Issuu

Leczenie Ran Polish Journal of Wound Management Kwartalnik

Zeszyt 2

Tom 23

Rok 2026

ISSN: 1733-4101 eISSN: 1733-7607

MNiSW: 20 IC: 86,65

s. 59

s. 66

s. 85

Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych

The use of splitthickness skin graft in the treatment of an atypical wound

O RANACH WARSZAWA I 4 GRUDNIA 2026

Uwaga! zmiana terminu!

INTERDYSCYPLINARNIE

MIĘDZYWOJEWÓDZKA KONFERENCJA

POLSKIEGO TOWARZYSTWA

LECZENIA RAN

REJESTRACJA: WWW.KONFERENCJAPTLR.PL

ORGANIZATOR:

ORGANIZATOR LOGISTYCZNY:

WWW.PTLR.ORG

WWW.CROCKETTMEDIA.PL

WSPÓŁPRACA: EMILIA KOWALSKA I CROCKETT MEDIA TEL. 602-257-250 I E-MAIL: EKOWALSKA@CROCKETTMEDIA.PL SEBASTIAN STRUŻKIEWICZ I CROCKETT MEDIA TEL. 730-900-775 I E-MAIL: SSTRUZKIEWICZ@CROCKETTMEDIA.PL

Leczenie Ran Polish Journal of Wound Management

ISSN: 1733-4101 | e-ISSN: 1733-7607

Redakcja

Anna Korzon-Burakowska

Redaktor naczelny Dariusz Bazaliński

Maria Kózka

0000-0002-5655-1798 Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii, Gdański Uniwersytet Medyczny, Polska

0000-0003-1717-1319 Zakład Profilaktyki i Leczenia Ran, Instytut Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski, Polska Laboratorium Badań Innowacyjnych w Pielęgniarstwie, Uniwersyteckie Centrum Badawczo-Rozwojowe w Naukach o Zdrowiu, Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski, Polska, e-mail: dbazalinski@ur.edu.pl

Zastępcy redaktora naczelnego Paulina Mościcka 0000-0002-0128-5533

Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska

Beata Mrozikiewicz-Rakowska

0000-0002-1160-9204 Klinika Endokrynologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie, Polska

Maciej Sopata

Katedra i Klinika Medycyny Paliatywnej, Hospicjum Stacjonarne Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Sekretarz Redakcji Katarzyna Cierzniakowska

0000-0002-4657-8321 Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szpital Uniwersytecki nr 2 im. dr. J. Biziela w Bydgoszczy, e-mail: katarzyna.cierzniakowska@biziel.pl

Konsultant ds. statystyki Andrzej Tukiendorf

0000-0002-5165-6929 Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie, Polska

Karolina Kruszewska

0000-0003-4322-0401 Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska

José Luis Lázaro Martínez

0000-0001-6110-0265 Diabetic Foot Unit, Clínica Universitaria de Podología, Facultad de Enfermería, Fisioterapia y Podología, Universidad Complutense de Madrid, Instituto de Investigación Sanitaria del Hospital Clínico San Carlos (IdISSC), Madrid, Spain

Przemysław Lipiński

0000-0002-0771-1396 ARGO Pracownia Leczenia Ran w Łodzi, Polska

Marcin Malka

0000-0003-3605-6789 PODOS Klinika Leczenia Ran, Warszawa, Polska

Christine J. Moffatt

0000-0002-2436-0129 Centre for Research and Implementation of Clinical Practice, London, United Kingdom Nottingham University Hospitals, NHS Trust, Nottingham, United Kingdom

Harikrishna K.R. Nair

Wound Care Unit, Department of Internal Medicine, Specialist Complex and Ambulatory Care Centre (SCACC), Hospital Kuala Lumpur, Kuala Lumpur, Malaysia

Tomasz Piątek

0000-0001-5052-6690 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego, Transplantacyjnego i Leczenia Pozaustrojowego, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska

Andrea Pokorná

0000-0002-1305-6455 Department of Nursing and Midwifery, Faculty of Medicine, Masaryk University, Brno, Czech Republic

Tom Schaal

Pracownia Biostatystyki Klinicznej, Zakład Radioterapii, Narodowy Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gliwicach

0000-0003-1122-2226 Faculty of Health and Healthcare Sciences, University of Applied Sciences Zwickau, Zwickau, Germany

Anna Sobieszek-Kundro

0000-0002-8938-5263 Oddział Dermatologiczny, Wojewódzki Szpital Zespolony w Elblągu, Polska

Anna Spannbauer

0000-0002-7745-5754 Klinika Chirurgii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Instytut Fizjoterapii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie, Polska

Redaktorzy językowi Timothy Alexander Monika Ślusarska

Hakan Uncu

Division of Vascular Surgery, Department of General Surgery, Ankara University School of Medicine, Ankara, Turkey

Rada Naukowa Magdalena Annersten Gershater

Tomasz Urbanek

Piotr Ciostek

Adam Węgrzynowski

Orest Chemerys

Peter Vowden

0000-0003-4395-2522 Department of Care Science, Faculty of Health and Society, Malmö University, Malmö, Sweden 0000-0001-7461-0221 Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej i Naczyniowej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska

0000-0001-8550-6980 Danylo Halytsky Lviv National Medical University, Lviv, Ukraine

Gaye Filinte

0000-0003-2583-2922 Plastic, Reconstructive and Aesthetic Surgery Department, Faculty of International Medicine, University of Health Sciences, Istanbul, Turkey Kartal Dr Lütfi Kırdar City Hospital, Kartal Burn and Wound Centre, Istanbul, Turkey

Eugenia Gospodarek

0000-0003-0334-7520 Katedra Mikrobiologii, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska

Finn Gottrup

University of Southern Denmark, Copenhagen Wound Healing Centre, Bispebjerg University Hospital, Copenhagen, Denmark

Tomasz Grzela

0000-0001-8519-4868 Katedra i Zakład Histologii i Embriologii, Centrum Biostruktury, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska

Grzegorz Guzik

Oddział Ortopedii Onkologicznej, Szpital Specjalistyczny Podkarpacki Ośrodek Onkologiczny w Brzozowie, Polska

Héctor Hernández-Lázaro

0000-0003-1301-2759 Ólvega Primary Care Physiotherapy Unit, Soria Health Care Management, Regional Health Administration of Castilla y León (SACYL), Ólvega (Soria), Spain

0000-0002-5044-9186 Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyń, Angiologii i Flebologii, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Polska

PODOVIA. Wielkopolskie Centrum Leczenia Ran i Żylaków Kończyn Dolnych w Poznaniu, Polska

0000-0002-7068-6859 Faculty of Life Sciences, University of Bradford, and Honorary Consultant Vascular Surgeon, Bradford Royal Infirmary, Bradford, United Kingdom

Honorowa Rada Naukowa Arkadiusz Jawień 0000-0001-8380-9371

Katedra i Klinika Chirurgii Naczyniowej i Angiologii, Szpital Uniwersytecki Nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy,

Maria T. Szewczyk

0000-0002-0511-0685 Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Oficjalne czasopismo naukowe Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran członka Europejskiego Towarzystwa Leczenia Ran www.pjwm.mocmedia.eu Dostęp do artykułów publikowanych w czasopiśmie jest otwarty Wersja papierowa czasopisma jest wersją referencyjną

Tomasz Karpiński

0000-0001-6599-9204 Katedra i Zakład Mikrobiologii Lekarskiej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Polska

Wydawca

Wydawnictwo Moc Media ul. Mokra 2/51 03-562 Warszawa, Polska e-mail: biuro@mocmedia.eu na prośbę Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran | Polish Wound Management Association

CEO Moc Media Sylwia Chrabałowska e-mail: s.chrabalowska@mocmedia.eu

Dział Prenumerat Czasopism journals@mocmedia.eu

Sekretarz Redakcji Moc Media Monika Szymor e-mail: m.szymor@mocmedia.eu

Biuro Reklamy Crockett Media Sebastian Strużkiewicz e-mail: sstruzkiewicz@crockettmedia.pl

Spis treści ARTYKUŁ REDAKCYJNY | EDITORIAL PAPER

57 „Pielęgniarka od ran” – współczesne standardy opieki i bezpieczeństwo pacjenta “Wound care nurse” – modern standards of care and patient safety Katarzyna Cierzniakowska ORIGINAL PAPER | PRACA ORYGINALNA

59 Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae: A research report Anna Malisiewicz, Anna Surmacz, Karol Sieńczak REVIEV PAPERS | ARTYKUŁY PRZEGLĄDOWE

66 Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w procesie gojenia ran przewlekłych – przegląd narracyjny Use of cold atmospheric plasma in the treatment of chronic wounds: A narrative review Sonia Podmiotko, Agnieszka Sozańska, Dariusz Bazaliński

76 Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce w perspektywie tworzenia pielęgniarstwa zaawansowanej praktyki Review of wound management provided independently by nurses in Poland as a step towards Advanced Practice Nursing Anna Szumska CASE REPORTS | OPISY PRZYPADKÓW

85 The use of split-thickness skin graft in the treatment of an atypical wound Weronika Krakowiak, Agnieszka Lipińska, Gabriela Luba, Przemysław Lipiński

93 Zaawansowana praktyka pielęgniarska w leczeniu ran w Polsce – możliwości i ograniczenia na podstawie opisu przypadku pacjentki z rozdarciem skóry Pursuing advanced nursing practice wound care in Poland – skin tears: a case study Katarzyna Kowalska, Katarzyna Cierzniakowska, Paulina Mościcka SPRAWOZDANIE | REPORT

100 Sprawozdanie z konferencji RANY 2026. Nowoczesne rozwiązania w terapii Rzeszów, 27–28 marca 2026 r. Anna Kołodziej

Od Redakcji

Szanowni Państwo, Drodzy Czytelnicy, z przyjemnością oddajemy w Państwa ręce kolejny numer naszego czasopisma, poświęcony współczesnym wyzwaniom związanym z profilaktyką, diagnostyką i leczeniem ran. Problematyka ran, szczególnie trudno gojących się i przewlekłych, stanowi obecnie jedno z istotnych wyzwań współczesnej medycyny i nauk o zdrowiu. Starzenie się społeczeństwa, zwiększająca się częstość występowania chorób przewlekłych, wielochorobowość oraz ograniczenia sprawności sprawiają, że liczba osób wymagających długotrwałej i specjalistycznej opieki systematycznie wzrasta. Leczenie rany nie może być postrzegane wyłącznie jako działanie miejscowe. Zaplanowana opieka powinna być kompleksowa i obejmować komponenty medyczne, takie jak ocena etiologii i charakterystyka rany, identyfikacja oraz leczenie czynników ogólnoustrojowych wpływających na proces gojenia, a także ryzyko zakażenia. Komponenty związane z profesjonalną opieką powinny obejmować ocenę samoopieki, stanu odżywienia, bólu, mobilności, wsparcia w procesie leczenia. Holistyczne podejście wymaga nie tylko znajomości współczesnych metod terapeutycznych, lecz także umiejętności indywidualizacji postępowania i dostosowania go do potrzeb konkretnego odbiorcy, jakim staje się pacjent. Integralnym elementem skutecznego leczenia ran pozostaje współpraca interdyscyplinarnego zespołu terapeutycznego. Pielęgniarki/pielęgniarze, lekarze, fizjoterapeuci, dietetycy oraz inni specjaliści uczestniczą w procesie diagnostycznym, terapeutycznym i edukacyjnym, wykorzystując swoje kompetencje dla osiągnięcia wspólnego celu, jakim jest poprawa stanu zdrowia i jakości życia pacjenta. Szczególne znaczenie ma w tym zakresie rozwój kompetencji zawodowych pielęgniarek/pielęgniarzy, którzy coraz częściej odgrywają kluczową rolę w planowaniu i realizacji opieki, doborze odpowiednich metod postępowania miejscowego, monitorowaniu procesu gojenia oraz edukacji pacjenta i jego rodziny. Rozwijanie kwalifikacji zawodowych, doskonalenie umiejętności klinicznych oraz korzystanie z aktualnych dowodów naukowych są podstawą bezpiecznej i wysokiej jakości praktyki zawodowej.

Jednym z istotnych tematów prezentowanego numeru są prace kazuistyczne dotyczące procesu opieki leczenia ran atypowych i w przebiegu cukrzycowej choroby stóp. Kolejnym zagadnieniem podejmowanym w niniejszym numerze jest terapia larwalna ran. Metoda ta, wykorzystująca kontrolowane zastosowanie odpowiednio przygotowanych larw określonych gatunków muchówek, może stanowić wartościową metodę oczyszczania wybranych ran przewlekłych, szczególnie w przypadku obecności tkanek martwiczych. Współczesne leczenie ran wymaga krytycznej oceny dostępnych metod, świadomego podejmowania decyzji klinicznych oraz systematycznej oceny uzyskiwanych efektów. Szczególnego znaczenia nabiera to w odniesieniu do nowych technologii, takich jak zimna plazma, dla których konieczne jest dalsze gromadzenie wysokiej jakości dowodów naukowych pozwalających określić ich miejsce w standardowym postępowaniu z raną. Mamy nadzieję, że zamieszczone w niniejszym numerze prace będą wartościowym źródłem wiedzy zarówno dla przedstawicieli zawodów medycznych, jak i dla wszystkich osób zainteresowanych współczesną problematyką leczenia ran. Wierzymy, że przedstawione wyniki badań naukowych, opracowania przeglądowe, doświadczenia kliniczne oraz przykłady dobrych praktyk przyczynią się do pogłębienia wiedzy, doskonalenia umiejętności zawodowych oraz dalszego rozwoju interdyscyplinarnej opieki nad pacjentem z raną. Dziękujemy Autorom za przygotowanie wartościowych opracowań, Recenzentom za ich zaangażowanie i merytoryczną ocenę przedstawionych prac, a Czytelnikom za nieustające zainteresowanie problematyką ran i ich leczenia. Życzymy Państwu inspirującej lektury i mamy nadzieję, że prezentowany numer będzie nie tylko źródłem aktualnej wiedzy, ale również impulsem do dalszych badań, dyskusji naukowej, wymiany doświadczeń oraz doskonalenia praktyki klinicznej. W imieniu Redakcji prof. Dariusz Bazaliński redaktor naczelny

From the Editor

Dear Colleagues, Dear Readers, it is with great pleasure that we present the latest issue of our journal, dedicated to contemporary challenges in wound prevention, diagnosis, and management. Wound care, particularly concerning hard-to-heal and chronic wounds, currently represents a significant challenge for modern medicine and health sciences. An aging population, the rising prevalence of chronic diseases, multimorbidity, and mobility impairments mean that the number of individuals requiring long-term and specialized care is steadily increasing. Wound management cannot be viewed solely as a localized intervention. Planned care must be comprehensive, encompassing medical components such as etiological assessment, wound characterization, and the identification and treatment of systemic factors affecting the healing process and infection risk. Professional care components should include assessments of self-care capacity, nutritional status, pain, mobility, and support throughout the treatment process. A holistic approach requires not only knowledge of modern therapeutic methods but also the ability to individualize management and adapt it to the specific needs of the patient. Interdisciplinary collaboration within the healthcare team remains an integral element of effective wound treatment. Nurses, physicians, physical therapists, nutritionists, and other specialists actively participate in the diagnostic, therapeutic, and educational processes, leveraging their competencies to achieve a shared goal: improving the patient’s health status and quality of life. In this context, the development of professional competencies among nurses is of particular significance. Nurses increasingly play a pivotal role in planning and implementing care, selecting appropriate local management methods, monitoring the healing process, and educating patients and their families. Advancing professional qualifications, refining clinical skills, and utilizing

current scientific evidence form the foundation of safe and high-quality professional practice. A key focus of this issue includes case reports addressing the care and treatment of atypical wounds and wounds in the course of diabetic foot disease. Another topic explored in this issue is larval therapy (maggot debridement therapy). This method, which involves the controlled application of appropriately prepared larvae of specific dipteran species, can serve as a valuable tool for debriding select chronic wounds, particularly in the presence of necrotic tissue. Modern wound management demands a critical appraisal of available methods, informed clinical decision-making, and systematic evaluation of outcomes. This is especially relevant to emerging further high-quality scientific evidence to define their place in standard wound care protocols. We hope that the articles featured in this issue will serve as a valuable source of knowledge for healthcare professionals and anyone interested in contemporary wound management issues. We trust that the presented research findings, review papers, clinical experiences, and best practice examples will contribute to deepening knowledge, refining professional skills, and further developing interdisciplinary care for patients with wounds. We extend our gratitude to the Authors for preparing these valuable papers, to the Reviewers for their commitment and rigorous peer review of the submitted works, and to our Readers for their continued interest in wound care and management. We wish you an inspiring read and hope that this issue will not only provide up-to-date knowledge but also stimulate further research, scientific debate, exchange of experiences, and the refinement of clinical practice. On behalf of the Editorial Board Prof. Dariusz Bazaliński Editor-in-Chief

www.ptlr.org

ę i r o t s i h y m y z r o w t m e z a R ! e c s l o P w n a r a i n e lecz ZAOBSERWÓJ I BĄDŹ NA BIEŻĄCO!

#RAZEMMOŻEMYWIĘCEJ!

POLSKIE TOWARZYSTWO

LECZENIA RAN WARSZTATY

DOBREJ PRAKTYKI

ZAREJESTRUJ SIĘ: WWW.WARSZTATYPTLR.PL

BIURO ORGANIZACYJNE:

WSPÓŁPRACA:

SEBASTIAN STRUŻKIEWICZ CROCKETT MEDIA TEL. 730-900-775 I E-MAIL: SSTRUZKIEWICZ@CROCKETTMEDIA.PL

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 57-58

Artykuł redakcyjny | Editorial paper

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.181

„Pielęgniarka od ran” – współczesne standardy opieki i bezpieczeństwo pacjenta “Wound care nurse” – modern standards of care and patient safety Katarzyna Cierzniakowska Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska Adres do korespondencji Katarzyna Cierzniakowska, Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum, ul. Łukasiewicza 1, 85-821 Bydgoszcz, e-mail: katarzyna.cierzniakowska@biziel.pl Nadesłano: 10.08.2026; Zaakceptowano: 13.08.2026

Nowoczesna opieka nad pacjentem z raną to praktyka kliniczna wpływająca na poprawę bezpieczeństwa pacjenta poprzez zwiększenie zgodności postępowania z wytycznymi, usprawnienie koordynacji opieki oraz wdrażanie praktyki opartej na dowodach naukowych. Jakość opieki w obszarze leczenia ran jest kluczowa ze względu na wysokie ryzyko zakażenia, istotnych zaburzeń w gojeniu ran i innych powikłań. Wyniki leczenia powinny obejmować efekty specyficzne dla rany, takie jak czas gojenia, zmniejszenie rozmiaru rany, a także poprawę jakości życia. W przypadku pacjentów, którzy oczekują wygojenia, zaleca się aktywne podejście do osiągnięcia tego celu. W przypadku gdy gojenie nie jest oczekiwane, np. u pacjentów paliatywnych, wyniki leczenia powinny obejmować zmniejszenie bólu, kontrolę wysięku, kontrolę zapachu i/lub inne korzyści związane z opieką nad raną, wpływające na jakość życia [1]. Opieka pielęgniarska nad pacjentem ma pozytywny wpływ na gojenie się ran i dobrostan psychospołeczny. Wiedza i doświadczenie pielęgniarki w zakresie leczenia ran wpływają na zaufanie pacjenta do pielęgniarki. Kompleksowa opieka nad pacjentem, monitorowanie bólu, ocena stanu odżywienia i aktywności fizycznej, podejmowane miejscowo działania terapeutyczne i ich efekty wpływają na wysoki poziom zadowolenia

z opieki świadczonej przez pielęgniarki. Edukacja pacjenta jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi prewencji powikłań w leczeniu ran. Badania wskazują, że zapewnienie edukacji ukierunkowanej na rozwijanie umiejętności samoopieki, rozpoznawanie objawów infekcji oraz przestrzeganie zaleceń terapeutycznych w pierwszym miesiącu opieki nad raną może znacząco poprawić wyniki leczenia [2, 3]. Kompetencje pielęgniarek w zakresie preskrypcji wyrobów medycznych i leków skracają ścieżkę terapeutyczną i zmniejszają ryzyko opóźnień w leczeniu. Dzięki temu pacjent otrzymuje szybszą, bardziej spójną i bezpieczną opiekę. Ze względu na złożoność patofizjologii ran oraz wysokie ryzyko powikłań, kształtowanie standardów opieki nad chorym z raną wymaga analitycznego i wielowymiarowego podejścia obejmującego aspekty ogólne, takie jak: ocena etiologii rany, optymalizacja stanu ogólnego pacjenta oraz wdrażanie spersonalizowanego procesu terapeutycznego. W tym zakresie najkorzystniejszy jest model interdyscyplinarny, w którym współpraca specjalistów różnych dziedzin – chirurgii, diabetologii, angiologii, dermatologii, podologii, fizjoterapii i pielęgniarstwa – pozwala na kompleksową ocenę pacjenta oraz wdrożenie spójnego planu terapeutycznego. Celem takiego modelu opieki jest szybsza diagnostyka,

This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0). License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/).

Cierzniakowska K.

redukcja fragmentacji opieki oraz poprawa komunikacji między członkami zespołu, co przekłada się na zmniejszenie liczby powikłań, skrócenie czasu gojenia oraz ograniczenie kosztów leczenia. Aktualnie występującym problemem, nie tylko w Polsce, jest utrudniony dostęp pacjenta z raną do kompleksowej opieki. Niewystarczające zasoby kadry medycznej, a także brak organizacji pracy i rozwiązań systemowych uniemożliwiają właściwą opiekę nad stale rosnącą liczbą pacjentów z ranami przewlekłymi. Z tego względu coraz częściej podnoszone są dyskusje i prace zmierzające do rozwoju kompetencji pielęgniarek, aby skracać kolejki do lekarzy i odwracać piramidę świadczeń, przesuwając pacjentów z opieki szpitalnej do ambulatoryjnej [4]. Rozwiązaniem tego problemu w wielu systemach ochrony zdrowia stało się wprowadzenie do praktyki klinicznej pielęgniarki zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nurse – APN). Według Kilańskiej doświadczenia międzynarodowe jednoznacznie wskazują, że APN osiągają największą skuteczność tam, gdzie opieka wymaga ciągłości, koordynacji oraz zaawansowanych kompetencji klinicznych, a dostęp do lekarzy jest ograniczony. W praktyce przekłada się to na konieczność systemowego włączenia APN do zespołów zajmujących się leczeniem ran [5]. W zespole interdyscyplinarnym APN może pełnić funkcję koordynatora opieki, zapewniając spójność działań oraz ciągłość terapii. Badania wykazują, że obecność APN w zespołach leczenia ran zmniejsza liczbę nieplanowanych hospitalizacji, redukuje ryzyko

progresji ran przewlekłych oraz poprawia efektywność całego procesu terapeutycznego [6]. Wprowadzenie modelu APN do systemu opieki nad pacjentem z raną przewlekłą jest zgodne z międzynarodowymi standardami i stanowi istotny krok w stronę budowania bezpiecznego, efektywnego i nowoczesnego systemu leczenia ran.

Oświadczenia Autorka deklaruje brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana. Piśmiennictwo 1. Eriksson E, Liu PY, Schultz GS i wsp. Chronic wounds: Treatment consensus. Wound Repair Regen 2022; 30: 156-171. DOI: 10.1111/ wrr.12994. Errata w: Wound Repair Regen 2022; 30: 536. DOI: 10.1111/ wrr.13035. 2. Dhar A, Needham J, Gibb M, Coyne E. The client and family experience of attending a nurse-led clinic for chronic wounds. Aust J Prim Health 2024; 30: NULL. DOI: 10.1071/PY23081. 3. Bobbink P, Gschwind G, Larkin P, Probst S. Making Conscientious Decisions: Engaging in Venous Leg Ulcer Self-Management Following Nurse-Led Patient Education. Qual Health Res 2025; 35: 901–915. DOI: 10.1177/10497323241285692. 4. Banasiewicz T, Mrozikiewicz-Rakowska B, Lipiński P i wsp. Porozumienie na rzecz Profesjonalnej Terapii Ran. Leczenie Ran 2024; 22: 22–45. 5. Kilańska D. Strategie skutecznego wdrażania, integracji i trwałości zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej. Leczenie Ran 2026; 23: 37–53. DOI: 10.60075/lr.v23i1.141. 6. Bazaliński D, Dynarska J, Lipiński P i wsp. Advanced Nursing Practice in the field of wound prevention and treatment in Poland: need, potential, and directions for development. Position Statement of the Polish Wound Treatment Society. Leczenie Ran 2026; 23: 1–8. DOI: 10.60075/lr.v23i1.150.

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 59-65

Original paper | Praca oryginalna

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.160

Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae: A research report Anna Malisiewicz 1,2, Anna Surmacz Karol Sieńczak 3

1,3

1 University of Rzeszow, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum UR, Institute of Nursing, Poland 2 St. Hedwig the Queen Provincial Clinical Hospital in Rzeszow, Poland 3 Rev. B. Markiewicz Specialist Hospital, Podkarpackie Oncology Centre in Brzozow, Poland

Abstract Introduction: Over the past two decades, the approach

to wound care has evolved, primarily due to a better understanding of the scientific foundations of wound care and the implementation of innovative methods that accelerate the healing process. The elimination of devitalised tissue through effective debridement results in the eradication of biofilms, a reduction in the inflammatory phase, and the creation of conditions that are conducive to the formation of granulation tissue. A promising approach to wound debridement involves the utilisation of green bottle fly larvae. Larval wound therapy (LWT) has demonstrated significant potential for wound debridement, particularly in cases of difficult-to-heal wounds or bacterial resistance to antibiotics. Aim of the study is to determine the prevalence of adverse psychophysical symptoms during larval wound therapy. Material and methods: The present study was conducted among patients with chronic wounds associated with angiopathy (ulcers) and pressure (pressure ulcers), who were eligible for LWT. The participants provided informed consent to participate in the study. The researchers employed observation and assessment as the primary research methods. The research tool employed was a scientific research

Introduction An aging population, rising hospital-acquired infections, and bacterial resistance to antibiotics present numerous challenges to modern medicine in the treatment of hard-to-heal wounds. Traditional treatment methods are insufficient for new challenges associated with unfavourable epidemiological trends, such as diabetes, obesity, and cardiovascular diseases. These trends contribute to an increased number of patients with hard-to-heal wounds. According to the Polish Wound Treatment Society’s (PTLR) guidelines for managing hard-to-heal

Address for correspondence Anna Malisiewicz, University of Rzeszow, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum UR, Institute of Nursing, Poland, e-mail: annamalisiewicz1@gmail.com Received: 30.04.2026; Accepted: 6.07.2026

protocol, which comprised three sections. The collected data were then subjected to statistical analysis using IBM SPSS v.21 software. Results: A total of 281 subjects participated in the study, comprising 43.1% women and 56.9% men, with ages ranging from 28 to 100 years. The mean age of the subjects was 70.18 ±13.21 years. A clinical assessment of the patients revealed the presence of chronic wounds, including pressure ulcers (20.3%), mixed ulcers (25.6%), venous ulcers (29.27%), arterial ulcers (9.3%), and ulcers associated with diabetic foot disease (15.7%). In 49.8% of patients, no concerning symptoms were observed during larval therapy. The most prevalent symptoms reported by patients (34.5%) included increased pain during therapy, itching (13.2%), skin damage around the wound (3.9%), bleeding (3.9%), and fever (2.1%). Conclusions: Larval wound therapy is a safe therapeutic procedure aimed at debriding and revitalising wound tissues. The most frequently reported adverse symptoms during therapy were increased pain and skin sensations such as itching. The investigation revealed that variables such as age, place of residence, and wound area were not found to influence the occurrence of problems associated with larval therapy. Key words: wound, Lucilia sericata, larval wound therapy.

wounds, implementing a strategy for the early prevention of biofilm formation based on wound hygiene and TIMERS is crucial [1]. These concepts also emphasizse debriding wounds promptly to reduce bacterial loads and stimulate the formation of physiological granulation tissue [2]. Alongside sharp and surgical debridement, larval wound therapy (LWT) is a safe and effective technique for removing necrotic tissue, supported by extensive scientific evidence. Larval wound therapy is not only effective at removing necrotic tissue, but the defensin proteins produced by the larvae also exhibit anti-inflammatory,

A. Malisiewicz, A. Surmacz, K.Sieńczak

anti-biofilm, and bactericidal effects, as well as the ability to stimulate reparative processes [3, 4]. It should be noted that the duration of therapy depends on several factors, primarily the patient’s tolerance of the unpleasant sensations associated with the presence of larvae in the wound. Despite pharmacological preparation, patients may experience negative sensations such as a foreign body sensation, itching, and pain during therapy. These sensations may lead to the shortening of therapy to avoid discouraging patients from continuing the treatment method. This study aimed to determine the prevalence of adverse psychophysical symptoms during larval therapy.

