Issuu

Spis treści

Spis treści Rozdziały oraz ryciny, tabele i filmy oznaczone w podręczniku 3-znakowym kodem (np. ☚8fs) są dostępne dla subskrybentów Mp.pl Premium pod adresem https://premium.mp.pl

Wstęp............................................................................................ XIV Skróty.......................................................................................... XLIII I

A. 1. 2. B. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.6.1. 2.6.2. 2.6.3. 2.6.4. 2.6.5. 2.7. 2.7.1. 2.7.2. 2.7.3. 2.8. 2.9. 2.9.1. 2.9.2. 2.9.3. 2.9.4. 2.9.5. 2.9.6. 2.10.

Choroby układu krążenia Fizjologia Andrzej Beręsewicz, Michał Mączewski, Urszula Mackiewicz................................................................................. 3

Fizjologia serca.................................................................................... 3 Fizjologia układu naczyniowego......................................................... 9

Badania diagnostyczne........................................................... 12 Wybrane objawy podmiotowe Wojciech Szczeklik, Anna Imiela........... 12 Ból w klatce piersiowej...................................................................... 12 Kołatanie serca.................................................................................. 14 Omdlenie........................................................................................... 15 Inne objawy....................................................................................... 15 Wybrane objawy przedmiotowe Wojciech Szczeklik, Anna Imiela........ 16 Sinica................................................................................................. 16 Palce pałeczkowate........................................................................... 17 Poszerzenie żył szyjnych i tętno żylne................................................ 17 Obrzęki.............................................................................................. 18 Uderzenie koniuszkowe oraz tętnienie lewej komory........................ 19 Tętnienia............................................................................................ 19 Tętnienie prawej komory (uderzenie skurczowe prawej komory)....... 19 Tętnienie w dołku podsercowym....................................................... 20 Tętnienie pnia płucnego.................................................................... 20 Tętnienie aorty wstępującej............................................................... 20 Tętnienie innych tętnic...................................................................... 20 Drżenia klatki piersiowej (mruki)....................................................... 20 Mruk skurczowy................................................................................ 20 Mruk rozkurczowy............................................................................. 20 Mruk skurczowo‑rozkurczowy........................................................... 20 Przesunięcie granic wypuku serca..................................................... 20 Objawy osłuchowe............................................................................ 21 Pierwszy ton serca (I ton).................................................................. 21 Drugi ton serca (II ton)...................................................................... 21 Dodatkowe tony serca....................................................................... 22 Szmery sercowe................................................................................. 23 Szmery ciągłe (maszynowe)............................................................... 25 Tarcie osierdziowe............................................................................. 25 Tętno tętnicze.................................................................................... 25

3. 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 4. 4.1.

Badania laboratoryjne Bogdan Solnica.............................................. 26 Profil lipidowy................................................................................... 26 Cholesterol........................................................................................ 26 Triglicerydy........................................................................................ 28 Apolipoproteina B............................................................................. 28 Lipoproteina (a)................................................................................. 29 Troponiny sercowe............................................................................. 29 CK‑MBmass........................................................................................... 31 Peptydy natriuretyczne...................................................................... 32 Homocysteina................................................................................ ☚btc Badania obrazowe............................................................................. 33 Radiogramy przeglądowe klatki piersiowej Jerzy Walecki, Michał Zawadzki, Janina M. Michalak...................................................... 33 4.2. Badania inwazyjne krążenia wieńcowego Jarosław D. Kasprzak, Michał Kidawa...................................................................................... 39 4.2.1. Badania inwazyjne krążenia wieńcowego – informacje ogólne........ 39 4.2.2. Angiografia wieńcowa (koronarografia)............................................ 40 4.2.3. Ultrasonografia wewnątrznaczyniowa (IVUS) i koherentna tomografia optyczna (OCT)............................................................ ☚llk 4.2.3.1. Ultrasonografia wewnątrznaczyniowa (IVUS).............................. ☚ane 4.2.3.2. Koherentna tomografia optyczna (OCT)....................................... ☚7bz 4.2.4. Badania czynnościowe krążenia wieńcowego.............................. ☚wyr 4.3. Tomografia komputerowa serca Jerzy Walecki, 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.7.1. 4.7.2. 4.7.3. 4.7.4. 4.8. 4.8.1. 4.8.2. 5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 6. 7. 7.1.

