel kunnen telen van gewassen, in een tijd dat prijzen voor kunstmest en biologische mest stijgen. Specifiek wordt gekeken naar de mogelijkheden om eigen stikstof binnen te halen. Bijvoorbeeld met vlinderbloemigen, het toepassen van maaimeststoffen en het zaaien van groenbemesters.

Er wordt voortgebouwd op de kennis uit negen jaar intensief onderzoeken op proefboerderij Kollumerwaard in Munnekezijl. ,,Dankzij deze proeven kunnen we concluderen dat een landbouwsysteem met stikstofwinning door effectieve inzet van vlinderbloemigen en het verbouwen van eiwitgewassen in elk geval technisch werkt, zegt manager

‘Uiteindelijk gaat het om het creëren van een verdienmodel’

ledenprojecten Auke Schripsema: ,,Na langdurig onderzoek is het nu tijd voor resultaten op het boerenerf. Daarom wordt met vijf pilots de vertaalslag gemaakt naar het boerenerf en naar het rendement dat dat voor de boer zou kunnen opleveren.”

FRIESLANDCAMPINA

Hoewel FrieslandCampina als zuivelproducent eerder met dierlijke dan plantaardige eiwitten wordt geassocieerd, heeft ook deze coöperatie onder de paraplu van Fascinating onderzoek gedaan naar rijke eiwitgewassen, zegt manager duurzaamheid Sanne Griffioen-Roose. ,,Fascinating is voor ons een plek waar we in de praktijk een toekomstbestendig voedselsysteem kunnen onderzoeken, en hoe daar naast dierlijke eiwitten ook een plek is voor plantaardige eiwitten. We trekken daarin met alle coöperaties op, zoals bijvoorbeeld met het project over het verbeteren van bodemgezondheid en bij de opzet van praktijknetwerken op eiwitteelten. Maar we doen bijvoorbeeld ook samen met Avebe een pilot op het energie-efficiënt drogen met zeolietwiel in een productielocatie. Dat laatste heeft grote potentie om het energieverbruik te verlagen.”

Voor volgend jaar heeft FrieslandCampina, in het kader van circulair produceren, een samenwerkingsproject op het gebied van regeneratieve landbouw met Agrifirm in de pijpleiding. Een project om een renderend, regionaal samenwerkingsverband tussen akkerbouw en melkveehouderij te ontwikkelen dat leidt tot een regeneratief landbouwsysteem op basis van wetenschappelijke inzichten.

Artificialintelligencealsbasisvan ontwikkelingduurzamerecepten

Hoekunnenwesnellerreceptenverduurzamenalsjenietweetwaterallemaal al is?MetdieintrigerendevraagwerdenonderzoekersvanHanzehogeschool Groningenaandeslaggezet.Hetresultaatiseen artificialintelligence netwerk-gestuurdcomputerplatformvoorproductontwikkelaars.Fenna FeenstraenWynandAlkemaoverhetbelangvanIngredientMaps.

Bedrijvenmoetenvoortdurendrecepten, processenenproducten aanpassen,ominde sterkbewegendemarktconsumententevredente stellenentevoldoenaannieuwewetgeving.Een goedinzichtindeeigenschappenvan voedingsingrediënteniscruciaalomdatte kunnen.Steldatjerecepturenmetlouter plantaardigeingredientenwiltontwikkelendie traditioneelaltijddierlijkeingredientenbevatten:

hoekunjedansmaakentextuurbehouden? VoedingsontwikkelaarsExterenEuromavroegen hetaanlectorWynandAlkemaendocentonderzoekerFennaFeenstravanhet KenniscentrumBiobasedEconomybijde HanzehogeschoolGroningen.Metdesteunvan eenKIEM-subsidiegingenzijsamenmet enthousiastestudentenaandeslag:datascience voordevoedingsindustrie.

bepaaldeingredientenvervangenendoorwelke zoudatdanmoetenomeenbepaaldesmaaken textuurtekrijgen?Hetgeeftproductontwikkelaarsbinnenmumvantijdinzichtinde herkomstensamenstelling,opwelkewijzeeen receptgemaaktwordtenwatdesmaakentextuur is.Opbasisdaarvankunnenzehetsysteemlaten zoekennaargoedkopereenduurzame alternatieven.Hetversnelthuninnovatiekracht.”

WynandAlkema:„Watenormbelangrijkisdat jemetelkaarheelscherpdefinieertwatde uitkomstmoetzijn,andersishetonbegonnen werk.Receptinformatieisnamelijkbeschikbaar oponnoemlijkveellocaties.Bedrijvenwillen receptenkunnenverduurzamen,maarweten nietwateralisofwaarhetis.Omjeeenideete geven:wehebbenuiteindelijkmeerdanéén miljoenrecepten,bijnanetzoveelingrediënten, 1668moleculenen35miljoen wetenschappelijkepapersmetbehulpvantekstmininggeïndexeerdopbasisvanalgoritmen. Waterontstaat,iseennetwerkstructuur (vergelijkbaarmeteensocialmediastructuur) waarinalleovereenkomstigerelaties tussen ingredienten,moleculen,receptenen beschrijvingenzichtbaarworden.Watzijnvan allevoorkomendetomatensoepende overeenkomstigeingrediënten?Hoekunje

ADVERTENTIE

FennaFeenstra:„Hanzehogeschoolheefteen trackrecordophetgebiedvandatascienceen circulaireeconomie.Hetgaateromtheorieen praktijksamentelatenkomen:datisdeessentie vantoegepastonderzoek.Hetvergtcreativiteiten eenopenmind.Hanzehogeschoolhelptmkbbedrijvenomdiekansenteonderzoeken.We geveninzichtinhetbelangvangoededata, praktischeworkshopsenwekunnensamen onderzoekstrajectenzoalsdezestarten. Datascienceenhetgebruikvanartificial intelligencebiedenmeerwaardevoorveelmkbbedrijven. Legjevraagneeromsamenmetonste ontdekkenwatjouwdatakunnenbetekenen!” www.hanze.nl/kcbbe

Geraffineerdeglycerinevan hoge kwaliteituitFarmsum

Iedereengebruikthet,ookalmerkjeernietsvan.We hebbenhetoverglycerine,datinvrijwel allehuidproductenenvoedselaanwezigis.Hetiseenlichaamseigenstof,datvoorkomtinde bovenstelaagvandehuid,dehoornlaag.OphetChemieparkinDelfzijlmakenzebijDutch GlycerineRefineryopeenultramoderneproductielocatiejaarlijkstotruim200.000ton geraffineerdeglycerinevanhogekwaliteit.Datzijnjaarlijks8.000tankauto’svol.

EndantebedenkendatDutchGlycerine Refinery, kortwegDGR,minofmeerbijtoevalis ontstaan.“Oorspronkelijkwerddezefabriekbegin dezeeeuwgebouwdomonzetoenmaligeburen, BioMCM,glycerineteleverenvoordeproductie vangroenemethanol”,legtplantmanagerPeter Holuit.“Datproject strandde,waarnaDGRaan deMusimMasGroupinIndonesiëwerdverkocht. Ditbedrijfteltmeerdan37.000medewerkers,is wereldwijdactiefenverwerktopeen verantwoordemanierpalmolie,waarglycerineuit voortkomt.”DeMusimMasGroupisfoundig fathervanRSPO,deRoundtableonSustainable PalmOil,dattotdoelheeftomhetopeen verantwoordemanierwinnenvanpalmolietotde normtemaken.

Zuivereglycerine

MusimMasGroupiseigenaarvanvelefabrieken, waaronder eenbiodieselfabriekinSpanjeen zochteenafnemerdiederuweglycerine,dieals bijproductvanbiodieseloverblijft,kan verwerkentotzuivereglycerine.Enzokwamenze bijDGRuit.“Destandaardvoorglycerineuitbio dieselis99,5procent,wijhalen99,9procent”, geeftPeteraan.“Daarzijnwetrotsop,juistdoor diehogezuiverheidishetgeschiktvoorvele

Peter Hol

toepassingen.Vanzelfsprekendzijnwe gecertificeerdenisdeglycerinebiologisch afbreekbaar.”

Overafnemersvanhetproducthoeftmenzichbij DGRgeenzorgentemaken.“Grotefarmaceuten, voedselproducentenenandereafnemerskiezen

bewustvoorverantwoordepalmolieenglycerine. Wekunnenopdezewereldnietzonderpalmolie enhebbendeplichtomdatopeenverantwoorde maniertewinnen.DietaakisbijdeMusimMas Groupinjuistehanden.”

Groei

DeDutchGlycerineRefinerybeschiktoverde grootste unittewereldenzitnognietvol,geeft Peteraan.“Weproducerendemaximale capaciteit,zodradeaanvoerhetaankan.De biodieselmarktismomenteelwatbeperkterdan voorheen,vanwegecorona,maardeverwachting isdatdezezichopkortetermijngaatherstellen.” “Aandeproductielijnhebbenwedannietmeteen meerhandennodig,maarweldaaromheen.We zijndaaromaltijdopzoeknaarmensendiehet leukvindenomalseensoortondernemerbijons aanhetwerktegaan.Jebentnamelijkvaakde enigeinjevakgebied,datisuitdagenden interessanttegelijk.Devraagnaarglycerinezal alleenmaartoenemen,DGRisklaarvoorde toekomst.”

www.musimmas.com

‘Bodemlevenalsonderdeelvan eengezondteeltsysteem’

Hetbodemleveniseenbelangrijkespilindegezondeproductievanakkerbouwgewassen. Naasthetgrotebodemleven,zoalsregenwormenenduizendpoten,iserveelbodemleven watmethetbloteoognietzichtbaaris.Naastbacteriënenschimmelsvormenaaltjes, microscopischkleineworpjes,ookeenbelangrijkonderdeelvanhetbodemvoedselweb. Hetgrootstedeelvandezeaaltjesbehoorttothetgoedebodemlevenendraagtbijaan diversebodemprocessen.Helaaszijnerookeenheelaantalaaltjessoortendieeen bedreigingvormenbijdeteeltvangewassen.

HildeCoolmanenEgbertSchepelonderzoekers enadviseursbijhet HLBvindendateengoedeindproductbegintmeteengoedeaaltjesmanagementstrategie.

HetHLBonderzoektdebodemopde aanwezigheid vandezeaaltjes.Percelenkunnen wordenbemonsterdopzoweldegoedealsde slechteaaltjes.BijhetHLBzijndelaatste decenniagrotestappengemaaktwatbetreft bemonsteringmetGPSsystemenende verwerkingvanaaltjesmonsterszowel microscopischalsmetnieuweDNAtechnieken. “Doordezeontwikkelingenkunnenwe aaltjesbesmettingenzeernauwkeurigvaststellen enkunnenonzeadviseursdetelerszogoed mogelijkhelpenbijeengoede aaltjesmanagementstrategie.Bijhetgevenvande adviezenmakenwezoveelmogelijkgebruikvan denatuurlijkeweerbaarheid van debodem,maar ditisonvoldoendeomdeplaagaaltjesvolledigte beheersen.Daaromzijnverschillende aanvullendeactieséchtnodig.“ zegt Egbert SchepelonderzoekerenadviseurbijhetHLB.

Aardappelcystenaaltjeszijneengrootprobleem binnendepootaardappelteelt.Bijeenbesmetting metaardappelcystenaaltjeskan doorhetkiezen vaneenaardappelrasmetdejuisteresistenties, hetprobleemondercontrolegekregenworden. Hetisheelbelangrijkomvervolgensopeen duurzamemanieromtegaanmetdezerassen.

“Eenjuisteresistentiemanagementstrategiezorgt ervoordatresistentiesmindersneldoorbroken zullenworden,zodatwenogvele jarengebruik kunnenmakenvandezerassen.”benadrukt HildeCoolmanonderzoekerenadviseur.Naast aardappelcystenaaltjesvormen wortelknobbelaaltjesookeengrotebedreiging voordepootgoedsector.Ditaaltjeisveellastiger aantepakken,maarookhiervoorzijnallerlei adviezenomdekansopeenprobleemte verkleinen.HetHLBhelpttelersbijhet vroegtijdigopsporenvanbesmettingenmetdit aaltjeenadviseertvervolgensoverdebeste strategie.Hierbijgaathetomslimindelenvande gewasrotatie enhetkiezenvandejuiste gewassen,rassenengroenbemesters.Doordat HLBalsenigeindemarktdekennisvan onderzoekcombineertmetzeernauwkeurige bemonsteringenmonsterverwerking,kaneen opkomendaaltjesprobleemvaakalindekiem wordengesmoord!Gelukkigmakensteedsmeer telersinFriesland,GroningenenDrenthe gebruikvan‘intensieve’bemonstering,waardoor problemenmetaaltjesoptijdkunnenworden aangepakt.

www.hlbbv.nl

Gezondeuienteeltmetde Steriele InsectenTechniek

Deuienteeltiseenbelangrijketeeltdie veelaandachtvergt.Eenbelangrijkonderdeelis hetbeheersenvandeuienvlieg.Dezevlieglegtinhetvoorjaareitjesbijdejonge uienplanten.Demadendieuitdeeitjeskomenvretendeondergrondsedelenvandejonge plantjeswaardoordezewegvallen.Eenmadekanmeerdereplantenvernietigenenzorgt alsnelvooraanzienlijkeschade.Demadeverpoptzichtoteenuienvliegdievervolgens weernieuweeitjesleg.Dezecyclusherhaaltzichnogtweekeerinhetseizoen,de zogenaamde2een3evlucht,waardoorersneleenhogepopulatiewordtopgebouwd.

DeGroeneVliegrichtzichmetdeSterieleInsecten Techniek (SIT)ophetbeheersenvandeuienvliegop biologischewijze.Zijproduceertsterieleuienvliegenen monitortdepopulatie intensiefopdeuienpercelenvan haarklanten.Dezetechniekwordtalopdehelftvanhet uienareaalinNederlandtoegepast.Gedurendehet geheleseizoenwordensterielevliegenlosgelaten waardoordepopulatiezichnietkanopbouwenmaar juistwordtverlaagd.“Hetisbelangrijkdaterveel uientelersmeedoen,wanthoehogerdedekkingsgraad hoeeffectieverdemethode.Elkeweekwordendetelers diemeedoengeïnformeerdoverdedrukophunpercelen, waardoormengoedopdehoogtevanisvandesituatie.