Material and methods A prospective evaluation of the wound debridement process and concerning symptom occurrence was conducted during a 72-hour observation period while debridement was performed using Lucilia sericata maggots. The study used a research protocol to assess the wound, pain severity, sensation perception during debridement, and debrided tissue area. The study was conducted at the Wound Care Clinic of the Podkarpackie Oncology Centre Specialist Hospital in Brzozow. The evaluation covered a period of five years and four months (from 2 January 2020 to 30 April 2025). It took place from 2 January 2020 to 30 April 2025, lasting a total of 5 years and 4 months. During this time, clinic staff provided care to 2098 patients, totalling 16,058 consultations, including physician and nursing visits. The average age of the participants was 70.91 ±15.39 years. The youngest patient was 3 years old, and the oldest was 101 years old. Women accounted for 51.3% (n = 1,076), while men accounted for 48.7%

(n = 1,022). The largest age group was individuals aged 70–79 years, accounting for 35.2% of patients. Of the individuals eligible for larval therapy (n = 468), 281 met the recruitment criteria (i.e. they had vascular and pressure-related wounds in the pelvic region and lower extremities). These criteria were defined during the study preparation phase and included voluntary consent to participate in the study. Eligible individuals had chronic wounds of vascular aetiology or pressure ulcers (full-thickness skin damage – NPIAP Grade 3 or deep-tissue – NPIAP Grade 4), wounds resulting from diabetic foot disease (WIFi Grade 1 or higher), and a pain level below 4 on the VAS/NRS scale at the time of examination. If a patient had more than one wound, only the wound requiring TLR was included in the study. The guidelines set forth in the Helsinki Declaration [5] were followed during the study. Larvae were obtained from the certified biological breeding facility Biolab® Polska in quantities ranging from 50 to 100. The collected data were analysed using IBM SPSS v.21. The following measures and analytical techniques were used to analyse the distributions: median, arithmetic mean, and standard deviation. Nonparametric tests were applied, including the χ2 test, Mann-Whitney U test, and Kolmogorov-Smirnov test. For quantitative variables, relationships were examined using the Spearman’s rho correlation coefficient. The significance level was set at α = 0.05. Bioethical standards Approval to conduct the research was obtained from the Bioethics Committee at the University of Rzeszów (resolution no. 2025/04/34/W/A, dated 2 April 2025; amending resolution no. 30/6/2017, dated 8 June

Table I. Algorithm for the use of Lucilia sericata larvae therapy (author’s own work) PROCEDURAL ALGORITHM STAGE I

STAGE II

STAGE III

• Initial mechanical, sharp debridement of wounds • Removal of antiseptics and silver-based dressings at least 12 hours prior to application • Assessment of exudate. (Wounds with profuse exudate or dry wounds with a hard scab are contraindications for therapy) • Protection of wound edges (sealing and healing paste, zinc ointment, or hydrocolloid dressing)

• Apply no fewer than 5–10 maggots per cm² • Non-woven dressing moistened with 0.9% NaCl • Check and change the dressing every 24 hours

• Removal of maggots; rinsing • Monitoring • Wound debridement • Application of a dressing appropriate for the wound condition • Removal/disposal of maggots

Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae

2017). Approval to conduct the study was also obtained from the administration of the Rev. B. Markiewicz Specialist Hospital and the Podkarpackie Oncology Centre in Brzozow. Study participants were informed about the study’s purpose, indications, potential complications, and exact course. Before beginning maggot therapy, each patient received information about the therapy and basic education on the stages of wound debridement using maggots (Table I). Nurses competent in maggot therapy provided comprehensive patient supervision and guidance based on their clinical experience, either in person or via WhatsApp® or Messenger®. Larval application was conducted in accordance with the protocol proposed by Szewczyk et al., as well as the Polish Wound Treatment Society’s Position Statement on larval wound therapy [6, 7]. Test characteristics The study group consisted of 43.1% women (n = 121) and 56.9% men (n = 160). Participants were divided into four age groups. The mean age of the participants was 70.18 ±13.21 years, and the youngest participant was 28 years old. The largest group consisted of participants over 65 but under 74 years of age (39.5%) (Fig. 1). Rural residents constituted a significantly larger group (n = 201, 71.5%). The study assessed patients’ self-care levels using the Barthel Index. The mean self-care score was 67.44 ±27.30. Self-care abilities were classified as limited (21–85 points on the Barthel scale, 67.6%) or satisfactory (86–100 points on the Barthel scale, 23.1%). The time since the onset of the wound in patients in the study group ranged from 1 to 38 months. Wound locations varied and included the pelvic girdle, sacral region, trochanter, and ischial tuberosity (11.4%). The largest proportion of wounds were in the

Figure 1. Age distribution in the study group (n = 281) © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

shin region (n = 145; 51.5%), particularly in the medial (14.3%), anterior (14.3%), and posterior (28.8%) regions, as well as the lateral part of the shin (22.8%) and the foot (37.0%) (Table II).

Table II. Wound location

Location

Pelvic girdle, sacral region, trochanter, ischial tuberosity

11.4

Lower leg: medial, anterior, and posterior aspects

28.8

Lower leg: lateral aspect

22.8

Foot

104

37.0

Total

281

100.0

Based on the RYB wound colour classification (red, yellow, black), the wounds studied were assessed as follows: yellow – 57.7%, red/yellow – 32.0%, and black – 10.7%. The depth of the lesions was based on the National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP) classification: Stage 3 – full-thickness skin loss (63.7%) and Stage 4 – lesions extending to tendons and muscles (36.3%). Skin and foot tissue damage associated with ulcers in the course of diabetic foot disease was classified according to the Wagner scale (II – 4.3%, III – 17.8%, IV – 4.3%, V – 1.1%) (Table III). The area of damaged tissue varied widely, ranging from 8 cm² to 225 cm². Assessment of selected variables Pain intensity was assessed four times for each eligible patient. The first assessment was conducted when the patch was applied, and subsequent assessments were conducted every 24 hours on days 1, 2, and 3 of therapy. The study demonstrated that mean pain scores increased significantly on the third day of therapy (5.11 ±2.07), compared to the day of application (2.00 ±1.03), when pain sensations were mild (Table IV). Despite the use of analgesics classified as Step I or II on the World Health Organisation analgesic ladder, wound-related pain was reported by 28.4% of patients. The most commonly reported adverse effect (34.5%) was an increase in pain intensity during therapy. Itching (13.2%), skin damage around the wound (3.9%), and bleeding (3.9%) were the next most common adverse effects. Fever occurred in 2.1% of patients. Conversely, 49.8% of patients undergoing larval therapy experienced no side effects (Table V). 61

A. Malisiewicz, A. Surmacz, K.Sieńczak

Table III. Wound assessment

n Wound assessment – RYB

Wound assessment – NPIAP/EPUAP

Wound assessment – WAGNER

Yellow

162

57.7

Red/yellow

32.0

Black

9.3

No data

1.1

3°

179

63.7

4°

28.8

No data

7.5

4.3

III

17.8

4.3

1.1

No data available

204

72.6

Total

281

100.0

Table IV. Pain assessment Variable

A. Pain on the day of treatment

B. Pain on day 1

C. Pain on the second day

D. Pain on day 3

Average

2.00

3.06

4.33

5.11

Standard deviation

1.03

1.74

1.81

2.07

Median

Minimum

Maximum

257

259

254

242

Table V. Adverse symptoms during therapy

Table VI. Respondents’ attitudes toward the therapy

Itching

13.2

Increased pain intensity

34.5

Damage to the epidermis around the wound

3.9

Subepidermal skin damage around the wound

0.7

Bleeding

3.9

Fever

2.1

Autonomic symptoms (increased blood pressure)

1.4

Other

1.8

No adverse effects

140

49.8

Total

281 100.0

Symptoms

Patient’s condition does not allow for assessment

3.6

Agrees, but is full of concerns

9.6

Agrees, but is afraid of pain

22.1

Agrees, but feels disgust

17.1

Completely agrees, has no concerns

134

47.7

Concern that the larvae will leave the dressing 45

16.0

Total

100.0

Respondents’ attitudes

281

In the subjective assessment, nearly half of the surveyed patients (47.7%) reported no negative symptoms associated with TLR. Only a few patients (9.6%) agreed to undergo the therapy despite having © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae

numerous doubts and concerns. The remaining respondents were primarily concerned about pain (22.1%), feelings of disgust (17.1%), and anxiety about the dressing coming off (16.0%) (Table VI).

Discussion Experts have identified the elimination of biofilms and a significant increase in antibiotic resistance as two predominant problems associated with wound healing. A meta-analysis by Malone et al. [8] confirmed the presence of biofilms in up to 78.2% of patients with chronic wounds. One of the many scientifically validated and documented functions of defensins secreted by Lucilia fly larvae is combating biofilm [4, 9]. A biofilm is an aggregated community of microorganisms surrounded by an extracellular matrix that acts as a barrier against adverse environmental conditions, antimicrobial agents, and the host’s immune system. The biofilm matrix composition is characterised by high adaptive variability, meaning it undergoes modifications depending on the microorganisms’ environment. The presence of biofilms in wounds prolongs the inflammatory phase and disrupts the healing process. The excretions and secretions of Lucilia fly larvae eliminate biofilms and eradicate microorganisms. This is of great importance in preparing the wound for the granulation phase, especially in the era of antibiotic resistance [10]. The initiation of TLR must be preceded by a well-thought-out, individually tailored preparatory process involving the patient and their family or legal guardian. The questionnaire developed by Bazaliński can be used to assess the patient’s acceptance of the TLR method. Often, the initial psychological reaction among patients is disgust, revulsion, and anxiety. In general, larvae are associated with decaying carrion and are considered repulsive. They are also associated with unconventional treatment methods [4]. Thus, a key objective of the study was to identify patients’ specific fears and attitudes toward TLR therapy. The study demonstrated that nearly half of the participants (47.7%) had no fears related to larval therapy. These results are consistent with earlier findings by Spilsbury et al., who reported that up to 80% of patients were satisfied with TLR therapy [11]. However, Morozov et al. observed negative emotions, such as fear and disgust, among their respondents at the thought of using maggots. Nevertheless, more than half of them stated that the thought of “worms” was repulsive and revolting [12]. In our analysed results, however, only 17.1% of respondents expressed © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

similar feelings. A key step in preparing a patient for TLR therapy is explaining the purpose, benefits, and indications of the proposed treatment method to the patient and their family in an understandable way. Morozov et al. [12] point out that similar feelings and psychological barriers affect medical staff as well, which is consistent with the results of a study conducted by Miecznik in 2024 [13]. Pajarillo et al. [14] also extensively discussed the topic, noting that “disgust” was the main barrier to using TLR. In the same study, the authors emphasise that this problem primarily affects women. However, this finding is not confirmed by Miecznik, whose study showed a similar gender distribution across the entire group [13]. An analysis of the research by Courtenay et al. [15] reveals that nursing staff in the United Kingdom were reluctant to use biosurgery due to fears that the larvae would escape the dressing. Studies published by Sherman et al. confirm these same concerns among staff [16, 17]. Our research indicates that only 16% of respondents were anxious about the possibility of maggots escaping the dressing. One of our study’s priorities was explaining the entire process, building trust with patients, and providing comprehensive care for patients and their families at every level and stage of therapy. This may have directly impacted the results and reduced respondents’ fears and anxiety about therapy. Bazaliński et al. emphasised the immense importance of enhancing patient education and preparation for TLR in their studies [18]. The authors report that medical staff have difficulty conveying information to patients about the potential benefits of larval therapy. Meanwhile, a group of patients believes that the benefits far outweigh their initial reaction to the treatment [19, 20]. Additionally, Miecznik noted in her study that the ability to convince patients to undergo biodebridement was unrelated to respondents’ age, gender, years of experience, or place of work, a factor worth considering [13]. Several authors point out that the choice of larval application method is significant because it can affect the patient’s acceptance and attitude, depending on the selected method [3, 4, 6, 21]. Currently, two methods of larval application are used. The first method, which is more commonly used and less expensive, involves a shorter debridement time and is called the “loose larvae” method. When choosing this method, consider that improper skin protection may lead to epidermal irritation as the larvae move, as well as increased wound exudate during therapy. Proper protection of the wound margins using zinc or ostomy paste effectively 63

A. Malisiewicz, A. Surmacz, K.Sieńczak

reduces the risk of tissue damage [3]. The second method, known as the “biobag”, is simpler and less time-consuming. Patients should be informed that choosing this method results in higher treatment costs and a longer revitalisation period. It consists of a ready-to-use polyester dressing containing maggots; a fine mesh prevents the maggots from escaping the dressing and entering the wound [6]. Allowing patients to choose their preferred therapy can have positive effects, leading to better tolerance of LTR and reducing feelings of disgust, aversion, or fears related to maggots moving outside the wound. Another important aspect of the study was determining the prevalence of the most common distressing symptoms reported by patients during therapy. The research data collected and analysed as part of our study allows us to address this issue. Sherman and Watts report that moderate pain may occur during TLR, affecting 4% to 40% of cases [22]. Our research produced results consistent with those of the aforementioned authors: 34.5% of patients experienced increased pain intensity, which was the most frequently reported complication in the study group. Mumcuoglu et al. conducted another study confirming the occurrence of pain during therapy among a large group of patients treated in 16 hospital wards in Israel [23]. In our studies, we also observed an increase in pain levels on certain days of treatment, with the highest level of pain occurring on the third day. An analysis of the results obtained by Mumcuoglu et al. [23], involving 435 patients in total, reveals consistency with our own findings. The researchers observed an increase in pain intensity during therapy in 38% of patients who received the “bulk” application of larvae. During each procedure, patients were asked to report any differences in pain levels before and during the biosurgery. In our studies, we used the VAS/NRS scale to assess pain intensity before and on each subsequent day of the protocol to obtain more reliable data. Our experience, as well as that of other researchers, indicates an increase in pain intensity during biological debridement [23, 24]. Nevertheless, each of the above studies took measures regarding pharmacological treatment, including the use of nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs), co-analgesics, or weak opioids. The inability to control pain may consequently lead to discontinuation of therapy. As our research shows, another concerning symptom reported by participants in the study group was itching (13.2%). A review of the literature revealed no in-depth studies addressing this topic. Only Bazaliński et al. [25], in a qualitative literature review covering 64

the years 2002–2022, noted the possibility of alleviating itching through pharmacotherapy or eschar removal. According to our research, damage to the surrounding epidermis (3.9%) was another health issue associated with TLR therapy. One possible cause may have been insufficient protection of the skin around the wound against the movement of larvae. Depending on the clinician’s preference, to prevent this, the use of a hydrocolloid, zinc paste, or ostomy paste should be considered, and the dressing should be changed as recommended [4]. A review of the literature shows that some authors report bleeding as a rare complication in biosurgery [25–27]. Our results are consistent with these findings, as only 3.8% of our study group reported bleeding from the wound. Only a few studies on this topic are available in databases such as PubMed, Medline, and Termedia. These studies address issues related to the occurrence of concerning symptoms among patients who underwent biological wound debridement therapy using Lucilia sericata larvae.

Conclusions Larval wound therapy is a safe procedure that cleanses and revitalises the tissues within a wound. The most commonly reported adverse symptoms during therapy were increased pain intensity and skin sensations, such as itching. It was not confirmed that variables such as age, place of residence, or wound size influenced the occurrence of problems associated with larval therapy. Further research is needed. Educating and raising awareness within the medical community are key to fostering a positive attitude, reducing reliance on medication, and alleviating fear regarding the use of this method to treat chronic wounds in patients.

Disclosures The authors declare no conflict of interest. This paper did not receive external funding. Approval to conduct the research was obtained from the Bioethics Committee at the University of Rzeszow (resolution no. 2025/04/34/W/A, dated 2 April 2025; amending resolution no. 30/6/2017, dated 8 June 2017). References 1. Szewczyk MT, Kózka M, Cierzniakowska K, et al. Profilaktyka odleżyn – Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Część I. Leczenie Ran 2020; 17: 113–146. DOI: 10.5114/lr.2020.101506. 2. Murphy C, Atkin L, Dissemond J, et al. Defying hard-to-heal wounds with an early antibiofilm intervention strategy: wound hygiene. J Wound Care 2019; 28: 818–822. DOI: 10.12968/jowc.2020.29.Sup3b.S1.

Psychosomatic experiences during wound debridement using Lucilia sericata larvae 3. Bazaliński D. Skuteczność terapii biologicznej z wykorzystaniem larw Lucilia sericata w leczeniu ran przewlekłych u chorych w opiece długoterminowej i paliatywnej. Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2019. 4. Bazaliński D, Przybek-Mita J, Skórka M. Leczenie odleżyn. In: Bazaliński D, Kózka M (eds.). Odleżyny w praktyce klinicznej. Zapobieganie i leczenie. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021; 95–133. 5. The WMA Declaration of Helsinki – Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects. Available online: https://www. wma.net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki-ethical-pronciples-for-medical-researchinvolving-human-subject/ (accessed August 25, 2025). 6. Szewczyk MT, Cwajda-Białasik J, Mościcka P, et al. Leczenie odleżyn – zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Część II. Leczenie Ran 2020; 17: 162–165. DOI: 10.5114/lr.2020.103116 7. Mrozikiewicz-Rakowska B, Tusiński M, Lipiński P, et al. Statement of the Polish Wound Management Association on larval therapy in wound management. Leczenie Ran 2023; 20: 89-95. DOI: 10.60075/ lr.v20i3.43. 8. Malone M, Bjarnsholt T, McBain AJ, et al. The prevalence of biofilms in chronic wounds: a systematic review and meta-analysis of published data. J Wound Care 2017; 26: 20–25. DOI: 10.12968/ jowc.2017.26.1.20. 9. Tamura T, Cazander G, Rooijakkers SH, Trouw LA, Nibbering PH. Excretions/secretions from medicinal larvae (Lucilia sericata) inhibit complement activation by two mechanisms. Wound Repair Regen 2017; 25: 41–50. DOI: 10.1111/wrr.12504. 10. Bartosiewicz M, Junka A. Zastosowanie opatrunków w leczeniu ran przewlekłych powikłanych infekcją wywołaną przez drobnoustroje w formie biofilmowej. Leczenie Ran 2017; 14: 141–145. DOI: 10.15374/LR2017030 11. Spilsbury K, Cullum N, Dumville J, O’Meara S, Petherick E, Thompson C. Exploring patient perceptions of larval therapy as a potential treatment for venous leg ulceration. Health Expect 2008; 11: 148–159. DOI: 10.1111/j.1369-7625.2008.00491.x. 12. Morozov AM, Sherman RA. Survey of Patients of the Tver redion of Russia regarding maggots and magot therapy. Int Wound J 2019; 16: 401–405. 13. Miecznik E. Problem braku gotowości personelu pielęgniarskiego do stosowania metod biologicznego oczyszczania ran za pomocą larw Lucilia sericata. Forum Leczenia Ran 2024; 5: 55–62. DOI: 10.15374/FLR2024011.

14. Pajarillo C, Sherman RA, Sheridan R, Kazis LE. Health professionals’ perceptions of maggot debridement therapy. J Wound Care 2021; 30 (Sup9a): VIIi–VIIxi. DOI: 10.12968/jowc.2021.30.Sup9a.VII. 15. Courtenay M. The use of larval therapy in wound management in the UK. J Wound Care 1999; 8: 177–179. DOI: 10.12968/jowc.1999.8.4.25866. 16. Sherman RA. Maggot versus conservative debridement therapy for the treatment of pressure ulcers. Wound Repair Regen 2002; 10: 208–214. DOI: 10.1046/j.1524-475x.2002.10403.x. 17. Sherman RA, Shimoda KJ. Presurgical maggot debridement of soft tissue wounds is associated with decreased rates of postoperative infection. Clin Infect Dis 2004; 39: 1067–1070. DOI: 10.1086/423806. 18. Bazaliński D, Przybek Mita J, Ścisło L, Więch P. Perception and Readiness to Undertake Maggot Debridement Therapy with the Use of Lucilia sericata Larvae in the Group of Nurses. Int J Environ Res Public Health 2022; 19: 2895. DOI: 10.3390/ijerph19052895. 19. Bazaliński D, Karnas M, Wołkowicz M, et al. Zastosowanie larw Lucilia Sericata w oczyszczaniu ran przewlekłych – opisy trzech przypadków. Leczenie Ran 2018; 15: 153–159. DOI: 10.15374/LR2018017. 20. Bazaliński A, Sieńczak K, Kołodziej A, Nowak A, Bazaliński D. Acceptance of maggot wound therapy in a group of people with chronic wounds. Pielęg Chir Angiol 2024; 18: 64–70. DOI: 10.5114/.2024.141478. 21. Janeczko JM, Bryś KE. Larwoterapia w leczeniu ran, Forum Leczenia Ran 2023; 4: 73–77. 22. Watts R. Evidence summary: Wound managment: Larval therapy. Wound Practice Res 2016; 24: 180–182. 23. Mumcuoglu KY, Davidson E, Avidan A, Gilead L. Pain related to maggot debridement therapy. J Wound Care 2012; 21: 400, 402, 404–405. DOI: 10.12968/jowc.2012.21.8.400. 24. Nigam Y, Williams S, Humphreys I, Clifford R, Brown A. An exploration of public perceptions and attitudes towards maggot therapy. J Wound Care 2022; 31: 756–770. DOI: 10.12968/jowc.2022.31.9.756. 25. Bazaliński D, Przybek-Mita J, Pytlak K, et al. Larval Wound Therapy: Possibilities and Potential Limitations – A Literature Review. J Clin Med 2023; 12: 6862. DOI: 10.3390/jcm12216862. 26. Steenvoorde P, van Doorn, L.P. Maggot Debridement Therapy: Serious bleeding can occur: Report of a case. J Wound Ostomy Cont. Nurs. 2008; 35: 412–414. DOI: 10.1097/01.WON.0000326662.32390.72. 27. Bazaliński D, Przybek-Mita J, Lisowicz K, Skórka M, Więch P. Defensins of Lucilia sericata Larvae and Their Influence on Wound Repair Processes in Practical Assessment-A Study of Three Cases. Int J Environ Res Public Health 2023; 20: 5357. DOI: 10.3390/ ijerph20075357.

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 66-76

Praca przeglądowa | Review paper

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.161

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w procesie gojenia ran przewlekłych – przegląd narracyjny Use of cold atmospheric plasma in the treatment of chronic wounds: A narrative review Sonia Podmiotko 1,2, Agnieszka Sozańska Dariusz Bazaliński 1,2

1,2

1 Instytut Fizjoterapii, Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski, Polska 2 Laboratorium Badań nad Zdrowiem, Funkcjonowaniem i Niepełnosprawnością, Uniwersyteckie Centrum Badawczo-Rozwojowe w Naukach o Zdrowiu, Uniwersytet Rzeszowski, Polska

Nadesłano: 10.05.2026; Zaakceptowano: 12.08.2026

Abstract

Streszczenie Wprowadzenie: W pracy omówiono charakterystykę terapii

zimną plazmą atmosferyczną (cold atmospheric plasma – CAP) oraz mechanizmy jej oddziaływania na proces gojenia ran. Szczególną uwagę poświęcono redukcji powierzchni ran, przyspieszeniu ich zamykania oraz zmniejszeniu dolegliwości bólowych u pacjentów z ranami przewlekłymi o różnej etiologii. Cel pracy: Ocena aktualnego stanu wiedzy dotyczącej zastosowania zimnej plazmy atmosferycznej jako uzupełnienia leczenia ran przewlekłych. Materiał i metody: Przeprowadzono narracyjny przegląd piśmiennictwa z wykorzystaniem baz danych: PubMed, Scopus, Web of Science, Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL) oraz Google Scholar. Wyszukiwanie oparto na słowach kluczowych związanych z terapią CAP i leczeniem ran przewlekłych, stosując strategię: (“cold atmospheric plasma” OR “CAP” OR “non-thermal plasma”) AND (“chronic wounds” OR “wound healing” OR “diabetic foot ulcer” OR “venous leg ulcer”). Uwzględniono publikacje z lat 2010–2025. Łącznie zidentyfikowano 343 prace; po usunięciu duplikatów oraz analizie tytułów i streszczeń do oceny pełnotekstowej zakwalifikowano 113 artykułów. Ostatecznie do analizy włączono 30 publikacji spełniających kryteria włączenia. Wyniki: Analiza uwzględnionych publikacji wykazała, że zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej jako terapii wspomagającej prowadzi do istotnej redukcji średniej powierzchni ran, skrócenia czasu ich gojenia oraz poprawy jakości tkanek w obrębie łożyska rany. W wielu badaniach odnotowano również zmniejszenie dolegliwości bólowych oraz ograniczenie obciążenia bakteryjnego ran przewlekłych, w tym ran w przebiegu stopy cukrzycowej. Terapia CAP była dobrze tolerowana przez pacjentów i rzadko wiązała się z występowaniem działań niepożądanych. Wnioski: Analiza piśmiennictwa wskazuje na istotną skuteczność terapii z wykorzystaniem zimnej plazmy

Adres do korespondencji Sonia Podmiotko, Laboratorium Badań nad Zdrowiem, Funkcjonowaniem i Niepełnosprawnością, Uniwersyteckie Centrum Badawczo-Rozwojowe w Naukach o Zdrowiu, ul. Rejtana 16C, 35-310 Rzeszów, Polska, e-mail: spodmiotko@ur.edu.pl

Introduction: This study discusses the characteristics of cold

atmospheric plasma (CAP) therapy and the mechanisms by which it influences the wound healing process. Particular attention was paid to the reduction of wound surface area, the acceleration of wound closure, and the alleviation of pain in patients with chronic wounds of various etiologies. Aim of the study is to assess the current state of knowledge regarding the use of cold atmospheric plasma as an adjunct to the treatment of chronic wounds. Materials and methods: A narrative review of the literature was conducted using the following databases: PubMed, Scopus, Web of Science, the Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL), and Google Scholar. The search was based on keywords related to CAP therapy and the treatment of chronic wounds, using the following strategy: (“cold atmospheric plasma” OR “CAP” OR “non-thermal plasma”) AND (“chronic wounds” OR “wound healing” OR “diabetic foot ulcer” OR “venous leg ulcer”). Publications from 2010–2025 were included. A total of 343 studies were identified; after removing duplicates and analyzing titles and abstracts, 113 articles were selected for full-text review. Ultimately, 30 publications meeting the inclusion criteria were included in the analysis. Results: An analysis of the included publications showed that the use of cold atmospheric plasma as an adjunctive therapy leads to a significant reduction in average wound area, a shorter healing time, and improved tissue quality within the wound bed. Many studies also reported a reduction in pain and a decrease in the bacterial load of chronic wounds, including those associated with diabetic foot. The CAP therapy was well tolerated by patients and rarely associated with adverse effects. Conclusions: A review of the literature indicates the significant efficacy of cold atmospheric plasma therapy compared

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych

atmosferycznej w porównaniu do standardowej opieki nad raną. Terapia CAP sprzyja redukcji powierzchni ran oraz przyspiesza proces gojenia ran przewlekłych o różnej etiologii, co uzasadnia jej zastosowanie jako wartościowego elementu leczenia wspomagającego. Słowa kluczowe: zimna plazma atmosferyczna, rany przewlekłe, gojenie ran, owrzodzenie żylne, cukrzycowa choroba stóp.

to standard wound care. The CAP therapy promotes wound surface reduction and accelerates the healing process of chronic wounds of various etiologies, which justifies its use as a valuable adjunctive treatment. Key words: cold atmospheric plasma, chronic wounds, wound healing, venous ulcer, diabetic foot.