Ilona Michałowska, Michał Zawadzki, Mariusz I. Furmanek, Maciej Sosnowski, Janina M. Michalak..................................................... 45

Rezonans magnetyczny serca Jerzy Walecki, Ilona Michałowska, Mariusz I. Furmanek, Michał Zawadzki, Janina M. Michalak......................... 50 Scyntygrafia serca Jarosław D. Kasprzak, Błażej Michalski..................... 53 Echokardiografia Jarosław D. Kasprzak............................................... 58 Angiografia żył i tętnic obwodowych Jerzy Walecki, Michał Zawadzki, Janina M. Michalak........................................................ 65 Cyfrowa angiografia rentgenowska................................................... 65 Wenografia (flebografia)................................................................... 68 Angiografia tomografii komputerowej (angio‑TK)............................. 68 Angiografia rezonansu magnetycznego (angio‑MR)......................... 71 Ultrasonografia naczyń obwodowych Marzena Frołow, Marek Krzanowski................................................................................. 73 Ultrasonografia tętnic obwodowych................................................. 74 Ultrasonografia żył obwodowych...................................................... 77 Elektrokardiografia Piotr Kukla, Andrzej Dąbrowski............................. 79 Elektrokardiogram standardowy....................................................... 79 Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa........................................... 96 Elektrokardiogram rejestrowany metodą Holtera............................ 100 Elektrokardiogram uśredniony........................................................ 101 Mikrowoltowa naprzemienność załamków T................................... 102 Inwazyjne badanie elektrofizjologiczne serca Piotr Kułakowski, Andrzej Stanke................................................................................... 102 Pomiar ciśnienia tętniczego Marek Kabat, Aleksander Prejbisz, Andrzej Januszewicz............................................................................ 105 Kliniczny pomiar ciśnienia tętniczego.............................................. 105

Spis treści 7.2. 7.3. 7.4. 8. 8.1. 8.2.

14.4. 14.5. 14.6. 14.7.

Automatyczne monitorowanie ciśnienia tętniczego........................ 106 Domowe pomiary ciśnienia tętniczego............................................. 111 Inwazyjny pomiar ciśnienia tętniczego............................................. 111 Badania hemodynamiczne serca...................................................... 112 Cewnikowanie serca Michał Plewka, Jarosław D. Kasprzak.................. 112 Pomiar pojemności minutowej serca (rzutu serca) Miłosz Jankowski................................................................................. 115 Nieinwazyjne badania hemodynamiczne naczyń obwodowych Marzena Frołow, Jerzy Dropiński, Marek Krzanowski ....... 118 Ocena krążenia tętniczego kończyn................................................ 118 Wskaźnik kostkowo‑ramienny......................................................... 118 Pomiary segmentarnych ciśnień skurczowych................................. 120 Pletyzmografia segmentarna........................................................... 120 Badanie przepływu ślepym doplerem.............................................. 120 Badania czynnościowe (test marszowy) z wykorzystaniem bieżni ruchomej............................................................................... 120 Ocena krążenia żylnego............................................................... ☚ce5 Próby flebologiczne....................................................................... ☚ai7 Badanie doplerem fali ciągłej........................................................ ☚bie Ciśnienie marszowe...................................................................... ☚bju Fotopletyzmografia i reografia refleksu świetlnego...................... ☚aja Pletyzmografia pneumatyczna..................................................... ☚bnx Badania regulacji wegetatywnej układu krążenia Piotr Kułakowski, Grzegorz Raczak......................................................... 121 Masaż zatoki tętnicy szyjnej............................................................ 121 Test pochyleniowy........................................................................... 122 Próba pionizacyjna.......................................................................... 122 Badanie odruchu z baroreceptorów tętniczych............................... 122 Biopsja endomiokardialna Ewa Walczak, Justyna Szczygieł................ 123 Badanie płynu osierdziowego Małgorzata Dybowska, Witold Tomkowski, Paweł Kuca ............................................................ 127 Badania mikrokrążenia Paweł Maga............................................... 128 Kapilaroskopia................................................................................. 128 Pomiar przepływu kapilarnego metodą doplera laserowego.......... 128 Pomiar ciśnienia perfuzji skóry........................................................ 128 Termografia..................................................................................... 129 Przezskórny pomiar prężności tlenu................................................ 129 Badania obrazowe naczyń chłonnych Andrzej Szuba...................... 130 Limfoscyntygrafia............................................................................ 130 Tomografia komputerowa............................................................... 130 Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu w połączeniu z tomografią komputerową (SPECT‑TK)........................................... 130 Rezonans magnetyczny................................................................... 131 Limfangiografia fluorescencyjna..................................................... 131 Ultrasonografia............................................................................... 131 Limfangiografia fotoakustyczna...................................................... 131