Weadviserentelersgraag omeengezondgewaste telenmetzoweinig mogelijkchemie “zegtLuuk Heling,teeltadviseurin NoordOostNederland. PetraRijkensenGeorge JelteMarra,teeltadviseurs inNoordGroningenen Frieslandvullenaan “De uientelersdiemeedoenzijn gemotiveerdentevreden overonzeaanpak.Een goedeteeltbegintmeteen goedevoorbereidingen duurzameaanpak”.

www.degroenevlieg.nl

AARDWWAARMTE

a q uaener gy s y stems |a ardwarmtetechniek

Keuzes maken? EerstmaarnaarDeLandbouwbeursLeeuwarden! Voor de agrarische sector is De LandbouwbeursLeeuwarden van7t/m 9december dé vakbeurs om kennis en ideeënoptedoen, je te oriënterenen elkaar te ontmoeten. Stajij weleensvoor eendilemma zoalsdekeuze tussen innoveren oftradities koesteren,verderautomatiserenofpersoneel aannemenenben je benieuwdhoe de toekomst vandeagrarischesetor eruitziet? De LandbouwbeursLeeuwarden helpt bijhet makenvan de juiste keuzes.Exposantentonener hun primeurs, de laatsteontwikkelingenendenieuwste snufjes. Wiljij ookhonderden agrariërsbereikenmet je product of dienst?Schrijf je danextra voordelig inalsexposantenprofiteer nu vanhet vroegboektarief!

In 10 wekenklaarvoor eenbaanindebakkerij

Broodiseenbasisbehoefte.Mettweetotdrieeetmomentenperdagdoetdebakkerijsectorhet goed.Intijdenvanvoor-entegenspoed.Eriséénprobleem:debrancheheeftmeerenthousiaste vakluinodig.MetdeverkortebasiscursusBroodbakkerhooptdebrancheopveelzij-instromers.

VanoudsherbevindenzichinhetNoordenveel brood-, banket-enkoekproducenten.De bakkerijsectorfloreert.Wieeenbaanheeftinde bakkerij,weetwaarom.Hierwerkjemeteerlijke, lekkereproducten.Wiewildatnuniet?De brancheisvolopinontwikkeling.Lokaal, duurzaamenwaarmogelijkplantaardigzijn enkeletrends.Maardeze sectorheeftnetalsveel anderebranchestekampenmetuitdagingenrond opvolging,vacatureseninstroomvanuitde opleidingen.Terwijlerzóveelverschillende functieszijn.Vanwinkelmedewerkerinhet weekendtotoperatorinploegendienst.Van inpakkerenchauffeurtotpatissier.Voorhet noordelijknetwerkBakerySweetsCenter(BSC) tijdomnietlangertetobben,maaromactiete ondernemen.

Breedgedragen

DeondernemingenbinnenBakerySweetsCenter variëren vankleinschaligebakkerijentot bedrijvenwaar3.000brodenperuuruitdeoven komen.Ookgrondstoffenleveranciers, zoetwarenbedrijvenenkennispartnerssluiten zichaan.GemeenteLeeuwardenenProvincie Fryslânsteunenditinitiatief.Ookzijzienindat hetbehoudvaneensterkebakkerijsectorinhet Noordenvangrootbelangis.Ondermeervoorde werkgelegenheid.OmdezeredensluitFryslân Werkt!zichaan.Meteenkaartenbakvanzo’n 30.000werkzoekendenindezeprovincie,zienzij volopkansenvoorinstroomindezewarme branche.

‘Ontdekwelkefunctieinde bakkerijhet beste bijjoupast’

DevraagvanuithetbedrijfslevenenFryslân Werkt!werdgeformuleerd:Hoekunnenwe werknemersenpotentiëlekandidateninkortetijd debasiskennisvanhetbroodbakkenbijbrengen? FrieslandCollegestarttein2021depilot ‘Broodbakker –debasis’,waarincursistenbinnen tienwekendebasicsvanhetbakkersvakopdoen. DooreenstageplaatsbijeenvandeaanBSC gelieerdebedrijven, makenzijkennismetde bakkerij.

Ontdekken

ZokwamKirosTesfalem,eenEritrese banketbakker, terechtbijVanderKloetBrood& BanketinFraneker. En vondvoormalig bouwvakkerMarkvanderWerfzijnplekals procesoperatorbijBakkerijKamstrainWolvega. ,,Inzo’nkorteperiodeleerjenietalleenallesover

grondstoffenendeverschillendesoortenbrood dieerzijn.Jeontdektwaarjouwkrachtligt, welkefunctiehetbestebijjoupast”,vertelt bakkerijdocentJurjenAlbertsma.,,Deeenstaat hetliefstmetdehandeninhetdeeg,waar een andermisschienmeergevoelheeftvoortechniek enlieverineenindustriëlebakkerijaandeslag gaat.”Maarwaarjeookterechtkomt:die grondstoffenkennisis ozohandig.Ookaandelijn moetjeonderscheidkunnenmakentusseneen goedenmindergoeddeeg.Enwetenhoeje problemenfixt,bijvoorbeelddoormeergisttoete voegen.

Volgendelichting

Deresultatenvandepilotzijnzoveelbelovend (iedere cursistheeft inmiddelseenbaangevonden indebakkerij),datookaanhetAlfaCollegein Hoogeveendeeerstelichtingeropzit.Zowel FrieslandCollegealsAlfaCollegestaaninde startblokkenvoordevolgendegroep.Voorlocatie Leeuwardenishetmogelijkomalswerkzoekende decursusvergoedtekrijgenviaFryslânWerkt!.

Zij-instromersenswitchers

Speciaalvoorditprojectiseencoördinatorzijinstroom aangesteld.DirkWesterhoflichttoe: “Zij-instroomiseenheelbreedbegrip.Alsje momenteelopzoekbentnaarwerkenjehebt geenachtergrondindebakkerij,danbenjeeen

BakerySweetsCenter Inditsamenwerkingsverbandtrekken ondernemers, onderwijsenoverheidsamen op.Omissuesalspersoneelstekorten,maar ookbijvoorbeeldvoedselverspillingaante pakken.Enpro-actiefoptelossen.Door gewoontedoen.Bedrijvendiezich committerenaanditinitiatiefbevindenzich indenoordelijkeprovincies. www.bakerysweetscenter.nl

zij-instromer.Maarookalsje‘inbetweenjobs’ bentofwerkzaambentineencompleetandere sectorenoverweegtomeencarrièreswitchte maken,ishetmogelijkommetdezecursusinte stromen.Juistdoordecombinatietemakenvan les-enstagedagen,biedenwejeeengroterekans opeenbaanindebakkerij.”

Interesseineenbaanindezewarmesector?Kijk opwww.fryslanwerkt.nlof www.bakerysweetscenter.nl.Bedrijvendie werknemerswillenaanmeldenvoorde10-weekse cursusBroodbakker –debasis,kunnenzich meldenbijDirkWesterhof, dirk.westerhof@leeuwarden.nl. www.bakerysweetscenter.nl

Bedrijfsopvolging:Ietsvoorlaterof……?

Hetaantalbedrijfsovernamesinonslandgroeit.Waarin2010volgenscijfers vanhetCBS4545bedrijvenvaneigenaarwisselden,daarwasditaantalvorig jaargegroeidnaar7235.Eensubstantieeldeeldaarvanbetreft bedrijfsopvolgingindefamiliairekring.VolgensHennievanBraakvanVan BraakAccountantsbeginnenveeleigenarentelaatmetdevoorbereidingen vaneenbedrijfsopvolging.„Endatkanuiteindelijkveelgeldkosten.”

Daarnaastwijsthijopdementale omstandigheden.Vandeeneopdeanderedagje bedrijfverkopenheeftnietalleenfinanciële consequenties,maarzekerookemotionele.Niet voornietswordterweleensgezegddatjebij verkoopvanjebedrijfafscheidneemtvanje ‘kindje’.„Hetisdaaromverstandigomdaar ruimschootsdetijdvoortenemen”,geeftVan Braakaan.

Bespreekbaarmaken

„Wantja,alsjemetplezierinjeonderneming werkt enjenogboordevolplannenzit,danbenje nietbezigmetopvolging.Tochkanhetgevoel ontstaandathettijdwordtombijvoorbeeldéénof meerderekinderenmeerverantwoordelijkheidte gevenbinnendeondernemingenmisschienzelfs mede-eigenaartemaken.Daargaatdanweleen procesaanvooraf.Onsadviesisaltijd:schuifdeze vragennietopdelangebaan,maarmaakdit bespreekbaarenzoeksamennaar mogelijkheden.”

„Wijziennogtevaakdatondernemerstelaat beginnenmetbedrijfsopvolging”,gaatVanBraak verder.„Eigenlijkmoetjedaaralovernadenken, zodradeondernemingietsbegintvoortestellen. Hebjezakennietgoedgeregeldenjestaatvoor eenovername,dankandatonnodigveel belastinggeldkosten.Gelddatjekuntbesparen wanneerjevoorafdejuistestappenzet.” Daarbij doeltVanBraakbijvoorbeeldopdestructuurvan eenonderneming,waardoordeverkoop gemakkelijkerkanverlopen.

Familie

Maar,ookbijovernamebinnendefamilieishet

goed omvoorafzakenteregelen.Hetkomt volgenshemnogtevaakvoordatopvolging binnenfamiliebedrijvenvoorveelproblemen zorgt,metnameookfinanciële,waardoorde overnamelangeropzichlaatwachtenofzelfs helemaalniettotstandkomt.„Zoisovername binnendefamiliebijvoorbeeldmakkelijkeren voordeligerterealiserenwanneereenkind minimaaldriejaarinloondienstis”,geeftVan Braakalsvoorbeeld.„Aandelenzijnnamelijk eenvoudigerovertedragen,wanneerhet betreffendekindeenvastdienstverbandheeft.En dathoeftnieteenseen40-urigewerkweektezijn. Alseenkindbijwijzevansprekenéénavondin demaandhetkantoorschoonmaakt,danisal sprakevaneenvastdienstverband.”

‘Bedrijfsopvolgingbegintmet eenplaneniseenprocesvan meerderestappen’

Proces Duidelijkis dat bedrijfsopvolgingveelmeereen procesvanoverdragenisdaneenoverdrachtop eenvastmoment.„Eneenprocesheefttijd nodig”,geeftVanBraak aan.„Neemdetijdomde bedrijfsstructuurzoweljuridisch,fiscaalals organisatorischaantepassenofvoortebereiden opbedrijfsopvolging.Datgeeftjeookmeteen meertijdomjeemotioneelvoortebereidenop hetafscheid.”

Verkoopjehetbedrijfnietaanjekinderen,maar aaneenderdepartij,danishetuiteraardookvan belangombepaaldevoorbereidingentetreffen. „Debetreffendeoudershebbenbijverkoopveel geldophunrekening,datuiteindelijkviaeen

erfenisnaardekinderenkangaanenwaaroverje danveelbelastinggeldbetaald.Wanneerjehet bedrijfeerstaandekinderenschenktenhetdan verkoopt,dankandatalgauw20tot25procent belastingschelen.Enzozijnermeeroplossingen voorhandenwaarmeejebehoorlijkopde belastingenkuntbesparen.”

Emotioneelgebeuren

BijVanBraakAccountantsmerkenzedaterbij ondernemers overhetalgemeenteweinigkennis isoverbedrijfsopvolging.HennievanBraakvindt datnietvreemd.„Nee,alseigenaarvaneen bedrijfbenjebezigmetdedagelijksegangvan zakenenkijkjegeenjarenvooruit.Laatstaandat jebezigbentmetbedrijfsopvolging.Tochishet goedjeafentoeaftevragenwatergebeurtbij verkoop.Waarmoetjerekeningmeehoudenen welkerolkunjezelfspelenineenverkoopproces enzelfsdaarna.Wezienbijvoorbeelddatveel ondernemersnogeentijdjeinhunvoormalige bedrijfmeeblijvenwerken,watverrevan plezierigis.Daarwaarschuwenweonzeklanten danookvoor.Naverkoopvolgtvaak eenzware tijdenvoorzovermogelijkmoetjejedaarookop voorbereiden.Want,deverkoopvanjebedrijfis hoedanookeenemotioneelgebeuren.” „Gelukkigheefteengoedeadviseurvoldoende gereedschapinzijngereedschapskistom maatwerktekunnenleveren”,besluitVanBraak. „Bedrijfsopvolgingbegintmeteenplaneniseen procesvanmeerderestappen.BijVanBraak Accountantshebbenwedaarervaringmeeen hebbenweindeloopvandejarenalvele bedrijfsopvolgingentoteengoedeindegebracht.” www.vanbraakaccountants.nl

START THEFUTURE!!!

Ervaring,ServiceenAandacht,dekernwoordenvanESA.In transporthoofdstad Heerenveen bent uop23aprilvanhartewelkom opdeOpenDagvanhetnieuweESA-servicepunt.WimvanNispenen HarryHofsteevanESAoverhistorie,innovatieonderdemotorkapen degrotestapvandeNewGenerationDAF.Rijdenmaar!

Vlnr:WimvanNispen,JurjenYpmaenHarryHofstee

In1927richtten dezwagersElemaenStollenga eenbusdienstenbedrijfopengevenhetdenaam ESA,Elema-Stollenga’sAutobusdiensten.Hun meestsuccesvollelijndienstzettenzein1930op: Groningen-Heerenveen.Daarnaastorganiseren zeondermeerreizennaarhetbuitenlanden dagtripsnaarbijvoorbeelddeJaarbeurs.In1953 wordtESAookDAF-dealer,hetbeginvaneen succesvollerelatie.In1962wordtdevestiging Groningengeopend,beginjarentachtigvolgen Drachten,WinschotenenDelfzijlenverhuistESA inGroningennaardehuidigevestigingaande Bornholmstraat.In2001wordtESAookFIATprofessionaldealerenin2004wordtdevestiging Veendamgeopend,enkelejarenlatervolgen vestigingeninPolenenDenemarken.Indeloop vandeafgelopendecenniaheeftESAzich ontwikkeldtotdebedrijfswagenspecialistvanhet Noordenmet 5vestigingen,allenop A- locaties. Hetdienstenpakketiscompleet:onderhouden reparatie,schadeherstel,spuiterij,een (hydrauliek)servicecentrum,verhuurenlease, InternationalTruckService,ITSenMultisupport. Op23aprilhoudtESAhaarfeestelijkeOpenDag inhetsplinternieuweservicepuntinHeerenveen. Negentigjaarnahetopzettenvandiesuccesvolle ESA-busdienst,bundeltESAallevernieuwingin ééngebouw,gasloosenvolledigelektrisch.Wim vanNispen,algemeendirecteurESA:,,Hetiseen hypermodernservicepuntinde transporthoofdstadvanhetNoordendatzich richtopallemerkentrucksentrailers.Wehebben allekennisenexpertiseinhuis,ookophetgebied vanonderhoudenservicevanwaterstofen elektrischaangedrevenwagens.Hetservicepunt isjulivorigjaaropengegaan,maardoorcorona moestenwedefeestelijkhedenhelaaseven uitstellen.Nuishetzover.BedrijfsleiderJurjen Ypmaenzijnteamzijnerwattrotsopenwijmet henendaaromzijnop23aprilalonzerelatiesen rijdersvanhartewelkom!”