Wprowadzenie

elektromagnetycznego, których efekty biologiczne wydają się korzystne zarówno w zakresie działania przeciwdrobnoustrojowego, jak i stymulacji procesów gojenia tkanek [7, 8]. Od czasu pierwszych doniesień klinicznych na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku liczba badań nad zastosowaniem CAP w leczeniu trudno gojących się ran gwałtownie wzrosła. Wyniki badań przedklinicznych i klinicznych wskazują na potencjał terapeutyczny tej metody, jednak duże zróżnicowanie stosowanych urządzeń, protokołów aplikacji i punktów końcowych utrudnia wyciąganie jednoznacznych wniosków i uniemożliwia przeprowadzenie klasycznej metaanalizy. Dodatkowo brak standaryzacji parametrów terapii oraz ograniczona liczba badań o wysokiej mocy statystycznej utrudniają formułowanie jednoznacznych rekomendacji klinicznych. Celem niniejszej pracy jest omówienie aktualnego stanu wiedzy na temat mechanizmów działania CAP oraz jej klinicznego zastosowania w leczeniu ran przewlekłych – ze szczególnym uwzględnieniem owrzodzeń żylnych, stopy cukrzycowej i odleżyn – na podstawie przeglądu dostępnego piśmiennictwa. Ponadto praca ma na celu krytyczną ocenę skuteczności i bezpieczeństwa terapii CAP, a także identyfikację ograniczeń w dotychczasowych projektach badawczych oraz wskazanie kierunków dalszych analiz.

Rany przewlekłe stanowią jeden z poważniejszych problemów współczesnej medycyny klinicznej i zdrowia publicznego. Definiuje się je jako rany, które pomimo właściwego prowadzenia terapeutycznego nie wykazują postępu gojenia w przewidywanym czasie, czyli najczęściej w ciągu 4–6 tygodni [1]. W praktyce klinicznej przyjmuje się również, że rana przewlekła to taka, która nie ulega zagojeniu w ciągu 12 tygodni standardowego leczenia lub nie zmniejsza swojej powierzchni o co najmniej 40–50% w ciągu 4 tygodni [2]. Epidemiologia ran przewlekłych jest niepokojąca. Globalna liczba zachorowań szacowana jest na 1,51–2,21 na 1000 mieszkańców, a liczba ta systematycznie rośnie w krajach o starzejącej się populacji i wysokiej częstotliwości występowania cukrzycy oraz otyłości [3, 4]. W Stanach Zjednoczonych rany przewlekłe dotyczą blisko 10,5 mln beneficjentów programu Medicare, co stanowi ok. 2,5% całej populacji [5]. Globalny rynek opieki nad ranami w 2022 r. osiągnął wartość ponad 148 miliardów dolarów i wykazuje trend wzrostowy [6]. Konsekwencje kliniczne ran przewlekłych obejmują ból, obniżenie jakości życia, ryzyko infekcji i sepsy, a w skrajnych przypadkach konieczność amputacji kończyn. Pomimo znacznego postępu w leczeniu ran, obejmującego rozwój nowoczesnych opatrunków, terapii podciśnieniowej oraz leczenia przyczynowego, skuteczność terapii w wielu przypadkach pozostaje ograniczona. Szczególnym wyzwaniem klinicznym pozostają obecność biofilmu bakteryjnego, przewlekły stan zapalny oraz zaburzenia mikrokrążenia, które prowadzą do zahamowania procesu gojenia [10]. Na tle dynamicznie rozwijających się metod terapeutycznych wspierających proces leczenia ran przewlekłych, szczególne zainteresowanie budzi zimna plazma atmosferyczna (cold atmospheric plasma – CAP) – stan materii będący zjonizowanym gazem wytwarzanym w warunkach ciśnienia atmosferycznego oraz w temperaturze zbliżonej do pokojowej. Technologia ta generuje zestaw reaktywnych form tlenu i azotu (reactive oxygen and nitrogen species – RONS), jonów, fotonów i pola © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Charakter przeglądu Niniejsza praca ma charakter przeglądu narracyjnego. Formę tę wybrano ze względu na duże zróżnicowanie metodologiczne dostępnych publikacji – różnorodność urządzeń generujących CAP, niestandardowe protokoły leczenia, heterogenność populacji oraz odmienne punkty końcowe. Badania różnią się w szczególności typem zastosowanej technologii (DBD vs. APPJ), czasem ekspozycji, częstotliwością aplikacji oraz rodzajem ocenianych efektów klinicznych, co istotnie ogranicza możliwość ich bezpośredniego porównania. Cechy te utrudniają przeprowadzenie ilościowego przeglądu systematycznego w formie metaanalizy i uzasadniają posłużenie się opisowym podejściem narracyjnym, 67

Podmiotko S., Sozańska A., Bazaliński D.

które pozwala na krytyczne omówienie oraz zestawienie dostępnych źródeł [9]. Dodatkowe ograniczenie stanowi niewielka liczebność grup oraz mała liczba randomizowanych badań o wysokiej jakości metodologicznej, co zmniejsza wiarygodność potencjalnej analizy ilościowej. Ponadto CAP jest technologią stosunkowo nową w kontekście zastosowania w leczeniu ran przewlekłych. Model przeglądu narracyjnego umożliwia jednoczesne uwzględnienie doniesień przedklinicznych i klinicznych. Zapewnia to szerszą perspektywę w odniesieniu do obecnego stanu wiedzy oraz pozwala powiązać mechanizmy działania z obserwowanymi efektami, co ma szczególne znaczenie w przypadku tak złożonej technologii.

Metody wyszukiwania piśmiennictwa Wyszukiwanie literatury przeprowadzono w bazach danych naukowych PubMed, Scopus, Web of Science, Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL) oraz Google Scholar. Wyszukiwanie przeprowadzono w 2026 r. i obejmowało publikacje z lat 2010– 2025. Zastosowano następujące słowa kluczowe i ich kombinacje: „cold atmospheric plasma”, „cold plasma”, „non-thermal plasma”, „CAP”, „chronic wounds”, „wound healing”, „diabetic foot ulcer”, „venous leg ulcer”, „pressure ulcer”. W bazie PubMed zastosowano przykładową strategię wyszukiwania: “cold atmospheric plasma” OR “cold plasma” OR “non-thermal plasma” AND “chronic wound” OR “chronic wound healing” OR “wound healing” OR “wound treatment” OR “diabetic foot ulcer” OR “venous leg ulcer” OR “pressure ulcer”. Analogiczne strategie wyszukiwania zastosowano w pozostałych bazach danych. Do syntezy narracyjnej wybrano 30 publikacji, obejmujących badania randomizowane i obserwacyjne, badania przedkliniczne in vitro i in vivo oraz przeglądy piśmiennictwa opisujące kliniczne i biologiczne efekty terapii CAP. Selekcji piśmiennictwa dokonano poprzez przegląd tytułów i streszczeń, a następnie analizę pełnych tekstów zakwalifikowanych publikacji. Kryteria włączenia obejmowały: • badania dotyczące zastosowania zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu ran przewlekłych, • publikacje zawierające dane kliniczne lub przedkliniczne, • artykuły dostępne w pełnym tekście, • publikacje w języku angielskim. Kryteria wykluczenia obejmowały: • brak dostępu do pełnego tekstu,

doniesienia konferencyjne bez pełnego manuskryptu, • prace dotyczące zastosowań CAP niezwiązanych z leczeniem ran, • publikacje o charakterze wyłącznie technicznym bez odniesienia klinicznego. W artykule wykorzystano również informacje z 11 dodatkowych prac o charakterze źródeł definicyjnych, epidemiologicznych oraz technicznych. Ze względu na narracyjny charakter przeglądu nie przeprowadzono formalnej oceny ryzyka błędu systematycznego ani metaanalizy danych.

•

Zimna plazma – podstawy teoretyczne Definicja i generowanie plazmy Zimna plazma jest czwartym stanem materii – zjonizowanym gazem zawierającym reaktywne formy tlenu i azotu (RONS), jony o ładunku dodatnim i ujemnym, wolne elektrony i cząsteczki gazu w stanie wzbudzonym [10]. W odróżnieniu od plazmy termicznej zimna plazma charakteryzuje się niską temperaturą gazu przy jednoczesnej wysokiej energii elektronów, a jej temperatura (25–40°C) jest zbliżona do temperatury otoczenia, co umożliwia bezpieczne stosowanie na żywych tkankach i znajduje zastosowanie w medycynie plazmowej, szczególnie w dermatologii i leczeniu ran. Najszerzej stosowane urządzenia medyczne opierają się na dwóch technologiach: wyładowaniu barierowym dielektrycznym (dielectric barrier discharge – DBD) – generującym powierzchniową, planarną warstwę plazmy – oraz strumieniu plazmy pod ciś-nieniem atmosferycznym (atmospheric pressure plasma jet – APPJ) – wytwarzającym ukierunkowany, elastyczny strumień plazmy zdolny do wnikania w głębsze warstwy rany [11, 12]. Technologie te różnią się sposobem generowania plazmy, jej składem fizykochemicznym oraz głębokością oddziaływania na tkanki. Urządzenia DBD nadają się do leczenia rozległych, płaskich ran, natomiast strumień APPJ lepiej sprawdza się w ranach nieregularnych i głębokich [13]. Wybór rodzaju urządzenia oraz parametrów ekspozycji (czas aplikacji, odległość od tkanki, gaz nośny) ma istotny wpływ na efekty terapeutyczne i bezpieczeństwo stosowania CAP (ryc. 1 i 2). Mechanizm działania i efekty biologiczne Głównym nośnikiem efektów biologicznych CAP są RONS. Po zetknięciu z powietrzem lub tkankami plazma wytwarza m.in. nadtlenek wodoru (H₂O₂),

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych

Rycina 2. Wykorzystanie metody w postaci aerozolu bezRycina 1. Aplikacja zimnej plazmy na rany okolicy goleni.

pośrednio na ranę i jej okolicę. Urządzenie wytwarza pole

Aplikacja wytworzonego gazu na bazie argonu bezpośrednio

elektryczne, które jonizuje gaz (powietrze atmosferyczne).

na ranę, co pozwala na utrzymanie stabilnych i powtarzal-

W efekcie powstaje zimna plazma zawierająca: jony, elektro-

nych warunków terapii. Urządzenie sterujące z wymienną

ny, reaktywne formy tlenu i azotu. Powstający aerozol przez

butlą argonową wyposażone jest w wąski, podłużny aplikator

aplikator emitowany jest na ranę i jej okolicę. Czas zabiegu

emitujący strumieniową wiązkę plazmy, umożliwiając precy-

jest uzależniony od obszaru rany. W tej metodzie istnieje

zyjne naniesienie gazu na ranę i jej okolicę. Czas zabiegu jest

możliwość wykorzystania rękawa foliowego i stosowanie

uzależniony od obszaru rany.

zimnej plazmy na obszar kilku ran jednocześnie.

rodnik hydroksylowy (HO•), anionorodnik ponadtlenkowy (O₂•–), tlenek azotu (NO), dwutlenek azotu (NO₂), a przy użyciu gazów szlachetnych (helu lub argonu) jako gazu nośnego – atomy wzbudzone i jony tych pierwiastków oraz inne krótkotrwałe i długotrwałe reaktywne cząsteczki [7, 8]. Reaktywne formy tlenu i azotu odgrywają kluczową rolę zarówno w działaniu przeciwdrobnoustrojowym, jak i w modulowaniu procesów komórkowych związanych z gojeniem ran. Mechanizm bakteriobójczy CAP jest wielotorowy i obejmuje peroksydację lipidów błony komórkowej (poprzez reaktywne formy tlenu), oksydacyjne uszkodzenie DNA i białek wewnątrzkomórkowych, zakłócenie funkcji kanałów jonowych błony komórkowej, a w przypadku APPJ – efekt erozyjny polegający na mechanicznym rozkładaniu warstw biofilmu przez jony [14, 15]. W efekcie dochodzi do szybkiej inaktywacji drobnoustrojów, w tym bakterii tworzących biofilm oraz szczepów wielolekoopornych. Wykazano, że CAP skutecznie inaktywuje biofilmy bakteryjne tworzone przez MRSA i Pseudomonas aeruginosa, w tym szczepy wielolekooporne, nie powodując indukcji oporności, co stanowi kluczową przewagę nad tradycyjnymi antybiotykami [16, 17]. Reaktywne formy tlenu i azotu pełnią rolę cząsteczek sygnałowych w komórkach eukariotycznych. W stężeniach fizjologicznych RONS generowane przez CAP aktywują neutrofile i makrofagi, przyspieszając fazę zapalną i skracając jej trwanie, pobudzają proliferację keratynocytów i fibroblastów oraz stymulują migrację komórek, co bezpośrednio wpływa

na reepitelializację i kontrakcję (obkurczanie) rany, wspomagają angiogenezę poprzez indukcję czynnika HIF-1α i wzrost ekspresji czynników wzrostu (np. VEGF), a także stymulują syntezę kolagenu [18–20]. W badaniach in vitro wykazano, że krótkotrwałe (120 s) ekspozycje ran na CAP zwiększają zdolność migracyjną keratynocytów bez wywoływania istotnego stresu oksydacyjnego [21]. Zimna plazma atmosferyczna wywiera również działanie immunomodulujące – obniża stężenie prozapalnych cytokin (interleukiny 6, czynnika martwicy nowotworów α) w środowisku rany, przyspiesza przejście makrofagów z fenotypu M1 (prozapalny) do M2 (proregeneracyjny) oraz normalizuje zaburzone pH środowiska rany [22]. Poza tym wpływa na mikrokrążenie poprzez działanie tlenku azotu (NO), który moduluje napięcie naczyniowe, prowadząc do rozszerzenia naczyń, poprawy perfuzji tkanek oraz ukrwienia brzegów rany [23]. Zarówno modele zwierzęce (m.in. badania długoterminowe z 14-dniowym powtarzalnym stosowaniem na szczurach, obserwowane przez 12 miesięcy), jak i badania kliniczne nie wykazały istotnych działań niepożądanych ze strony zdrowych tkanek przy zachowaniu zalecanych parametrów ekspozycji [24]. Promieniowanie UV generowane przez CAP nie przekracza progów uznawanych za szkodliwe. Potencjalnym ryzykiem pozostaje nadmierna ekspozycja – długotrwałe lub zbyt intensywne napromienianie może prowadzić do uszkodzeń tkankowych, dlatego każdy protokół leczenia wymaga precyzyjnej kalibracji czasu i intensywności [25].

Podmiotko S., Sozańska A., Bazaliński D.

Zastosowanie zimnej plazmy w leczeniu ran przewlekłych – przegląd badań Badania przedkliniczne Pierwsze systematyczne badania laboratoryjne na modelach zwierzęcych dostarczyły podstaw biologicznych dla zastosowania CAP w leczeniu ran. W modelach szczurzych wykazano, że jednorazowe i powtarzalne aplikacje CAP przyspieszają zamknięcie rany w porównaniu z grupą kontrolną, zwiększają zagęszczenie naczyń krwionośnych w dnie rany i wspomagają organizację włókien kolagenowych [26]. Wyniki te sugerują, że CAP może korzystnie wpływać zarówno na tempo gojenia, jak i na jakość regenerującej się tkanki. Badania in vitro na ludzkich keratynocytach wykazały, że ekspozycja na CAP (DBD, 10–120 s) generujący niskie stężenia H₂O₂, NO₂⁻ i NO₃⁻ zwiększa szybkość migracji komórek oraz przyspiesza zamykanie ubytków nabłonkowych bez wywoływania apoptozy ani mierzalnego stresu oksydacyjnego komórkowego [21]. Obserwacje te potwierdzają, że przy odpowiednio dobranych parametrach ekspozycji CAP może wywierać działanie proregeneracyjne bez istotnego uszkodzenia komórek. W badaniach na modelach ran zakażonych biofilmem Pseudomonas aeruginosa wykazano, że 2–minutowa ekspozycja na strumień CAP całkowicie redukuje liczebność kolonii bakteryjnych Pseudomonas aeruginosa [27]. Wskazuje to na silny potencjał przeciwdrobnoustrojowy CAP, szczególnie w kontekście leczenia ran przewlekłych obciążonych obecnością biofilmu. Wyniki te potwierdziły potencjał CAP jako alternatywy dla antybiotyków i środków antyseptycznych w eradykacji biofilmu – z tą przewagą, że nie indukuje oporności oraz pozostaje aktywna w obecności białek rany, które często ograniczają skuteczność wielu standardowych środków dezynfekcyjnych [17, 28].

Łącznie badania przedkliniczne wskazują, że CAP łączy działanie przeciwdrobnoustrojowe z efektem wspomagającym procesy naprawcze, co stanowi biologiczne uzasadnienie dla jej zastosowania w leczeniu ran przewlekłych. Badania kliniczne – owrzodzenia żylne goleni Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu owrzodzeń żylnych goleni (venous leg ulcers – VLU) zamieszczono w tabeli I. Pierwsze kontrolowane badania kliniczne na ludziach przeprowadzili Isbary i wsp. [29, 30], którzy w badaniu pilotażowym z 2010 r. i kolejnym RCT z 2012 r. wykazali, że 2-minutowe aplikacje CAP raz dziennie przez 14 dni skutecznie redukują obciążenie mikrobiologiczne ran przewlekłych oraz wykazują korzystny wpływ na proces gojenia w porównaniu z grupą kontrolną. Badania te, mimo niewielkiej liczebności próby, stanowiły podstawę dla dalszych badań klinicznych. Brehmer i wsp. [31] przeprowadzili randomizowane badanie na 14 pacjentach z owrzodzeniami żylnymi. Wykazali istotną redukcję bakteryjnego obciążenia rany, poprawę mikrokrążenia skórnego oraz tendencję do szybszego zmniejszania powierzchni rany w grupie CAP. Ze względu na małą liczebność próby nie wszystkie obserwowane różnice osiągnęły istotność statystyczną, jednak wyniki wskazują na potencjalną skuteczność terapii. Ważną pozycję w dowodach na skuteczność CAP w ranach żylnych stanowi wieloośrodkowe, randomizowane badanie z 2025 r., przeprowadzone przez Bakkera i wsp. [32] w Holandii. W badaniu uczestniczyło 46 pacjentów losowo przydzielonych do trzech grup: standardowe leczenie (standard wound care – SWC) (n = 15), SWC + CAP raz tygodniowo (n = 17) lub SWC + CAP 2 razy tygodniowo (n = 14).

Tabela I. Badania kliniczne oceniające skuteczność zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu owrzodzeń żylnych goleni Autor (rok)

Typ badania

Typ rany

Protokół CAP

Główne wyniki

Isbary i wsp. 2010 [29]

pilotażowe

VLU zakażone

SWC + CAP 5 min/dzień

↓ obciążenia bakteryjnego o 34% (p < 10⁻⁶)

Isbary i wsp. 2012 [30]

RCT

VLU zakażone

SWC + CAP 2 min/dzień

↓ obciążenia bakteryjnego (23,5–40%, p < 0,016)

Brehmer i wsp. 2015 [31]

RCT

VLU

SWC + CAP 3×/tygodni przez 8 tyg.

↓ powierzchni rany (> 50% u części pacjentów), ↓ bakterii (p = 0,04)

Bakker i wsp. 2024 [32]

RCT

VLU

SWC + CAP 1–2×/tydzień

wygojenie: 53,3–61,5% vs 25% (kontrola), p ≤ 0,001

CAP (cold atmospheric plasma) – zimna plazma atmosferyczna; RCT (randomized controlled trial) – randomizowane kontrolowane badanie kliniczne; SWC (standard wound care) – standardowe leczenie rany; VLU (venous leg ulcers) – owrzodzenia żylne goleni.

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych

Po 12 tygodniach obserwacji w grupie CAP 2 razy tygodniowo całkowitemu zagojeniu uległo 61,5% ran, w grupie CAP raz tygodniowo – 53,3%, natomiast w grupie kontrolnej – 25,0%. Różnice odsetka wygojenia względem grupy kontrolnej nie osiągnęły istotności statystycznej (CAP raz tygodniowo p = 0,156 oraz CAP 2 razy tygodniowo p = 0,075). Bezwzględna redukcja powierzchni rany była istotna statystycznie w obu grupach CAP (p ≤ 0,001). Nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z terapią CAP. Odsetek wygojonych ran był liczbowo większy w grupach CAP, jednak różnice względem grupy kontrolnej nie osiągnęły istotności statystycznej. Wyniki wskazują na potencjalny efekt kliniczny wymagający potwierdzenia w badaniach o większej liczebności. Łącznie dostępne badania kliniczne sugerują, że CAP wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe oraz może przyspieszać proces gojenia owrzodzeń żylnych, jednak ograniczenia metodologiczne, takie jak małe liczebności prób i zróżnicowanie protokołów, wymagają prowadzenia dalszych badań.

klasyfikacja Wagner-Armstrong 1B lub 2B) przydzielono losowo do grupy badanej (CAP, gaz argonowy) lub placebo (identyczny aparat bez pola elektrycznego). Protokół obejmował 8 aplikacji w ciągu 14 dni (pierwsze 5 dni codziennie, następnie co drugi dzień). Wyniki wykazały istotne skrócenie czasu gojenia do osiągnięcia 10% redukcji powierzchni rany w grupie CAP (p = 0,012) oraz tendencję do szybszego osiągnięcia 20% redukcji. We wszystkich ranach leczonych CAP zaobserwowano aktywację procesu gojenia, czego nie odnotowano w grupie placebo, co wskazuje na potencjalny efekt biologiczny terapii niezależny od standardowego leczenia. Badanie to, ze względu na zastosowanie grupy placebo i zaślepienie pacjentów, stanowi jedno z najwyższej jakości dowodów klinicznych dotyczących zastosowania CAP w DFU. W badaniu RCT przeprowadzonym przez Mirpour i wsp. [34] w Iranie, obejmującym 44 pacjentów z DFU, wykazano, że 3 sesje CAP tygodniowo przez 3 tygodnie (strumień helowy) istotnie przyspieszają gojenie w porównaniu z grupą kontrolną (standardowe leczenie), wyrażone jako zmniejszenie powierzchni rany i poprawa oceny klinicznej (wound grading). Odsetek wygojenia był istotnie wyższy w grupie CAP (77,3% vs 36,4%, p = 0,006), co wskazuje na klinicznie istotną skuteczność terapii. Samsavar i wsp. [35] w RCT z udziałem 43 pacjentów z DFU stosowali CAP 3 razy w tygodniu przez 3 tygodnie jako uzupełnienie standardowego leczenia. Wykazali istotne zmniejszenie powierzchni rany i skrócenie czasu do istotnej redukcji, nie obserwując efektów niepożądanych. Efekt przeciwbakteryjny był porównywalny między grupami, co sugeruje, że w gojeniu rany odgrywają rolę również mechanizmy

Badania kliniczne – rany w przebiegu cukrzycowej choroby stóp Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu ran w przebiegu cukrzycowej choroby stóp przedstawiono w tabeli II. Przełomowym badaniem w zakresie leczenia owrzodzeń stopy cukrzycowej z wykorzystaniem zimnej plazmy atmosferycznej jest wieloośrodkowe, randomizowane, badanie kontrolowane Stratmanna i wsp. [33]. Łącznie 65 ran u 45 pacjentów z cukrzycą i chorobą cukrzycową stóp (diabetic foot ulcer – DFU;

Tabela II. Badania kliniczne oceniające skuteczność zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu ran w przebiegu cukrzycowej choroby stóp Autor (rok)

Typ badania

Typ rany

Protokół CAP

Główne wyniki

Stratmann i wsp. 2020 [33]

RCT

DFU

8 aplikacji/14 dni (5 dni codziennie, następnie co drugi dzień)

↓ czas do 10% redukcji rany (p = 0,012), aktywacja gojenia

Mirpour i wsp. 2020 [27]

RCT

DFU

3×/tydz. przez 8 tyg.

wygojenie ≤ 0,5 cm: 77,3% vs 36,4% (p = 0,006)

Samsavar i wsp. 2021 [34]

RCT

DFU

3×/tydz. przez 3 tyg.

↓ powierzchni rany (p = 0,007), ↓ wysięku (p = 0,039), poprawa stopnia owrzodzenia

Hassan i wsp. 2025 [35]

przegląd systematyczny (4 RCT)

DFU

153

–

3/4 badań: ↓ powierzchni rany; ↓ markery zapalne; wyniki bakteriologiczne niejednoznaczne

CAP (cold atmospheric plasma) – zimna plazma atmosferyczna; DFU (diabetic foot ulcer) – rana w przebiegu choroby cukrzycowej stóp; RCT (randomized controlled trial) – randomizowane kontrolowane badanie kliniczne.