C. 1. 2. 2.1. 2.1.1. 2.2. 2.3.

Nagłe zatrzymanie krążenia i wstrząs............................ 132 Nagłe zatrzymanie krążenia Miłosz Jankowski, Grzegorz Cebula........ 132 Wstrząs Miłosz Jankowski................................................................ 144 Wstrząs hipowolemiczny................................................................. 150 Wstrząs krwotoczny........................................................................ 150 Wstrząs kardiogenny....................................................................... 152 Wstrząs obturacyjny........................................................................ 153

D. 1. 2.

Miażdżyca i ryzyko sercowo‑naczyniowe...................... 154 Miażdżyca Tomasz Guzik, Anetta Undas, Andrzej Szczeklik†.................. 154 Ocena ryzyka sercowo‑naczyniowego Piotr Dobrowolski,

9. 9.1. 9.1.1. 9.1.2. 9.1.3. 9.1.4. 9.1.5. 9.2. 9.2.1. 9.2.2. 9.2.3. 9.2.4. 9.2.5. 10. 10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 11. 12. 13. 13.1. 13.2. 13.3. 13.4. 13.5. 14. 14.1. 14.2. 14.3.

XVI

Aleksander Prejbisz, Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz-Latoszek, Wiktor B. Szostak†............................................................................... 159

Strategie profilaktyki Piotr Dobrowolski, Aleksander Prejbisz, Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz-Latoszek, Wiktor B. Szostak†............. 163

Dyslipidemie Piotr Dobrowolski, Aleksander Prejbisz, Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz‑Latoszek, Wiktor B. Szostak†............. 165

1. 2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 6.

Fizjologia gospodarki lipidowej....................................................... 165 Klasyfikacja dyslipidemii................................................................. 166 Hipercholesterolemia...................................................................... 166 Dyslipidemia aterogenna................................................................. 172 Hipertriglicerydemia........................................................................ 174 Hipertriglicerydemia łagodna i umiarkowana................................. 174 Hipertriglicerydemia ciężka............................................................. 175 Zwiększone stężenie lipoproteiny (a)............................................... 176

F. 1. 2. 2.1. 2.2. 3. 3.1.

Choroba niedokrwienna serca........................................... 178 Klasyfikacja Andrzej Budaj.............................................................. 178 Etiologia i patogeneza Michał Mączewski, Anetta Undas................... 179 Przewlekłe zespoły wieńcowe......................................................... 179 Ostre zespoły wieńcowe.................................................................. 182 Przewlekłe zespoły wieńcowe......................................................... 184 Typowy przewlekły zespół wieńcowy Adrian Doroszko, Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak............................. 184 Dławica bez istotnych zwężeń w tętnicach wieńcowych Adrian Doroszko, Piotr Niewiński, Waldemar Banasiak............................. 197 Dławica mikronaczyniowa Adrian Doroszko, Piotr Niewiński, Waldemar Banasiak, Henryk Wysocki..................................................... 197 Dławica odmienna (Prinzmetala) Adrian Doroszko, Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak............................. 199 Dławica związana z mostkami mięśniowymi nad tętnicami wieńcowymi Adrian Doroszko, Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak............................................................................ 200 Ostry zespół wieńcowy bez uniesienia odcinka ST Andrzej Budaj, Bronisław Bednarz......................................................... 201 Zawał serca z uniesieniem odcinka ST Andrzej Budaj, Bronisław Bednarz.............................................................................. 217 Leczenie inwazyjne....................................................................... ☚bxv Przezskórne interwencje wieńcowe Bartosz Hudzik, Lech Poloński................................................................................... ☚bjt Pomostowanie aortalno-wieńcowe Jerzy Sadowski, Anna Kędziora, Jacek Piątek, Karol Wierzbicki, Maciej Bochenek............. ☚bav

3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.3.

4. 5. 6. 6.1. 6.2. G. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 2.5. 2.5.1. 2.5.2. 2.6.