DAFisdemarkteenstapvoor HarryHofstee,directeur After-SalesvanESA: ,,Endatwordteenbijzonderedag,wanterstaan diversedemo’sNewGenerationDAF-trucksklaar

vooriedereendieerrijdendmeewil kennismaken:deXF,XGenXG+,niettemissen doorhungoudgelekleur.Enzo’nrijdende kennismakingkanikiedereenaanraden,want DAFheefteennieuwenormgezetmetdeze nieuwegeneratietrucks diemedeop aanwijzingenvanchauffeurszijnontwikkeld.Niet voornietsisdeserieuitgeroepentot InternationaalTruckvanhetJaar2022.DAFis demarkteenstapvoor,omdat hetnuhetenige merkisdattrucksheeftontwikkeldaandehand vandelaatsteEuropesewetgevingophet gebied vanefficiency,emissiereductie,veiligheiden comfortvoordechauffeur.Datresulteertineen halvemetergroterecabinemetveelmeer leefcomfortvoordechauffeurdielangonderweg is.Hetiseentruckdiemetdeeisvaneen25 meterdraaicirkeleenhalvemeterlangermagzijn, dusdezelfdelaadcapaciteitheeft,maarwel dankzijeengroteaandachtvooraerodynamicatot tienprocentzuinigerrijdt.Datkaniedereen komenbelevenop23april.Daarnaastkan iedereenkennismakenmethetnieuweTRP onderhoudsprogrammadatisontwikkelddoor DAF;HeerenveeniseenTRP+Servicepunt,dus hetisone-stop-shoppingvoorhetonderhoudvan allemerkentrucksentrailers.”

‘We hebbenallekennisen expertiseinhuis,ookophet gebiedvan onderhouden servicevanwaterstofen

elektrischaangedreven wagens’

Waterstof,hetalternatiefvoordelange afstand ServicepuntHeerenveenweerspiegeltdedrang naar vernieuwingenontwikkelingdieESAalhaar helehistoriekenmerkt.Inhetaanbodvantrucks, inonderhoudenservice,maarzekerookinde kansenvannieuwebrandstoffen.,,Wezijnallang geledenbegonnenmetdezoektochtnaar

alternatieven.Koolzaadoliewasdeeerste succesvolleoptiediewejarenlangingezethebben enonsveelkennisheeftopgeleverdwatbetreft hetombouwenvanmotoren.LaterisCNGerbij gekomeneninmiddelsiswaterstofhetnieuwe alternatiefwaarwijveelvanverwachten.Voorde langeafstandzettenweinopwaterstof,voorde korteafstandopelektrisch.Denieuwe werkplaats inHeerenveenisdaaromookopdietweeopties ingericht,naastuiteraardalhetvertrouwde”, verteltWimvanNispen.,,Wehebbenvoor waterstofalvroegdesamenwerkingmet Holthausengezochteninmiddelswerkenweook samenmetHYZON,wezijndeeersteHYZON waterstoftruck-dealerinEuropa.Zijhebbenal zeventienjaarervaringophetgebiedvan waterstof.Metallekennisdiewelangzamerhand hebbenopgebouwd,kunnenwerelatiesgoed adviserenoverdemogelijkhedenende belangstellingneemtsnel toe.Alleenalditjaar bouwtHYZONinWinschoten200tot300trucks omnaarwaterstof.Watenormbelangrijkisindie ontwikkelingnaareensuccesvolalternatiefisde infrastructuurendaaromishetfijndatpalnaast onzeGroningsevestiginghetwaterstoftankstation vanHolthausenisgerealiseerd.ESAblijftinzetten opontwikkelingendieleidentotgrotereefficiency enverdereverlagingvanemissiesintransport.”

ESA’sRoadshow

OmtezienwatESAinhuisheeftenomrijdend kennis temakenmetdenieuwestandaardin DAF-trucksishetservicepuntaandeUranus 5op hetIBF-terreininHeerenveenovermorgen, zaterdag23april,geopendvannegenuurs’ morgenstotvijfuurs’middags.WimvanNispen: ,,Eenhapjeeneendrankjeontbrekennatuurlijk niet,wantwewillenermetalonzeklanteneen feestelijkedagvanmaken.Graagtotzaterdag!”

www.esatrucks.eu

‘Ikwil deburgerdichter bijdeboerbrengen’

Zo’n 2jaar geledenwarenwevoorhetlaatstopbezoek bijmelkveehouderRensKooijman.Hij verteldetoenoverdebestemanieromzijnstaltereinigen.Hoevergaathetdezeboernu?Wat voorontwikkelingenheeftzijnmelkveehouderijdoorgemaakt?Welke beslissingenzijnergenomen enwaarligtdefocusopditmoment?Rensverteltonsermeerover.

Vrijheid

In 2 jaartijdkanerveelgebeuren.Datblijktwel tijdensonsgesprekmetRens.Demelkveehouder isindetussentijdvadergewordenéneriszelfsal eentweedeopkomst.‘Hetmooistewateris’, verteltRens.‘Prachtigomtezienhoejezoontje metzijndriewielerelkedaghetzelfderondjerijdt overheterf.Dánneemtieweereveneenkijkjebij dekalfjes,dánweerbijdeouderedieren.Ikben ontzettendblijdatweditlevenaanonzekinderen kunnenmeegeven.Dezevormvanvrijheidis onbetaalbaar.’

Beterrendementmetbestaandeveestapel Alshetgaatomhetaantalkoeienopzijnbedrijf, is Rensdeafgelopenjarennietenormgegroeid. Maardatbetekentnietdathetbedrijfstilis blijvenstaan.‘Zo’n 6jaargeledenzetteikmijn persoonlijkevisieoppapier’legthijuit.‘Hierin hebikglobaalbeschrevenhoeikmezelfenhet bedrijfwildoorontwikkelen.Defocusligtdaarbij nietophetgroeienindieraantallen,maaropde uitdagingommetdebestaandeveestapeleen beterrendementtebehalen.Datisdewegdiebij mijpast.’

‘Ikwildeburgerdichterbijde

boerbrengen’

‘Watikvoornamelijkwil,isdeburgerdichterbij deboerbrengen.Menseninzichtgeveninhoehet erhieraantoegaat.Opdiedoelstellinghakenwe inmetonzebedrijfsactiviteiten.Zohebbenweeen boerderijwinkelgeopendénzijnwebegonnenmet eenbed &breakfast.’

Boerderijwinkel

IndeboerderijwinkelverkopenRensenzijn familie allerleizakengerelateerdaanhunzuivel. Rens:‘Wehebbenbijvoorbeeld20soorten Beemster-kaas.Onzemelkwordtgebruiktom dezekazentemaken.Ookverkopenwevleesvan onzeeigenkoeien,eigengemaaktijsenzelfs tassenvandehuiden’.

‘Wegebruikenállesvandekoe. Wepassen jarenlanggoedoponzedierenengevenzeookop heteinde eenmooipodium’,gaatRensverder.‘Ik heberdanookheelbewustvoorgekozenomte gaanwerkenmetdubbeldoelkoeien.Zodatweze nietalleengebruikenvoorhunmelk,maarlater inhetprocesookvoorhunvlees.’

‘OnsFleckvie-raskanhetgrasgoedomzettenin zowelvleesalsmelk.Hetrantsoenvanonze koeienisbovendien zoveelmogelijknatuurlijken zelfgeteeld.Wegevenzeliefstzominmogelijk bijproducten,denkaanmaïs,enjuistzoveel mogelijkgras.Datkomtookdesmaaktengoede.’

Dekloofdichten

‘Mensenzijnsteedsmeeropzoeknaarlokale producten’, verteltRens.‘Wehebbendanookde heledagdoormensenoverdevloer.Datis ontzettendfijn,maarbezoekerskomenniet vanzelf.Daarvoormoetenwewelonsbestdoen. Datdoenwebijvoorbeelddoordiverseeventste organiseren.Denkaanopendagenmet livemuziek,eengezelligeBBQeneen boerenmarkt.Ofaaneendinertussenhetvee, waarbijeenkoktemiddenvandekoeieneen4 gangendinerbereidt,puurenalleenmetonze eigenproducten.’

Naastallewerkzaamhedenopdeboerderij,de winkelendeevenementen,heeftde melkveehouderbovendieneenbed &breakfastte runnen.‘Mijnvrouwenmoedernemendietaak vooralopzich.Behalveeenbedeneenlekker streekontbijt,gevenwe onzegastenaltijdeen uitgebreiderondleiding.Enalszehetleukvinden mogenzemeehelpenophetbedrijf.Hetisheel mooiomookopzo’nmanierdeklooftussenboer enconsumenttekunnendichten.’

Schonestallenenweinigonderhoud ToenweRens 2 jaargeledenspraken,verteldehij overdedichte vloerinzijnstallen.‘Als melkveehouderweetjedatheteenuitdagingis omeendichtevloergoedschoontehouden.Maar gelukkigluktdatmetdeflexschuivenvanJOZ nogsteedsheelgoed.Wegebruikenlangstroin deboxen,dushetisbelangrijkdatdeschuiven veelmassakunnenverplaatsen.Omdatdeschuif

zosmalis,neemthijinderetourbeweging bovendiennauwelijksstromeeterug.Perfectvoor inmijnstal.’

‘Bovendieniswelgeblekendatwehebben gekozenvooreensysteemdatnietsnelslijt.Dat komtdoordeaandrijvingvandeketting.De nestenwielenmoetjebijdemeestesystemenelk jaarvervangen,maardathoefiknuhelemaal nooitmeertedoen.Ideaal.’

Detoekomst

HoezitdetoekomstvanRensenzijnbedrijf eruit? Rens:‘Erverandertontzettendveelinde regelgevingvoorboerenenbedrijvenbedenken prachtigeoplossingenomstikstoftereduceren, denkaandestikstofkrakerGazoovanJOZ.Maar depolitiekverandertsteeds,endatmaakthetook lastigomde juistebeslissingentenemen.Draagt eennieuweemissiearmevloerbijvoorbeeld daadwerkelijkgenoegbijaande ammoniakreductie?Jewilnieteenvolledig nieuwevloerinbouwenenervervolgens achterkomendatdediereductietochtegenvalt’. ‘Ikzouopdenduurwelgraagmetmestrobots willengaanwerkenalsdezeervoorkunnen zorgendatdestalemissiearmerwordt.Voormijn stalhebikalleeneencompactevariantnodig, anderspasthetniet.’Datstaatgenoteerd,Rens! Wekomenbinnenkortbijjebuurtenomde mogelijkhedentebespreken joz.nl

Geertde Jongcombineert soliditeitmetdynamiek

GeertdeJongisaccountantendaaromvanuitzijnmetiereenterugblikker. Maar demede-vennootvanBentacerakijktookgraagvooruit.„Alsjeveel terugkijktenjedoetdatgoed,dankunjedaarvanlerenvoordetoekomst”, vindtDeJong.Metanderewoorden:voordetoekomstzijnwejuistbijde controleuraan hetgoedeadres.

De45-jarigeDeJongisleidinggevendevande accountantstak vanBentacera,deFriesgetinte accountants-enadviesorganisatiemetnoordelijke ambities.Bentaceraisindeloopderjarenflink gegroeid,wanthetteltzeskantorenen300 medewerkers.Diegroeiwordtbinnenkort geaccentueerdmeteenuitbreidinginGroningen. Bentaceraneemtdaarmeehaareigenmotto‘wij advisereneninspirerenomambitiesterealiseren’ terharte.

‘Opzoeknaarietsdatbijjezelfpast’ DeJonghoudtvanditsoortdynamiekmaarook vandedegelijkheiddiehetvakvanaccountant metzichmeebrengt.Diesoliditeitpastbijiemand diezichvooreenbelangrijkdeelmetcontrolevan jaarrekeningenvanbedrijvenbezighoudt.Hetis ookeenbelangrijkepootbinnenBentacera,want eengroepvanvijftigmensenhoudtzichhiermee bezig.„Deomvangvandiegroepisflink toegenomen”,steltDeJongvast,„wanttoennaar Bentaceraverkastein2014,warendaternog vijftien.”

BijzijnvorigewerkgeverhadDeJongvijftienjaar gewerkt.Maarin2014vondhijdathettijdvoor ietsanderswerd.„Jegaatdanopzoeknaariets datbijjezelfpast”,kijkthijterug.„Ikwistzeker dathetietsinNoord-Nederlandmoestzijn,iets metnoordelijkebedrijvenenmensen.”

Zichtbaarwordenvoorstudenten DatwerddusBentacera.Hijkonergoeduitde voeten, wantdecontrole-afdelingwildegroeien. Vaktechnischekwaliteitenverwachtingenvande klantwerdendeuitgangspuntenvandiegroeien duswerderbijBentaceraingezetopontwikkeling vanmensenenklantrelatie.DeJong:„Wilje kwaliteitdanhebjeookeenbepaaldeomvang nodigomdieeiswaartemaken.Wehebben geïnvesteerdinmensenenopleidingen.Ennu gaanweooknaarGroningen.”

Diestapheefttweeredenen.Deeersteisdaterin enrondomGroningeninteressanteklantenvoor Bentacerahuizen.DeJong:„Maarerligtnogeen anderekans.Hetismoeilijkommomenteelaan financiëlemensentekomen.Meteenvestigingin Groningenwordjevanzelfzichtbaardervoor studentenvandeRUGenHanzehogeschool.Je bouwterrelatiesopalsjeerzit.”

Belangvanethiekistoegenomen Zoalsgezegd,erisdeafgelopenjarenbij Bentacera vooralopkwaliteitingezet.Adviesen controleversterkenelkaardaarbij,vindtDeJong: „Jeleertvan elkaarenjeleertvansituaties.” Er wordenspecialisteningezetalsdatnodigisendie verbredenenverdiependeblikvandecollega’s. DeJong:„Enjeleertdezogenoemdesoftskills. Diezijnsteedsbelangrijkeromeenondernemer goedtehelpen.Wehebbendaaromallanggeen standaardaanpakmeer.”

Vooralhetbelangvanethiekisdelaatstejarenin DeJongsvakgebiedtoegenomen.Daarwas tijdenszijnstudiediktwintigjaargeledenamper aandachtvoor.Erisenormveelveranderdinzijn vak,vindtDeJong.Eristegenwoordig

bijvoorbeeldaandachtvoordeomgangmet personeelenklanten,voorduurzaamheiden milieuvoormaatschappelijkverantwoord ondernemen.

‘Jemoetjebestdoenindemaatschappij’ „Eenwezenlijkevraagisookhoejewiltdatjemet elkaar omgaatenhoejedaarzelfuitvoeringaan geeft”,vindtDeJong,dieinzijnvrijetijdeen seriemaatschappelijkefunctiesvervult.Zoishij nupenningmeestervandevoetbalvereniging Zwaagwesteindeenwashijjarenlang toezichthouderbijeeninstellingvoor basisonderwijs.