Podmiotko S., Sozańska A., Bazaliński D.

biologiczne niezwiązane bezpośrednio z eradykacją mikroorganizmów. Systematyczny przegląd i analiza Hassana i wsp. [36], obejmująca cztery RCT z łącznie 153 pacjentami z DFU, potwierdziły, że w trzech spośród czterech badań wykazano istotną redukcję powierzchni owrzodzenia w grupie CAP, w jednym badaniu odnotowano istotny spadek markerów zapalnych, natomiast wyniki w zakresie obciążenia mikrobiologicznego były niejednoznaczne. We wszystkich analizowanych badaniach profil bezpieczeństwa CAP był korzystny, a terapia była dobrze tolerowana przez pacjentów. Łącznie dostępne dane kliniczne wskazują, że CAP może przyspieszać proces gojenia owrzodzeń stopy cukrzycowej oraz poprawiać parametry kliniczne rany, jednak ze względu na ograniczenia metodologiczne badań, w tym niewielkie liczebności prób i heterogeniczność protokołów, wyniki należy interpretować z ostrożnością.

pacjentów podsumowali dostępne dowody jako obiecujące, lecz wymagające potwierdzenia w prospektywnych badaniach randomizowanych. Łącznie dostępne dane wskazują na potencjalną skuteczność CAP w leczeniu odleżyn, jednak brak badań o wysokiej jakości metodologicznej stanowi istotne ograniczenie dla wdrożenia tej terapii w rutynowej praktyce klinicznej. Randomizowane badania kliniczne nad różnorodnymi ranami przewlekłymi Zestawienie RCT dotyczących zastosowania CAP w leczeniu ran o różnej etiologii przedstawiono w tabeli IV. Obszerne randomizowane badanie przeprowadzone przez Strohala i wsp. [39] z udziałem 78 pacjentów z różną etiologią ran (żylne, tętnicze, mieszane, neuropatyczne, pooperacyjne) wykazało istotnie wyższy odsetek tkanki ziarninowej (p < 0,0001) i szybszą redukcję powierzchni rany (p < 0,001) w grupie CAP w porównaniu z grupą kontrolną, w której zastosowano jedynie dostosowane do fazy gojenia opatrunki. Dodatkowo po 6 tygodniach terapii odnotowano całkowite wygojenie ran u 58,97% pacjentów w grupie CAP w porównaniu z 5,13% w grupie kontrolnej, co wskazuje na istotną klinicznie przewagę strategii leczenia CAP- jet nad leczeniem opartym na opatrunkach dostosowanych do fazy gojenia. Badanie POWER (Plasma on Chronic Wounds for Epidermal Regeneration) – wieloośrodkowe badanie RCT przeprowadzone przez Abu Rached i wsp. [40] porównywało CAP ze standardowym leczeniem ran (SWT). W grupie CAP 16% wszystkich ran osiągnęło ponad 90% zamknięcia, czego nie zaobserwowano w grupie kontrolnej. Zmniejszenie powierzchni rany o min. 40% zaobserwowano w 40% ran w grupie CAP, a grupie kontrolnej w 18% wszystkich ran. W badaniu wykazano również istotną poprawę jakości życia pacjentów w grupie CAP (p = 0,0001), co podkreśla znaczenie terapii nie tylko w kontekście gojenia rany, ale również efektów funkcjonalnych i subiektywnych.

Badania kliniczne – odleżyny Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu odleżyn zamieszczono w tabeli III. Liczba badań klinicznych dotyczących zastosowania CAP w leczeniu odleżyn jest ograniczona, a brak wysokiej jakości RCT istotnie utrudnia formułowanie jednoznacznych wniosków klinicznych. Chatraie i wsp. [37] przeprowadzili badanie in vivo na modelu odleżyn u szczurów, wykazując, że aplikacje plazmy nietermicznej istotnie przyspieszają gojenie zmian uciskowych. Zaobserwowano zwiększoną reepitelializację, nasiloną angiogenezę oraz poprawę organizacji tkanki, co wskazuje na korzystny wpływ CAP na procesy naprawcze w modelu przedklinicznym. Kliniczne doniesienia serii przypadków i badania obserwacyjne opisują sukcesy kliniczne w zastosowaniu CAP u pacjentów intensywnej terapii z odleżynami, zwracając uwagę na redukcję kolonizacji bakteryjnej, zmniejszenie wysięku i poprawę ukrwienia brzegów rany. Bolgeo i wsp. [38] w przeglądzie narracyjnym dotyczącym krytycznie chorych

Tabela III. Badania dotyczące zastosowania zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu odleżyn Autor (rok)

Typ badania

Typ rany

Protokół CAP

Główne wyniki

Chatraie i wsp. 2018 [37]

badanie przedkliniczne (model zwierzęcy)

odleżyny

45 (szczury)

3×/dzień przez 5 dni, 60 s

↑ reepitelializacja, ↑ angiogeneza, ↑ synteza kolagenu, ↓ faza zapalna (p < 0,05)

Bolgeo i wsp. 2023 [38]

przegląd narracyjny

odleżyny

–

działanie przeciwdrobnoustrojowe, ↑ proliferacja komórek, ↑ angiogeneza

CAP (cold atmospheric plasma) – zimna plazma atmosferyczna.

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych

Tabela IV. Randomizowane badania kliniczne oceniające skuteczność zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu ran przewlekłych o różnej etiologii Autor (rok)

Typ badania

Typ rany

Protokół CAP

Główne wyniki

Strohal i wsp. 2013 [16]

RCT

rany przewlekłe o różnej etiologii

30 s/cm2 3×/tydz., następnie 2 3×/tydz., następnie 1×/tydz.

↑ odsetek tkanki ziarninowej (p < 0,0001), ↓ powierzchni rany (p < 0,001), całkowite wygojenie: 58,97% vs 5,13%

Abu Rached i wsp. 2023 [40]

wieloośrodkowe RCT

rany przewlekłe o różnej etiologii

3×/tydz., 2 min

> 90% zamknięcia rany u 16% pacjentów w grupie CAP vs 0% w kontroli; ≥ 40% redukcji powierzchni rany: 40% vs 18%; ↑ jakość życia (p = 0,0001)

CAP (cold atmospheric plasma) – zimna plazma atmosferyczna; RCT (randomized controlled trial) – randomizowane kontrolowane badanie kliniczne.

Badania obejmujące rany przewlekłe o różnej etiologii wskazują na szerokie spektrum potencjalnego zastosowania CAP, niezależnie od przyczyny powstania rany. Jednocześnie heterogeniczność badanych populacji oraz zastosowanych protokołów terapeutycznych utrudnia bezpośrednie porównanie wyników i ogranicza możliwość formułowania jednoznacznych rekomendacji klinicznych. Bezpieczeństwo metody Analiza doniesień naukowych potwierdza korzystny profil bezpieczeństwa CAP. W dostępnych badaniach klinicznych, w tym RCT, nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych związanych ze stosowaniem terapii CAP. Pacjenci dobrze tolerują aplikacje CAP, opisując je jako komfortowe, pozbawione bólu, pieczenia czy oznak uszkodzenia tkanek zdrowych [32, 33, 39]. Zgłaszane odczucia podczas terapii ograniczają się najczęściej do łagodnego uczucia ciepła lub mrowienia, co dodatkowo potwierdza dobrą tolerancję zabiegu. Istotnym wskazaniem dla bezpieczeństwa klinicznego jest obserwacja długoterminowa w modelu zwierzęcym (12 miesięcy), w której nie stwierdzono oznak przewlekłego zapalenia ani nowotworzenia po wielokrotnych aplikacjach argonowego CAP [24]. Promieniowanie UV generowane przez CAP nie przekracza progów uznawanych za szkodliwe. W badaniach wykazano, że poziom emisji promieniowania UV pozostaje poniżej wartości uznawanych za cytotoksyczne dla tkanek ludzkich. Potencjalnym ryzykiem pozostaje nadmierna ekspozycja – długotrwałe lub zbyt intensywne napromienianie może prowadzić do uszkodzeń tkankowych, dlatego każdy protokół leczenia wymaga precyzyjnej kalibracji czasu i intensywności [25]. Podkreśla to znaczenie standaryzacji parametrów terapii oraz stosowania CAP zgodnie z zaleceniami producenta i aktualną wiedzą kliniczną. © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Ograniczenia dostępnych badań Pomimo obiecujących wyników, dostępna literatura naukowa dotycząca zastosowania CAP w leczeniu ran przewlekłych wykazuje pewne ograniczenia metodologiczne, które należy uwzględnić przy interpretacji wyników. Jednym z istotnych ograniczeń jest stosunkowo niewielka liczebność grup badanych, która w wielu badaniach nie przekracza 50 pacjentów, co może wpływać na moc statystyczną analiz. Dotychczasowy przegląd systematyczny dotyczący DFU [36] objął łącznie 153 pacjentów w czterech badaniach, co wskazuje na potrzebę dalszych badań obejmujących większe populacje. Istotnym aspektem jest również heterogeniczność badań, obejmująca różnorodność stosowanych urządzeń (DBD, APPJ), gazów nośnych (argon, hel, powietrze) oraz parametrów terapii, takich jak czas i częstotliwość aplikacji [11, 39]. Z jednej strony odzwierciedla to dynamiczny rozwój technologii CAP, z drugiej jednak utrudnia bezpośrednie porównanie wyników poszczególnych badań. Różnice technologiczne między urządzeniami mogą przekładać się na odmienny skład i stężenie reaktywnych form tlenu i azotu, co wpływa na uzyskiwane efekty biologiczne. Choć liczba badań randomizowanych rośnie, ich metodologia pozostaje zróżnicowana, a pełne podwójne zaślepienie bywa trudne do realizacji ze względu na charakterystykę urządzeń plazmowych. Może to wpływać na interpretację części wyników, jednak podobne wyzwania obserwuje się również w badaniach nad innymi technologiami medycznymi. Dotychczasowe badania obejmowały pacjentów z różnymi typami ran oraz o zróżnicowanym stopniu zaawansowania choroby, co może ograniczać możliwość bezpośredniego uogólnienia wyników, ale jednocześnie wskazuje na potencjalnie szerokie zastosowanie terapii. 73

Podmiotko S., Sozańska A., Bazaliński D.

Większość badań oceniała wyniki w perspektywie krótkoterminowej (2–12 tygodni), podczas gdy pełna ocena skuteczności terapii wymaga długoterminowej obserwacji, uwzględniającej trwałość wygojenia i ryzyko nawrotów. Pomimo licznych badań podstawowych dokładny udział poszczególnych komponentów CAP (RONS, promieniowanie UV, pole elektryczne, jony) w efektach klinicznych nie jest jeszcze w pełni poznany. Stanowi to jednak naturalny etap rozwoju nowej technologii terapeutycznej. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje brak pełnej standaryzacji parametrów terapii oraz trudność w precyzyjnym kontrolowaniu stężenia RONS w warunkach klinicznych, co może wpływać na powtarzalność wyników [8, 25]. Podsumowując – dostępne dane wskazują na istotny potencjał terapeutyczny CAP, jednak dalsze dobrze zaprojektowane badania kliniczne są potrzebne w celu optymalizacji protokołów leczenia i potwierdzenia długoterminowej skuteczności tej metody.

Implikacje dla praktyki klinicznej i dalszych badań Aktualne dowody naukowe wskazują, że terapia z wykorzystaniem CAP posiada potencjał jako uzupełniające narzędzie terapeutyczne w leczeniu ran przewlekłych, szczególnie w przypadkach, gdy standardowe metody okazują się niewystarczające. Technologia ta wydaje się szczególnie obiecująca w trzech kontekstach klinicznych: terapia ran przewlekle zakażonych lub skolonizowanych biofilmem opornych na antybiotykoterapię bakterie, terapia ran o zaburzonym gojeniu z niedoborem ziarniny oraz terapia ran niegojących się prawidłowo pomimo prawidłowo prowadzonego standardowego leczenia. W kontekście systemu opieki zdrowotnej warto zwrócić uwagę, że urządzenia CAP są zarejestrowane jako wyroby medyczne klasy IIa w Unii Europejskiej i posiadają znak CE, co stwarza formalną możliwość ich stosowania w praktyce klinicznej. Wyniki badań holenderskich [32] wskazują, że aplikacje CAP mogą być bezpiecznie prowadzone zarówno w warunkach ambulatoryjnych specjalistycznych poradni ran, jak i w opiece domowej, co otwiera drogę do szerszej dostępności tej metody. Wytyczne dotyczące przyszłych badań klinicznych powinny uwzględniać liczniejsze grupy badawcze z odpowiednią mocą statystyczną do oceny punktów końcowych o znaczeniu klinicznym (całkowite wygojenie, czas do zagojenia, uniknięcie amputacji), standaryzację protokołów – wybór jednego lub kilku 74

porównywalnych urządzeń i ujednolicenie dawkowania (czas ekspozycji, częstość sesji), dłuższy czas obserwacji (co najmniej 12 miesięcy) oraz uwzględnienie miar jakości życia jako pierwszorzędowych punktów końcowych. Z perspektywy technicznej potrzebne są badania translacyjne, które pozwolą na precyzyjne określenie optymalnego składu RONS dla różnych faz gojenia ran i różnych typów tkanek. Zastosowanie plazmy aktywowanej cieczą (plasma-activated liquid – PAL) jako alternatywy stanowi dodatkowy kierunek badań, który może poszerzyć możliwości terapeutyczne CAP, zwłaszcza w leczeniu ran o trudniejszym dostępie terapeutycznym [41].

Wnioski Terapia CAP wykazuje istotny potencjał kliniczny w przyspieszaniu gojenia ran przewlekłych, szczególnie w przypadku DFU i VLU, co czyni ją jedną z najbardziej obiecujących nowych metod wspomagających leczenie ran. W analizowanych badaniach klinicznych nie zgłoszono poważnych zdarzeń niepożądanych uznanych za związane z terapią CAP lub stosowanym urządzeniem. Dotychczasowe badania wskazują na korzystny krótkoterminowy profil tolerancji CAP. W badaniu Bakkera i wsp. terapię prowadzono również w warunkach opieki domowej. Niewielkie liczebności prób i ograniczony okres obserwacji utrudniają jednak ocenę bezpieczeństwa długoterminowego. Analizowane wyniki stanowią podstawę do dalszych badań oraz długoterminowej obserwacji klinicznej, niezbędnych przed wprowadzeniem terapii zimną plazmą atmosferyczną do standardów postępowania w leczeniu ran przewlekłych.

Oświadczenia Autorzy deklarują brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana. Piśmiennictwo 1. Wilkinson H, Hardman M. Wound healing: cellular mechanisms and pathological outcomes. Open Biol 2020; 10: 200223. DOI: 10.1098/ rsob.200223. 2. Zhu X, Olsson MM, Bajpai R, Järbrink K, Tang WE, Car J. Health-related quality of life and chronic wound characteristics among patients with chronic wounds treated in primary care: A cross-sectional study in Singapore. Int Wound J 2022; 19: 1121–1132. DOI: 10.1111/iwj.13708. 3. Martinenko L, Olsson M, Bajpai R i wsp. Prevalence of chronic wounds in the general population: systematic review and meta-analysis of observational studies. Ann Epidemiol 2019; 29: 8–15. DOI: 10.1016/j.annepidem.2018.10.005. 4. Guest JF, Fuller GW, Vowden P. Cohort study evaluating the burden of wounds to the UK National Health Service in 2017/2018:

Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w gojeniu ran przewlekłych update from 2012/2013. BMJ Open 2020; 10: e045253. DOI: 10.1136/ bmjopen-2020-045253. 5. Sen CK. Human Wound and Its Burden: Updated 2022 Compendium of Estimates. Adv Wound Care (New Rochelle) 2023; 12: 657–670. DOI: 10.1089/wound.2023.0150. 6. Sen CK. Human Wound and Its Burden: Updated 2025 Compendium of Estimates. Adv Wound Care (New Rochelle) 2025; 14: 429–438. DOI: 10.1177/21621918251359554. 7. Raissi-Dehkordi N, Raissi-Dehkordi N, Ebrahimibagha M i wsp. Advancing chronic and acute wound healing with cold atmospheric plasma: cellular and molecular mechanisms, benefits, risks, and future directions. Front Med 2025; 12: 1527736. DOI: 10.3389/ fmed.2025.1527736. 8. Murali R, Evangelina R, Samuel JP i wsp. Cold atmospheric plasma (CAP) in wound healing: harnessing a dual-edged sword. Redox Exp Med 2024; 2024: e230026. DOI: 10.1530/REM-23-0026. 9. Sukhera J. Narrative Reviews: Flexible, Rigorous, and Practical. J Grad Med Educ 2022; 14: 414–417. DOI: 10.4300/JGME-D-22-00480.1. 10. Bernhardt T, Semmler ML, Schäfer M, Bekeschus S, Emmert S, Boeckmann L. Plasma medicine: applications of cold atmospheric pressure plasma in dermatology. Oxid Med Cell Longev 2019; 3873928. DOI: 10.1155/2019/3873928. 11. Domonkos M, Tichá P, Trejbal J, Demo P. Applications of cold atmospheric pressure plasma technology in medicine, agriculture and food industry. Appl Sci 2021; 11: 4809. DOI: 10.3390/app11114809. 12. Stańczyk B, Wiśniewski M. The promising potential of cold atmospheric plasma therapies. Plasma 2024; 7: 465–497. DOI: 10.3390/ plasma7020025. 13. Emmert S, van Welzen A, Masur K i wsp. Cold atmospheric pressure plasma for the treatment of acute and chronic wounds. Hautarzt 2020; 71: 855–862. DOI: 10.1007/s00105-020-04696-y. 14. Assadian O, Ousey KJ, Daeschlein G i wsp. Effects and safety of atmospheric low‐temperature plasma on bacterial reduction in chronic wounds and wound size reduction: A systematic review and meta-analysis. Int Wound J 2018; 16: 103–111. DOI: 10.1111/iwj.12999. 15. Laroussi M, Leipold F. Evaluation of the roles of reactive species, heat, and UV radiation in the inactivation of bacterial cells by air plasmas at atmospheric pressure. Int J Mass Spectrom 2004; 233: 81–86. DOI: 10.1016/j.ijms.2003.11.016. 16. Mohd Nasir N, Lee BK, Yap SS, Thong KL, Yap SL. Cold plasma inactivation of chronic wound bacteria. Arch Biochem Biophys 2016; 605: 76–85. DOI: 10.1016/j.abb.2016.03.033. 17. Maisch T, Shimizu T, Li YF, Heinlin J, Karrer S, Morfill G, Zimmermann JL. Decolonisation of MRSA, S. aureus and E. coli by cold-atmospheric plasma using a porcine skin model in vitro. PLoS One 2012; 7: e34610. DOI: 10.1371/journal.pone.0034610. 18. Wu PS, Wong TH, Hou CW i wsp. Cold atmospheric plasma jet promotes wound healing through CK2-coordinated PI3K/AKT and MAPK signaling pathways. Mol Cell Proteomics 2025; 24: 100962. DOI: 10.1016/j.mcpro.2025.100962. 19. Schmidt A, von Woedtke T, Weltmann KD, Bekeschus S. YAP/TAZ, beta-catenin, and TGF-β pathway activation in medical plasma-induced wound healing in diabetic mice J Adv Res 2025; 72: 387–400. DOI: 10.1016/j.jare.2024.07.004. 20. Das S, Mohapatra S, Kar S i wsp. Role of cold atmospheric plasma in microbial inactivation and the factors affecting its efficacy. Health Sci Rev 2022; 4: 100037. DOI: 10.1016/j.hsr.2022.100037. 21. Marches A, Clement E, Albérola G i wsp. Cold Atmospheric Plasma Jet Treatment Improves Human Keratinocyte Migration and Wound Closure Capacity without Causing Cellular Oxidative Stress. Int J Mol Sci 2022; 23: 10650. doi: 10.3390/ijms231810650. 22. Kisch T i wsp. Repetitive non-contact application of cold atmospheric pressure plasma improves skin regeneration and tissue revitalization after split-thickness skin grafting. Adv Wound Care 2018; 7: 453–460. DOI: 10.1089/wound.2017.0775. 23. Suschek CV, Opländer C. The application of cold atmospheric plasma in medicine: The potential role of nitric oxide in plasma-induced effects. Clin Plasma Med 2016; 4: 1–8. DOI: 10.1016/j.cpme.2015.11.001.

24. Schmidt A, Woedtke TV, Stenzel J i wsp. One year follow-up risk assessment in SKH-1 mice and wounds treated with an argon plasma jet. Int J Mol Sci 2017; 18: 868. DOI: 10.3390/ijms18040868. 25. Tan F, Wang Y, Zhang S, Shui R, Chen J. Plasma Dermatology: Skin Therapy Using Cold Atmospheric Plasma. Front Oncol 2022; 12: 918484. DOI: 10.3389/fonc.2022.918484. 26. Akbiyik A, Sari D, Ercan UK i wsp. The antimicrobial and tissue healing efficacy of the atmospheric pressure cold plasma on grade III infected pressure ulcer: randomized controlled in vivo experiment. J Appl Microbiol 2021; 131: 973–987. DOI: 10.1111/jam.14980. 27. Dijksteel GS, Ulrich MMW, Vlig M, Sobota A, Middelkoop E, Boekema BKHL. Safety and bactericidal efficacy of cold atmospheric plasma generated by a flexible surface Dielectric Barrier Discharge device against Pseudomonas aeruginosa in vitro and in vivo. Ann Clin Microbiol Antimicrob 2020; 19: 37. DOI: 10.1186/ s12941-020-00381-z. 28. Wu H, Liao JD, Pan SC, Shao PL, Wong TW, Lee H. Plasma Medicine in Wound Care. Adv Wound Care (New Rochelle) 2026; 15: 761–786. DOI: 10.1177/21621918251366631. 29. Isbary G, Morfill G, Schmidt HU i wsp. A first prospective randomized controlled trial to decrease bacterial load using cold atmospheric argon plasma on chronic wounds in patients. Br J Dermatol 2010; 163: 78–82. DOI: 10.1111/j.1365-2133.2010.09744.x. 30. Isbary G, Heinlin J, Shimizu T i wsp. Successful and safe use of 2 min cold atmospheric argon plasma in chronic wounds: results of a randomized controlled trial. Br J Dermatol 2012; 167: 404–410. DOI: 10.1111/j.1365-2133.2012.10923.x. 31. Brehmer F, Haenssle HA, Daeschlein G i wsp. Alleviation of chronic venous leg ulcers with a hand-held dielectric barrier discharge plasma generator (PlasmaDerm® VU-2010). J Eur Acad Dermatol Venereol 2015; 29: 148–155. DOI: 10.1111/jdv.12490. 32. Bakker O, Smits P, van Weersch C i wsp. Improved wound healing by direct cold atmospheric plasma once or twice a week: a randomized controlled trial on chronic venous leg ulcers. Adv Wound Care (New Rochelle) 2025; 14: 1–13. DOI: 10.1089/wound.2023.0196. 33. Stratmann B, Costea TC, Nolte C i wsp. Effect of cold atmospheric plasma therapy vs standard therapy placebo on wound healing in patients with diabetic foot ulcers: a randomized clinical trial. JAMA Network Open 2020; 3: e2010411. DOI: 10.1001/ jamanetworkopen.2020.10411. 34. Mirpour S, Fathollah S, Mansouri P i wsp. Cold atmospheric plasma as an effective method to treat diabetic foot ulcers: A randomized clinical trial. Sci Rep 2020; 10: 10440. DOI: 10.1038/ s41598-020-67232-x. 35. Samsavar S, Mahmoudi H, Shakouri R i wsp. The evaluation of efficacy of atmospheric pressure plasma in diabetic ulcers healing: a randomized clinical trial. Dermatol Ther 2021; 34: e15169. DOI: 10.1111/dth.15169. 36. Hassan W, Mustafa J, Hassan A, Yaeger L, Al-Busaidi IS. Cold Atmospheric Pressure Plasma in the Treatment of Diabetic Foot Ulcers: A Systematic Review. Int Wound J 2025; 22: e70517. DOI: 10.1111/ iwj.70517. 37. Shokri B. In vivo study of non-invasive effects of non-thermal plasma in pressure ulcer treatment. Sci Rep 2018; 8: 5621. DOI: 10.1038/ s41598-018-24049-z. 38. Bolgeo T, Maconi A, Gardalini M i wsp. The role of cold atmospheric plasma in wound healing processes in critically ill patients. J Pers Med 2023; 13: 736. DOI: 10.3390/jpm13050736. 39. Strohal R, Dietrich S, Mittlböck M, Hämmerle G. Chronic wounds treated with cold atmospheric plasmajet versus best practice wound dressings: a multicenter, randomized, non-inferiority trial. Sci Rep 2022; 12: 3645. DOI: 10.1038/s41598-022-07333-x. 40. Abu Rached N, Kley S, Storck M, Meyer T, Stücker M. Cold plasma therapy in chronic wounds- a multicenter, randomized controlled clinical trial (POWER study): preliminary results. J Clin Med 2023; 12: 5121. DOI: 10.3390/jcm12155121. 41. Krishna S. Plasma-activated liquid (PAL) in wound care- review of mechanisms and applications. Process Biochem 2022; 112: 112–123. DOI: 10.1016/j.procbio.2021.11.017.

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 76-85

Praca przeglądowa | Review paper

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.134

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce w perspektywie tworzenia pielęgniarstwa zaawansowanej praktyki Review of wound management provided independently by nurses in Poland as a step towards Advanced Practice Nursing Anna Szumska Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Torakochirurgii, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie, Polska

Streszczenie Koncepcja powstania i rozwoju pielęgniarstwa zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nursing – APN) w Polsce w zakresie leczenia ran trudno gojących się jest bezdyskusyjna w środowisku medycznym. W pielęgniarstwie polskim leczenie ran zawsze zajmowało szczególne miejsce. Celem niniejszej pracy jest analiza dotychczasowych uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce jako warunków wyjściowych do tworzenia APN w tym obszarze. Od 30 lat istnieją w Polsce regulacje prawne w zakresie samodzielności leczenia ran przez pielęgniarki. Kompetencje formalne z biegiem lat ulegały zmianom i modyfikacjom służącym dostosowaniu ich do legislacji. Były one realizowane głównie na gruncie kształcenia podyplomowego i warunkowane treściami, jakie były zawarte w programach kształcenia. Występuje mnogość ścieżek zawodowych, dzięki którym możliwe było i jest osiągnięcie samodzielnych kompetencji. Poglądowa analiza własna na podstawie polskich raportów wykazała, że szacunkowo łącznie 66% pielęgniarek czynnych zawodowo w 2023 r. uprawnionych było do samodzielnego leczenia ran. Uprawnienia te są powszechnie występującymi w praktyce, co czyni je rodzajem z zakresu standardowych świadczeń pielęgniarskich. Jednocześnie samodzielność ta posiada długą i ugruntowaną pozycję, a jej przeniesienie na szczebel APN stanowiłoby naturalny proces dostosowania do aktualnej wiedzy medycznej i państwowych rozwiązań organizacyjnych w tym zakresie. Słowa kluczowe: pielęgniarka, leczenie ran, samodzielność, pielęgniarka zaawansowanej praktyki, kompetencje.

Adres do korespondencji Anna Szumska, Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Torakochirurgii, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy, ul. Szaserów 128, 04-141 Warszawa, e-mail: aszumska6@wp.pl Nadesłano: 10.01.2026; Zaakceptowano: 13.04.2026

Abstract The medical community universally accepts the concept of introducing and developing Advanced Practice Nursing (APN) in Poland, specifically in hard-to-heal wound treatment. In Polish nursing, wound treatment has always held a special place. This paper analyses the current conditions of wound management provided independently by nurses in Poland, as the starting point for the implementation of APN in this area of healthcare. Legal regulations governing independent wound management by nurses have been in place in Poland for 30 years. Over time, the formal standards for nursing competences have been modified and adjusted to be consistent with the legislation. They are implemented mainly in postgraduate education settings and reflect the nursing curricula. There are multiple career paths to acquire the competences of an independent nurse practitioner. This review based on Polish reports revealed that an estimated 66% of nurses working in 2023 were entitled to deliver wound management independently. These competences are common in clinical practice, and they have become a kind of standard nursing service. The transfer of this long, well-established independent practice to the APN level would be a natural adaptation to the current state of medical knowledge and organisational solutions in this area of public healthcare. Key words: nurse, wound management, independence, advanced practice nurse, competencies.