Zaburzenia rytmu serca i przewodzenia Maria Trusz‑Gluza............................................................................... 234 Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca........................................... 234 Dodatkowe pobudzenia nadkomorowe........................................... 234 Częstoskurcze nadkomorowe.......................................................... 236 Częstoskurcz nawrotny w węźle przedsionkowo‑komorowym........ 242 Zespoły preekscytacji...................................................................... 243 Częstoskurcz przedsionkowy jednoogniskowy i wieloogniskowy...... 247 Tachyarytmie zatokowe................................................................... 249 Trzepotanie przedsionków............................................................... 250 Migotanie przedsionków................................................................. 253 Komorowe zaburzenia rytmu serca................................................. 266 Informacje ogólne........................................................................... 266 Idiopatyczne przedwczesne pobudzenia komorowe i częstoskurcz komorowy................................................................. 270 Komorowe zaburzenia rytmu w chorobie niedokrwiennej serca........ 273 Komorowe zaburzenia rytmu u chorych z kardiomiopatią............... 275 Kardiomiopatia rozstrzeniowa i nierozstrzeniowa lewej komory....... 275 Kardiomiopatia przerostowa........................................................... 276 Arytmogenna kardiomiopatia prawej komory (ARVC)..................... 276 Zespół długiego QT......................................................................... 277 Wrodzony zespół długiego QT......................................................... 277 Nabyty zespół długiego QT............................................................. 280 Wrodzony zespół krótkiego QT........................................................ 281

Spis treści 2.7. 2.8. 2.9. 2.10. 2.11. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 5.

Zespół Brugadów............................................................................ 282 Wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin..... 284 Zespół wczesnej repolaryzacji......................................................... 285 Idiopatyczne migotanie komór........................................................ 286 Nagły zgon sercowy........................................................................ 286 Zaburzenia automatyzmu i przewodzenia....................................... 287 Dysfunkcja węzła zatokowego........................................................ 288 Bloki przedsionkowo‑komorowe..................................................... 291 Bloki śródkomorowe........................................................................ 294 Metody leczenia zaburzeń rytmu i przewodzenia............................ 296 Leki antyarytmiczne........................................................................ 296 Ablacja przezskórna........................................................................ 297 Kardiowersja i defibrylacja serca..................................................... 301 Elektrostymulacja serca................................................................... 302 Wszczepialny kardiowerter‑defibrylator.......................................... 306 Zaburzenia rytmu serca u kobiet w ciąży......................................... 307

H. 1. 2.

Wady serca................................................................................. 309 Zwężenie zastawki aortalnej Marek Konka, Piotr Hoffman................ 309 Niedomykalność zastawki aortalnej Piotr Szymański, Piotr Hoffman..................................................................................... 317 Zwężenie zastawki mitralnej Marek Konka, Piotr Hoffman................ 322 Niedomykalność zastawki mitralnej Piotr Szymański, Piotr Hoffman..................................................................................... 328 Zespół wypadania płatka zastawki mitralnej Zbigniew Gąsior, Piotr Pysz........................................................................................... 335 Wady zastawki trójdzielnej Marek Konka, Piotr Hoffman................... 338 Zwężenie zastawki trójdzielnej........................................................ 338 Niedomykalność zastawki trójdzielnej............................................ 340 Wady złożone.................................................................................. 343 Złożona wada aortalna Marek Konka, Piotr Szymański...................... 343 Złożona wada mitralna Piotr Szymański, Piotr Hoffman...................... 344 Wady wielozastawkowe Marek Konka, Piotr Szymański..................... 345 Wrodzone wady serca u dorosłych Piotr Hoffman........................... 347 Ubytek przegrody międzyprzedsionkowej....................................... 347 Drożny otwór owalny....................................................................... 351 Izolowany ubytek przegrody międzykomorowej.............................. 352 Przetrwały przewód tętniczy........................................................... 354 Tetralogia Fallota............................................................................. 355 Zespół Eisenmengera...................................................................... 358 Zwężenie drogi odpływu prawej komory......................................... 360 Zwężenie drogi odpływu lewej komory........................................... 362 Koarktacja aorty.............................................................................. 363 Wady zastawek przedsionkowo‑komorowych................................. 365 Anomalia Ebsteina.......................................................................... 365 Serce trójprzedsionkowe................................................................. 366 Wrodzone skorygowane przełożenie pni tętniczych........................ 366 Chory po operacyjnym leczeniu wrodzonej wady serca................... 367 Chory po korekcji całkowitej tetralogii Fallota................................. 367 Chory po korekcji przełożenia pni tętniczych................................... 367 Chory po operacji Fontana.............................................................. 367 Protezy zastawek serca Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Janusz Konstanty-Kalandyk, Bogusław Kapelak, Maciej Bochenek.............. 368 Zastawki mechaniczne.................................................................... 368 Zastawki biologiczne....................................................................... 368 Wybór rodzaju protezy zastawki..................................................... 369 Monitorowanie chorego po operacyjnym leczeniu wady zastawkowej serca Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Janusz Konstanty-Kalandyk, Bogusław Kapelak, Maciej Bochenek.............. 370 Prowadzenie leczenia przeciwzakrzepowego.................................. 370 Monitorowanie efektu zabiegu operacyjnego................................. 372

3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9. 8.10. 8.10.1. 8.11. 8.12. 8.13. 8.13.1. 8.13.2. 8.13.3. 9. 9.1. 9.2. 9.3. 10. 10.1. 10.2.