GeertdeJong:„Jemoetjebestdoeninde maatschappij.Datgeldtvoormezelfmaarook voorBentacera.Alsorganisatiehebbenwe een rol tevervullen.Wekunnenzelfzakeningangzetten, somsdoorjemeetelatentrekkendooreenklant. WehebbennudeEuropeseGreenDeal,die kansengaatbieden.Daarkunjealsonderneming meeaandeslag.Bentacerakanookgroener.Als weonsovervijftienjaarafvragenwatweindie tijdhebbengedaan,danhoopiktekunnenzeggen datwederegio,decollega’senBentacerabeter hebbengemaakt.”

Erkomtveel opondernemersaf DeJongkwamin2014 vaneengroot accountantskantoor -dattotdezogenoemdeBig Fourbehoort –naarBentacera.Alsgeenander kanhijdusvertellenwaarindenoordelijke organisatiezichonderscheidtvandiegroep.Er zijnechternietzoheelveelverschillen,zo begrijpenwe,wantookBentaceraheeft

GeertdeJong

specialisten.„Jezietovereenkomstenenjeziet verschillen.Deomgangmetklanteneneigen mensenverschiltwel.Westaanhierdichterbij elkaar.”

Erkomtveelopondernemersaf,zekerinde huidigetijd.Zoalsrecentelijkdegevolgenvande coronapandemie,internationaleontwikkelingen, digitaliseringvanprocessenenadministratie, duurzaamheidofschaarste vanmensenen middelen.Bentacerakanmethaarspecialistenen dievanhetinternationaleKreston-netwerk (waarbijBentaceraaangeslotenis)ondernemers helpeninzichttekrijgenwatdezeontwikkelingen betekenenvoorhunmensen,klantenen organisatie.Ensamenmethendejuiste oplossing tevinden.

Menselijkefactorsteedsbelangrijker Digitaliseringbiedtkansenvoorondernemers. Ook Bentaceragebruiktdataendata-analysein haarcontrolewerkzaamhedenenomprocessenbij klantenteverbeteren.Deafgelopenjarenis digitaliseringsteedsbelangrijkergeworden,weet DeJong.Interpretatieenoordeelsvormingover diedatazaldekomendejarensteedsbepalender zijn.DeJong:„Maarjuistindeonderscheidende kwestieswordtdemenselijkefactorsteeds belangrijker.Endaarzijnwegoedin.” www.bentacera.nl

Gaasenstroalsafweer tegenluizen

Nederlandiseenpootaardappelland pursang. Vooraldenoordelijkekustgebieden vanGroningenenFrieslandzijnuitermategeschiktvoordeteeltvan pootaardappelen,dienaareengrootdeelvandewereldwordengeëxporteerd.En datisnietvoorniets,omdatdekwaliteitvandepootaardappelenhoogis.Maar,er loerteengevaarendatisdeluis,die virusoverbrengt.Voorheenwerddiebestreden metgewasbeschermingsmiddelen,maarAgrifirmisinsamenwerkingmetHZPC bezigmetalternatieven,zoalshetgebruikvanstroen/ofgaas.

Nederlandteltcirca1.300pootgoedtelers,dieelk jaar op40.000hectaregrond1,2miljoenton pootaardappelentelen,verdeeldover500rassen. Wanneerjebedenktdatmet50hectare pootaardappelenindirectongeveer 1miljoen mondenwordengevoed,hoefthetbelangvande pootaardappelteeltvoordewereldwijde voedselproductienietbenadruktteworden.70 procentvandejaarlijkseoogstwordt geëxporteerdendepootaardappelenmoeten zowelbinnenalsbuitenNederlandaanstrenge eisenvoldoen.

Alternatief

AgrifirmenHZPCvondenelkaartoenergezocht werd naareenalternatiefvoordetraditionele beschermingsmiddelenvandepootaardappel. “Wekwamenelkaaralregelmatigtegen”,zegt CornelisdeHaasvanAgrifirm.“HZPCkomtop voorderassenengeeftadviesovertelen,terwijl wijbijdeteelttechnischebegeleidingworden ingeschakeld.Omdateenboergeentwee verschillendeadviezenwil,gaanweregelmatigin overleg.” “Hetbelangvandeboerstaatvoorop”,voegt HarmSteenhuisvanHZPCtoe.“Isereen probleem,danlossenwedieop.Hetisdereden datwealvakergemeenschappelijkeprojectenmet elkaarhebbengedaan.Enalsdelandbouwsector groenerenduurzamermoettelen,dangaanwe ookdieuitdagingnietuitdeweg.Integendeel, beideorganisatieszijnelkedagbezigmetmeer natuurenminderchemie.”

Eenvoudigisdatniet,wanterspeleneenhoop factoreneenrol.Wetgeving,teelttechniek,emotie, arbeidennatuurlijkookdeportemonnee.“Dat moetallemaalbijelkaarkomen,voordateenteler overstaptopeenanderemethodeomzijn gewassentebeschermen.”

Keuze

Methetgebruikvanstroen/ofluizengaaslijkt men daarinteslagen.Cornelis:”Detelerheeftde keuze.Ofspuitenbinnenscherpewettelijke normenenmetlagedoseringssystemenofkiezen voorhetalternatief,eenstrodekofluizengaas.” Detoepassingisanders,hetresultaatvrijwel hetzelfde.“Wanneerdeaardappelisgepootenin keurigeruggenstaat,komtereenstrodek overheen.Alsdeaardappelvervolgensboven komtishetbladgroen.Uitonderzoekblijktdat deluiszowelhetstrodekalsdeaardappelplant nietalszodanigherkend,omdathetstroervoor zorgtdatdekleurdiehijzietvioletroodis.Dat zorgtvoordesoriëntatiebijdeluis,dievervolgens zalvertrekken. Dit betekentdatdetelernietéén keerindetwee dagenhoefttespuiten,maar bijvoorbeeldnogmaaréénkeerperweek.” Methetluizengaaswordenvergelijkbare resultatenbereikt.Sterkernog,hetluizengaasligt ophetaardappelveldenzorgtervoordatergeen

Percelenwaarbijgaaswordttoegepastalsbestrijdervanluizen

luizenbijhetbladkunnenkomen.Hetgaas beweegtindeperiode datde aardappelplant groeitgewoonmee.“Gaasvergtwelwatmeer arbeidengeeftwatminderlichtaande aardappelplant,maardatisverwaarloosbaar”, weetHarm.Agrifirmisookdeleveranciervan gaasnetten.

Enthousiast

Ditjaargaan15telersstrogebruiken,terwijlook enkele telersgaasalsbestrijdervandeluisgaan toepassen.Cornelis:“Telerszijnpositiefoverde resultatenindeproefperiode.Zewillenbest groenerwerkenenzijngemotiveerdomhiermee aandeslagtegaan,ookalzijndezeoplossingen (wat)duurderdanhettraditionelespuiten.” “Eigenlijklijkendezemethodenheelergopwat vroegeralgebeurde”,besluitHarm.“Hetis feitelijkoudekennisineennieuwjasje.Gezien

Agrifirm iseencoöperatievanruim10.000 telersenveehouders.Hetbedrijfleverthet helepakketproductendatbijdeproductie vanvoedselnodigis,denkaanzaaizaden, meststoffenengewasbeschermingsmiddelen. HZPCiseenaardappelhandelshuisen internationaalmarktleiderophetgebiedvan aardappelveredeling,pootgoedhandel en productconceptontwikkeling.

PootaardappeltelerWilcoSijtsma,diesamen met zijnzoonRomke,105hectare pootaardappeleninhetFriesePingjumheeft, isenthousiastoverderesultatenuitde proefperiode.“Wijhebbenzowelstroals luizengaasgeprobeerdengaanhetkomende seizoeneenhalvehectareluizengaasoponze miniknolleninzetten.Dezezijnondersteriele omstandighedenopgekweekt,maarworden straksophetveldbelaagddoordenatuuren danmetnamedeluis.Wehebbengeziendat deluisdankzijhetluizengaasgeenvatkrijgt opdeaardappelplant.” “Voordeelisookdatwanneerjehet aardappelveld100procentluizenvrijkunt houden,endatisgelukt,langerkuntnatelen. Dusja,ikzouhetcollega’saanbevelen.Ditis echteenprimaalternatiefvoordetraditionele beschermingsmiddelen.”

hetfeitdatwet-enregelgevingverplichtom mindergewasbeschermingsmiddelente gebruiken,isditeeninteressanteoplossingvoor deteler.ZowelAgrifirmalsHZPCheefterhoge verwachtingenvan.Ditgaattelersheelveel brengen.”

www.agrifirm.nl www.hzpc.com

DetofstesnoepjesmakerswerkeninIrnsum

Concorpsiertdegevelsvaneenlange reeksgebouwennetbuitenIrnsum. Concorp?Ah, ubedoeltAutodrop,datprettiggestoordemaaronweerstaanbare merk.HetiseenechtConcorp-merk,want hetfamiliebedrijfonderscheidtzich graag.IkspreekAlgemeenDirecteurIlseEbbensenHR-managerSanna Teldermanoverpassievoordetofstemerkenendelekkerstesnoepjes.

IlseEbbensenSannaTelderman

VanSlootenstonderheellangopdegevelvande fabriek inIrnsum,tothetfamiliebedrijf overgenomenwerddoordrop-ensnoepjesmaker Concorp.Wantdiezagen,naarnublijktterecht, veelpotentieindeAutodropmaker.Hetmerk OldtimerswerdontwikkeldenConcorpgroeide alsspecialistinsnoependropopdeEuropese markt,ondermeermethetsterkemerkVan Slooten.Endaarpastdanuiteindelijkeen internationalenaambij:deConfectionery CorporationinIrnsumenWaddinxveen.In Irnsumwerkentachtigmensenaandegrote volumesindesterkgeautomatiseerdefabriek voordeNederlandseenEuropesemarkt.In Waddinxveenstaathethoofdkantoorende fabriekwaarmetambachtelijkmeesterschapveel seizoensschuimenoudhollandssnoepgoed gemaaktworden.Naasthaartweefabriekenis Concorpdistributeurvanbekendeinternationale merkenzoalsFisherman'sFriend,Heksehylen Skittles.IntotaalwerkenerbijConcorp150 mensen.IlseEbbensisdederdegeneratieinhet familiebedrijfensindsvorigjaaralgemeen directeur.Zegeefthandenenvoetenaaneen bedrijfintransitie.„Verduurzaminginbredezin, weminimaliserenonzeecologischefootprint, reducerenonsafvalenhebbenoogvoordemens. Eenveranderendretaillandschap,traditionele kanalenverdwijnenenerzijnveelnieuwe ontwikkelingenwaarwijvanafhetbeginbijwillen zijn.Toenemendeaandachtvoorgezondheidin bredezin,snoepengaatomgenietenenvierenen nietomvullen.Zienweeenkansomonze snoepjesteverbeterendanpakkenwedie.” Hoeorigineelwiljezijn?

SannaTeldermanisbinnenConcorp verantwoordelijk voorHRenCultuur,een beleidsterreindatbinnenConcorpverankerdis opdirectieniveau.SannaTelderman:„Een logischestap.Alsjemensenwiltmeenemenin dezetijdvanveelmaatschappelijkeverandering, ishetbegriphebbenvoorcultuur,wetenwaarje

vandaankomtenwaaromjedoetwatjedoet,van grootbelang.Concorpiseenbedrijfmet duidelijkewaarden,diezijngeëntoponze geschiedenis.Wehebbendiewaarden(familiair, onafhankelijk,werelds,energiekenorigineel) zorgvuldiggewogen:zijnzenog toekomstbestendigenhoekunnenwezemeer zichtbaarenconcreetmaken?Diewaardenzijn hetfundamentommetmensenomtegaanen onzemerkenoptebouwen.Hetbetekentookdat wemeeraandachthebbenvoorculturele diversiteit binnenConcorp,het vormt samenmet aandachtvoorcompetentiesenpersoonlijke ontwikkelingdebasisvoorhetaannemenvan nieuwemensen.VooronzeConcorpers,zo noemenweiedereendiehierwerkt,vertalenwe diewaardennaarwerkenineengoedesfeermet opencommunicatie,hethebbenvaneencan-do mentaliteit,perspectiefhebbendoorjeeigenlijn tekunnenvolgen,meteenopenbliken geïnteresseerdnaarjecollega’sendewereldom jeheenkijkenenfysiekenmentaalvitaalblijven.” IlseEbbens:„Hetzijnookdiewaardenwaaropwe demerkenbouwenenzichtbaarmaken,kijknaar hetsuccesvan‘AltijdweerdieAutodrop’en‘Sterk SpulhèdieFisherman'sFriend.Endaarom durvenwetezeggendatwedetofstemerken bouwenendelekkerstesnoepjesmaken”,vertelt IlseEbbens.

Bewustgenieten

„Wekijkensterknaarhoewedoenwatwedoen en willengraagdatmensenzichhierthuisvoelen. Datgaatzekeroversfeer,collegialiteiten samenwerking,maarookovertoekomstbestendig zijn.Snoependropmakendatintoenemende mategezondereingrediëntenbevatenopeen steedsmeerverantwoordewijzewordtgemaakt. Wewetenwaterspeeltindewereld en daar willenwepositiefaanbijdragen.Bijvoorbeeld dooreerlijkecommunicatieoverhoewebijdragen aaneenverantwoordvoedingspatroonendoor meer‘vegan’ snoepproductenteontwikkelen.Wij

vindendatjejemomentenmagvieren,maardan hetliefstmetsmaakvolleenechte kwaliteitsproducten.Hetgaatomalleswateenrol speeltinhetproces.Hoekandeproductie duurzamer?Kunnenverpakkingen milieuvriendelijkerbinnenbestaandewet-en regelgeving?Nietaltijdeveneenvoudig,maarwe zijnervolopmeebezig”,verteltSanna Telderman.„Wehebbendeintentieomhet bedrijfdoortegevenaanvolgendegeneraties.We zijnfinancieelgezond,wezijnonsbewustvanwat erspeeltenbiedenperspectiefencontinuïteit. NieuweConcorpersbeginnenmeteenuitgebreide introductievandriemaanden,eenperiodewaarin zenaasthunwerkkennismakenmetdetwee vestigingenenallecollega’s.Wenemenzemeein watwewaardoen,hoewehetdoen,watiedervan onsbijdraagtenwaarwestaanindewereldvan vandaag.”