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce

Wprowadzenie Pielęgniarka zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nurse – APN) charakteryzuje się integracją i zastosowaniem szerokiego zakresu wiedzy teoretycznej i praktyki opartej na dowodach. Zaawansowana praktyka pielęgniarska to dziedzina pielęgniarstwa, która poszerza zakres uprawnień zawodowych pielęgniarek. Pielęgniarka zaawansowanej praktyki zdobywa wiedzę na poziomie eksperckim i posiada umiejętność podejmowania złożonych decyzji oraz kompetencje kliniczne. Podkreśla się, że kompetencje APN muszą wykraczać poza zakres kompetencji pielęgniarki ogólnej lub specjalistki. Cechuje ją rozszerzony i pogłębiony zakres autonomii pozwalający na prowadzenie własnego panelu pacjentów na poziomie zaawansowanym, a także umiejętność integrowania wiedzy z badań naukowych, edukacji, przywództwa i zarządzania klinicznego [1]. W Polsce wdrożenie koncepcji APN w zakresie ran trudno gojących się i przewlekłych rozpoczęło się w 2013 r. poprzez utworzenie w Szpitalu Specjalistycznym w Wejherowie pierwszego stanowiska APN w zakresie leczenia ran przewlekłych i odleżyn. Jednak dotychczas nie nastąpiły zmiany legislacyjne, mimo że środowisko medyczne wyraźnie wyraża taką potrzebę. W 2024 r. został opublikowany projekt pilotażu APN w zakresie leczenia ran opracowany przez Zespół roboczy przy Polskim Towarzystwie Pielęgniarskim ds. APN w zakresie leczenia ran i przetok [2]. Porozumienie na rzecz Profesjonalnej Terapii Ran w wydanym w 2025 r. dokumencie również wyraziło potrzebę rozwoju kompetencji pielęgniarek, w ramach zaawansowanej praktyki, przez zwiększenie zakresu czynności, które pielęgniarki mogą wykonywać samodzielnie [3]. Jednocześnie 1 kwietnia 2025 r. powołany został przez Ministra Zdrowia w Polsce Zespół do spraw określenia obszarów, w tym czynności zawodowych, w których może być realizowana zaawansowana praktyka pielęgniarek [4]. Koncepcja powstania i rozwoju APN w Polsce, w zakresie leczenia ran trudno gojących się, jest bezdyskusyjna w środowisku medycznym. W pielęgniarstwie polskim leczenie ran zawsze zajmowało szczególne miejsce. Dlatego też celem niniejszej pracy jest analiza dotychczasowych uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce jako warunków wyjściowych do tworzenia APN w tym obszarze.

Rys historyczny W Polsce zawód pielęgniarki jest zawodem samodzielnym zaledwie od 30 lat, mimo że pierwsza © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

ustawa o zawodzie została ogłoszona w 1935 r. Po raz pierwszy polskim pielęgniarkom samodzielność nadano na mocy ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z 5 lipca 1996 r. i rozporządzeniem wykonawczym do tej ustawy z dnia 2 września 1997 r. Już wtedy podkreślono, że leczenie ran przez pielęgniarki stanowi istotny aspekt samodzielności zawodowej [5–8]. Zgodnie z § 1 ust. 3 lit. h) oraz i) wspomnianego Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie zakresu i rodzaju świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych, wykonywanych przez pielęgniarkę samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego, oraz zakresu i rodzaju takich świadczeń wykonywanych przez położną samodzielnie, polska pielęgniarka została uprawniona do udzielania świadczeń leczniczych obejmujących dobór sposobów i opatrywanie oparzeń, ran, odleżyn (do III stopnia włącznie) oraz przetok, a także zdejmowania szwów, pod warunkiem odbycia kursu specjalistycznego [8]. Rozporządzenie to nadało pielęgniarkom również m.in.: samodzielność w zakresie: prowadzenia poradnictwa w zakresie samoopieki w życiu z chorobą i niepełnosprawnością w stosunku do człowieka chorego i jego rodziny; prowadzenia poradnictwa w zakresie żywienia dorosłych i dzieci; pielęgnacji skóry i błon śluzowych z zastosowaniem środków farmaceutycznych i materiałów medycznych; wykonywania badania fizykalnego, pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa; kierowania na badania diagnostyczne i/lub pobierania materiałów do badań diagnostycznych, pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa (krew, mocz, kał, plwocina); następnie kierowania na badania i/ lub pobierania materiałów do badań bakteriologicznych (mocz, kał, plwocina, wymazy z nosa, gardła i narządów płciowych i inne wydzieliny), pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa; oceny stopnia i powierzchni oparzeń oraz podjęcia działań leczniczych w ramach pomocy przedlekarskiej, pod warunkiem odbycia kursu specjalistycznego; ustalania diety w żywieniu ludzi chorych w oparciu o obowiązujące w tym zakresie wytyczne. Jednocześnie prawodawca w tamtym czasie zwrócił uwagę, że pielęgniarka przy podejmowaniu czynności związanych z samodzielnym wykonywaniem zawodu nie powinna wykraczać poza swoje umiejętności zawodowe, a w szczególności podejmować czynności wymagających umiejętności zawodowych uzyskiwanych w drodze doskonalenia zawodowego w odpowiedniej formie kształcenia podyplomowego [8]. 77

Szumska A.

Rozporządzenie z 1997 r. jest historycznym aktem prawnym, jednak z uwagi na zawarte treści wartym przytoczenia, ponieważ pokazuje, w jakim kierunku już od dawna zmierza pielęgniarstwo w Polsce. Autor celowo przytoczył wybrane zapisy rozporządzenia, które w jego opinii miały istotne znaczenie w zakresie samodzielności w kompleksowym leczeniu ran. W zasadzie już pierwszy akt prawny nadawał pielęgniarkom w Polsce istotne narzędzia do samodzielnego leczenia ran pod warunkiem ukończenia odpowiednich form kształcenia podyplomowego. Wart podkreślenia jest dodatkowy warunek, o którym rozporządzenie mówiło wprost, że pielęgniarka przy podejmowaniu czynności związanych z samodzielnym wykonywaniem świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych nie powinna wykraczać poza swoje umiejętności zawodowe. Treść rozporządzenia dotycząca samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki została zmieniona dopiero w 2017 r. i obowiązuje obecnie. Zapis mówi o uprawnieniu do samodzielnego doboru sposobów leczenia ran, jeżeli pielęgniarka ukończyła kurs specjalistyczny lub kurs kwalifikacyjny, lub posiada tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, jeżeli program kursu lub specjalizacji obejmował treści kształcenia z tego zakresu, lub posiada tytuł magistra pielęgniarstwa [9]. Po raz pierwszy zatem pojawiła się samodzielność pielęgniarek nadana ukończeniem studiów drugiego stopnia na poziomie magisterskim. Likwidacja liceów medycznych nastąpiła w 1997 r. Stało się to na mocy europejskiego porozumienia o kształceniu pielęgniarek i położnych, który zakładał przyjęcie kandydatów do szkół pielęgniarskich po ukończeniu przynajmniej 10-letniego wykształcenia ogólnego oraz realizację programu kształcenia pielęgniarek w wymiarze minimum 4600 godzin nauki pielęgniarstwa podstawowego [10, 11]. Jednocześnie od 2000 r. likwidowano także szkoły pomaturalne. Z początkiem 2000 r. w większości uczelni w kraju kształcenie zawodowe pielęgniarek zostało dostosowane do europejskich standardów, a forma edukacji usytuowana była na poziomie studiów wyższych [12]. Zmiany kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w Polsce miały na celu dostosowanie systemu kształcenia do wymogów Unii Europejskiej, która dokonana została regulacją ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym oraz ustawą z 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych. Postanowienia ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z 5 lipca 1996 r. w zakresie szkolnictwa wyższego 78

weszły w życie 23 marca 2001 r., natomiast przepisy dotyczące akredytacji uczelni obowiązują od 2002 r. [13]. W 2004 r. obowiązywał już system boloński, czyli kształcenie pielęgniarek i położnych wyłącznie na uczelniach medycznych i w szkołach wyższych w ramach licencjatu i magisterium. Deklaracja Bolońska miała na celu m.in. dalszy rozwój studiów dwustopniowych oraz upowszechnienie punktowego systemu rozliczania osiągnięć studentów (ECTS) [13].

Studia licencjackie i magisterskie Pierwszym wydanym standardem nauczania dla zawodu pielęgniarki był standard zawarty w załączniku nr 48 dla rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18 kwietnia 2002 r. [14]. Kolejna zmiana nastąpiła w 2007 r., kiedy to w załączniku 80 na poziomie studiów pierwszego stopnia pojawił się zapis w treściach kształcenia przedmiotu chirurgii i pielęgniarstwa chirurgicznego: urazy narządu ruchu: rany, stłuczenia, złamania, skręcenia – przyczyny, metody postępowania diagnostyczno-terapeutycznego; pielęgnowanie chorego po urazach mechanicznych i termicznych. Natomiast w efektach kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozpoznawania urazów narządu ruchu; zaopatrywania ran [15]. Od 2012 r. standard regulowany był rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa. Na mocy rozporządzenia z 2012 r. nastąpiła ważna zmiana w kształceniu pielęgniarek, która nadawała uprawnienia do prowadzenia wywiadu i badania przedmiotowego każdej pielęgniarce, która ukończyła studia na poziomie licencjackim według powyższego standardu. Ponadto w ww. standardzie kształcenia wyszczególnione były efekty kształcenia z zakresu opieki pielęgniarskiej nad chorym z przetoką jelitową oraz pielęgnowanie pacjenta z ranami przewlekłymi. Założone efekty kształcenia na poziomie studiów drugiego stopnia w zakresie wiedzy wskazywały, że student: zna patofizjologię oraz zasady postępowania w leczeniu najczęściej występujących przewlekłych ran: odmrożeń, owrzodzenia żylnego, owrzodzenia niedokrwiennego, odleżyn, zespołu stopy cukrzycowej, powikłanej rany urazowej; różnicuje metody nieoperacyjnego i operacyjnego leczenia przewlekłych ran, w tym wyjaśnia rolę hiperbarii tlenowej (HBOT) oraz terapii podciśnieniowej (NPWT) w tym procesie; zna strefy histopatologiczne urazu termicznego, kwalifikację ran oparzeniowych, składowe leczenia © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce

ciężkiego oparzenia oraz zasady profilaktyki, rozpoznawania i leczenia zakażonej rany oparzeniowej; charakteryzuje rodzaje pourazowych ubytków tkankowych oraz stosowanych zabiegów z dziedziny chirurgii rekonstrukcyjno-plastycznej; charakteryzuje profesjonalną opiekę pielęgniarską nad chorym z przetoką jelitową. Natomiast w zakresie umiejętności student: ocenia i klasyfikuje przewlekłe rany, aplikuje środki stosowane w miejscowym leczeniu ran; kontroluje efekty hiperbarii tlenowej oraz podciśnieniowego leczenia ran; stosuje wysokospecjalistyczne interwencje w opiece nad chorym z rozległym i głębokim oparzeniem; uczy pacjentów z przetoką jelitową profilaktyki powikłań oraz doboru rodzaju sprzętu stomijnego [16]. Kolejną ważną zmianę w kształceniu przeddyplomowym przyniosła nowelizacja rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 11 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa. Aktem tym zostały nadane pielęgniarkom uprawnienia do wypisywania recept w ramach kontynuacji lekarskiej na studiach pierwszego stopnia oraz samodzielnej ordynacji leków w ramach studiów magisterskich. Standardy kształcenia dla kierunków pielęgniarstwo określone w rozporządzeniu miały zastosowanie do kształcenia, począwszy od cyklu kształcenia rozpoczynającego się w roku akademickim 2016/2017 – w przypadku studiów pierwszego stopnia, oraz 2017/2018 – w przypadku studiów drugiego stopnia [17]. Ponowna nowelizacja rozporządzenia nastąpiła w 2019 r. Zakładała ona umożliwienie organizacji procesu kształcenia na studiach drugiego stopnia w sposób umożliwiający studentom będącym absolwentami studiów pierwszego stopnia, którzy rozpoczęli kształcenie przed rokiem akademickim 2016/2017 uzupełnienia luki programowej w zakresie wystawiania recept na leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyroby medyczne, niezbędne do kontynuacji leczenia w ramach realizacji zleceń lekarskich, jeżeli absolwent nie uzupełnił kształcenia w tym zakresie poprzez ukończenie kursu specjalistycznego. W ww. rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego zmianie uległy też zapisy efektów kształcenia w zakresie leczenia ran na drugim stopniu studiów. Otrzymały one następujące brzmienie: w zakresie wiedzy absolwent zna i rozumie: metody oceny ran przewlekłych i ich klasyfikację; nowoczesne metody terapii i rolę hiperbarii tlenowej oraz terapii © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

podciśnieniowej w procesie leczenia najczęściej występujących ran przewlekłych, w szczególności owrzodzeń żylnych, owrzodzeń niedokrwiennych, odleżyn, odmrożeń, zespołu stopy cukrzycowej; zasady doboru opatrunków w leczeniu ran przewlekłych; zasady przygotowania pacjenta i jego rodziny w zakresie profilaktyki występowania ran oraz ich powikłań; zasady oceny funkcjonowania przetoki jelitowej i moczowej oraz ich powikłań; zasady przygotowania pacjenta z przetoką jelitową i moczową oraz jego rodziny do samoobserwacji i samoopieki oraz zasady doboru sprzętu stomijnego i jego refundacji. W zakresie umiejętności: oceniać i klasyfikować rany przewlekłe; dobierać opatrunki z uwzględnieniem rodzaju i stanu rany; przygotowywać pacjenta i jego rodzinę do profilaktyki, samokontroli i pielęgnacji rany; stosować nowoczesne techniki pielęgnacji przetok jelitowych i moczowych; przygotowywać pacjenta ze stomią do samoopieki i zapewniać doradztwo w doborze sprzętu stomijnego [18].

Standard kształcenia na kierunku pielęgniarstwo Aktualnie obowiązujący standard kształcenia na kierunku pielęgniarstwo został ustanowiony rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego 10 października 2024 r., zmieniając rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego. W części 2. Szczegółowe efekty uczenia się, punkcie B Zaawansowana praktyka pielęgniarska dla studiów drugiego stopnia zawiera przedmiot rany przewlekłe i przetoki (leczenie ran, kompresjoterapia, opieka nad pacjentem z przetoką jelitową i moczową). W zakresie wiedzy absolwent powinien znać i rozumieć: • czynniki ryzyka, patomechanizm zaburzenia gojenia ran, klasyfikację i kliniczne metody oceny ran niegojących się oraz postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne zachowawcze i zabiegowe; • zasady stosowania hiperbarii tlenowej, terapii podciśnieniowej, larw i biochirurgii w leczeniu owrzodzeń żylnych i niedokrwiennych, odleżyn, odmrożeń i zespołu stopy cukrzycowej; • współczesne koncepcje miejscowego leczenia rany niegojącej się, w tym rodzaje lawaseptyków, antyseptyków i opatrunków oraz zasady ich doboru i refundacji, zasady ogólnego leczenia ran niegojących się oraz metody wspomagające proces gojenia ran; 79

Szumska A.

•

zasady posługiwania się podstawowymi narzędziami chirurgicznymi w procesie opracowywania i leczenia rany; • zasady edukacji i przygotowania pacjenta, jego rodziny lub opiekuna w zakresie profilaktyki występowania ran, ich powikłań oraz pielęgnacji ran niegojących się; • zastosowanie kompresjoterapii profilaktycznej i leczniczej w chorobach układu żylnego i limfatycznego; • zasady oceny funkcjonowania przetoki jelitowej i moczowej oraz ich powikłań, w tym zasady postępowania w powikłaniach miejscowych; • zasady przygotowania pacjenta z przetoką jelitową i moczową, jego rodziny lub opiekuna do opieki nad pacjentem, zasady doboru sprzętu stomijnego i jego refundacji oraz zasady stałej i kompleksowej opieki nad pacjentem z przetoką. W zakresie umiejętności absolwent potrafi: • rozpoznać czynniki ryzyka zaburzające proces gojenia ran oraz sklasyfikować i klinicznie ocenić rany niegojące się; • samodzielnie dobrać do rodzaju i stanu rany metody leczenia rany oraz nowoczesne opatrunki; • stosować podciśnienie i terapię larwami w leczeniu ran przewlekłych; • usunąć martwicę z rany, wykorzystując narzędzia chirurgiczne; • doradzać członkom zespołu interprofesjonalnego w zakresie profilaktyki ran i ich nowoczesnego leczenia; • rozpoznać powikłania rany; • założyć paski do zamykania ran; • wykonać diagnostykę rany odleżynowej, owrzodzenia nowotworowego, oparzenia, odmrożenia, rany urazowej powierzchownej, owrzodzenia kończyn dolnych i zespołu stopy cukrzycowej; • dokonać pomiaru wskaźnika kostka–ramię, paluch–ramię oraz zaburzenia czucia i zinterpretować ich wyniki; • rozpoznać zmiany skórne na stopie oraz schorzenia paznokcia u pacjenta z cukrzycą; • rozróżniać i usuwać nagniotki, modzele oraz pielęgnować skórę stóp wokół rany u pacjenta z cukrzycą; • przygotować pacjenta do profilaktyki, samokontroli i pielęgnacji rany oraz ogólnego postępowania wspomagającego proces gojenia ran oraz jego rodzinę lub opiekuna do opieki nad pacjentem w tym zakresie; • przeprowadzić diagnostykę kwalifikującą chorego do kompresjoterapii; 80

•

stosować kompresjoterapię profilaktyczną w profilaktyce pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowej oraz stosować kompresjoterapię leczniczą w chorobach układu żylnego i limfatycznego; pobrać materiał biologiczny z rany do badania bakteriologicznego i innych badań, w tym badania mykologicznego i wirusologicznego; wyznaczyć miejsca wyłonienia przetoki jelitowej i moczowej, oceniać ich funkcjonowanie oraz stosować nowoczesne techniki pielęgnacji; dobrać sprzęt i środki do zaopatrzenia przetoki jelitowej i moczowej oraz doradzać pacjentowi, jego rodzinie lub opiekunowi w zakresie refundacji i doboru tego sprzętu i tych środków oraz w zakresie możliwości wsparcia społecznego; przygotować pacjenta, jego rodzinę lub opiekuna do postępowania w przypadku wystąpienia powikłań dermatologicznych i chirurgicznych przetoki jelitowej i moczowej; wykonać irygację przetoki jelitowej (kolostomii) [19].

Kształcenie przed- i podyplomowe Od czasów uzyskania samodzielności w zakresie leczenia ran w Polsce równolegle istniały dwa systemy nabywania kompetencji formalnych do udzielania samodzielnie określonych świadczeń zdrowotnych. Jest to system kształcenia przeddyplomowego, którego zadaniem jest uzyskanie tytułu pielęgniarki i który jest osiągalny na poziomie studiów licencjackich. Drugi system to kształcenie podyplomowe, do którego można zaliczyć studia drugiego stopnia, czyli magisterskie na kierunku pielęgniarstwo, oraz kursy specjalistyczne, kursy kwalifikacyjne, a także szkolenie specjalizacyjne, którego ukończenie i zdanie egzaminu państwowego upoważnia do posługiwania się tytułem specjalisty w określonej dziedzinie pielęgniarstwa [20, 21]. Do 2017 r. w zakresie kursów podyplomowych i szkoleń specjalizacyjnych treści kształcenia były dostosowywane i korespondowały w zakresie leczenia ran z rozporządzeniem w sprawie zakresu i rodzaju świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych, wykonywanych przez pielęgniarkę samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego.

Kształcenie podyplomowe – kurs specjalistyczny W 1999 r. powstał pierwszy program kursu specjalistycznego Leczenie ran dla pielęgniarek i do 2015 r. zawierał te same treści, tj. leczenie odleżyn, oparzeń i przetok. W 2015 r. moduły kursu rozszerzono o rany © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce

w zespole stopy cukrzycowej i rany nowotworowe, a zrezygnowano z modułu oparzenia, co miało na celu dostosowanie kursu do programu Kompleksowe leczenie ran przewlekłych (KPLR-1) [6]. Kolejna ewaluacja kursu związana była ze zmianami zapisów w rozporządzeniu Ministra Zdrowia dotyczącym samodzielności pielęgniarek, który w 2017 r. został powiązany z treściami kształcenia podyplomowego i nadał uprawnienia magistrom pielęgniarstwa [9]. Nowy program kursu Leczenie ran dla pielęgniarek został podpisany przez Ministra Zdrowia dnia 07.12.2018 r. i zaczął obowiązywać po 14 dniach od podpisania. Jego treści zostały dostosowane do ówcześnie obowiązującego standardu kształcenia na studiach pielęgniarskich drugiego stopnia, a także treści zawartych w szkoleniu specjalizacyjnym w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego. Dlatego też program rozszerzono o moduł Oparzenia, odmrożenia, rana urazowa powikłana. Obecnie jest nadal obowiązującym programem i zawiera następujący wykaz świadczeń zdrowotnych, do których jest uprawniona pielęgniarka po ukończeniu kursu specjalistycznego Leczenie ran dla pielęgniarek: • dobór sposobów leczenia ran w zależności od fazy gojenia się ran; • pobranie materiału biologicznego z rany do badania bakteriologicznego i innych np. grzybów i wirusów; • wykonanie i interpretacja wskaźnika kostka–ramię oraz paluch–ramię; • usuwanie szwów z rany oraz zakładanie steriistripów; • badanie tętna na tętnicach kończyn górnych i dolnych; • zastosowanie kompresjoterapii; • wykonanie i interpretacja badań zaburzeń czucia przy użyciu monofilamentu, tip-termu i kamertonu; • wykonanie i interpretacja pomiaru głębokości i planimetrii rany; • stosowanie terapii podciśnieniowej w leczeniu ran powierzchownych; • edukacja chorego i rodziny w zakresie profilaktyki i leczenia ran przewlekłych [22]. Jednocześnie pielęgniarki, które nie posiadały tytułu magistra lub specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, miały i nadal mają możliwość uzupełnienia wymaganych kompetencji także poprzez ukończenie kursu Opieka nad pacjentem ze stomią jelitową dla pielęgniarek według programu zatwierdzonego przez Ministra Zdrowia 19 sierpnia 2015 r. [23], również w zakresie wywiadu i badania fizykalnego poprzez © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

ukończenie kursu specjalistycznego od końca 2016 r. [24]. Pielęgniarki mają także możliwość uzupełnienia swoich kompetencji w zakresie ordynowania i wypisywania recept odpowiednio po ukończeniu kursu Ordynowanie leków i wypisywanie recept dla pielęgniarek i położnych część. I w zakresie samodzielnej ordynacji oraz część. II w zakresie kontynuacji zleceń lekarskich [25].

Kształcenie podyplomowe – szkolenie specjalizacyjne Odrębnym uprawnieniem do samodzielności w leczeniu ran jest uzyskanie tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa. Aby rozpocząć szkolenie specjalizacyjne, wymagany obecnie jest 2-letni staż zawodowy. Ścieżka ta jest otwarta zarówno dla absolwentów liceów medycznych, studium zawodowego, jak i licencjatów oraz magistrów pielęgniarstwa [20]. W zakresie zaopatrywania różnych rodzajów ran kompetencje można nabyć poprzez uzyskanie tytułu specjalisty w kilku dziedzinach szkoleń specjalizacyjnych [5]. Najszerszy zakres treści z leczenia ran zawarty jest w programie szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego. Zawiera on jednostki modułowe: Rany i zakażenia w chirurgii; Ocena tętnic i żył; Pielęgnowanie pacjenta z raną odleżynową; Pielęgnowanie pacjenta z raną w przebiegu choroby nowotworowej; Pielęgnowanie chorego z raną pooperacyjną; Stomia jelitowa; Pielęgnowanie pacjenta z owrzodzeniem żylnym kończyny dolnej; Pielęgnowanie pacjenta z tętniczą raną owrzodzeniową; Zespół stopy cukrzycowej; Specyfika opieki nad dzieckiem oparzonym [26].

Wykorzystanie ścieżek kształcenia podyplomowego Powyżej przedstawiony rys historyczny kształcenia w zakresie samodzielności w leczeniu ran obrazuje mnogość ścieżek zawodowych, dzięki którym możliwe było i jest osiągnięcie samodzielnych kompetencji do leczenia ran w Polsce. W zasadzie mimo różnych poziomów wykształcenia przeddyplomowego system kształcenia podyplomowego nie zamykał drogi do aktualizacji swojej wiedzy i kompetencji w leczeniu ran, a przez to możliwości nadążania za zmieniającym się stanem prawnym. Warunkiem było i jest wypełnianie zawodowego obowiązku zawartego w ustawie branżowej o którym mówi art. 61. 1. Pielęgniarka i położna mają obowiązek stałego aktualizowania swojej wiedzy i umiejętności zawodowych oraz prawo do doskonalenia zawodowego w różnych rodzajach kształcenia podyplomowego [20]. 81

Szumska A.