I. 1. 2.

Choroby wsierdzia................................................................... 373 Infekcyjne zapalenie wsierdzia Janina Stępińska............................. 373 Gorączka reumatyczna Ernest Kuchar, Anetta Undas......................... 389

J. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.8.1. 2.8.2.

Choroby mięśnia sercowego............................................... 393 Zapalenie mięśnia sercowego Zofia T. Bilińska, Łukasz Małek............ 393 Kardiomiopatie Katarzyna Elżbieta Biernacka, Jan Wodniecki............... 401 Klasyfikacja..................................................................................... 401 Kardiomiopatia przerostowa........................................................... 402 Kardiomiopatia rozstrzeniowa......................................................... 408 Nierozstrzeniowa kardiomiopatia lewej komory............................. 410 Arytmogenna kardiomiopatia prawej komory................................. 412 Kardiomiopatia restrykcyjna............................................................ 414 Inne kardiomiopatie o znanej przyczynie........................................ 415 Inne nieprawidłowości mięśnia sercowego..................................... 418 Hipertrabekulacja mięśnia lewej komory (niescalony mięsień lewej komory).................................................................................. 418 Zespół takotsubo............................................................................. 418

Choroby osierdzia

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Zapalenie osierdzia.......................................................................... 419 Płyn w worku osierdziowym............................................................ 426 Tamponada serca............................................................................ 427 Zaciskające zapalenie osierdzia....................................................... 429 Chylopericardium............................................................................. 431 Torbiele osierdzia............................................................................ 431 Wady wrodzone osierdzia................................................................ 431

Nowotwory serca Sebastian Szmit, Magdalena Zaborowska‑Szmit, Piotr Pruszczyk, Grzegorz Styczyński.............. 432

Ł. 1.

3.4.

Niewydolność serca................................................................ 435 Przewlekła niewydolność serca Andrzej Surdacki, Olga Kruszelnicka, Bernadeta Chyrchel, Jacek Bednarek, Michał Chyrchel, Jacek Dubiel............ 435 Ostra niewydolność serca Bronisław Bednarz, Andrzej Budaj............. 458 Mechaniczne wspomaganie krążenia.............................................. 466 Informacje ogólne Anna Kędziora, Maciej Bochenek.......................... 466 Kontrapulsacja wewnątrzaortalna Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek.......... 466 Pozaustrojowa oksygenacja przezbłonowa Anna Kędziora, Maciej Bochenek................................................................................ 467 Urządzenia wspomagające czynność komór Jerzy Sadowski,

3.5.

Sztuczne serce

Leczenie operacyjne przewlekłej niewydolności serca

4.1. 4.2.

Przeszczepianie serca................................................................... ☚aof Inne metody................................................................................. ☚b2k

M. 1.

Nadciśnienie tętnicze............................................................. 469 Klasyfikacja Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz, Piotr Dobrowolski............................................................................... 469 Nadciśnienie tętnicze pierwotne Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz, Piotr Dobrowolski................................................... 470 Nadciśnienie naczyniowonerkowe Andrzej Januszewicz, Magdalena Januszewicz....................................................................... 489 Informacje ogólne........................................................................... 489 Miażdżycowe zwężenie tętnicy nerkowej........................................ 489 Dysplazja włóknisto‑mięśniowa tętnic nerkowych.......................... 491

2. 3. 3.1. 3.2. 3.3.

Małgorzata Dybowska, Witold Tomkowski, Paweł Kuca............................. 419

Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek............................................................................. ☚aoe Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek ............................. ☚ayj Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek........................................................ ☚ayk

XVII

Spis treści 4. 4.1. 4.2. 4.3.

Nadciśnienie tętnicze u kobiet w ciąży Aleksander Prejbisz, Tomasz Stompór, Przemysław Kosiński, Władysław Sułowicz...................... 493 Stany nadciśnieniowe w ciąży – informacje ogólne......................... 493 Stan przedrzucawkowy.................................................................... 494 Rzucawka........................................................................................ 497

Nadciśnienie płucne

Marcin Kurzyna, Grzegorz Kopeć, Adam Torbicki...................................... 498

10.4.