Metpassieenplezierhetneteven anders doen DetoekomstvanConcorp ziet IlseEbbens rooskleurigin.„Wezijnnietdegrootstespeler, maarwelonderscheidend.Wezijngoedinstaat intespelenopbehoefteenvraagenwegroeienin Europa,waarweinmiddelsinmeerdan25 landenactiefzijn.Eenvandesterkemerken waarmeewe verderpionierenopde internationalemarktisVanSlooten,datbijveel mensenvooralbekendisvandeferriesin Scandinaviëenvliegvelden.Wezijnertrotsop dathetmerkendenaamuitIrnsumhet internationaalzogoeddoen,ondermeerin Scandinavië.HetiseenmarktdievoorConcorp dekomendejarenbelangrijkerzalworden.Voor onsgeldtdatwevanuitpassieenplezier concepten,merken,productenensmakenblijven ontwikkelenenhetaltijdnetevenanderswillen doen:datiswaardoorweonssuccesvol onderscheiden.”

www.concorp.nl

Aeres:aanhetwerkindegroeiende innovatievegroenesector

AeresisdegroeneopleidervanNederlandopVMBO,MBOenHBO-niveauenLeven LangOntwikkelenenoptwintiglocatiesinNederland.InLeeuwardenvertellen AnnewiesVisserenWytskeBijstraoverdepassievaneenlevendigelandbouwsector.

Zehouden netalshunachttiencollega’svande (melk)veehouderij,zijneringeborenengetogen. Hetishunwerkenpassie:AnnewiesVisser, docente economischevakkenindeVeehouderij enWytskeBijstra, docenteMelkveehouderijen Fokkerij.„Hetfundamentenhetbelangvande sectorisgroot:hetgaatnietalleenmaarom boerenbedrijven,maaromallesdatmetdesector enmetzuivel-envoedselproductietemaken heeft.Kijkalleenalhoeveelmensenhet erf vande boerbetreden,hetiseenheelbreedscala vakmensen.Inlogistiek,onderhoud,zorgen verzorging,voeding,inseminatie,automatisering, robotisering,fokkerij,opleidingen, installatietechniek,machinebouwers,noemmaar op.Samenzorgenwevoorvoedselzekerheidvan veelmensen,inFrieslandwerkeneralleenal meerdan30.000mensenindesectoreninde periferie.WijleidenbijAeresnietalleende melkveehoudersvanmorgenop,maarookveel mensenindieschilrondhetboerenbedrijf”,zegt Wytske.

Passie,ondernemerschapeneigen initiatief

„Wevormeneenefficienteeneffectievesector”, voegt Annewiestoe.„Wehebbenoogenoorvoor wateromonsheengebeurt,wezijnsteedsbeter instaatomopschone,natuurinclusieveen verantwoordewijzeteproducerenenteluisteren naarwensenenbehoeftenvaneensteeds complexerwordendemaatschappij.Dediversiteit indesectorgroeitdooreentoenemendaantal verdienmodellenopenrondheterf;grootschalig isnietlangerhetenigedattelt,erisveelaandacht voorandersoortigelandbouwalsnatuurinclusieve enbiologischelandbouw.Dehamvraagis,waar boerje,watkanhieropdezegrond?Desectoris innovatiefzoalsbijvoorbeeldmet precisielandbouwendoorverdergaande automatisering.Daarnaastexporterenwede kennisookweernaaranderelandenendatzorgt samenvoor een stevige,maarooklevendige sectordieveelmenseneenprachtigetoekomst biedtmetallerleiberoepen.

„BinnenAeresofdeopleidingstaathet Optimalisatieplaneigenlijkcentraal:hoekunje metallemaatschappelijkefactorenhet boerenbedrijfendaarmeedesector optimaliseren?Datgaatoveralleaspectenophet bedrijfenzorgtervoordatleerlingendelathoog leggenomconstanthetbedrijfen bedrijfsprocessenwaarmogelijkteverbeteren. Iedervakopleidingbegintmeteengezondebasis, dusiedere leerlinghierweetheelgoedwat stikstofisenwathetdoet.Vragenstellen”,stelt Annewies„hoortbijbetrokkenboerenenburgers eneenboerisallebei.”, Wytske:„Wehebbeneen prachtigvakineenhelemooielevendigesector waarinondernemerschapenverantwoordelijk centraalstaat.Passie,plezier,motivatieen saamhorigheidgaanhandinhandmet kennisuitwisselingenmaatschappelijke betrokkenheid.”

Perspectiefvoornieuwegeneraties VoorAnneDijkstaathettransitie-denken centraal. AlsdirecteurinvanAeresVMBOen MBOinEmmeloordkijkthijuitopdevoormalige binnentuindiestrakseencompleteshowcase moetzijnvanallewereldendiehetmoderne groeneVMBOenMBOomvat.Indetuinwordt hardgewerkt:hetisdegroenesectorinhetklein. „Westaaninonzemaatschappijvoorgrote veranderingen,diesomsheelspannendzijnenop zijnminstuitdagend.Inonzegroeiendegroene sectorzijneenpaargeneratiesgrootgebrachtmet hetschaalvergrotingsmodelvanMansholt.Dat verandertnaareenveeldiverserpalletaan bedrijven.Hetbiedteensteeds groteregroep mensenperspectief,vanakkerentuinbouwtoten metallebedrijvendaaromheen.Aandeenekant ziejedegrootschaligebedrijven,dieooknog verdergroeienenwaarvanwijde bedrijfsopvolgersalsstudentmeenemennaarhun toekomst.Daarnaastzienjedeontwikkelingnaar kortereketensmettalvankleinschaligerbedrijfsenverdienmodellen,vanbiologischtot veganistischenpermacultuurenaldannietin

AnnewiesVisserenWytskeBijstra

vol-ofdeeltijdnaasteenanderebaan.Eenderde stroomindesectorisdievanallebedrijvigheid omheterfheen,zegmaarallemensendieheterf betreden.Dieschilvanbedrijvenwordtsteeds groterenookweerdiverserenbiedtaansteeds meermensenwerk.Wijleidenopvooraldie stromingeneneensteedsbrederwordendaanbod vanbanen.Datbetekentvooraldatweonze studentenmoetenlatenkennismakenmet veranderingopiedervlak.Daarbijhoort nieuwsgierigheidnaarkenniseneenopenmind omdatmetanderentewillendelen.Wantwaar hetnaartoegaatwetenwijookniet,weldatalles datmetgroen,ecologie,klimaat,natuuren leefomgevingtemakenheefteen steeds duidelijkerrolspeeltinhetperspectiefvaneen nieuwegeneratie.Devakmensenvanstrakszijn vooral meerondernemend,zijnvanuitbredere kennisencompetentiestoegerustopwatkomen gaat,watdatdanookis.Zezijnweerbaarenin staatommeetegaanintransitie.”

Groeiendesectorbiedtzekerheid „Omaldiejongerenzogoedmogelijk voorte bereiden,werkenwemeerdanooitsamenmet allerleibedrijvenuitderegio.Metondernemers diegedrevenhundingdoen,staanvoorwaarzein gelovenenvanuithunopvattingruimtebieden aanstudentenenmeepratenoverdeinvullingvan hetonderwijsprogramma.Doordie samenwerkingkunnenstudentenookvakervan heterf,kunnenzeinfieldlabslerenwaterin bedrijvenspeelt.Dewaardezitinhetzoekenvan co-creatie:watkunjesamenbereiken?

Samenwerkingmettalvanpartnerstekenthet huidigegroeneonderwijsendatisgoed.Wezijn samenverantwoordelijkominhoudtegevenaan hetdenkenintransitieindeland-entuinbouw. Watgeruststeltisdatdebaanzekerheidinde sectorhoogis,waarjeooknaartoewilt.Werken indegroeiendegroenesector?Daniservoorjou perspectiefgenoeg!”

www.aeres.nl

Ambitie eninspiratie:Smeding ketenspecialistin eencomplexemarkt

Smedingiseenonbetwiste AGF-specialist,diesteedsmeerdatagedrevenreageertop aanbodenklantvraag.GeworteldinSintAnnaparochiemeteentweede distributiecentruminBredaleverthetinNederlandenBelgiëeenomvangrijk assortimentgroentenenfruit.SjaakSmedingoverdeambitiesvan hetfamiliebedrijf enverduurzamingvandeketen.

„Welevenineen spannendeenuitdagendetijd, waarinveelgevraagdwordt.Coronaisdaareen goedvoorbeeldvan:aandeenekantlagdeomzet uitdehorecavrijwelstil.Aandeanderekant piektenjuistsupermarktenenonlineretailers. Hetistyperendvoordezetijd,waarinsteedsmeer specifiekedoelgroepenmeteeneigenvraagen wenskomen.Dediversiteitindemarktneemt toe,devragenwordenkritischer,steedsvaker reageertdeklantopeenliefstzolaatmogelijk moment.Hetisaanonsalsspecialistin aardappelen,groentenenfruitmeteen assortimentvanmeerdan1.800versproducten zaakomdatallemaalzogoedmogelijkopelkaar aftestemmen,tezorgenvoorbeschikbaarheid binnensteedskorterelevertijden.Differentiatiein demarktbetekentvakerafstemmenvanvraagen aanbod.Webedienenheelveelhorecazaken,van kleintotgrootenwebedienenzoweltraditionele supermarktenalsonlinesupermarktendieallen eenvolstrekteigendynamiekhebben.Tegelijkzie jedelaatstejareneensterketoenamevanheel andereverkooppuntendandetraditionele supermarkt;voedingisopsteedsmeertijdstippen enopmeerplekkenbeschikbaaroftebestellen. Technologieisdaaromwezenlijkindathelespel. Hetsteltonsinstaatomaldiecomplexe logistiekeprocessenopelkaarafteblijven stemmen”,zegtSjaakSmeding,algemeen directeurvanhetfamiliebedrijfmet500 werknemers.Dathijzelftwintigjaarin automatiseringensoftwarewerkte,iseen welkomeaanvullingbinnenhetbedrijf.„ICTen derolvaninformatieendatawordenvansteeds

groterbelang,eensolideICTarchitectuurisvan levensbelangvooronsAGF-bedrijfendaar blijvenwevoortdurendininvesteren”

‘Erisveelveranderd,maarwe zijnenblijveneen familiebedrijfmeteenopen informelesfeermet gemotiveerdeenbetrokken mensen.’

Eenaantrekkelijkdiversbedrijf SjaakSmedingistrotsophetfamiliebedrijfmet een rijkeentegelijksomsookroerige geschiedenis,diebegonin1934methetventen vangroentenenfruitinWommels.„Erisveel veranderd,maarwezijnenblijveneen familiebedrijfmeteenopeninformelesfeermet gemotiveerde en betrokkenmensen.Watik ontzettendmooivind,ishetgevoeldatwesamen watkunnenbereiken.Smedingismeteen prachtigegeschiedenisalsfundament,een zelfstandigen ambitieusfamiliebedrijfdat maatschappelijkverantwoordonderneemtvanuit kennisenexpertise.Webiedenkansenaaneen steedsbrederendiverserteamvangedreven mensenenruimtevoorpersoonlijkeontwikkeling eninternedoorgroeimogelijkhedenopelkniveau. Wijvindenhetbelangrijkdattalentenbenut wordenenmensenmetplezierbijonsblijven werken.Weorganiserenenondersteunendiverse

activiteiteneninitiatieven.Zohebbenwebinnen onsbedrijfonseigenwinkeltjewaarmensenmet kortinggroentenenfruitkunnenkopenenzijn weeentrouwe partneraandeVoedselbankdie iederedagversproductenaaneengrotegroep mensenvoorziet.”

Ambitieeninspiratie

Onzeambitieszijngroot.Groentenenfruitzijn onontbeerlijk vooreengoedegezondheid en we ziendatdewaarderingvangroentenenfruit verdertoeneemt.Deveranderendeen toenemendevraagzorgtvoorcomplexiteitinde AGFmarkt.Wijzienonszelfalsdeonbetwiste ketenspecialist,dieklantenenleverancierseen oplossingbiedtvoordeze complexiteit.Metonze kennisenexpertiseophetgebiedvanAGFen logistiekzorgenwijervoordatonzepartnersmee kunnenblijvenbewegenmetdemarkt.Dooronze klantentelatengroeien,groeitSmedingenhaar medewerkersmee.Ikben daaromheelhoopvol overonzetoekomst.Versproductenen verduurzamingbiedenheelveelkansen, maatschappelijk,voordeontwikkelingvanveel mensen,voordesectorenvooronsalsbedrijf. DaaromkomenbijSmedingGroetenenFruit ambitieseninspiratiesamen.” www.smeding.nl

Scherjon: specialistenvandekleine completekaasfabriekopeigenerf

Lokaleoplossingenvoordeverwerkingvanzuivelenkaas.ScherjonDairyEquipmentin Surhuisterveenisersuccesvolmee.Opdeinternationalemarkt,maarookgewoonomde hoek.Meerdiversiteitindelandbouw,biedtScherjonookinNederlandkansen.Hielkeen JohannesScherjonovermaatwerkopheterf.

Zezijngespecialiseerdinoplossingenopheterf bij boerendietussende1.000en100.000liter melkverwerken.OfhetnuinAfrika,de VerenigdeStatenofBlankenhamis,de oplossingenvanScherjonvoorzieninde groeiendebehoeftevanboerenomlokaalmelkte kunnenverwerken.JohannesScherjon:‘’De ontwikkelingenindeNederlandselandbouw zullentoteenlageremelkopbrengstleidden,dus ishetzaakdatjewaardetoevoegt.Datkan bijvoorbeelddooreigenmelk,ofeendeel daarvan,tezelfteverwerkentotkaas.Ikbennu beziginBlankenhamomnaeenvoorbereiding vaneenaantalmaanden,zo’nlokalekaasfabriek opheterfteingebruiktestellen.Dezeboergaat nuvoorheteerstz’neigenkaasmaken.”

YoghurtvoorNigeria

Met40jaarervaringindekaasmakerijbeging Hielke Scherjonin1995voorzichzelf.Zoonen procesingenieurJohannesstaptin2012inhet bedrijfensamenontwikkelenenproducerenze steedsmeerlokale,sterkgeautomatiseerde oplossingen.Deafgelopenjarennamenhun melk-verwerkendeinstallatiesincontainerseen grotevlucht.Daarwaardeafstandengrootzijnen deinfrastructuurslecht,zijndezelfvoorzienende melkverwerkingsfabriekjeseengoedeoplossing omveiligengezondtekunnenproduceren.

Hielke:,,Hethelptenormdatonze containerfabriekjesmobielzijnenvolledig afgeslotenkunnenworden,wantdaardoorzijn bankenbereidinrisicovollegebiedeninAfrika tochtefinancieren.Wewerkenrechtsreekssamen metbijvoorbeeldlokaleboereninOeganda,maar ookmetFrieslandCampina,waarvoorwein Nigeriaeencompleteyoghurtfabriekinvijf containershebbengemaakt.Delaatstepaarjaar

krijgenwesteedsmeervoetindeVerenigde Staten.Ookdaarontdekkenboerendevoordelen vanzelfmelkkunnenverwerken.Weliswaar moetendieinstallatiesvoldoenaanveel zwaardereeisendaninEuropa,maarwehebben vastegrondonderdevoeten.”