Dane statystyczne kształcenia pielęgniarek w Polsce obrazują, że pielęgniarki chętnie korzystały z różnych form kształcenia. Jak wynika ze statystyk, łącznie od 2002 r. do 2015 r., czyli według ramowego programu kształcenia, tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego uzyskało 7039 pielęgniarek. Kolejnych 13 614 pielęgniarek ukończyło tę specjalizację według programu szczegółowego, którego treści z zakresu leczenia ran przytoczono powyżej. Łącznie tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego posiadało w 2025 r. 20 653 polskich pielęgniarek [27]. Oznacza to, że pielęgniarki, które ukończyły szkolenie specjalizacyjne według programu ramowego, nabyły uprawnienia do leczenia ran tylko wtedy, gdy organizator zawarł w procesie kształcenia treści z tego zakresu. Jednocześnie ograniczenie uprawnień w zakresie wykonywania poszczególnych świadczeń zdrowotnych w samodzielnym leczeniu ran nie wpływa na mocy przepisów przejściowych na ograniczenie posługiwania się tytułem specjalisty i jest ono utrzymane i równorzędne. Na podstawie § 39. 1. rozporządzenia Ministra Zdrowia z 30 września 2016 r. w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych dyplomy i zaświadczenia wydane na podstawie dotychczasowych przepisów zachowują ważność [21]. W okresie od 2001 r. do 2018 r. kurs specjalistyczny Leczenie ran dla pielęgniarek ukończyło 28 031 osób [6, 27]. Natomiast obecnie obowiązujący program kształcenia kursu Leczenie ran do końca 2024 r. ukończyło 11 890 pielęgniarek [27]. Według danych z Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP) od 2016 r., czyli od czasu obowiązywania programów szczegółowych, których treści nie podlegały modyfikacjom organizatora, a program musiał być ściśle realizowany według programów zatwierdzanych przez Ministra Zdrowia. W tym okresie kurs specjalistyczny Opieka nad pacjentem ze stomią jelitową ukończyło 721 pielęgniarek (oraz 686 program ramowy), kurs Wywiad i badanie fizykalne ukończyło 51 359 pielęgniarek, a kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część I – 17 310 pielęgniarek i kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część II – 5732 pielęgniarek w Polsce do końca 2024 r. [27]. Ostatni opublikowany raport o stanie pielęgniarstwa i położnictwa w Polsce Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych pochodzi z maja 2023 r. Według danych z Centralnego Rejestru Pielęgniarek i Położnych (stan na styczeń 2023 r.) w Polsce zarejestrowanych było 315 670 pielęgniarek. Z raportu wynika, że 74% zarejestrowanych pielęgniarek było czynnych zawodowo, tj. ok. 233 596. Blisko 2/3 pielęgniarek 82

w wieku między 31 a 40 lat posiada tytuł magistra pielęgniarstwa, a osoby z wykształceniem średnim medycznym dominowały w grupie pielęgniarek w wieku powyżej 60 lat. Udział pielęgniarek posiadających wykształcenie na poziomie magisterskim wahał się między 25% w województwie lubuskim a 57% w łódzkim i świętokrzyskim, średnia dla całego kraju wyniosła 39,43%. Autorzy raportu podkreślają, że są to dane szacunkowe i mogą być obarczone błędem metodologicznym [28]. Niemniej obecnie dynamika uzyskiwania wykształcenia na poziomie pielęgniarskich studiów magisterskich zdecydowanie wzrasta i jest determinowana ustawą z dnia 26 maja 2022 r. o zmianie ustawy o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych oraz niektórych innych ustaw, co realnie wpływa na wysokość zarobków w branży medycznej [29]. Aby lepiej zobrazować strukturę uprawnień pielęgniarek w Polsce w zakresie samodzielnego leczenia ran na podstawie aktualnych przepisów prawa, autor dokonał szacunkowych wyliczeń, które przedstawia poniżej. Metoda obarczona jest błędami, które wynikają z braku rzetelnych danych źródłowych, jednak w opinii autora wnoszą ogólny pogląd na sytuację w przedmiotowym zagadnieniu. Analiza własna wykazała, że w 2023 r.: • 39,43% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł magistra pielęgniarstwa; • 7% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego; • 4% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego realizowanego według programu szczegółowego; • 12% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Leczenie ran dla pielęgniarek według nieobowiązujących programów kształcenia; • 4% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony obecnie obowiązujący kurs Leczenie ran dla pielęgniarek; • 0,55% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Opieka nad pacjentem ze stomią; • 21% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Wywiad i badanie fizykalne; • 7% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część I. Należy zaznaczyć, że uprawnienia w zakresie wykonywania wywiadu i badania fizykalnego oraz © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce

ordynowania leków i wypisywania recept pielęgniarki nabywają również w toku akademickim. Wywiad i badanie fizykalne od naboru 2012/2013 na poziomie licencjata, a samodzielnej ordynacji leków i wypisywania recept od naboru 2017/2018 na poziomie magisterskim, co oznacza, że przedstawione powyżej dane nie odzwierciedlają faktycznej liczny pielęgniarek posiadających kompetencje formalne do wykonywania ww. świadczeń zdrowotnych. Ich odsetek jest zatem niedoszacowany z uwagi na brak danych w obszarze struktury absolwentów uczelni wyższych na kierunku pielęgniarstwo. Sumując powyższe szacunkowe dane w zakresie uprawnień do samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki, uzyskujemy takie kompetencje łącznie u ok. 47% pielęgniarek w 2023 r. w zakresie obecnie obowiązujących programów kształcenia podyplomowego. Autor zaznacza, że pielęgniarka jednoczasowo może posiadać ukończone wszystkie możliwe formy kształcenia tj. posiadać tytuł magistra pielęgniarstwa, tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego oraz ukończony kurs Leczenie ran. Ponieważ takie dane nie są dostępne, analiza ma wymiar czysto szacunkowy i oparty na dostępnych izolowanych danych. Niemniej w przypadku zsumowania wszystkich form kształcenia (z programami ramowymi), łącznie uzyskujemy wynik 66% pielęgniarek czynnych zawodowo w 2023 r. uprawnionych do samodzielnego leczenia ran.

zasadne byłoby powołanie nowej formy kształcenia zarezerwowanego dla APN w Polsce, takiej jak np. studia podyplomowe i/lub zawarunkowanie tej roli dla osób posiadających stopień naukowy doktora. Inną propozycją jest wymagany 5-letni staż zawodowy w przedmiotowym zakresie i aktualne zatrudnienie zgodne z dziedziną leczenia ran i przetok. Model APN w opiece nad ranami najbardziej jest widoczny w Australii, co może stanowić wzorzec dla pielęgniarstwa polskiego. Według australijskiego raportu 2024/2025 zarejestrowanych było 3194 Nurse Practitioners, które stanowiły 0,64% wszystkich pielęgniarek zarejestrowanych w Australii [31]. W światowym pielęgniarstwie APN ma długą tradycję i bogate doświadczenie, z którego powinno korzystać pielęgniarstwo polskie. Jednocześnie założenia i cechy APN są elastyczne i otwarte, aby uwzględnić różnice między krajami w zakresie systemów opieki zdrowotnej, mechanizmów regulacyjnych i systemów kształcenia pielęgniarek [1].

Podsumowanie

Autorka deklaruje brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana.

Szacunkowa analiza własna wykazała, że dotychczasowy system kształcenia pielęgniarek w Polsce w zakresie samodzielnego leczenia ran nie spełnia kryteriów i założeń APN. Uprawnienia te są powszechnie występującymi w praktyce, co czyni je rodzajem z zakresu standardowych świadczeń pielęgniarskich. Dlatego też powstają postulaty stworzenia nowej formy ścieżki uzyskiwania kompetencji APN w Polsce. Wprowadzenie praktyki APN w zakresie leczenia ran i przetok na grunt polski w pierwszym zakresie wymaga wprowadzenia zmian legislacyjnych, które wyraźnie odgraniczą zakres kompetencyjny APN. Dobrym wzorem w tym zakresie są uprawnienia pielęgniarek systemu w Państwowym Ratownictwie Medycznym, gdzie jasno uprawnienia nadawane są pielęgniarkom tylko w przypadku aktualnego zatrudnienia w systemie [9, 30]. Jednocześnie wysoki poziom kształcenia polskich pielęgniarek stawia je na tle innych państw w sytuacji, gdzie poziom zarezerwowany dla APN (minimum magister) jest kształceniem powszechnym w Polsce. Dlatego też © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Wnioski Samodzielność w leczeniu ran w polskim pielęgniarstwie również posiada długą i ugruntowaną pozycję, a jej przeniesienie na szczebel APN stanowiłoby naturalny proces dostosowania do aktualnej wiedzy medycznej i państwowych rozwiązań organizacyjnych w tym zakresie.

Oświadczenia

Piśmiennictwo 1. Wytyczne dotyczące zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej 2020. Dostępne na: https://nipip.pl/apn/ (dostęp: 4.01.2026 r.). 2. Wieczorek-Wójcik B, Kowalska K, Leyk-Kolańczak M i wsp. Działania na rzecz rozwoju pielęgniarki zaawansowanej praktyki w Polsce – projekt pilotażu APN w zakresie leczenia ran i przetok. Leczenie Ran 2024; 21: 92–97. DOI: 10.60075/lr.v21i3.77. 3. Banasiewicz T, Mrozikiewicz-Rakowska B, Lipiński P i wsp. Porozumienie na rzecz Profesjonalnej Terapii Ran ranypodkontrola.pl Leczenie Ran 2024; 22: 22–45. 4. Zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2025 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw określenia obszarów, w tym czynności zawodowych, w których może być realizowana zaawansowana praktyka pielęgniarek (Dz. Urz. Min. Zdr. 2025.26). 5. Szumska A. Legal conditions of wound care by nurses in Poland. Pielęg Chir Angiol 2020; 14: 47–52. 6. Szumska A, Chachurska M, Królak M, Domańska I. The estimated level of protection provided by qualified nurses for patients suffering from chronic wounds in Poland in 2016. Pielęg Chir Angiol 2018; 12: 105–110. 7. Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. 1996 nr 91 poz. 410) 8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 2 września 1997 r. (Dz. U. nr 116 poz. 750).

Szumska A. 9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych samodzielnie przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz.U. z 2017 r. poz. 497). 10. Europejskie Porozumienie w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, sporządzone w Strasburgu dnia 25 października 1967 r. (Dz.U. 1996 nr 83 poz. 384) 11. Oświadczenie rządowe z dnia 22 marca 1996 r. w sprawie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Europejskiego porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, sporządzonego w Strasburgu dnia 25 października 1967 r. (Dz. U. 1996 nr 83 poz. 385) 12. Slosorz T. Kształcenie zawodowe pielęgniarek w ujęciu historycznym. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2017; 4: 298–304. 13. Zdziebło K. Polskie pielęgniarki i położne wobec obecnych i przyszłych wyzwań procesu bolońskiego. Studia Medyczne Akademii Świętokrzyskiej Kielce 2007; 7: 63–74. 14. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie określenia standardów nauczania dla poszczególnych kierunków studiów i poziomów kształcenia. (Dz. U. 2002 nr 116 poz. 1004). 15. Załącznik nr 80 Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz. U. 2007 nr 164 poz. 1166). 16. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa (Dz. U. 2012 poz. 631). 17. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 11 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa (Dz. U. Dz.U. 2016 poz. 1332). 18. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz. U. 2019 poz. 1573).

19. Rozporządzenie Ministra Nauki z dnia 10 października 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz. U. 2024 poz. 1514). 20. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. 2011 Nr 174 poz. 1039 z późń. zm.). 21. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 września 2016 r. w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych (Dz.U. 2016 poz. 1761). 22. Program kursu specjalistycznego leczenie ran dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych Warszawa 2018. 23. Program kursu specjalistycznego opieka nad pacjentem ze stomią jelitową dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017. 24. Program kursu specjalistycznego wywiad i badanie fizykalne dla pielęgniarek i położnych Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017. 25. Program kursu specjalistycznego ordynowanie leków i wypisywanie recept dla pielęgniarek i położnych. Część I i II. Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017. 26. Program szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2022. 27. CMPK. Opracowania i analizy. Dostępne na: https://www.cmkp.edu. pl/ksztalcenie/biuro-ksztalcenia-podyplomowego-pielegniarek-i-poloznych/ksztalcenie/opracowania-i-analizy (dostęp: 3.01.2026 r.). 28. Raport o stanie pielęgniarstwa i położnictwa w Polsce Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych maj 2023. Dostępne na: https://nipip. pl/raporty/ (dostęp: 3.01.2026 r.). 29. Ustawa z dnia 26 maja 2022 r. o zmianie ustawy o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2022 poz. 1352). 30. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. Dz.U. 2025 poz. 91). 31. Nursing and midwifery in 2024/2025 Nursing and Midwifery Board Ahpra. Dostępne na: https://www.nursingmidwiferyboard.gov.au/ News/Annual-report.aspx (dostęp: 4.01.2026 r.).

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 85-92

Case report | Opis przypadku

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.162

The use of split-thickness skin graft in the treatment of an atypical wound Weronika Krakowiak

1,2

, Agnieszka Lipińska

, Gabriela Luba

1 Department of Wound Management, ARGO Medical Center in Lodz, Poland 2 Maria Skłodowska-Curie Provincial Specialist Hospital in Zgierz, Poland

, Przemysław Lipiński

Address for correspondence Gabriela Luba, Department of Wound Management, ARGO Medical Center, 27/29 Dr. Seweryna Sterlinga St., 90-212 Lodz, Poland, e-mail: lubagabriela@gmail.com Received: 14.05.2026; Accepted: 10.08.2026

Abstract Introduction: Atypical wounds represent a heterogeneous

group of ulcers characterized by unusual morphology, atypical location, lack of response to standard therapies, or pain disproportionate to wound size. Establishing an accurate diagnosis that considers the underlying etiology poses a significant clinical challenge and is essential for implementing appropriate treatment, often integrating local, systemic, and surgical approaches. Aim of the study: To present the diagnosis and treatment process of atypical wounds using a split-thickness skin graft combined with negative-pressure wound therapy (NPWT). Case report: A case study methodology was employed in this study. The study design based on the CARE guidelines. The present case study describes a 55-year-old female patient with chronic venous insufficiency, class III obesity, and arterial hypertension, who presented with bilateral lower extremity wounds associated with severe pain. Despite the

Introduction Atypical wounds are a heterogeneous group of skin lesions that account for approximately 20% of all non-healing wounds [1]. Their etiology differs from the diabetic, venous, arterial, neuropathic and pressure-related mechanisms that underlie the classic non-healing wound. They typically show an unusual histological pattern, morphology or location, cause pain out of proportion to the size of the ulcer and fail to respond to standard treatment such as compression, optimal topical therapy and offloading of the limb [1, 2]. Recognized causes include inflammatory, neoplastic, infectious and drug-induced processes, as well as systemic disease, most often autoimmune or hematological [2, 3]. Establishing the diagnosis therefore requires a comprehensive clinical assessment, supplemented where indicated by laboratory

initiation of appropriate local therapy, including hydrocolloid dressings and compression therapy, progression of the lesions and the development of satellite wounds were observed. Following the introduction of oral prednisone at a dose of 60 mg/day, inflammation subsided and wound healing improved. To accelerate healing, a split-thickness skin graft was performed. Subsequently, the wound was secured with NPWT with 80 mmHg, resulting in successful graft integration and complete epithelialization in the subsequent weeks. Conclusions: In patients with atypical wounds, particularly those with comorbidities affecting microcirculation, consideration of an inflammatory etiology and early initiation of immunosuppressive therapy is crucial. The combination of glucocorticosteroids, split-thickness skin graft, and NPWT may constitute an effective therapeutic strategy in cases refractory to standard management. Key words: compression therapy, negative pressure wound therapy, leg ulcer, atypical wound.

tests, biopsy of the wound edge and imaging such as Doppler ultrasound or radiography. An atypical etiology should be suspected, and biopsy considered, whenever a wound shows no improvement after 12 weeks of appropriate standard treatment [1, 2, 4]. Because of the diversity of their etiology and presentation, atypical wounds are difficult to treat: management must rest on an accurate diagnosis and combine well-chosen topical therapy with treatment of the underlying cause. Systemic therapy is often required, including immunosuppression for inflammatory or autoimmune lesions, oncological treatment for malignant ulcers and antimicrobial therapy for wounds of infectious etiology. Optimizing nutritional status and managing comorbidities are equally essential to healing. Adjunctive therapies that promote neoepithelialization, including negative pressure

W. Krakowiak, A. Lipińska, G. Luba, P. Lipiński

wound therapy (NPWT), hyperbaric oxygen, growth factors, laser therapy and electrical stimulation, are widely used [1, 2, 5, 6], whereas bioengineering approaches based on gene therapy, 3D printing, stem cells and nanotechnology are currently the subject of ongoing research [3]. When conservative measures fail or the tissue defect is extensive, surgery may be indicated. Split-thickness skin grafting (STSG), a mainstay of reconstructive surgery, provides rapid wound coverage, stimulates healing, and is well established in the treatment of atypical wounds [1, 7]. We report the case of a 55-year-old woman with chronic venous insufficiency, class III obesity (BMI 41.0 kg/m2) and long-standing arterial hypertension. Her atypical leg wound was managed with systemic glucocorticosteroids, STSG and NPWT.

Material and methods This single-patient case report was prepared in accordance with the CARE guidelines [8]. We describe a 55-year-old woman with progressive, painful lower-limb wounds and multiple comorbidities: chronic venous insufficiency, class III obesity and arterial hypertension. Management combined debridement of necrotic tissue with STSG and NPWT. The patient was under the care of an outpatient wound clinic from March to May 2025. Initial diagnostic evaluation comprised history and physical examination supplemented by Doppler ultrasound of the lower limbs. Wounds were assessed with the RYB system [9], and venous disease was staged using the CEAP classification [10]. Care followed the TIMERS framework and consisted of advanced wound dressings, light compression (class 1/18–21 mmHg), debridement of necrotic tissue and pain management [11]. The wound was reassessed at every follow-up visit using the TILI score, which showed no evidence of infection [12]. When the ulcers showed no improvement, biopsy of the wound edge for histopathological examination was proposed, but the patient declined. Systemic glucocorticosteroids were therefore added, and foam dressings were used topically. After informed consent had been obtained, an autologous STSG was performed and secured with NPWT. Topical treatment, oral glucocorticosteroids and pain management were continued, and the corticosteroid dose was reduced stepwise as the wound improved, until it was withdrawn completely. Approval was obtained from the head of the clinic, and the patient provided informed consent for publication of this case report and accompanying photographs. The study was conducted in accordance 86

with the Declaration of Helsinki [13]. The course of treatment is summarized in Figure 1.

Case report A 55-year-old woman presented to the wound care clinic in early March 2025 with ulcers on both lower limbs. She reported that similar lesions had first appeared in January 2025 and had initially healed spontaneously. In the weeks before presentation, however, the wounds had shown no sign of healing, the surrounding skin had deteriorated and the ulcerated area had progressively enlarged. She described severe pain in and around the wounds. Her medical history included chronic venous insufficiency, long-standing arterial hypertension and class III obesity. She had undergone surgery for varicose veins of the right lower limb several years earlier, but no operative records were available. Arterial Doppler ultrasound of the lower limbs showed no hemodynamically significant disease, and the ankle-brachial index (ABI) was 1.05 bilaterally, confirming adequate arterail perfussion and allowing the safe aplication of compression therapy. Venous imaging demonstrated extensive neovascularization in the right groin and bilateral great saphenous vein incompetence. The left lower limb was classified as CEAP C4 Ep AS235 PR (the ulcer was not of venous origin, and the code C6 was therefore not applied). First visit, March 7, 2025 Examination showed symmetrical bilateral edema of the lower limbs, with pulses palpable bilaterally. Two wounds, measuring 30 × 40 mm and 20 × 20 mm, were present above the lateral malleolus of the left lower limb. Both were covered by hard, dry eschar, neither was exuding, and the necrosis was incompletely demarcated. The surrounding skin was erythematous, with inflammatory changes extending approximately 50 mm beyond the wound margins. Small ulcers up to 25 mm across, together with scars from similar lesions that had healed previously, were present on both lower limbs (Figs. 2 and 3). Because demarcation was incomplete and the risk of bleeding high, sharp debridement was deferred. In line with the TIMERS framework, hydrocolloid dressings were applied to establish a moist wound environment and light compression (class 1/18–21 mmHg) was introduced. Pain management was also prescribed [5, 11].

The use of split-thickness skin graft in the treatment of an atypical wound

Ulcers of the lateral aspect of the left lower limb Black wound according to RYB: filled with hard, dry necrosis

Mar 7, 2025

Hydrocolloid dressings, light compression therapy, introduction of analgesic treatment

Red-yellow wound according to RYB: bright red granulation tissue with a decreasing amount of yellow fibrin

Mar 11, 2025

Debridement, foam dressings, continuation of light compression therapy and analgesic treatment

Red-yellow wound according to RYB: bright red granulation tissue with a decreasing amount of yellow fibrin

Mar 20, 2025

Addition of immunosuppressive and anti-inflammatory therapy with oral prednisone 60 mg/day

Red wound according to RYB: mature, bright red granulation tissue with visible epithelialization of the edges

Mar 24, 2025

Continuation of the local and oral treatment implemented to date

Red wound according to RYB: glistening, bright red granulation tissue with visible epithelialization

Apr 1, 2025

Continuation of local treatment and of oral treatment with gradual reduction of the prednisone dose

Red wound according to RYB: wound bed filled with grafted tissue of pale pink color

Apr 12, 2025

Red wound according to RYB: islands of epithelialization present on the graft surface and active marginal epithelialization

Apr 18, 2025

Pink wound according to RYB: almost complete epithelial coverage

Apr 30, 2025

Continuation of the local and oral treatment implemented to date

Pink wound according to RYB: wounds fully covered with mature epidermis

May 5, 2025

Continuation of light compression therapy

Split-thickness skin graft and securing of the wound with negative pressure wound therapy Discontinuation of negative pressure wound therapy; continuation of prednisone treatment and of local treatment with foam dressings and compression therapy of low compression strength

Healing of the atypical wounds Figure 1. Timeline of the treatment course. Wounds are classified according to the RYB system [9].

Figure 2. Wounds at the first visit. Ulcers on the lateral side of the left lower leg showing incomplete demarcation of the necrotic tissue. Two ulcerated areas are visible on the lateral

Figure 3. Wounds at the first visit. Multiple small ulcers of va-

side of the left lower leg: a larger lesion measuring approxima-

rying size are present on the feet, containing necrotic tissue

tely 30 × 40 mm and a smaller one approximately 20 × 20 mm.

and fibrin (black-yellow on the RYB scale) [9]. The dorsum

Both are black wounds on the RYB scale, entirely covered

of the foot shows advanced trophic changes with extensive

by hard, dry necrosis [9]. The larger defect shows marked

brown hemosiderin staining, alongside scars from similar

undermining of its edges, indicating involvement of the sub-

lesions that had healed previously.

cutaneous tissue. Extensive confluent erythema and edema of the adjacent healthy skin surround both lesions, confirming a well-established inflammatory process around the wounds. © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

W. Krakowiak, A. Lipińska, G. Luba, P. Lipiński

Second visit, March 11, 2025 Under the hydrocolloid dressings the dry necrosis demarcated and was removed by sharp debridement. The wounds had nevertheless enlarged, new satellite lesions had appeared and the surrounding inflammation persisted (Fig. 4). Dressings were changed to foam and the remaining treatment was continued unchanged.

Figure 4. Appearance of the ulcers on the lateral side of the left lower leg after sharp debridement. Appearance after sharp debridement of the dry necrosis, which had first been demarcated under hydrocolloid dressings. The enlarged defects show bright red granulation tissue with a moderate amount of yellow fibrin (red-yellow on the RYB scale) [9]. New satellite lesions have appeared and extensive inflammation of the surrounding skin persists. Because of the exudate, dressings were changed to foam.

Third visit, March 20, 2025 There was no response to topical treatment: periwound inflammation persisted, the ulcer beds had deepened and the satellite lesions had enlarged (Fig. 5). Pain remained severe. Given the clinical course and the atypical appearance of the wounds, vasculitis was suspected, and biopsy was planned to confirm or exclude this diagnosis. Where vasculitis is suspected the specimen must be sufficiently large, taking in the ulcer edge and, crucially, skin and subcutaneous tissue beyond the wound margin. Once the procedure had been explained, the patient declined it, fearing that the procedure would increase her pain. Immunosuppressive and anti-inflammatory treatment with oral prednisone 60 mg daily was therefore started, to be given for 10 days and then gradually reduced. Topical treatment according to TIMERS and compression were maintained [11]. Fourth visit, March 24, 2025 By the fourth day of prednisone the wounds had improved locally: the inflammation was settling and the satellite lesions had begun to heal (Fig. 6). No new lesions had appeared and pain had decreased markedly. Treatment was continued unchanged. By day 11 of prednisone the inflammation had resolved and the satellite lesions were healing well. The main wounds had also improved since the previous visit, showing healthy granulation tissue and early epithelialization (Fig. 7). The patient reported that her

Figure 6. Resolving inflammation. By the fourth day of prednisone Figure 5. Ulcer of the left lower leg with persistent inflamma-

there was a clear therapeutic response and local improvement.

tion of the surrounding tissues. Intense inflammation persists

Both ulcer beds are dominated by mature, bright red granulation

around both wounds, with extensive confluent erythema

tissue (red on the RYB scale) and the edges show advanced epithe-

and edema of the skin. The wound edges are raised and the

lialization [9]. Inflammation of the surrounding skin was resolving,

surrounding skin is warm and tense. This appearance called

no new lesions were forming and the satellite wounds had healed,

for continued compression and topical treatment according

accompanied by a marked reduction in pain. Topical treatment

to TIMERS in order to control exudate and reduce the inflam-

based on the TIMERS framework and regular compression were

matory signs in the subcutaneous tissues. Prednisone was

maintained throughout, optimizing the wound environment and

added at this point [11].

supporting the repair initiated by systemic treatment [11].

The use of split-thickness skin graft in the treatment of an atypical wound

Figure 7. Granulating wound considered for autologous

Figure 8. Appearance of the wounds after autologous STSG.

STSG. Inflammation of the surrounding skin has resolved

The wounds after skin grafting performed in the outpatient

completely and the satellite lesions have healed. Both main

clinic. The graft was harvested from the ipsilateral thigh

wounds are filled with healthy, glistening, bright red granu-

with a skin graft knife, meshed by hand and laid over both

lation tissue (red on the RYB scale) [9]. The wound edges are

ulcer beds. On the RYB scale the wound bed is now entirely

flat, with epithelialization clearly advancing. The patient re-

covered by pale pink grafted tissue (red type), which provi-

ported that her pain had resolved completely. As repair was

des a scaffold for further epithelialization [9]. The grafts lie

now stable, the prednisone dose was reduced while regular

in close contact with the granulation bed. Immediately after

compression and topical treatment based on the TIMERS

this photograph was taken, the wounds were secured with

framework were continued to keep the wound bed optimally

an Avelle NPWT dressing at a continuous negative pressure

moist [11].

of 80 mmHg to stabilize the graft and reduce exudate. The donor site was covered with a hydrogel dressing.

pain had resolved completely. The prednisone dose was reduced and topical treatment was maintained. The patient was considered for STSG, which was scheduled for the following visit. Sixth visit, April 12, 2025 On day 23 of prednisone, once the inflammation had settled, an STSG was performed in the outpatient clinic. The graft was harvested from the ipsilateral thigh with a skin graft knife; a dermatome was not used. The graft was then meshed by hand, laid over the two adjacent wounds and secured with an Avelle NPWT dressing at a continuous negative pressure of 80 mmHg (Fig. 8). The donor site was covered with a hydrogel dressing. Seventh visit, April 18, 2025 On day 29 of prednisone and day 6 after STSG, the graft showed satisfactory integration, with no signs of infection (Fig. 9). The NPWT dressing was removed. Prednisone was continued at a reduced dose, together with foam dressings and low-compression bandaging. Eighth visit, April 30, 2025 On day 41 of prednisone and day 18 after STSG, the graft had integrated completely and the wounds were almost fully epithelialized, with no inflammation in the wounds or the surrounding skin (Fig. 10). Advanced dressings and compression were continued, and prednisone was reduced further as planned until complete withdrawal.

Figure 9. Graft integration on day 6 after STSG and day 29 of prednisone treatment. The wounds after removal of NPWT. The autologous STSG had integrated satisfactorily: the grafts are stable, well perfused and closely adherent to the wound bed (red on the RYB scale) [9]. There were no signs of local infection, excessive exudate or periwound inflammation. Well-developed islands of epithelium are visible on the graft surface, with active epithelialization at the margins. In view of this favorable course, prednisone was continued at a reduced dose, together with foam dressings and low-compression bandaging to protect the new tissue and stabilize the microcirculation.