Choroby aorty i tętnic obwodowych................................ 511 Choroby aorty Eliza Pleban, Piotr Szopiński, Wojciech Bodzoń, Leszek Masłowski................................................................................. 511 Tętniak aorty.................................................................................... 511 Tętniak aorty piersiowej.................................................................. 513 Tętniak aorty brzusznej................................................................... 518 Ostre zespoły aortalne.................................................................... 521 Rozwarstwienie aorty...................................................................... 522 Krwiak śródścienny aorty................................................................ 530 Wrzód drążący aorty....................................................................... 531 Tętniak rzekomy aorty..................................................................... 531 Ograniczone pęknięcie tętniaka aorty............................................. 532 Uszkodzenie aorty na skutek urazu tępego..................................... 532 Choroba Takayasu Marcin Milchert, Leszek Masłowski, Marzena Frołow.................................................................................. 533 Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic Marcin Milchert, Leszek Masłowski, Marzena Frołow........................................................ 536 Zakrzepowo‑zarostowe zapalenie naczyń Rafał Małecki, Leszek Masłowski, Marzena Frołow........................................................ 539 Choroby tętnic kończyn dolnych...................................................... 542 Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych Wojciech Bodzoń, Marzena Frołow, Wiktoria Leśniak, Leszek Masłowski............................... 542 Ostre niedokrwienie kończyn dolnych Wojciech Bodzoń, Wiktoria Leśniak, Leszek Masłowski....................................................... 550 Zwężenie tętnic szyjnych i tętnic kręgowych Eliza Pleban, Piotr Szopiński, Wojciech Bodzoń, Leszek Masłowski................................ 554 Zwężenie tętnic szyjnych................................................................. 554 Zwężenie tętnic kręgowych............................................................. 558 Choroby tętnic kończyn górnych Wojciech Bodzoń.......................... 559 Zespół podkradania tętnicy podobojczykowej Marzena Frołow, Rafał Niżankowski............................................................................... 559 Niedokrwienie kończyny górnej Wojciech Bodzoń........................... 561 Powikłania naczyniowe przetok dializacyjnych Wojciech Bodzoń...... 562 Choroby tętnic trzewnych Wojciech Bodzoń.................................... 562 Ostre niedokrwienie jelit................................................................. 562 Przewlekłe niedokrwienie jelit......................................................... 564 Tętniaki tętnic trzewnych................................................................. 565 Miażdżyca w wielu łożyskach tętniczych Wojciech Bodzoń.............. 566 Naczyniowe zespoły uciskowe......................................................... 567 Zespół górnego otworu klatki piersiowej Marzena Frołow, Leszek Masłowski................................................................................ 567 Zespół usidlenia tętnicy podkolanowej Marzena Frołow, Leszek Masłowski................................................................................ 570 Zespół ucisku lewej żyły nerkowej przez aortę i tętnicę krezkową górną Marzena Frołow, Leszek Masłowski........................... 570 Zespół ucisku lewej żyły biodrowej Marzena Frołow....................... 571

Choroby żył obwodowych

1. 2.

Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych.................................. 572 Przewlekła choroba żylna................................................................ 574

O. 1. 1.1. 1.1.1. 1.1.2. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. 1.2.5. 1.2.6. 2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 6. 6.1. 6.2. 7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.3.

R. 1. 2.

XVIII

Rafał Małecki, Marzena Frołow, Leszek Masłowski................................... 572

Żylna choroba zakrzepowo‑zatorowa............................. 581 Zakrzepica żył głębokich Rafał Niżankowski, Jerzy Windyga, Wiktoria Leśniak................................................................................. 581 Zatorowość płucna Piotr Pruszczyk, Adam Torbicki............................. 593

4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5.

Profilaktyka pierwotna żylnej choroby zakrzepowo ‑zatorowej Rafał Niżankowski, Jerzy Windyga, Wiktoria Leśniak, Krystyna Zawilska†............................................................................... 608 Ogólne zasady leczenia przeciwkrzepliwego Anetta Undas, Krystyna Zawilska†............................................................................... 614 Heparyny......................................................................................... 614 Inhibitory czynnika Xa..................................................................... 619 Bezpośrednie inhibitory trombiny.................................................... 622 Antagoniści witaminy K................................................................... 623 Leczenie przeciwzakrzepowe a anestezja regionalna...................... 630

S. 1. 2. 3. 4. 5.

Choroby mikrokrążenia......................................................... 631 Objaw Raynauda Marzena Frołow, Leszek Masłowski......................... 631 Siność siatkowata Marzena Frołow, Leszek Masłowski........................ 634 Akrocyjanoza Marzena Frołow, Leszek Masłowski............................... 635 Bolesny rumień kończyn Marzena Frołow, Leszek Masłowski.............. 636 Zatorowość cholesterolowa Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk......... 636

T. 1. 2.

3.1. 4. 5.