Toegankelijkproductvoorbreedpubliek Johannes:,,IkziedekomendejareninNederland en omringendelandeneengroeivanlokale installaties.Deaandachtvoorauthentieke productenvaneigenerfneemttoe.De Nederlandselandbouwwordtdiverser,erkomt meeraandachtvoorkortereketens.Kaasiseen toegankelijkproductvooreenbreedpubliekop meermomentenvandedag.Webieden oplossingenvoorboerendietussende1.000en 100.00litermelkproduceren.Waarkaasmaken voorheenfysiekzwaarwas,automatiserenwijeen grootdeelvan datproces.Watindegrotefabriek kan,kanmetonzeinstallatiesopkleineschaal. Hetvoordeelvanzelfkaasmakenisbovendiendat hetminderkwetsbaarisdandagverseproducten. Erliggenkansenopheterf,ofdatnuhieris,in NoorwegenofinAfrika.”

www.scherjon.eu

EmmensUitzendbureaukiestvoorkorte lijnenengoederelaties

JanEmmensenAndréOebencombinerenhungezamenlijkekennisvande uitzendbranche enhunindividueleervaringinrespectievelijklandbouwengrond-, weg-enwaterbouw.HetisdeidealebasisvoorEmmensUitzendbureau,dat gespecialiseerdisin hetkoppelenvanwerkgeversenwerkzoekendenindesectoren groen,loonwerk,landbouwengrond-,weg-enwaterbouw.

Hetuitzendbureauisgevestigdineenfraaipand aan derandvanAssen.,,Injanuari2012besloot ikvoormezelftebeginnen,nadatikdooreen reorganisatiemijnbaanalsregiomanagerbijeen groteuitzendorganisatiewaskwijtgeraakt’’, verteltJanEmmens.,,Loon-en grondverzetbedrijfHartenhofwaseengoede relatieentoenikverteldeovermijnplannen, werdmeeenkantoorruimteaangebodeninhet pandvanHartenhof.Hartenhofismede-eigenaar vanhetuitzendbureau,wewerkennogsteedsveel samenenhetbiedtmeervoordelen.Zokunnen wesollicitantengemakkelijkvragenomevente latenzienhoehandigzezijnmeteenkraanof trekker.Wewetenwanneerermaterieelvan Hartenhofaanwezigisenhetterreinisergeschikt voor.’’

‘Dejuistewerkhouding is belangrijkerdanpapieren’

Kortelijnen

AndréOebenwerktinmiddelseenaantaljarenbij Emmens Uitzendbureauenissinds 1januari2021 mede-eigenaar.Detweekennenelkaaruitde

JanEmmens (links)enAndréOeben. Foto:NormaRiemersma

uitzendbranche,maarwarendestijds concurrenten.Oppersoonlijkvlakiser overduidelijkeenklikenzehebbendezelfde instellingtenaanzienvanhetwerk.Dieishet

besteteomschrijvenalsnuchter,eerlijkendirect. Emmens:,,Wekomenallebeiuitorganisaties waarontzettendveelwerdvergaderd,maar weinigwerdbesloten.Datwillenweallebeivoor geengoudterug.Delijnenzijnkort.Nietalleen tussenons,maarooktussenonsenklantenen medewerkers.Wehoudenvanpersoonlijkcontact envertrouwenoponzejarenlangeervaring.’’

Werkhouding

Dekrapteopdearbeidsmarktmaakteenflexibele instelling tenaanzienvankandidaten noodzakelijk,maarvoorEmmensenOebenishet alveellangervanzelfsprekenddatzijdejuiste werkhoudingbelangrijkervindendaneen indrukwekkendcv.,,Papierenzeggenonsweinig, wezienlieverdatiemandoptijdkomt,zinheeft omietstelerenenzijnhandenuitdemouwente steken.Daaromwillenwekandidatenpersoonlijk sprekenenookklantenbezoekenwevaak.Alswe hetgevoelhebbendaterietsspeelt,gaanwehet gesprekaan.Wedenkendangraagmee.Een goederelatieonderhoudenmetkandidatenen werkgeversisvooronshetbelangrijkste.’’ emmensuitzendbureau.nl

JumboKooistra:metpassieen plezieromonderscheidendtezijn

Met11supermarktenisdeBolswarderondernemerErikKooistraeenvan degrootste Jumbo-franchisersvanNederland. Plezier,passieensamenstaanvooropinhet familiebedrijf.ErikKooistraoversturenopverandering,hettegengaanvanverspilling endesteunaanonderanderesportersdieeenprestatiewillenleveren.

AchterdeservicebalieaandeSnekerstraatin Bolsward hangentreffendezwart-witfoto’suitde rijkefamiliegeschiedenis,diein1926begint.Ynze enzoonYkeKooistragaangroenteenfruitaan huisverkopen.Deventersvanversewaren hebbensuccesenbeginneneenwinkel. Generatiesvolgenelkaarop,deeerstesupermarkt isin1968eenfeit.In2002wordtKooistra SupermarktenmetviervestigingenJumbo Kooistra.In1999staptErik,devierdegeneratie, inhetbedrijfenbouwthetuitnaarinmiddelself vestigingeninFriesland,Noordoostpolderen Noord-Holland;nadeeerstevestiginginSchagen opendehijbeginaprilinJulianadorp.„Weblijven groeieninFrieslandenWest-Frieslandenwe blijvendoenwaarweingeloven.Eensupermarkt zijnwaarmensenzichthuisvoelenenwaar mensengraagwerken.Plezierhebbenopdevloer envooroplopeninontwikkeling.Iederedag willenwedeklantverwachtingovertreffendoor onderscheidendgastheerschap,kwaliteiten beleving.”

Onderscheidendopiedervlak „Ontwikkelingengaanrazendsnel.Tienjaar geleden dedenweeenpalletdubbelverpakking DE-snelfilterkoffieperweekinBolsward,nu omvathetschapzevenmeterdiversiteitinbonen, blends,smakenenherkomsttotsmaakbeleving enQR-codesopverpakkingendiedeklant meenemeninhetverhaalvandekoffieboer. Sturenopveranderingvindikprachtig.Een zelfdebewegingziejenuinhetvegan-schap,het isgeweldigomtezienhoegroothetaandeel vleesvervangersis.Ikstuurdoorhetgroot, strategischenzichtbaarteetaleren,omdatikwil bijdragenaanbeter,gezonderengevarieerder eten.IedereFrieseenBourgondiërzegikdan: bewustomgaanmetvoeding,jebeseffendat gezondevoedingwaardeheeftenergeldvoorover hebben.InNederlandgevenwenogsteedshet minstegelduitaanvoedinginEuropa,terwijlwe hetmeestwelvarendelandzijn.Alswetoewillen naarkortereenduurzamereketens,naareen eerlijkeprijsvoordeproducentvanvers,dan zullenwe erhetgeldvoorovermoetenhebben.”

Deversekwaliteitstraaltjetegemoet op talvan plekkenindewinkel.Gezondbelegdebroodjes vooreenfatsoenlijkeprijs,versemaaltijdenen sushiommeetenemen.„Allesversgemaaktin eigenhuis,iederewinkelheeftzijneigenkeuken”, zegtErikKooistramettrots.„Eriseen veranderingnaarmeerlokaalengezond voedsel, mensengevendaarmeeraanuit.Ookdaarmee wilikonderscheidendzijnbinnendeJumboformule.Ennietalleendebestezijninvers, beleving,smaakenkwaliteit,maarookinhet plezierendepassievandemensendiehier werken.Mensenwerkenhiergraagomdatwe aandachtvoorelkaarhebben,hetishet familiegevoel,warmte.WijzijndeAjaxonderde supermarkten,omdatwezelfopleiden.Iedereen kanhierterecht:jekuntmetniksbinnenkomen enjekunthierafstuderen.Endaaromhebbenwe ookinmiddelsdeeerstenegentigmensen dementievriendelijkopgeleid.”

Geweldigenengtegelijk:data „Devolgendestapiskijkenwatjekuntmetde technologie vanvandaagdedag,bijvoorbeeldmet deJumbofoodcoach-app.Mensensturennaar bewusterengezonderenhelpenbijhetmakkelijk makenvankeuzes.Dankzijtechnologiekunje maatwerkleveren.Daarmeezijnwenuinstaat omallesportersdieeenprestatiewillenleveren, bijv.mensendiewillendeelnemenaaneen Elfstedentochtadviezentegevenmetde foodcoach-app.Opdiepersoonlijkemanier kunnenweeventueeldedeelnemerseenmaand vantevorenalmeenemeninhetopbouwenvan hunvoedingspatrooninaanloopnaardeprestatie diezewillenleveren.Hetisbegonnenmetde topsportkantvandeJumboVisma-ploegendat kunjenulokaalenopiederanderniveauvan sportprestatieinzetten.Datazijnaandeenekant geweldig,maaraandeanderekantookeng.Als hetalleenmaaroverdatagaatenwatjeer allemaalmeekunt,slajedeplankmis.Hetmoet blijvengaanovermensenenoverproducten.Wat meookzorgenbaart,isdatiksteedsmeer tweedelingzieindemaatschappij.Aandeene kanttussenstedenenplatteland:kijkwater

wordtuitgegevendoorspecifiekegroepenzoals studentenaangemakenluxeartikelenbijonline bezorgdienstGorillasterwijlzezeggendatzehun studienietkunnenbetalenenaandeanderekant deleegloopvandorpenenafnemende voorzieningen.Daarnaast:jezultopgroeienineen gezinmetweiniggeld eneenallergieof glutenstoornishebben,danhebjeechteen probleemwanteriseentoenemendaanbodvan specifiekevoeding,maardatislangnietvoor iedereenbereikbaar.”

Eatertainment tegen verspilling „Deveranderingnaarmeergemakvanthuislaten bezorgen isdoorCovidenormversnelt.Hetheeft bijonseenenormeversnellingteweeggebrachtin derealisatievanhetnieuwedistributiecentrumin Heerenveen,vanwaaruitwealleonline bestellingenbeleveren.Nietlangervanuitde winkels,maar vanuiteencentraalpunt.Die haussenaarthuisbezorgenisvanuithistorisch perspectiefwelgrappigtrouwens:bijnahonderd jaargeledenbegonnenYnzeenYkeKooistramet hetaanhuisleverenvangroentenenfruitennu doenwijdatookweersteedsmeer.Duszo bijzonderishetnuallemaalookweerniet.Wat wel echtvannuis,isonseatertainment.Voor Covidalbedacht,maardaardooruitgesteld.We willenverspillingvanvoedseltegengaan.Iedere daghebbenweallerleiproductenoverdieweniet meermogenverkopen,maardieverderhelemaal goedzijn.Daargaanonzekoksindewinkelmee aandeslagvooreennieuwhoreca-concept.Het richtzichvooralopdagtoeristen.Iederedageen andereversemaaltijd,gemaaktvanwatwe anderswegdoen.Datisveranderingwaarikvan hou.Desupermarktblijfteenbronvaninspiratie, belevingenplezier.Metonzetwaalfhonderd mensenblijvenweinspelenopbeleving,smaak, contactenhetbiedenvaneenwarmensterk familiegevoel.” www.jumbokooistra.nl

‘Uitkopen iseenschande.Voor1.000 europerkoe heb jedeoplossing!’

Hetmoetnietgekkerworden zegtBenNordevanAgroProcesTechniek(APTB.V.). Waaromzoujeboerenwillenuitkopenalsereenperfectetechnischeoplossingvoor emissiereductieis?ZijnBleuLabelvloerwordtal 5jaargetestenvoldoetaande strengstenormen.IndezeNoordzdoethijzijnverhaal.

BenNordeuithetFrieseIenswerktezijnleven lang indevoedingsmiddelenindustrieende chemie.Hethartvandevanoorsprong Achterhoekseboerenzooneningenieurgingjaren geledensnellerkloppentoenhijgingnadenken overtechnischeoplossingenvooremissiereductie. Hijmaakteeenlangezoektochtlangs overheidsinstantiesalsdecommissieRegeling AmmoniakenVeehouderijRAV,werktalweer jarensamenmet‘Wageningen’,opdeDairy Campuswordtzijnvloer(vanoctrooivoorzien)al vijfjaargetest enhijwerktmetdrieBrabantse boerenaanverschillendeprojectenop emissiegebied.VertelBenNordenietdatje boerenmoetuitkopenomeen lokaal emissieprobleemoptelossen.,,Hetkabinetheeft er10tot17miljardvoorover.Datisvandezotte. Tegeneenfractievandekostenhebjehet probleemtechnischopgelost.Keurigvolgensde strengstenormen.Alsjeooknogdewerkingvan ureaseremmerserkent,zoalsWageningenalheeft bewezen,komjenogveellageruit…Uitkopenvan boerenisvolstrektonnodig.Doehetniet!”

Vloervoldoetaanstrengstenorm Hoejezoveellageruitkomtiseenoptelsomvan slimme techniek.DeBleuLabelvloervanBen

Bleu-Labelvloer

Nordeiseengeslotenvloerdiezorgtvooreen snellescheidingvanurineenfecaliënengespoeld kanwordenmeteenureaseremmer.Devloerkan uitgevoerdalsgeheelrubberenvloermetrvs urinegoten(voorbestaandestallen)of,zoalsop defoto,alsbetonnenvloervoorzienvan urinegotenenrubberenmatten.Doordevloer uitgekiendteprofileren,looptdeurinesneller weg.Hetlevertvoordelenop,zoalseenforslagere emissie-uitstootwaarmeeNordezelfsvoldoetaan dezeerstrenge“Brabant”norm. Bovendienlevert heteenaangenaammilieuopvoormensendier

indestal,hetrubbergeefteenhoogkoe-comfort meteenbetereklauwgezondheid.Doordaarnaast ureaseremmerstegebruiken,zegtNorde.„Met Wageningsonderzoekbijdehand,kunjeje uitstootvanammoniaknogmetzo’n40procent extraverlagen.Ikhebhetuitgerekend:alsjewilt kunjealle1,5miljoenNederlandsekoeienvoor 1,5miljardzo’nschonevloerbiedenmeteenheel lageammoniakemissiewaardeeenishet ammoniakprobleemopgelost.Bijeenheel specifieklokaalprobleemkandeammoniaknog uitdeurinewordengestriptomerkunstmestvan temaken.Boerenuitkopenbetekent,naastalhet familieleed,dateengroot deeleldersinhet buitenlandopnieuwbegintenverhuisthet ammoniakprobleem,maarhetnogniet veelbesprokenkooldioxideprobleemlaatzichniet verhuizen;datverspreidtzichvanzelfoverdehele wereld.Datiswatmebezighoudt:ikbenaleven metpensioen,maarikwilgraaghelpenom maatschappelijkeproblemenoptelossen.”

ADVERTENTIE

Wiezijndemensen áchter LLFen de LAP?