Ninth visit, May 5, 2025 Two months after presentation and 23 days after STSG the wounds were almost completely healed (Fig. 11). Light compression was maintained. At the 3-month follow-up after the completion of treatment anf full prednisone withdrawal, the scars remained stable with no signs of wound recurrence or local inflammation. The patient continued regular

W. Krakowiak, A. Lipińska, G. Luba, P. Lipiński

Figure 10. Successful graft take on day 18 after STSG and day 41 of prednisone treatment. The graft has integrated completely and remains stable, and new epidermis covers almost

Figure 11. Wounds almost completely healed. The defects

the whole surface of both wounds (pink/epithelial on the RYB

have almost completely healed, and the wound surface is ful-

scale) [9]. There was no exudate, no sign of infection and no in-

ly covered by mature epidermis (pink on the RYB scale) [9].

flammation in the wounds or the surrounding tissues. The skin

Stable, normally pigmented scars without hypertrophy are

shows no trophic changes and the border between the graft

visible at the sites of the original ulcers. Inflammation and

and the edges of the original defects is no longer clearly de-

edema of the surrounding tissues have resolved completely,

marcated. Advanced dressings and regular compression were

and the adjacent skin shows a normal epidermal barrier with

continued to stabilize the scar and protect the new epidermis.

only faint post-inflammatory pigmentation.

prophylactic compression therapy with using class 1 (28–21 mmHg) compression garments with good tolerance.

followed systemic corticosteroid therapy provides indirect support for this hypothesis [1, 2, 5, 15]. However, without histopathological confirmation, the diagnosis of vasculitis remains presumptive, and this is the principal limitation of the present report. The differential diagnosis of an atypical leg ulcer also includes pyoderma gangrenosum, Martorell hypertensive ischemic ulcer and other inflammatory, vaso-occlusive, infectious and neoplastic causes, all of which may have a similar clinical presentation [16, 17]. Because these conditions differ substantially in their management, a deep incisional biopsy taking in the wound edge together with the adjacent skin and subcutaneous tissue remains the decisive diagnostic step. Without it, as in this case, these diagnoses cannot be reliably distinguished. Glucocorticosteroids suppress the influx of inflammatory cells and can therefore improve the wound substantially and relieve pain, as was observed in this patient. At the same time, they restrain fibroblast proliferation and impair collagen synthesis and angiogenesis, weakening granulation and tissue repair. Glucocorticosteroids are therefore best given in short courses at adequately high doses, long enough to bring an excessive inflammatory response under control and create conditions in which healing can proceed. Proliferation can then be stimulated by advanced

Discussion In this patient, chronic venous insufficiency due to great saphenous incompetence and class III obesity acted together to raise hydrostatic pressure in the veins of the lower leg and promote local inflammation. The appearance of the wounds, and above all the dry necrosis, nevertheless pointed to a second mechanism involving local tissue ischemia. Treatment initially followed the standard approach to venous leg ulceration, with compression and appropriate dressings [1, 2, 5, 14]. Compression reduces edema, thereby limiting inflammation, and improves microcirculatory flow, while advanced dressings keep the wound bed moist and assist autolytic cleansing. Despite this, the ulcers deteriorated and the inflammation did not settle as expected. Wound progression, new satellite lesions and disproportionate pain together suggested an atypical cause, with an excessive inflammatory response that predominated over the venous mechanism. Collectively, these features raised the suspicion of vasculitis, which could not be verified histologically because the patient declined biopsy. The marked improvement that

The use of split-thickness skin graft in the treatment of an atypical wound

techniques such as skin grafting or NPWT [1, 18, 19]. In this patient, prednisone was accordingly started at 60 mg daily to gain rapid control of inflammation before any reconstructive procedure and was reduced stepwise as she improved. This approach is consistent with reports that in ulcers of inflammatory origin surgical coverage should be undertaken only after the inflammatory phase has been suppressed by immunosuppressive treatment [20]. Once it has adhered, an STSG promotes healing by integrating and neovascularizing, closing the wound rapidly, accelerating re-epithelialization and restoring barrier function. NPWT supports graft take by immobilizing the graft, removing exudate, preventing shear and fluid collection, and improving perfusion. A continuous negative pressure of 80 mmHg was chosen because it stabilizes the graft and clears exudate while remaining within the range considered safe for graft perfusion. The dressing was left in place for the first week after STSG and removed on day 6. This covers the period of greatest vulnerability to shear and fluid collection, during which revascularization takes place [20]. The value of NPWT as an adjunctive therapy to STSG in atypical wounds nevertheless requires further study [6, 7, 20–25]. This case illustrates how topical and systemic treatment, combined with reconstructive surgery, can succeed in a patient with an atypical wound of complex etiology and significant comorbidity such as obesity and venous insufficiency.

Conclusions In clinically atypical wounds, particularly when risk factors such as obesity and chronic venous insufficiency coexist, a broad diagnostic approach is essential and complex etiologies, including inflammatory conditions such as vasculitis, must be considered. Early suspicion of an atypical etiology appears to be decisive. Once an ulcer shows no improvement with properly conducted standard treatment, this suspicion avoids prolonging ineffective treatment and allows causative treatment to begin before the defect enlarges further. Whenever such an etiology is suspected, histopathological confirmation should be sought, since without it the diagnosis remains presumptive. Glucocorticosteroids may be central to treatment when a wound is accompanied by inflammation. STSG and NPWT can likewise be effective in chronic wounds, particularly where the microcirculation is compromised and inflammation is present. This case also

shows that management must be individualized: the choice and sequence of systemic, topical and reconstructive measures should be matched to the dominant pathomechanism, the phase of healing and the patient’s comorbidities.

Disclosures The authors declare no conflict of interest. This paper did not receive external funding. Approval of the Bioethics Committee was not required. References 1. Isoherranen K, O’Brien JJ, Barker J, et al. Atypical wounds: best clinical practice and challenges. J Wound Care 2019; 28 (Suppl 6): S1–S92. DOI: 10.12968/jowc.2019.28.Sup6.S1. 2. Janowska A, Dini V, Oranges T, Iannone M, Loggini B, Romanelli M. Atypical ulcers: diagnosis and management. Clin Interv Aging. 2019; 14: 2137–2143. DOI: 10.2147/CIA.S231896. 3. Talukdar S, Medhi J, Barbhuiya PA, Chakrabarti S. Complementary approaches and advanced technologies in ameliorating rate of wound healing. Int J Pharm 2025; 682: 125910. DOI: 10.1016/j. ijpharm.2025.125910. 4. Mooij MC, Huisman LC. Chronic leg ulcer: does a patient always get a correct diagnosis and adequate treatment? Phlebology 2016; 31 (1 Suppl): 68–73. DOI: 10.1177/0268355516632436. 5. Becker SL, Kody S, Fett NM, Hines A, Alavi A, Ortega-Loayza AG. Approach to the atypical wound. Am J Clin Dermatol 2024; 25: 559–584. DOI: 10.1007/s40257-024-00865-0. 6. Dong J, Qing C, Song F, Wang X, Lu S, Tian M. Potential molecular mechanisms of negative pressure in promoting wound healing. Int Wound J 2020; 17: 1428–1438. DOI: 10.1111/iwj.13423. 7. Suoniemi L, Salmi T, Huhtala H, Kaartinen I, Kiiski J, Kimpimäki T. The role of split-thickness skin grafting in the treatment of vasculitic and pyoderma gangrenosum ulcers in a multidisciplinary wound centre. Int Wound J 2024; 21: e14943. DOI: 10.1111/iwj.14943. 8. Gagnier JJ, Kienle G, Altman DG, Moher D, Sox H, Riley D; CARE Group. The CARE guidelines: consensus-based clinical case report guideline development. J Clin Epidemiol 2014; 67: 46–51. DOI: 10.1016/j.jclinepi.2013.08.003. 9. Cuzzell JZ. The new RYB color code. Am J Nurs 1988; 88: 1342–1346. 10. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord 2020; 8: 342–352. DOI: 10.1016/j.jvsv.2019.12.075. 11. Atkin L, Bućko Z, Conde Montero E, et al. Implementing TIMERS: the race against hard-to-heal wounds. J Wound Care 2019; 28 (Suppl 3a): S1–S50. DOI: 10.12968/jowc.2019.28.Sup3a.S1. 12. Dissemond J, Gerber V, Lobmann R, et al. Therapeutic index for local infections score (TILI): a new diagnostic tool. J Wound Care 2020; 29: 720–726. DOI: 10.12968/jowc.2020.29.12.720. 13. World Medical Association. Declaration of Helsinki: ethical principles for medical research involving human subjects. https://www.wma. net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki-ethical-principles-for-medical-research-involving-human-subjects/ (Access: 15.06.2025). 14. Alam W, Hasson J, Reed M. Clinical approach to chronic wound management in older adults. J Am Geriatr Soc 2021; 69: 2327–2334. DOI: 10.1111/jgs.17177. 15. Castro-Ferreira R, Cardoso R, Leite-Moreira A, Mansilha A. The role of endothelial dysfunction and inflammation in chronic venous disease. Ann Vasc Surg 2018; 46: 380–393. DOI: 10.1016/j.avsg.2017.06.131. 16. Dissemond J, Placke JM, Moelleken M, Kröger K. The differential diagnosis of leg ulcers. Dtsch Arztebl Int 2024; 121: 733–739. DOI: 10.3238/arztebl.m2024.0133.

W. Krakowiak, A. Lipińska, G. Luba, P. Lipiński 17. Falanga V, Isseroff RR, Soulika AM, et al. Chronic wounds. Nat Rev Dis Primers 2022; 8: 50. DOI: 10.1038/s41572-022-00377-3. 18. Appoo A, Christensen BL, Somayaji R. Examining the association between immunosuppressants and wound healing: a narrative review. Adv Skin Wound Care 2024; 37: 261–267. DOI: 10.1097/ ASW.0000000000000127. 19. Dissemond J, Romanelli M. Inflammatory skin diseases and wounds. Br J Dermatol 2022; 187: 167–177. DOI: 10.1111/bjd.21619. 20. Eisendle K, Thuile T, Deluca J, Pichler M. Surgical treatment of pyoderma gangrenosum with negative pressure wound therapy and skin grafting, including xenografts: personal experience and comprehensive review on 161 cases. Adv Wound Care (New Rochelle) 2020; 9: 405–425. DOI: 10.1089/wound.2020.1160. 21. Nishimura M, Mizutani K, Yokota N, et al. Treatment strategy for pyoderma gangrenosum: skin grafting with immunosuppressive drugs. J Clin Med 2022; 11: 6924. DOI: 10.3390/jcm11236924.

22. Conde Montero E, Guisado Muñoz S, Pérez Jerónimo L, et al. Martorell hypertensive ischemic ulcer successfully treated with punch skin grafting. Wounds 2018; 30: E9–E12. 23. Gamel M, Gael M, Bursztejn AC. Skin graft bolstered by negative pressure therapy in chronic wounds: a systematic review. J Eur Acad Dermatol Venereol 2025. DOI: 10.1111/jdv.20808. 24. Millán-Reyes MJ, Afanador-Restrepo DF, Carcelén-Fraile MDC, et al. Reducing infections and improving healing in complex wounds: a systematic review and meta-analysis. J Clin Med 2025; 14: 3237. DOI: 10.3390/jcm14093237. 25. Boryczko J, Strzałko B, Bazaliński D. The use of split-thickness skin grafts and negative pressure wound therapy in the treatment of lower limb frostbite. Leczenie Ran 2025; 22: 115–121. DOI: 10.60075/ lr.v22.i3.112.

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 93-99

Opis przypadku | Case report

DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v23i2.143

Zaawansowana praktyka pielęgniarska w leczeniu ran w Polsce – możliwości i ograniczenia na podstawie opisu przypadku pacjentki z rozdarciem skóry Pursuing advanced nursing practice wound care in Poland – skin tears: a case study Katarzyna Kowalska Paulina Mościcka 4

1, 2, 3

, Katarzyna Cierzniakowska

raktyka Pielęgniarska – Katarzyna Kowalska, Polska P Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Opolu, Polska 3 Centrum Medyczne Alfamedica w Częstochowie, Polska 4 Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska 1

Adres do korespondencji Paulina Mościcka, Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum, ul. Łukasiewicza 1, 85-821 Bydgoszcz, e-mail: moscicka76@op.pl

Streszczenie Rozdarcia skóry (skin tears – ST) są definiowane jako rany pourazowe spowodowane siłami mechanicznymi. Celem pracy było zaprezentowanie skutecznej terapii powikłanego ST. Zastosowano metodę studium przypadku, w którym przedstawiono przebieg leczenia powikłanego, przewlekłego uszkodzenia skóry kończyny dolnej, powstałego w następstwie urazu u 71-letniej pacjentki z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Proces terapeutyczny obejmował leczenie miejscowe, ogólne oraz współpracę interdyscyplinarną. Przebieg terapii wykazał zarówno skuteczne gojenie ran u pacjentki, jak również ograniczenia prawne w zakresie kompetencji pielęgniarskich, wymagające konsultacji lekarskich w celu ordynacji leków, modyfikacji farmakoterapii oraz realizacji procedur, które w innych systemach ochrony zdrowia są wykonywane samodzielnie przez Advanced Practice Nursing (APN). Generowało to opóźnienia terapeutyczne oraz dodatkowe obciążenia systemowe. Przedstawiony przypadek wskazuje na kliniczną i organizacyjną zasadność wdrożenia w Polsce modelu APN w leczeniu ran. Model ten mógłby usprawnić proces decyzyjny, zwiększyć dostępność pacjentów do skutecznego leczenia miejscowego, skrócić czas gojenia ran oraz poprawić ciągłość i jakość opieki nad osobami z ranami przewlekłymi. Słowa kluczowe: zaawansowana praktyka pielęgniarska, leczenie ran, rozdarcie skóry.

Nadesłano: 17.03.2026; Zaakceptowano: 6.07.2026

Abstract Skin tears (ST) are defined as post-traumatic wounds caused by mechanical forces. This study aimed to present effective treatment for complicated skin tears. A case study approach was used to describe the treatment of complicated, chronic skin damage to the lower limb, resulting from trauma in a 71-year-old patient with rheumatoid arthritis. The therapeutic process included local and systemic treatment, as well as interdisciplinary collaboration. The treatment demonstrated both effective wound healing in the patient and legal limitations on nursing competence, requiring medical consultations to prescribe medications, modify pharmacotherapy, and implement procedures that, in other healthcare systems, are performed independently by Advanced Practice Nursing (APN). This generated therapeutic delays and additional systemic burden. The presented case demonstrates the clinical and organizational justification for implementing the APN model for wound care in Poland. This model could streamline decision-making, increase patient access to effective local treatments, shorten wound healing times, and improve the continuity and quality of care for people with chronic wounds. Key words: Advanced Nurse Practice, wound treatment, skin tears.

Kowalska K., Cierzniakowska K., Mościcka P.

Wstęp

Cel pracy

Transformacja zawodu pielęgniarki jako zawodu profesjonalnego była procesem długotrwałym. Od połowy XIX wieku rozwój samoregulacji i tożsamości zawodowej wzmacniał jego pozycję w opiece zdrowotnej [1]. Jednocześnie koncepcja praktyki opartej na dowodach naukowych (evidence based medicine – EBM), która obejmuje systematyczne wykorzystywanie najlepszego dostępnego dowodu naukowego w decyzjach klinicznych, stała się dziś podstawowym elementem edukacji i praktyki pielęgniarskiej [2]. Lata 70. i 80. ubiegłego stulecia charakteryzują się rosnącym znaczeniem autonomii klinicznej, badań naukowych, co przyczyniło się do transformacji pielęgniarstwa w dyscyplinę kliniczną opartą na wiedzy i dowodach [3]. Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Pielęgniarek (European Federation of Nurses Associations – EFN) pielęgniarstwo, poza realizacją zleceń lekarskich, coraz częściej obejmuje role przywódcze, funkcjonuje w modelu zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej (Advanced Practice Nursing – APN) oraz uczestniczy w podejmowaniu złożonych decyzji klinicznych w zespołach terapeutycznych, przy zachowaniu priorytetu bezpieczeństwa świadczeń zdrowotnych [4]. W Polsce rozwój pielęgniarstwa w obszarze leczenia ran przewlekłych stanowi istotny kierunek profesjonalizacji zawodu i jest obecny w debacie eksperckiej zarówno w publikacjach medycznych, jak i podczas konferencji i warsztatów interdyscyplinarnych [5]. Wprowadzenie APN w leczeniu ran w Polsce może znacząco skrócić czas gojenia ran, zwiększyć dostęp do terapii zgodnych z EBM, obniżyć ryzyko powikłań infekcyjnych i odciążyć system ochrony zdrowia poprzez poprawę ciągłości i jakości opieki. Rozwiązanie to jednak na chwilę obecną napotyka bariery systemowe, administracyjne i prawne [6].

Celem pracy jest przedstawienie skutecznej terapii powikłanego ST.

Rozdarcia skóry Rozdarcia skóry (skin tears – ST) są definiowane jako rany pourazowe spowodowane siłami mechanicznymi. Najczęściej rozpoznawane są u osób w podeszłym wieku ze współistniejącymi schorzeniami przewlekłymi. Zwykle są zlokalizowane na kończynach. Według klasyfikacji ISTAP (The International Skin Tear Panel) wyróżnia się trzy typy ST: typ 1 – rozdarcia bez utraty uszkodzonej skóry, typ 2 – częściowa utrata uszkodzonej skóry oraz typ 3 – całkowita utrata uszkodzonej skóry [7]. Dane z piśmiennictwa wskazują, że ciężkość ST zależy m.in. od obecności stanu zapalnego, nasilenia krwawienia, rozległości uszkodzenia tkanek oraz chorób współistniejących [8, 9]. 94

Opis przypadku Siedemdziesięciojednoletnia kobieta doznała urazu kończyny dolnej prawej, którego konsekwencją była rana tłuczona w okolicy stawu kolanowego. Ranę zaopatrzono na szpitalnym oddziale ratunkowym (SOR) z intencją dalszej kontroli w poradni chirurgicznej. W okresie oczekiwania na wizytę w poradni chirurgicznej pacjentka zaobserwowała znaczny obrzęk tej kończyny i tworzący się pęcherz, sięgający od dołu podkolanowego do tylnej dolnej części goleni. W reakcji na zmieniający się wygląd kończyny w trybie pilnym zgłosiła się ze swoim opiekunem na SOR w innej placówce medycznej. Z dokumentacji medycznej SOR wynika, że skóra w miejscu urazu była pokryta powierzchowną martwicą, bez cech zapalnych. Tkanki martwe opracowano chirurgicznie, a skórę zaopatrzono szwami skórnymi. Na podstawie oceny stanu klinicznego nie stwierdzono wskazań do hospitalizacji i pacjentkę skierowano do dalszego leczenia w poradni chirurgicznej. Po około 4 tygodniach leczenia w poradni chirurgicznej, z uwagi na brak postępu w procesie gojenia oraz utrzymywanie się nasilonych dolegliwości bólowych, pacjentkę ponownie skierowano na SOR w celu rozważenia hospitalizacji. Wykonana angiografia komputerowa układu tętniczego kończyn dolnych wykazała po stronie lewej istotne zwężenie światła tętnicy podkolanowej z upośledzeniem dopływu krwi do tętnicy piszczelowej tylnej i strzałkowej. Nie stwierdzono wskazań do pilnej hospitalizacji i wydano zalecenia dotyczące dalszego postępowania miejscowego, rekomendując kontynuację leczenia rany w trybie ambulatoryjnym w poradni chirurgicznej. W tym czasie, czyli około miesiąca po urazie kończyny dolnej lewej, pacjentka zgłosiła się do gabinetu leczenia ran. Pierwsza wizyta odbyła się 28.07.2025 r. Pacjentka wydolna samoopiekuńczo (90 pkt w skali Barthel), zorientowana auto- i alopsychicznie. Zgłaszała silne dolegliwości bólowe kończyny dolnej lewej oceniane na 7/10 punktów w skali wizualno-analogowej (Visual Analogue Scale – VAS). W wywiadzie pacjentka podaje reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) trwające od ok. 20 lat, leczone doustnie metotreksatem w dawce 6 mg raz w tygodniu. W przeszłości pacjentka była leczona z powodu nowotworu piersi. W badaniu palpacyjnym kończyn dolnych tętno na tętnicach udowych, podkolanowych oraz grzbietowych stóp było dobrze wyczuwalne, mimo obecności © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Zaawansowana praktyka pielęgniarska w leczeniu ran w Polsce – możliwości i ograniczenia

ciastowatego obrzęku przodostopia. Ze względu na to, że pacjentka miała aktualne wyniki badania tomografii komputerowej naczyń krwionośnych (angio-CT) i odbyła konsultację u chirurga naczyniowego, odstąpiono od wykonania dodatkowych badań diagnostycznych układu tętniczego. Skóra całego ciała pacjentki była cienka, odwodniona, o charakterze pergaminowym, z cechami zmian posteroidowych. W badaniu przedmiotowym stwierdzono, że kończyna dolna lewa była obrzęknięta, a skóra zasiniona. Obecny był rozległy krwiak międzytkankowy, rozciągający się od owrzodzenia w okolicy kolana do grzbietu przodostopia. W okolicy stawu kolanowego stwierdzono płaskie owrzodzenie pourazowe. Wokół ubytku były liczne mikrourazy. Brzeg rany był płaski i wysuszony, a na dnie rany była obecna czarno-żółta martwica według kolorowego systemu klasyfikacji oceny rany (red-yellow-black – RYB). Średnica rany wynosiła ok. 13 cm. Na kończynie dolnej lewej, na tylnej dolnej części goleni, obecna była głęboka rana pourazowa sięgająca ok. 2 cm w głąb mięśnia, z rozerwaniem skóry sięgającym do połowy goleni. Rana została zakwalifikowana jako typ 3 według klasyfikacji ISTAP. Głębokość rany oceniono na III° według European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP)/National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP). Brzegi rany były suche, miejscami pokryte żółtą martwicą, łożysko czerwono-żółte (według RYB). Wymiary ubytku wynosiły ok. 13 × 10 cm (ryc. 1). W okolicy kostki zewnętrznej występowało kilka mniejszych owrzodzeń. Ryzyko infekcji oceniono na 5 w skali WAR (Wounds At Risk). Wdrożone postępowanie terapeutyczne Podczas pierwszej wizyty usunięto szwy skórne założone wcześniej na SOR i oczyszczono powierzchnię ran metodą scrapingu, usuwając martwicę rozpływną oraz fragmenty martwicy suchej. Zalecono codzienną zmianę opatrunków oraz higienę ran z użyciem podchlorynu. Ranę w okolicy kolana zaopatrywano maścią żywiczną oraz opatrunkiem piankowym ze srebrem. Ranę na tylnej części goleni zaopatrywano opatrunkiem hydrowłóknistym ze srebrem, uprzednio aplikując maść żywiczną na brzegi wokół rany. Dodatkowe zabezpieczenie ran stanowiła gaza w dwóch warstwach oraz opaski podtrzymujące. Przeprowadzono edukację pacjentki w zakresie zasad postępowania z ranami, stosowanych algorytmów leczenia oraz codziennej pielęgnacji w warunkach domowych. Edukacją objęto również opiekuna w celu zapewnienia chorej wsparcia zarówno psychicznego, jak i fizycznego. Pacjentkę poinstruowano © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Rycina 1. Kończyna dolna lewa: A) rozległy krwiak międzytkankowy, rozciągający się od kolana do grzbietu przodostopia; B) owrzodzenie pourazowe, w okolicy poniżej kolana; C) głęboka rana pourazowa, klasyfikowana jako ST typu 3 na tylnej dolnej części goleni. (Stan kończyny 28.07.2025 r. podczas pierwszej wizyty w gabinecie leczenia ran).

o konieczności wykonywania ćwiczeń mobilizujących staw skokowy i mięsień brzuchaty łydki. Wystąpiono o pilną konsultację z lekarzem prowadzącym leczenie RZS w kwestii czasowego zmniejszenia dawki metotreksatu. W początkowym etapie leczenia częstotliwość wizyt wynosiła raz w tygodniu. Podczas każdej wizyty zbierano wywiad, oceniano stan 95

Kowalska K., Cierzniakowska K., Mościcka P.

Rycina 2. Kończyna dolna prawa, tylna dolna część goleni, uszkodzenie pourazowe, klasyfikowane jako ST typu 2, powstałe 22.09.2025 r.

kliniczny ran oraz natężenie bólu w skali VAS. Przebieg leczenia i kolejne wizyty Podczas drugiej wizyty (4.08.2025 r.) pacjentka nie gorączkowała, zgłaszała dolegliwości bólowe na poziomie 7/10 w skali VAS. Kończyna dolna lewa była nadal obrzęknięta i zasiniona, z utrzymującym się krwiakiem międzytkankowym. Powierzchnia rany zlokalizowanej w okolicy stawu kolanowego w 40% wypełniona była ziarniną, pozostałą część łożyska pokrywała żółta martwica, która ulegała stopniowemu upłynnieniu. Brzegi rany wykazywały tendencję do naskórkowania i były nieznacznie przesuszone. Drobne ubytki uległy wygojeniu. Natomiast na powierzchni rany zlokalizowanej na tylnej dolnej części goleni nadal obecna była martwica rozpływna oraz włóknik. Na kończynie dolnej prawej stwierdzono narastający obrzęk oraz obecność płynu międzytkankowego. Przodostopia obu kończyn były ciastowate i napięte, co wiązało się z wysokim ryzykiem powstania kolejnych owrzodzeń. Ze względu na obraz kliniczny sugerujący komponent kardiologiczny obrzęków zalecono pilną konsultację w placówce podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Po 3 tygodniach (25.08.2025 r.) stwierdzono istotną redukcję obrzęków kończyn dolnych po włączeniu diuretyków przez lekarza POZ oraz całkowite wchłonięcie krwiaka międzytkankowego. Rana na tylnej dolnej części goleni ulegała dalszemu oczyszczeniu i zmniejszeniu powierzchni do 11 × 7 cm. Pacjentka zgłaszała nasilone bóle kostno-stawowe oraz deklarowała chęć powrotu do terapii metotreksatem. 96

Rycina 3. Kończyna dolna lewa: A) wygojone miejsce po owrzodzeniu pourazowym, w okolicy poniżej kolana; B) rana pourazowa, klasyfikowana jako ST typu 3 na tylnej dolnej części goleni; C) kończyna dolna prawa, tylna dolna część goleni, uszkodzenie pourazowe, klasyfikowane jako ST typu 2. (Stan ran na kończynach 26.01.2026 r. podczas ostatniej wizyty w gabinecie leczenia ran).

Podczas kolejnej wizyty kontrolnej 8.09.2025 r. pacjentka zgłaszała istotną redukcję dolegliwości bólowych kończyny dolnej lewej (1/10 w skali VAS). Stwierdzono dalsze wypłycenie rany na tylnej dolnej części goleni lewej oraz zmniejszenie jej powierzchni do 10 × 5 cm. Leczenie metotreksatem wznowiono na zlecenie reumatologa. Dwa tygodnie później chora zgłosiła się z kolejnym ubytkiem powstałym w dniu wizyty w godzinach porannych wskutek rozerwania skóry. Rana skin tear typu 2 była zlokalizowana na kończynie dolnej prawej, w okolicy tylnej dolnej części goleni. Powierzchnia ubytku miała wymiary ok. 10 × 5 cm, rana była krwawiąca z okolicznym krwiakiem © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Zaawansowana praktyka pielęgniarska w leczeniu ran w Polsce – możliwości i ograniczenia

międzytkankowym. Po oczyszczeniu zabezpieczono ją miejscowo maścią żywiczną (aplikacja na brzegi rany), opatrunkiem hydrowłóknistym ze srebrem, opatrunkiem wtórnym oraz lekkim uciskiem stabilizującym (ryc. 2). Podczas kolejnych wizyt stwierdzono systematyczne zmniejszanie się powierzchni ran na obu kończynach dolnych, brak obrzęków oraz całkowite ustąpienie dolegliwości bólowych, co istotnie poprawiło komfort życia pacjentki. Podczas ostatniej wizyty stwierdzono, że kończyny dolne były ciepłe, obie rany nie wymagały dalszych wizyt w gabinecie leczenia ran (ryc. 3). Pacjentka ponownie została wyedukowana o konieczności zmian opatrunków do całkowitego wygojenia.