Wady rozwojowe naczyń krwionośnych..................... ☚a7a Zespół Marfana Marzena Frołow, Leszek Masłowski........................ ☚a7b Zespół Ehlersa i Danlosa naczyniowy Marzena Frołow, Grzegorz Goncerz, Leszek Masłowski................................................... ☚aoq Wrodzone malformacje naczyniowe Marzena Frołow, Leszek Masłowski............................................................................ ☚bu6 Wrodzone malformacje tętniczo-żylne i żylne.............................. ☚bu7 Zespół Klippela i Trénaunaya Marzena Frołow, Leszek Masłowski...... ☚aor Naczyniaki Marzena Frołow, Leszek Masłowski................................ ☚a7c

U. 1. 2. 3.

Choroby naczyń chłonnych Andrzej Szuba.......................... 638 Podstawy fizjologii układu chłonnego............................................. 638 Zapalenie naczyń chłonnych........................................................... 638 Obrzęk limfatyczny (chłonny)........................................................... 639

W. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Omdlenia Piotr Kułakowski......................................................... 644 Omdlenia odruchowe...................................................................... 647 Zespół zatoki szyjnej....................................................................... 648 Omdlenie sytuacyjne....................................................................... 648 Hipotensja ortostatyczna................................................................ 648 Omdlenia kardiogenne.................................................................... 649 Omdlenia związane z chorobami naczyń mózgowych..................... 651

Konsultacje kardiologiczne przed operacjami pozasercowymi Wojciech Szczeklik, Witold Pikto‑Pietkiewicz, Tomasz Pasierski................... 652 Ocena ryzyka okołooperacyjnego................................................... 652 Okołooperacyjne leczenie farmakologiczne i monitorowanie.......... 656 Okołooperacyjne uszkodzenie mięśnia sercowego.......................... 657

1. 2. 3. II

Choroby układu oddechowego

A. 1. 2. 3. 4.

Anatomia i fizjologia.............................................................. 661 Anatomia układu oddechowego Stefan Wesołowski........................ 661 Fizjologia oddychania Stefan Wesołowski........................................ 663 Opłucna Krzysztof Sładek................................................................. 665 Fizjologia oddychania w czasie snu Robert Pływaczewski................ 665

B. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 2. 2.1. 2.2.

Badania diagnostyczne......................................................... 666 Wybrane objawy podmiotowe Wojciech Szczeklik........................... 666 Kaszel.............................................................................................. 666 Chrypka........................................................................................... 667 Krwioplucie..................................................................................... 668 Duszność......................................................................................... 668 Wybrane objawy przedmiotowe Wojciech Szczeklik......................... 669 Palce pałeczkowate......................................................................... 669 Zniekształcenie klatki piersiowej..................................................... 669

Spis treści 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.7.1. 5. 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.1.4. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. 5.8.1. 5.8.2. 6. 7. 7.1. 7.2. 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 11. 12. C. 1. 2. 3. 4. 4.1. 4.2. 4.2.1. 4.2.2. 4.3. 5.