HetiswoensdagochtendengewoontegetrouwstartindeoudeschoolinHúnshet werkoverleg vanhetteamvanLivingLabFryslân(LLF);destichtingdiealsdoel heeft omdetransitienaarnatuurinclusievelandbouwtebevorderen.

WiezijndemensenáchterLivingLabFryslânendeLandbouwAdviespool?

AnneJansmaisinhoudelijkspecialist natuurinclusieve landbouw(NIL).Metzijnparate ecologischekennisstaathijspelersinhetveldbij enzorgthijvooreensolideinhoudelijkebasisbij alleactiviteiten.Alssprekerishijbijlezingen regelmatighetgezichtvanLLF.

LivingLabFryslânstimuleertenhelpt boerenomdebiodiversiteitophunbedrijf tevergroten.

GerrieVisserzorgtvoordealgehele projectleiding.LLFstimuleertboerenomde

biodiversiteittevergroten.Daarvooriskennisen kundenodig.Omdattefaciliterenzijneen gedegenorganisatie,afstemmingmetde netwerkeneneenstabielefinanciëlebasisnodig. EnlaatdatnunetGerriehaarkrachtzijn.

Natuurinclusievelandbouwiseenvorm vanduurzamelandbouwenonderdeelvan eenveerkrachtigeco-envoedselsysteem.

Dezemaaktoptimaalgebruikvandenatuurlijke omgevingenintegreertdieindebedrijfsvoering. DezedefinitievandeWURwordtdoorLLF gehanteerd.OpbasishiervanisdeposterRûchte isitnijemoaiontwikkeld,waaropheelpraktisch isaangegevenwelkemaatregelenboerenkunnen toepassen.Opdesite van LLFkan meneentest invullenomhunmatevannatuurinclusiviteitop diverseonderdeleninzichtelijktekrijgen.

CarlaBoonstraisverantwoordelijkvoorde communicatie.Alscreatiefbreinweetzijsteeds weerenergietebrengeninthema’swaarmeede biodiversiteiteenboostkrijgt.Eenbrûzjende organisatie,snelschakelendenmetconcrete doelen,datishaarstrevenendaarinligtookhaar kracht.

LivingLabFryslânfungeertalseensoort accelerator,zieonsalseenvliegwielom bewegingindeketenopgangtebrengen. MarijkevanderZwaagfaciliteerthaarcollega’s alsofficemanagerencommunicatiemedewerker. Zijverzorgtdepraktischeorganisatiebij bijeenkomstenenondersteunthaarcollega’sbij hunwerkzaamheden.Alseenspininhetweb zorgtzijervoordatzakenvlekkeloosverlopen. Omboerenindividueeltekunnenhelpenbijhun vragenomeenduurzameslagtemakenophet eigenbedrijf,isdeLandbouwAdviespool(LAP) opgericht.Depoolisinmiddelsgevuldmetruim 30onafhankelijkeadviseurs.

MartineHijlkemaisalscoördinatorvandeLAP debelangrijkstespil.Haarkrachtligtinhet makenvandejuistekoppelingtussendeboeren diensvraagendemeestgeschikteonafhankelijke adviseuruitdepool.

LivingLabFryslânendeLandbouw Adviespool:Voor boerendieconcrete stappenwillenzettennaarduurzame landbouw.

www.livinglabfryslan.frl www.lap.frl

‘Indehandelmoetje niette brutaalzijn’

GepoktengemazeldinagrarischvastgoedinFriesland.Zoonvaneen boerenarbeideruitWelsrijp.Boerinhartennieren,paardenliefhebber, handelaar.ZijnagrarischvastgoedbedrijfinGoëngastaatvoorkennisen adviesrond heterf. Vanwaardebepaling,grondhandelen bedrijfsverplaatsingtotuitbreidingenaan-ofverkoop.

Metspijtziethijhetaantalregelsrondhet boerenerf alleenmaartoenemenencomplexer worden.VerontrustendvindtReinBrandsma.En jekrijgtalleenmaarmeerafstandtussenboeren burger.„Denkjenuechtdatdieboernietweet wat‘iedoet?Diemensenzijnafhankelijkvande grondendenatuuromhenheen,dieweten dondersgoedwatkanofniet.”KombijBrandsma nietaandathetstraksoverenuitismethet boerenbedrijfinFriesland.Welnee,eristoekomst genoeg,zegtdemandiemetpijninhethart afscheidnamvanzijnboerenbedrijf.Bovendien: boerenwillenblijvenboerenenalszezichmoeten aanpassendoenzedat.„Boerbenjeinharten nieren.”

Handelgaatomvertrouwen

In1981startdeboerenarbeiderszoonzijnbedrijf, hij heefthetgelukominGoëngaeen‘pleats’te kunnenbemachtigenwaarhijvoltrotszijneigen melkveebedrijfstarttemetzijnouders.Achttien jaarlatermoesthijgedwongenafscheidnemen vanzijnboerenbedrijfalszijn‘verrekterug’hem beletdoortegaan.Tottweemaaltoewordthij geopereerd,danzijndekaartengeschudenwordt hijvanboerburger.„Tja,watmoetjedan?Ik reedheterfafinmijnautoengingdewereldin, erisaltijdwat.Mijnoudershebbenmegeleerd hetwerkoptezoeken,hetkomtnietvanzelf.Met blauweogeneneenlegetas,zobegonik. ”Alsnel handeltReinBrandsmainmekquota,Brandsma reistdoorvanprovincienaarprovincie.„Ikkocht veelinmiddenvanhetland en brachtdiequota naarFriesland,waarveelbelangstellingwasbij boerendiewildenuitbreiden.Ikzatoveralaan tafelengingnietwegvoordedealrondwas.En ikhadhetgelukdatikbegreepwaarhetover ging,alsmelkveehouderhoevenzemenietste vertellenovervetgehaltes,datscheelt.Ikhadhet voorgeengoudwillenmissen,devolatiliteit,de lol,dekickvandedeal.”Hetliepvoor Rein Brandsmalekkerenwasdeheledagopdeweg tothetbegonmetcomputersendehandel overschakeltnaartransactiesviadebeurs.„Toen washetvoormijoverenuit.Ikbeneenmensvan hetpersoonlijkegesprek,nietvancomputers.In dehandelgaathetomvertrouwen,omgunnen, datismijnding.”

Eenlytsewereld

ReinBrandsmazietdemelkquotumhandel veranderen enweetdathettijdisteschakelen.De boerinhemweetdatermeerdangenoeggebeurt openrondheterfenduslegthijzichtoeophet bredepalletvanhetagrarischvastgoed. „Natuurlijkishetweereenbeetjeovernieuw beginnen,ishetvijfentwintigprocenthandelen 75procentacquisitie.Maarja,jekomtalbijdie boerenopheterf,dusjeweetwaterspeelt.Enje moetblijvenbeseffendatjenietalleshoeftte hebben,jekuntnietinjeeentjedehelehandel doen.Hetiseenlytsewereld,maarhoelyts,dat ligteenbeetjeaanjezelf.Inhetbeginginghet vooraloveraankopen,verkopenensplitsenvan bedrijven.Eendeelvandeboerenbedrijvenkomt indeverkoopomdateenboeromwelkereden

danookstoptenverhuist.Hetgrootstedeelvan hetlandgaatnaarandereboeren,deboerderijen methetomliggendeerfwordenvaak woonboerderijen.”Debelangstellingvoor boerderijenenwoonboerderijenblijftgrootnet alsdebelangstellingvoorgoedelandbouwgrond endenoodzaakvangedegentaxatiesvan bedrijvenengrond.BrandsmaAgrarisch Vastgoedzitdichtopontwikkelingenrondwetenregelgevingenadviseertboerenoptalvan gebieden:bedrijfsmatig,juridischenfiscaal.Het richtzichopbedrijfsuitbreiding,overdracht, bedrijfsovernamesengrondhandelin landbouwgrondengrondvoorrecreatieenopde mogelijkhedenvoorhetuitbreidenvan melkveebedrijvendoorverplaatsingenkavelruil. Erishandelgenoeg.„Degrondhandelblijfteen mooispel.Meteenmanofvier,vijfomtafel zittenenzienwatergebeurt.Luisteren.Deeen wildit,deanderdat,iedervindthetzijnehet meestewaard.Hetgaateromdatjeeen compromisbereikt,daarbenjevoor.Gelukkig hebikalvroeggeleerdmeineenanderte verplaatsen.”

Detoekomstisaandeboer

Meteenrijklevenachterzichennogvelemooie jaren inhetverschiet,kijktReinBrandsma

tevredennaarwatzichontwikkelt.„Ikvindhet prachtigdatmijnzoonHerman,NielsenFoppe hetagrarischvastgoedoppakken,hetzijnjongens meteenprimaopleiding.Datisooknodig,want dewereldwordtcomplexer,technologieveel belangrijker.Zijzien dekansen,datismooi. Stikstofbijvoorbeeld,daargaatechthetnodigein gebeuren.Zijdraaienhetgrootstedeelvande zaak,ikadviseerenmaggraagnogaankopen, wantdekickvaneendealrondmakenvindiknog steedsheerlijk.Dienstverleninginhetvakishet allerbelangrijkste,kijkenenluisterennaar belangenenzorgendatopdrachtgeverstevreden zijn.”DeboerinBrandsmaisallerminstweg. „Metvijfjaarwordikvijfenzestig,danwilikwel weerboeren.Nietzoalsikdatdeed,wantdatkan iknietmeer;meer gerichtopzorgbijvoorbeeld. Ikzieaankinderenmeteenhandicaphoeveelhet contactmetpaardenmetzedoet,datismagisch.” Maarzoverishetnogniet,wantinhetagrarisch vastgoedenadviesiserookvoorReinBrandsma noggenoegtedoen.„Wezijnaltijdbereidhandel tedoen.Vooronskantoorendeboerleidenaltijd meerderewegennaarRome,hetmoetraarlopen alswe erniet uitkomen.” www.brandsma-og.nl

How do youget10,000topEuropean productsfreshlystocked in theMiddleEast?

Qatar, apeninsulainthePersianGulf,largelyconsistsofdesertandmostof its peopleliveinthecapitalcityofDoha.Therearesevensupermarketgiantswith multiplehugeoutletsthere.TheshelvesarefulloftopproductsfromEurope. NescaféandLiptonaren’ttheonlythingstheysellthere –herringfromtheNorth Sea,Frenchcheeses,refinedItalianmeatproductsandsoon. Whyareall those Europeanspecialitiestobefoundinthemiddleofthatdesert?Andhowdoyouget themthere?InthisarticleCeesMostert,ManagingDirector,andBramWijbenga, CommercialDirectorofEurochoiceLeeuwarden,explainwhyand howthey’re flyingEuropeanproducts straight tosupermarketsintheMiddleEast.

Topproductsfor amelting potoflocals andWesternexpats QatarisknownastheMiddle-Eastforbeginners. The safesocialclimatemakesthemetropolisa homeformanyEuropeanexpats.Thereare Dutch,German,FrenchandItalianpeople workingforlargeinternationalcompanieshere. Theyformthevastmajorityofthepopulation,at 75%.Despitethefactthatexpatsarelargely citizensoftheworld, adesireforday-to-day productsfromtheirhomecountriesremains.

Mostert:“Ourcustomersserve ameltingpotof localsandWesternexpats.They’vegot10,000 internationalproductsfromfifteendifferent countriesontheshelves.Storeconceptsare perfectlyattunedtotheirneedsandofferthe absolutebest,includingorganic,vegananddiet products.”

FromTonyChocolonelytofreshherring Wijbenga:“FromTonyChocolonelytofresh herring: localshoppersappreciate Eurochoice’s Europeanproductstoo.Aswellas asupplier, we’realso aproductscout.Wereallyenjoy displayingoriginaltopbrandsfromEurope. Purchasersletusknow,forexample,thatthey’re lookingfortopproductsin aspecificcategory.We thenlookforthebestsupplieracrossEurope. Therewasrecently ademandforbakedproducts, forexample.Werespondedwith awiderange fromDr.Oetker –readyfororder.”

IntricateandprofitablesupplylinesCustomers wantthebestEuropeanspecialitiesandthosejust aren’tgoingtobedeliveredto acountrylike Qatarin afullcontainerperproduct.Purchasing insmallquantitiesrequiresanintricateand consolidatedapproach.

“Our customersservea meltingpotoflocalsand Westernexpats.They’vegot 10,000topproductsfrom fifteendifferentcountrieson theshelves.”

CeesMostertManaging DirectorofEurochoice

Mostert:“Thefocusonconsolidationand internationalbrandvisibilitycanbechallenging forpurchasers.That’swhytheyworkwithseveral consolidationpartnersfromeachcountry.Only

EurochoicecansupplymostEuropeanproducts. That’swhatpurchasersappreciateinus.

TopbrandsuppliersCalvéPeanutButter,Dr. OetkerbakingmixandMilkachocolate;we collaboratewithtopbrandsuppliers.Tothem, we’reonedomesticEUdeliveryinbulk.That givesthem aprofitableexportchannel,which wouldnormallybefartoopricey.Thankstoour connectionsandourworkingmethod,wecan supplyatcompetitiverates.”

“Ashipmentwilloftenconsist oftentotwelvepalletsof variousEuropeanproducts. Everythinggets alabelin accordancewithlocal legislationandhastheright paperwork.That’swhatwe’re goodat.”

“Ashipmentwilloftenconsistoftentotwelve palletsofvariousEuropeanproducts.Everything gets alabelinaccordancewithlocallegislation andthepaperworkisinordertoo.Ittakes ahuge amountofefforttogetthistothecustomerin suchanintricatemanner.Everyoneiswatching andthereare ahundredwaysitcouldgowrong. We’vebecomeveryadeptatthisinthepast twenty-sevenyears,owingtoourlogistical knowledgeandadvancedICT.”

Wijbenga:“Dependingonthequantityandnature of thegoods,theproductsaretransportedbysea orbyair.Seafreightis apossibility,butflights arecrucial.There’s adirectflighttoQatarevery day.Sometimes,eventwo.Ourgoodcollaboration withQatarAirwaysallowsustochangethe deliveryrightuptothelastmoment.Ifwehave twelvepalletstosendinsteadofsix,forexample, we’llgetthatspace.”

ChallengesduringthecoronacrisisTheir appointmentsareoftenlengthy,soexpatsusually liveinthecitywiththeirwholefamilies.They pickupboxesfulloflocaldelicaciesfromtheir homecountry afewtimes ayear.Butmany expatsremainedinQatarduetocorona.

Mostert:“Expatswerefullyreliantonlocal supermarkets.Despiteallthechallengesofthe coronacrisis,ourservicelevelsremained acceptable.Communicationwasintensified duringthepandemic;wekeptourcustomersup todateonthestatusoftransfersandtheproduct rangebye-mail.