Omówienie W analizowanym opisie przypadku przedstawiono wieloaspektowy problem kliniczny ST, charakterystyczny zwłaszcza dla pacjentów z tzw. skórą pergaminową. Proces fizjologicznego starzenia się skóry obejmuje m.in. zmniejszenie aktywności komórkowej, ograniczenie zdolności regeneracyjnych oraz obniżenie zdolności adaptacyjnych do stresu środowiskowego. Wykazano, że już od ok. 25. roku życia fibroblasty syntetyzują z roku na rok ok. 1% mniej włókien kolagenowych, co skutkuje stopniową utratą elastyczności skóry i zwiększoną podatnością na urazy mechaniczne, w tym ST. Dochodzi do osłabienia aktywności fibroblastów oraz zaburzeń w procesie tworzenia i sieciowania nowych włókien podporowych, które stają się nierównomiernie rozmieszczone, sztywnieją i przestają prawidłowo pełnić swoje funkcje biomechaniczne. U osób w podeszłym wieku obserwuje się również zmniejszenie liczby gruczołów łojowych oraz ścieńczenie ścian naczyń krwionośnych, co w konsekwencji prowadzi do zaburzeń integralności strukturalnej skóry i naskórka oraz upośledzenia ich funkcji ochronnych. Nadmierne przesuszenie skóry, wynikające zarówno z różnych czynników zewnętrznych, jak i z wewnętrznych zaburzeń, w tym zmniejszonej zdolności proteoglikanów do wiązania wody, dodatkowo nasila proces jej starzenia. Czynniki drażniące środowiskowo, takie jak promieniowanie UV, oraz czynniki endogenne, w tym stosowanie określonych leków (steroidoterapia, chemioterapia i radioterapia), istotnie przyspieszają procesy degeneracyjne skóry, pogarszają jej funkcje ochronne i zwiększają podatność skóry na urazy [10]. W opisywanym przypadku w badaniu fizykalnym, poza naturalnymi cechami starzenia się skóry, stwierdzono jej nadmierne przesuszenie, © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

rogowacenie, ścieńczenie oraz utratę elastyczności. Widoczna była również atypowa ruchomość pomiędzy warstwą naskórka i skóry właściwej a tkanką podskórną, co istotnie zwiększa ryzyko powstawania rozdarć naskórka oraz uszkodzeń skóry pełnej grubości. W kilku badaniach [11–14] wykazano, że zaawansowany wiek pacjenta i związane z nim zmiany we właściwościach skóry, takie jak zmniejszona elastyczność, suchość i zwiększona podatność na urazy, były dominującymi czynnikami przyczyniającymi się do występowania ST. W opisywanym przypadku proces gojenia był dodatkowo utrudniony przez obecność skóry posterydowej o charakterze pergaminowym oraz długotrwale przyjmowane leki steroidowe. U opisywanej pacjentki rana powstała miesiąc wcześniej i w ocenie chorej stan owrzodzenia systematycznie ulegał pogorszeniu. W celu poprawy warunków gojenia wdrożono postępowanie ogólne i miejscowe, zgodne z obowiązującymi wytycznymi [15, 16] i aktualnymi doniesieniami naukowymi [17, 18]. Efektywność interwencji medycznych, w tym intensywność bólu odczuwanego przez pacjentkę, oceniano za pomocą skali VAS, uznawanej za narzędzie wiarygodne w ocenie dolegliwości bólowych u chorych z zachowaną orientacją auto- i alopsychiczną [19]. Początkowo pacjentka określała natężenie bólu na poziomie 7/10 w skali VAS, natomiast po 7 tygodniach od pierwszej wizyty wartość ta uległa redukcji do 1/10. Równolegle prowadzono leczenie przeciwbólowe. Oprócz systematycznego zapisu obserwacji klinicznych prowadzono dokumentację fotograficzną w celu oceny postępu gojenia oraz wykonywano pomiary powierzchni ran, uwzględniając jej najdłuższy i najszerszy wymiar. W opisywanym przypadku, w trakcie trwania leczenia, chora doznała dwukrotnie urazu, którego skutkiem było rozdarcie naskórka. Wielu autorów [20–23] wskazuje na to, że przebyte wcześniej ST zwiększają ryzyko wystąpienia kolejnych incydentów od 2 do nawet 6 razy. Cilluffo i wsp. [24] zwracają uwagę, na to, że do uszkodzenia naskórka może dojść nie tylko podczas upadku pacjenta, ale również podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych, np. w trakcie pielęgnacji skóry lub zmiany opatrunku. Dlatego znajomość czynników ryzyka występowania ST wśród pielęgniarek ma kluczowe znaczenie dla ich profilaktyki oraz ograniczania częstości występowania tego typu urazów [25, 26]. Podobnie inni autorzy podkreślają istotną rolę pielęgniarek w opiece nad pacjentami stosującymi leki steroidowe oraz leki przeciwzakrzepowe. Zakres ich działań obejmuje nie 97

Kowalska K., Cierzniakowska K., Mościcka P.

tylko edukację chorych dotyczącą możliwych działań niepożądanych i ryzyka związanego z terapią, lecz także systematyczną ocenę stanu skóry. Regularne monitorowanie umożliwia wczesne wykrycie nieprawidłowości oraz szybkie wdrożenie działań profilaktycznych i terapeutycznych, co ma zasadnicze znaczenie dla ograniczenia ryzyka powikłań skórnych i zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów [27]. Zdaniem Szymańskiej i wsp. [28] konieczna jest również systematyczna edukacja pacjentów i ich rodzin w zakresie profilaktyki ST. Chorzy oraz opiekunowie powinni rozumieć znaczenie prawidłowego podnoszenia i przenoszenia pacjenta czy zmiany pozycji ułożeniowej. Osoby z grupy ryzyka należy zachęcać do noszenia długich rękawów i spodni w celu dodatkowej ochrony skóry. Zarówno pacjenci, jak i osoby sprawujące opiekę powinni dbać o krótkie paznokcie. Do codziennej pielęgnacji zaleca się stosowanie preparatów myjących bez spłukiwania o zrównoważonym pH, natomiast po kąpieli – systematyczne nawilżanie skóry kremami zamiast balsamów [28]. W prezentowanym opisie przypadku w trakcie terapii prowadzono systematyczną edukację chorej oraz jej rodziny w zakresie profilaktyki rozdarć naskórka i skóry, a także prawidłowych zasad zmiany opatrunków, ukierunkowanych na maksymalizację tempa gojenia ran. Nieregularny i rozproszony proces konsultacji wynikał z trudności pacjentki w poruszaniu się w systemie ochrony zdrowia, co skutkowało przypadkowym doborem świadczeniodawców i brakiem ciągłości decyzyjnej w zakresie leczenia miejscowego. Pacjentka zgłosiła się do gabinetu leczenia ran w celu konsultacji, a zaproponowane interwencje medyczne i regularne wizyty doprowadziły do wygojenia rany. Proces terapeutyczny prowadzono w sposób systematyczny od lipca 2025 r. do stycznia 2026 r. i obejmował on redukcję stanu zapalnego, oczyszczanie łożyska rany, dobór i modyfikację opatrunków specjalistycznych oraz monitorowanie efektów leczenia, zgodnie z aktualnymi zasadami EBM. Modyfikację leczenia farmakologicznego niezbędną w realizacji procesu terapeutycznego prowadzono we współpracy z lekarzami specjalistami w dziedzinach medycyny rodzinnej i reumatologii. Interwencje medyczne i obserwacje dotyczące stanu klinicznego chorej odnotowywano w dokumentacji medycznej. Rekomendowaną, szybką i tanią procedurą, którą można wykonać w warunkach ambulatoryjnych, jest zaopatrzenie rozdarć naskórka szwem [29]. Na chwilę obecną szczegółowy wykaz świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych 98

i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę lub położną samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego, nie pozwala na zastosowanie takiego rozwiązania w kompleksowym zaopatrzeniu chorych z ranami [30]. Funkcjonujące w wielu krajach świata (m.in. Wielka Brytania, USA, Kanada, Australia, kraje skandynawskie) systemy ochrony zdrowia wdrożyły rozszerzone role pielęgniarek w ramach modeli APN, obejmujące m.in. samodzielne ordynowanie leków, modyfikację terapii farmakologicznej, prowadzenie leczenia ran przewlekłych, wykonywanie drobnych procedur medycznych oraz pełnienie funkcji klinicznych o wysokim stopniu autonomii decyzyjnej [31, 32]. Ewolucja zawodu pielęgniarki wynika bezpośrednio z potrzeb zdrowotnych społeczeństw. W Polsce zarówno pielęgniarki praktyki klinicznej, jak i środowisko naukowe od lat postulują potrzebę formalnego usankcjonowania modelu APN w ramach systemu publicznego płatnika, w tym możliwość rozszerzenia uprawnień zawodowych, odrębnego kontraktowania świadczeń zdrowotnych oraz samodzielnej realizacji wizyt w ramach określonych kompetencji zawodowych [33–35].

Wnioski Przedstawiony przypadek wskazuje na kliniczną i organizacyjną zasadność wdrożenia w Polsce modelu APN w leczeniu ran. Model ten mógłby usprawnić proces decyzyjny, zwiększyć dostępność pacjentów do skutecznego leczenia miejscowego, skrócić czas gojenia ran oraz poprawić ciągłość i jakość opieki nad osobami z ranami przewlekłymi. W ramach nowego rozwiązania systemowego należy rozważyć rozszerzenie uprawnień pielęgniarek specjalistek tak, aby mogły opiekować się pacjentem z raną kompleksowo i w sposób ciągły, bez konieczności długiego oczekiwania na poradę u lekarzy specjalistów.

Oświadczenia Autorki deklarują brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana. Piśmiennictwo 1. Drevdahl DJ, Canales MK. Understanding Nursing Backwards: The Evolution of Nursing as a Profession. J Nurs Educ 2025; 64: 99–108. DOI: 10.3928/01484834-20241004-04. 2. Mackey A, Bassendowski S. The History of Evidence-Based Practice in Nursing Education and Practice. J Prof Nurs. 2017; 33: 51–55. DOI: 10.1016/j.profnurs.2016.05.009. 3. Lal MM. The Professional Nurse: Four Decades of Immense Change. J Nurs Adm 2022; 52: 4–5. © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

Zaawansowana praktyka pielęgniarska w leczeniu ran w Polsce – możliwości i ograniczenia 4. International Council of Nurses Guidelines on Advanced Practice Nursing 2020. Dostępne na: https://www.icn.ch/system/files/documents/2020-04/ICN_APN%20Report_EN_WEB.pdf (dostęp: 30.05.2026). 5. Cierzniakowska K, Wieczorek-Wójcik B, Mościcka P i wsp. Sprawozdanie z Warsztatów „Rozwój zaawansowanych kompetencji w leczeniu ran” realizowanych podczas II Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Szkoleniowej, Warszawa, 28–29 kwietnia 2025 r. Leczenie Ran 2025; 22: 88–90. 6. Hnatyszyn M. Kompetencje pielęgniarek w zakresie leczenia ran – opinia prawna. Forum Leczenia Ran 2023; 4: 31–39. 7. Nokaneng E, Heerschap C, Thayer D i wsp. Best practice recommendations for the prevention and management of skin tears in aged skin best practice recommendations 2025. TM, 2nd Edition 2025. 8. LeBlanc K, Baranoski S, Christensen D i wsp. The Art of Dressing Selection: A Consensus Statement on Skin Tears and Best Practice. Adv Skin Wound Care 2016; 29: 32–46. DOI: 10.1097/01. ASW.0000475308.06130.df. 9. Chen L, Zheng N, Jiang H i wsp. Risk factors of skin tear in older persons: a protocol for systematic review and meta-analysis. BMJ Open 2024; 14: e080106. DOI: 10.1136/bmjopen-2023-080106. 10. Ruprich M, Cieśla-Panek I, Cegiełko E. Wybrane przyczyny starzenia skóry oraz analiza procesów zachodzących w poszczególnych strukturach anatomicznych Akademia Górnośląska im. Wojciecha Korfantego w Katowicach Katowice, Polska Zeszyty Naukowe Akademii Górnośląskiej 2023; 11: 98–105. DOI: 10.53259/2023.11.11. 11. Yuceler Kacmaz H, Kahraman H, Cinar SL, Ozkan F. Skin properties associated with skin tears in older adults: A case-control study. J Tissue Viability 2023; 32: 585–589. DOI: 10.1016/j.jtv. 2023.09.004. 12. Soh Z, Wang W, Png GK, Hassan N, Wu VX. Risk of skin tears and its predictors among hospitalized older adults in Singapore. Int J Nurs Pract 2019; 25: e12790. DOI: 10.1111/ijn.12790. 13. Bermark S, Wahlers B, Gerber AL i wsp. Prevalence of skin tears in the extremities in inpatients at a hospital in Denmark. Int Wound J 2018; 15: 212–217. DOI: 10.1111/iwj.12847. 14. Koyano Y, Nakagami G, Iizaka S i wsp. Exploring the prevalence of skin tears and skin properties related to skin tears in elderly patients at a long-term medical facility in Japan. Int Wound J 2016; 13: 189–197. DOI: 10.1111/iwj.12251. 15. Sopata M, Jawień A, Mrozikiewicz-Rakowska B i wsp. Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Leczenie Ran 2020; 17: 1–21. DOI: 10.5114/lr.2020.96820. 16. Strohal R, Dissemond J, Jordan O’Brien J. i wsp. EWMA Document: Debridement. JWC 2013; 22: 1. 17. Banasiewicz T, Bazaliński D, Lipiński P i wsp. Leczenie ran oparte na dowodach naukowych. W: Bazaliński D, Banasiewicz T (red.). Rany w praktyce lekarza i pielęgniarki podstawowej opieki zdrowotnej. Medical Tribune Polska, Warszawa 2025; 23-45. 18. Szewczyk MT, Jawień A. (red.) Leczenie ran przewlekłych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019. 19. Wójcik A, Stojowska J, Hnatyk P, Leppert W. Wybrane zagadnienia postępowania przeciwbólowego. [W:] Bazaliński D., Banasiewicz T. (red.). Rany w praktyce lekarza i pielęgniarki podstawowej opieki zdrowotnej, Warszawa 2025: 196-210 20. Van Tiggelen H, Van Damme N, Theys S i wsp. The prevalence and associated factors of skin tears in Belgian nursing homes:

A cross-sectional observational study. J Tissue Viability 2019; 28: 100–106. 21. Lewin GF, Newall N, Alan JJ i wsp. Identification of risk factors associated with the development of skin tears in hospitalised older persons: a case-control study. Int Wound J 2016; 13: 1246–1251. DOI: 10.1111/iwj.12490. 22. Rayner R, Carville K, Leslie G, Dhaliwal SS. A risk model for the prediction of skin tears in aged care residents: a prospective cohort study. Int Wound J 2019; 16: 52–63. DOI: 10.1111/iwj.12985. 23. Bermark S, Wahlers B, Gerber AL, Philipsen PA, Skiveren J. Prevalence of skin tears in the extremities in inpatients at a hospital in Denmark. Int Wound J 2018; 15: 212–217. DOI: 10.1111/iwj.12847. 24. Cilluffo S, Bassola B, Beeckman D, Lusignani M. Risk of skin tears associated with nursing interventions: A systematic review. J Tissue Viability 2023; 32: 120–129. DOI: 10.1016/j.jtv.2022.11.006. 25. Jiang Q, He H, Jing K i wsp. Knowledge status of skin tear prevention and its demographic and occupational influencing factors: A National cross-sectional survey among nurses. J Adv Nurs 2025; 81: 1412–1422. DOI: 10.1111/jan.16353. 26. Kaçmaz HY, Karadağ A, Çakar V, Ödek Ö. Determination of Nurses’ Knowledge Levels on Skin Tears: A Cross-sectional Study. Adv Skin Wound Care 2023; 36: 267–274. DOI: 10.1097/01. ASW.0000922700.12014.e7. 27. Cierzniakowska K, Borucka D, Kozłowska E, Strzyżewska B, Popow A. Rozdarcia skóry w praktyce pielęgniarskiej – podejmowanie działań profilaktycznych na podstawie oceny czynników ryzyka. Leczenie Ran 2024; 21: 71–77. DOI: 10.60075/lr.v21i3.76 28. Szymańska P, Bazaliński D, Szewczyk MT. Rozdarcia naskórka w praktyce pielęgniarskiej – przegląd literatury a doświadczenia własne. Pielęg Chir Angiol 2021; 4: 155–162. 29. Bazaliński D, Szymańska P, Wójcik A. Traumatic partial-thickness skin injuries in clinical practice – a study of four cases. Leczenie Ran 2021; 18: 162–170. DOI: 10.5114/lr.2021.113767. 30. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego. 31. Boehning AP, Punsalan LD. Advanced Practice Registered Nurse Roles. [Updated 2023 Mar 1]. W: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing, Treasure Island (FL) 2026. Dostępne na: https://www. ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK589698/. 32. Maier C, Aiken L, Busse R. Nurses in advanced roles in primary care: Policy levers for implementation. OECD Health Working Papers 2017; 98. DOI: 10.1787/a8756593-en. 33. Wieczorek-Wójcik B, Kowalska K, Leyk-Kolańczak M i wsp. Activities for the development of advanced practice nurses in Poland – APN pilot project in the field of wound and fistula management. Leczenie Ran 2024; 21: 92–97. DOI: 10.60075/lr.v21i3.77. 34. Morrell S, Pittman G, Elliott R i wsp. Wound management provided by advanced practice nurses: a scoping review. JBI Evid Synth 2024; 22: 790–830. DOI: 10.11124/JBIES-23-00019. 35. Leyk-Kolańczak M, Kobiela J, Wieczorek-Wójcik B, Cierzniakowska K. Wykorzystanie zaawansowanych kompetencji pielęgniarek stomijnych w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej – propozycja modelu pielęgniarskiej porady stomijnej w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej. Leczenie Ran 2026; 23: 25–36. DOI: 10.60075/ lr.v23i1.146.

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 100-102

Sprawozdanie | Report

Sprawozdanie z konferencji RANY 2026. Nowoczesne rozwiązania w terapii Rzeszów, 27–28 marca 2026 r. Konferencja RANY 2026. Nowoczesne rozwiązania w terapii odbyła się 27–28 marca 2026 r. w Rzeszowie. Została zorganizowana przez pracowników Zakładu Profilaktyki i Leczenia Ran, Instytutu Pielęgniarstwa, Wydziału Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Uniwersytetu Rzeszowskiego we współpracy z Vicommi Media. Wydarzenie odbyło się pod honorowym patronatem Uniwersytetu Rzeszowskiego, Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych, Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych w Rzeszowie, Polskiego Towarzystwa Naukowego Leczenia Ran i Organizacji Opieki oraz Polskiego Towarzystwa Pielęgniarstwa Angiologicznego. Patronat medialny zapewnił: „Puls Medycyny”, „Tygodnik Medyczny”, poradnikzdrowie.pl, mZdrowie.pl, biotechniologia.pl, „Kurier Rzeszowski”, Serwis Zdrowie i Medexpress.pl. O wysoki poziom naukowy konferencji zadbali znakomici naukowcy, przedstawiciele uczelni wyższych, instytucji, jednostek klinicznych i towarzystw naukowych. Rolę przewodniczącego Komitetu Naukowego objął prof. dr hab. Dariusz Bazaliński. W konferencji wzięło udział 496 osób w formie stacjonarnej, a 319 osób dołączyło do wydarzenia online (dane z kwestionariusza satysfakcji przeprowadzone online przez Vicommi Media). Konferencję oficjalnie otworzył prof. dr hab. Dariusz Bazaliński, następnie głos zabrali zaproszeni goście: prof. dr hab. n. med. Artur Mazur – prorektor ds. Collegium Medicum Uniwersytetu Rzeszowskiego, oraz Teresa Gwizdak – dyrektor Podkarpackiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ w Rzeszowie, dokonując odczytu listów intencyjnych. Pierwszy dzień poświęcony był pięciu sesjom wykładowym i zakończony debatą ekspercką. Wykład inauguracyjny pt. Przyszłość leczenia ran w Polsce, gdzie jesteśmy dziś, a gdzie powinniśmy być do 2030 roku? wygłosił dr n. med. Przemysław Lipiński. W wygłoszonym przemówieniu przybliżył działania Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. 100

Pierwszą sesję pt. RANY 2026: Gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy? otworzył prof. dr hab. Dariusz Bazaliński (ryc. 1) wykładem: Czy na pewno potrafimy leczyć rany – brutalna prawda i twarde dane. W tej sesji wykłady wygłosili również dr hab. n. o zdr. Paulina Mościcka, która przybliżyła temat miejscowego leczenia rany o podłożu naczyniowym, oraz dr n. med. Adam Węgrzynowski, który wskazał na rozbieżność rozumienia pojęć sukcesu i porażki przez personel medyczny względem oczekiwań pacjentów, w kontekście efektów leczenia pacjentów z cukrzycową chorobą stóp. Podczas drugiej sesji, zatytułowanej Trudne przypadki. Co poszło nie tak?, wykorzystano techniczne możliwości i zaproszono uczestników konferencji do udzielania odpowiedzi na pytania kliniczne podczas prezentacji. Ta interaktywna możliwość zaangażowania się w trakcie wystąpień dotyczących przedstawianych przypadków spotkała się z olbrzymią aprobatą uczestników. W tej sesji starannie dobrane opisy przypadków wraz z niekiedy oczywistymi, ale nierzadko zaskakującymi pytaniami klinicznymi prezentowali: prof. dr hab. Dariusz Bazaliński, dr n. med. Adam Węgrzynowski, dr n. o zdr. Paulina Szymańska, dr n. o zdr. Mateusz Skórka, dr n. o zdr

Rycina 1. Prof. dr hab. Dariusz Bazaliński podczas pierwszego wykładu.

Sprawozdanie z konferencji RANY 2026. Nowoczesne rozwiązania w terapii

Anna Surmacz. Podczas sesji aktywny udział wzięło 386 uczestników (ryc. 2). W trzeciej sesji omówione zostały nowoczesne rozwiązania i technologie w leczeniu ran. Ten temat przybliżyli dr n. med. Sebastian Borys, który zaproponował rozwiązania w cukrzycowej chorobie stóp. prof. dr hab. n. med. Marzenna Bartosiewicz, która omówiła zagadnienia dotyczące biofilmu, oraz dr n. med. Daria Gorczyca-Siudak, która przedstawiła nowości na rynku opatrunków specjalistycznych. Czwartą sesję, pod nazwą „Uratuj mi nogę, doktorze!”. Krytyczne decyzje w obliczu zagrożenia amputacją, rozpoczęła dr hab. n. med. Beata Mrozikiewicz-Rakowska z jakże ciekawym tematem pt. Foot attack – czas na kontratak. Sesję kontynuował prof. dr hab. n. med. Paweł Maga, który wskazał argumenty za koniecznością ratowania kończyny. Następnie prof. dr hab. n. med. Arkadiusz Jawień omówił alternatywne działania w krytycznym niedokrwieniu. Sesję zakończył dr n. med. Piotr Kluska wykładem o trudnych decyzjach dotyczących amputacji kończyny. W ostatniej sesji wykładowej prof. dr hab. n. med. Tomasz Banasiewicz, prof. dr hab. Dariusz Bazaliński, dr n. o zdr. Mateusz Skórka, dr n. o zdr. Anna Surmacz, dr n. med. Bartosz Mańkowski oraz dr n. med. Marcin Malka przybliżyli swoimi wykładami temat odleżyn w opiece ambulatoryjnej. W tej sesji nie zabrakło omówienia odleżyn terminalnych, ciekawych przypadków, zastosowania terapii podciśnieniowej i larwalnej oraz przedstawienia problemów, z jakimi specjaliści spotykają się w swojej codziennej pracy. Pierwszy dzień konferencji zwieńczyła debata pt. Koniec niewidzialnych pacjentów; system, nauka i praktyka wobec wyzwań ran trudno gojących się. Przez ponad godzinę trwała dyskusja moderowana przez prof. dr. hab. n. o zdr. Dariusza Bazalińskiego (ryc. 3). Równolegle w ciągu pierwszego dnia odbyła się sesja doktorancka oraz studencka moderowana przez prof. dr hab. n. o zdr. Marię Kózkę, prof. dr hab. n o. zdr. Pawła Więcha, dr n. o zdr. Anetę Lesiak, dr n. o zdr. Zdzisławę Chmiel i dr n. o zdr. Izabelę Sałacińską. W sesji doktoranckiej wzięło udział 9 prelegentów. Wyróżniono pracę pt. Zastosowanie zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu ran przewlekłych – przegląd narracyjny przedstawianą przez mgr Sonię Podmiotko. W sesji studenckiej było 6 prelegentów. Wyróżniono pracę pt. Determinanty poziomu wiedzy i postawy pacjentów ze stopą cukrzycową na temat terapii larwalnej ran zaprezentowaną przez Piotra Wendta. Merytoryczne zmagania dnia wykładowego © Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, 2026

zostały przeniesione do kuluarów i uroczystej kolacji dla gości przy akompaniamencie i występie wokalnym gościa wieczoru – Kasi Kowalskiej. Tym miłym akcentem zakończono pierwszy wykładowy dzień konferencji. Drugi dzień przeznaczony był na zdobycie wiedzy i umiejętności praktycznych podczas 10 bloków warsztatowych oraz warsztatów alternatywnych. Podczas głównych warsztatów uczestnicy zdobywali wiedzę m.in. z zakresu profilaktyki, rodzajów opatrunków specjalistycznych, terapii podciśnieniowej, żywienia pacjenta z raną, mieli możliwość praktycznej nauki oczyszczania ran, poznania algorytmów leczenia miejscowego ran. W pierwszej sesji alternatywnej prof. dr hab. n. o zdr. Dariusz Bazaliński, dr hab. n. o zdr. Paulina Mościcka, prof. UMK oraz dr n. med. Katarzyna Cierzniakowska zachęcali do rozwoju naukowego i wyjaśnili, jak napisać pracę naukową o leczeniu ran. Następnie prof. dr hab. Dariusz Bazaliński, dr n. med. Adam Węgrzynowski oraz dr hab. n. o zdr. Paulina Mościcka, prof. UMK rozwiązywali trudne przypadki nadesłane przez uczestników. Alternatywna sesja zakończyła się praktycznym warsztatem dotyczącym metod oceny drożności naczyń kończyny dolnej. Przez cały dzień odbywały się warsztaty prowadzone przez specjalistów dotyczące zarówno podstawowej, jak i zaawansowanej praktyki, które zakończyły się późnym wieczorem. Konferencja Rany 2026. Nowoczesne rozwiązania w terapii była pierwszą konferencją organizowaną przez Zakład Profilaktyki i Leczenia Ran, Instytutu Pielęgniarstwa, Wydziału Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Uniwersytetu Rzeszowskiego, a jej zasięg przekroczył nasze najśmielsze oczekiwania. Zaskakująco duża liczba uczestników oraz zaangażowanie i udział w sesjach i warsztatach świadczą o ogromnym zainteresowaniu środowiska medycznego nowoczesnymi rozwiązaniami w leczeniu ran

Rycina 2. Znakomici goście i uczestnicy konferencji. 101

Kołodziej A.

Rycina 3. Uczestnicy debaty Koniec niewidzialnych pacjentów; system, nauka i praktyka wobec wyzwań ran trudno gojących się. Od lewej: Kamil Piotrowski, dr n. o zdr. Mariola Pietrzak, prof. dr hab. n. med. Tomasz Banasiewicz, prof. dr hab. Maria Kózka, dr n. med. Adam Węgrzynowski, prof. dr hab. n. med. Arkadiusz Jawień, prof. dr hab. n. o zdr. Dariusz Bazaliński, prof. dr hab. n. med. Paweł Maga, dr n. med. Przemysław Lipiński, Katarzyna Piotrowska.

oraz o sile bezpośrednich rozmów z ekspertami i wymiany doświadczeń. W imieniu Komitetu Organizacyjnego bardzo dziękuję za serdeczną atmosferę, którą przez całe dwa dni tworzyli wykładowcy i uczestnicy. Ogromne podziękowania składamy również wszystkim wystawcom

102

prezentującym różnorodne nowoczesne technologie wykorzystywane w zarówno w miejscowym postępowaniu z raną, jak i w kompleksowej terapii pacjentów z ranami przewlekłymi i trudno gojącymi się. Anna Kołodziej