COVIDBlockageManytransportlinesfellaway duringtheCOVIDblockage –justwhenthe numberofrequestsfromsupermarketswas rising.Thetransportlinesthatwerestill operationalbecamehideouslyexpensive.Threeof uswentoutinsearchofnewlinesandwereable toprocessmorethanwethoughtowingtothe

expansionofourwarehouse.Thatallowedusto scaleupandseizeuponthiscrisissituation.Most ofourcustomershave astrongworking relationshipwiththeauthorities.They understandhowtoclearthingsthroughcustoms, andwhathappensifsomethinggoes abit differentlyatsomestage.”

“Eurochoicecansupplymost Europeanproducts; consolidated.That’swhat purchasersfromtheMiddle Eastappreciateinus.”

Europe’sGatewaySupermarketsinQatarhave organisedthelogisticalchallengeof awiderange ofinternationalproductsverywell,with astrong mixoflocalpartners.AsEurope’sgateway, Eurochoiceisanimportantpartner.This consolidatedcollaborationmeansanexpatin Qatarisneverfarfromhome. www.eurochoice.nl

“The trickistoflyitdirectly. Thankstoourdirectflights andourcollaborationwith Qatar Airways,wecaneven changethedeliveryatthelast moment.”

BramWijbengaCommercial DirectoratEurochoice

Themmen,professionalsin heftrucks kleurenhetleven

Mensenkleurenhetleven voorMarkThemmen.Inzijnheftruckbedrijfopde LeeuwarderHemrikenmetzijninitiatief‘DeLeeuwarderDuim’.Mark Themmenovercoronadatdoordreunt,zijnliefdevoorklassiekemotorenen hetgenotvanelektrischeheftrucks.

Waternugebeurtinhetvoormaligepandvan Lucas KlamerenlaterFrieslandCollege,begon ooitindeouderlijkeboerderijaandezeedijkbij Ferwert.MarkThemmenisnogiederedagblij dathijzijnbedrijfinonderhoud,verkoopen verhuurvanheftrucksenhoogwerkersheeft kunnenonderbrengeninhetroyalepandaande Jupiterwegdatzomooizichtbaarisvanafde AnneVondelingweg.Metzichtbaarmakenheeft hijwelwat,wantbinnenindeeigenwerkplaats wordtgewerktaanhetonderhoudvandetrailer waarmeealleheftruckswordenvervoerd.De Amerikaansetruckdiehijvoordetrailergebruikt, staatomdehoek.GlanzendAmerikaans, opvallendbeletterd.Heftruckszijneenmooi product,zegtMarkThemmen.„Wezijnnietheel ergconjunctuurgevoelig.Overalwaarintern transportmetpalletsplaatsvindt,ziejeze.Gaat hetindeenebranchegoed,gaathetmisschien eldersminderenomgekeerd.Onzeklantenzitten vooralinFriesland,GroningenenNoordHolland.”

Elektrischfeestje

Binnengeldtordeennetheid.Indegrotehal staan klassiekemotorenoprij,eenjukeboxen eenstoeretafelalshartvanhetkantinegedeelte. „Hetiseenplekwaarweookeenkeerinde maandbijelkaarkomenmetBedrijvenvereniging DeHemrik,ditiseigenlijkeenmultifunctionele ruimte.”Doordeklapdeurenstaanheftrucks keurigbinnenvakkenopeenrechterij.

Elektrischeexemplarenvanhetmerk‘Linde’aan de enekant,verbrandingsheftrucksaandeandere kant.„Hetverwondertmijnogsteedsalsikzie datauto’szolaatzijnovergegaanopelektrisch. Lindebegoneralin1972mee,aanhetprincipeis nietsveranderd.Enzosterkalseenos,jetilter meewatjewilt.Natuurlijkhebiknogweleens mensendietwijfelenofzemoetenoverstappen naarelektrisch,maaralsjeeenmaaleenpaar dagenproefhebtgedraaid,danwiljenietanders meer.Geenlawaai,geenuitstootenvooralle

vormenvaninterntransportgeschikt.En natuurlijkmetveelminderonderhoud.”Aande linkerzijdevanhetpandisdewerkplaats,netzo geordendalszijneigenkantoor. Engoed ingericht,ergonomischenmensvriendelijkvooral. „Ikdenkdatwedeenigezijnmetbruggenvoor alletypenheftrucks.Jewilttochnietdatmensen metkrommerugmoetenwerken?Hetlevenmoet goedzijn, iederedag,ookhier.Goede werkomstandighedenenopzijntijdeenfeestje. DaaromhebbenwemetKersthiereenkartavond voordemedewerkersgeorganiseerd”,zegtMark Themmenterwijlhijzijnbezoekmeeneemtdoor hetbedrijfnaeenuitgebreidekennismaking.„Met Kerstzateenbedrijfsuitjebuitendedeurerniet in,omdatdoorcoronaallesdichtwas.Ikhebooit vijfkartsgekochtendiehebbenweinorde gemaakteneenmachtigeavondhierbinnen gehad.Watkanerwel?Zegikdan.Neebestaat nietvoormeenziedaareenkartavondmet Kerst.”

Eenduimenvouchersvoorzorgmedewerkers Neeofnietkunnenhelpengeldtnietalleenzijn eigenmensen.Indehalvanhetbedrijfstaateen bannervanDeLeeuwarderDuim.„Ikwerdna verloopvantijdergsombervanwatikomme heenzag:sommigenginghetincoronaheelerg goed,anderenhaddenmoeitehethoofdboven watertehouden.Indezorgwerktenmensenzich eenslaginderondte.Coronaheefthetverschil tussenweeldeenniet-weeldesterkvergroot.Ik vonddatweietsmoestendoen.Meteengroep ondernemers,HermanKiestra,HarmMink,Wiep Schuurmans,TjallingvanBalen,MarkThemmen, PetervandenDungen,IvoKrikkeenKarin Langhout-Elzingazijnweaandeslaggegaanen hebbenwemethulpvananderendieweer

belangeloosmeewerkten,DeLeeuwarderDuim opgezet.Hetideeissimpel:wekrijgenvia donatiesgeldbinnen,datindevormvan vouchersnaarzorgmedewerkersgaat,die vervolgensdevoucherskunnenbestedenbij gedupeerdenvandecoronacrisiszoalsdehoreca. Doorallemedia-aandachtronddeoorlogin Oekraine,ishetinitiatiefhelaaseenbeetje ondergesneeuwd.Maarhetleedvancoronais namelijknoglangnietover,ikhoopdatmensen zichdatbeseffenenmeewillendoenomvanDe LeeuwarderDuimeensuccestemaken.”

Tijdenaandacht

Mark Themmenneemtdetijd.„Ikvindhetfijn alsjetijdvoorelkaarhebt,hethoorterbijalsje hetlevenmooiwiltkleuren.Datkanalsje aandachthebtvoorelkaarenbelangstellingtoont waarvooriemandbezigis.Ikdenkdatdatiswat medrijft.Ikvindmotorenenheftrucksgeweldig, maarwatmevrolijkmaaktishetmenselijke,het contact.Verhalenvanmensen,watzedoen, waaromzehetdoen.Diebelangstellingmaakthet levenmooi.ThuisopdeboerderijinHempens zaaienweditjaarinsamenwerkingmetde LeeuwarderLionsclubweereenbloementuinin. Daarkunnenmensenbloemenkomenplukken vooreenkleinbedragdataangoededoelenwordt geschonken.Alsjeziethoeheerlijkmensenhet vindenalszeeventijdhebbenmetelkaariets leukstedoen.Datiswatteltvoorme.Mensen makenenkleurendewereld,daarmogenwe wel watmeeraandachtaanschenken!” themmen.nl

Ontwikkelingsmogelijkheden

Fijnewerksfeer

Goedsalaris

Zekerheid

Wordjij uitgenodigd vooreengesprek?Dan krijgje eenwaardebon van€100,-

Benieuwdwelkeplekjes ernog vrijzijn?Scan dandeQRcode!

www.werkenbijholidayice.nl

Wi jz amel e

eit!

ie sB ding! vo or de prod uctieva n

• estAppteitindeBiali biest ve rv angers!

uishetinteress

Voor uishet interesssantommee te doenom

|T iestkwaliteit (va �� ������ ������������� � en indiennodig. Daarnaas ��������� ��� ���������� t. 70129 |0654688 949 andeeerste melking)vol �������������� �� ���� st krijgtueen vergoeding �������� ���� ����������� ����� voor �����

gens

Gezondperspectief voor enthousiasteijsjesmakers

HetgaatgoedmetHolidayIceinSintNyk,gespecialiseerdijsjesmakervoorde Europese retail.Hetbedrijfisinoppervlakteverdubbelddoorhetnieuwe vrieshuis.Doorverbeteringvanefficiencyenverbredingvanhetassortiment stijgtdevraagnaarnieuwecollega’s.Bouke,DannyenGwen overdesfeeren hunkansenbijdegrootsteijsjesfabriekvanNederland.

„Wegroeienstructureeldankzijdejuiste strategische keuzes en investeringen.Doorde aanhoudendegroeihebbenwevoortdurend nieuwemensennodig.Webiedenperspectief, bijvoorbeeldomdatwejaarcontractengraag omzetteninvastecontractenenwein ontwikkelingenscholingvanonzemedewerkers investeren.HolidayIceiseenfinancieelgezond bedrijfenstaatvoorondernemersgeest.Onze mensenstaancentraal,zijzijnHolidayIce.We zijntrotsopwatwedoenenhoewedatsamen doen.Sindstweejaarwerkenweinvijfploegen endatwordtdooronzemensenalszeerpositief ervaren.Metderealisatievanonsnieuwe duurzamevrieshuisisdelogistieksterkverbeterd enkaneenveelgrotergedeeltevandeproductie ineigenhuisopgeslagenworden.Daardoor versneltdegroeienhebbenwenieuwemensen voorzoweldeproductiealsvooronzetechnische dienstnodigomnogmeertekunnenbereiken”, verteltoperationeeldirecteurBartHakbijl.Hijis trotsopdeontwikkelingvanHolidayIceenhaar medewerkers,waaronderBauke,DannyenGwen enhunbijdrageaandegroei.

“Jekunthiergroeien” GwenBoomsma-KrijnenuitSintNykkannog steedswat verwonderdnaarzichzelfkijken.Als meisjekeekzealmetgroteogennaardie ijsfabriekinhetdorpennuwerktzeerzelf!En metenthousiasme,wantalsverpakkingsoperator iszijhethoofdenhethartvande“End-of-Line” afdeling.Daarwordendekleurrijkeijsdoosjes automatischverpaktingrotedozenvoorde supermarkten.Straksmaaktzedeoverstapnaar hetnieuwevrieshuiswaarzeookmeteennieuwe functiebegintalstechnischoperatorbijde afdelingompakwaartweelijnenkomen.„Ikben eringeroldviahetuitzendbureaumetinpakwerk, hebmijverderontwikkeldenmeteenvast contractalsverpakkingsoperator,hebikhet

enormnaarmijnzinopde“End-of-Line”.Een somshectischeafdeling,maardatvindikleuk. “Ja,alshethiermisgaat,looptallesindesoep, maarikvindhetvooralgeweldigomtewetenhoe hetallemaalwerktenwatikkandoenomte zorgendathetgoedgaat.Hoedrukkerhet wordt, hoeleukerikhetvind.Ditisuitdagendwerkalsje stressbestendigbent,jemoethetinzichtende rusthebben.Enwehebbeneensuperleukteam, datisechtheelfijn.Hiervoorhebikindehoreca gewerkt,maarditisveelleuker.Veelafwisseling, voortdurendnieuwemachinesommeetewerken, wegroeien,krijgenermeercollega’sbij,desfeer isgoed.Enikkanhiergroeien!Moetjekijken waarikvandaankwamenwatiknumagdoen!. Ikbenookweltrotsopmezelfhoor,ikkan aanpakkenwatikleukvind.Nukrijgikdekans omeennieuwefunctieoptezetteninhetnieuwe vrieshuis,ikgaweereenopleidingdoenenkrijg eenheleuitdagingmetallemaalnieuwemachines ennieuweprocessen.Dathadiknatuurlijknooit durvendromenalskleinmeisje!”

“Ikzithieropmijnplek” DannyBoumanissindstweejaar teamleider LogistiekVriescelbijHolidayIce.„Na18jaarbij dezelfdewerkgeverwildeikwatnieuwsendatis gelukt.Ja,inhetbeginvondikdatwelspannend, wantikhadhetopzichnaarmijnzindaar.Via viakwamikhierterecht,eerstomiemandte vervangenwegensziekte,viaeenuitzendbureau. Ikhebtoenaangegevendatikmijnbaanniet wildeinruilenvooreentijdelijkcontractendat begrepenzehierheelgoed.Dusnaeenkorte periodeuitzendbureauhebikinderdaadeenvast contractgekregen.”Dannyzorgtmetproductieen weekplanningenindehandvoorhetopdeplek zettenvanallebinnenkomendeproducteninde vriescellenenstuurtzijncollega’saaninde vijfploegendienst.„Doordeuitbreidinghebben weer20.000palletplaatsenbijgekregen,dusdat betekentvooronseennieuweaanpak.Echtmooi omtedoenhoor!Wehebbenveelvrijheidenhet

BoukedeWith (links)enDannyBouman(rechts)

iseengezondbedrijf,wantandershaddenwe nooitzoforskunnenuitbreiden.Ikzithierop mijnplekenvanhieruitzouikgraagnogverder willengroeienbinnenhetbedrijf.Maareerst moetenwezorgendatdenieuweopslagdraait!”

“Vrijheidenverantwoordelijkheid” BoukedeWithwerktsindsaugustusvorig jaarals teamleiderLogistiekOmpakbijHolidayIce.Een stapdiehijzetteomdichterbijhuistekunnen werken.Hijismetzijnneusindebotergevallen, omdatermetdeuitbreidingmeteenkansenvoor hemkwamen.„Ik hebeigenlijkophetjuiste momentgesolliciteerd.Ikhouvanlogistieken mochtdirectaandeslagomeennieuweafdeling optezettendieontstonddoorhetnieuwe vrieshuis.Datiseenhelemooieuitdaging,we bouwensamenietsopdathelemaalnieuwis.Dat geldtvooriedereen,wewerkenstraksmetzo’n vijftigmensenindepiek.Ja,ikbenblijdatikhier bengaanwerken.Hetisongedwongenhier,je wordtinjewaardegelatenenwehebben vrijheid enverantwoordelijkheid.Hoehetstrakskomt? Datislastiginteschatten,omdatwenietweten wateroponsafkomt.Maardathoortaltijdbijhet nieuwe.Ikkijkerenormnaaruit.Wehebbeneen leukteamomietsmeeoptebouwenenwe hebbenerveelplezierin.Datishet belangrijkste, dankomtderestookgoed!” www.holidayice.nl