Zaburzenia cyklu i toru oddychania................................................. 671 Zmiany drżenia głosowego.............................................................. 672 Trzeszczenia w tkance podskórnej klatki piersiowej........................ 672 Nieprawidłowy odgłos opukowy..................................................... 672 Nieprawidłowe szmery oddechowe................................................. 672 Badanie gazów oddechowych Miłosz Jankowski............................. 673 Gazometria krwi.............................................................................. 673 Pulsoksymetria................................................................................ 675 Kapnometria i kapnografia.............................................................. 676 Badania obrazowe Piotr Grzanka, Iwona Bestry................................. 676 Radiogramy przeglądowe klatki piersiowej..................................... 677 Tomografia komputerowa............................................................... 679 Słownik wybranych pojęć używanych w opisach RTG i TK.............. 680 Rezonans magnetyczny................................................................... 688 Scyntygrafia.................................................................................... 688 Pozytonowa tomografia emisyjna................................................... 689 Ultrasonografia............................................................................... 689 Słownik wybranych pojęć używanych w USG płuc.......................... 689 Badania czynnościowe układu oddechowego Piotr Boros.............. 692 Spirometria z zapisem krzywej przepływ–objętość......................... 692 Spirometria podstawowa................................................................ 692 Spirometria po inhalacji leku rozkurczającego oskrzela (próba rozkurczowa)........................................................................ 698 Próby prowokacyjne........................................................................ 699 Maksymalna wentylacja dowolna................................................... 700 Pomiar szczytowego przepływu wydechowego.............................. 700 Oscylometria impulsowa................................................................. 701 Pletyzmografia................................................................................ 701 Alternatywne metody pomiaru wskaźników objętościowych układu oddechowego...................................................................... 703 Badanie podatności statycznej układu oddechowego.................... 704 Badanie transferu płucnego dla tlenku węgla (TLCO)....................... 705 Próby wysiłkowe.............................................................................. 706 Sercowo‑płucna próba wysiłkowa................................................... 706 Testy marszowe............................................................................... 707 Bronchoskopia Krzysztof Sładek....................................................... 710 Wideotorakoskopia i wziernikowanie śródpiersia Krzysztof Sładek, Dariusz Wąsowski....................................................... 713 Wideotorakoskopia......................................................................... 713 Wziernikowanie śródpiersia............................................................ 713 Biopsja przezskórna opłucnej i płuca Krzysztof Sładek.................... 714 Biopsja przezskórna opłucnej.......................................................... 714 Biopsja przezskórna płuca............................................................... 714 Badania morfologiczne układu oddechowego Renata Langfort........ 715 Badanie płynu opłucnowego Jerzy Soja.......................................... 719 Badanie plwociny Aleksander Kania................................................ 722 Stężenie tlenku azotu w powietrzu wydychanym (FENO) Lucyna Mastalerz, Filip Mejza................................................ ☚aqe Choroby dróg oddechowych............................................... 724 Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych Monika Świerczyńska-Krępa, Zbigniew Świerczyński................................. 724 Ostre zapalenie gardła i migdałków (angina) Leszek Szenborn, Piotr Sawiec....................................................................................... 728 Błonica Aleksandra Szymczak........................................................... 731 Choroby krtani Monika Świerczyńska-Krępa, Zbigniew Świerczyński........ 734 Zapalenie krtani.............................................................................. 734 Dysfonia.......................................................................................... 734 Dysfonia czynnościowa................................................................... 734 Dysfonia organiczna........................................................................ 735 Rak krtani........................................................................................ 735 Ostre zapalenie oskrzeli Jan Kuś, Filip Mejza.................................... 736

6. 7. 8. 9. 10. 11. 11.1. 11.2. 11.3. 11.4. 11.5. 11.6. 11.7. 11.8. 12. D. 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8. 3.9. 3.10. 3.11. 3.12. 3.13. 3.14. 3.15. 3.16. E. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 2.10.

Krztusiec (koklusz) Jacek Wysocki, Jacek Mrukowicz, Bożena Dubiel........ 737 Przewlekła obturacyjna choroba płuc Władysław Pierzchała, Ewa Niżankowska-Mogilnicka, Filip Mejza, Adam Barczyk......................... 739 Astma Ewa Niżankowska-Mogilnicka, Grażyna Bochenek, Filip Mejza, Piotr Gajewski.................................................................... 756 Rozstrzenie oskrzeli Szymon Skoczyński, Filip Mejza, Renata Jankowska............................................................................... 774 Mukowiscydoza Henryk Mazurek..................................................... 780 Zapalenia oskrzelików Dariusz Gawryluk, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry................................................ 788 Zapalenia oskrzelików – informacje ogólne.................................... 788 Zarostowe zapalenie oskrzelików.................................................... 788 Ostre zapalenie oskrzelików............................................................ 789 Zapalenie oskrzelików oddechowych.............................................. 790 Zapalenie oskrzelików spowodowane narażeniem na pyły mineralne i inne środowiskowe oraz zawodowe czynniki wziewne..... 790 Rozlane zapalenie oskrzelików........................................................ 791 Grudkowe zapalenie oskrzelików.................................................... 791 Zapalenie oskrzelików w przebiegu chorób tkanki łącznej.............. 791 Tracheomalacja i tracheobronchomalacja Grzegorz Lis................ ☚cek Zapalenia płuc wywołane przez drobnoustroje Tadeusz Przybyłowski, Jan Kuś.............................................................. 792 Pozaszpitalne zapalenie płuc.......................................................... 792 Szpitalne zapalenie płuc.................................................................. 804 Zapalenia płuc wywołane przez określony czynnik etiologiczny........ 808 Pneumokokowe zapalenie płuc....................................................... 808 Zapalenie płuc wywołane przez Haemophilus influenzae............... 809 Zapalenie płuc wywołane przez Moraxella catarrhalis.................... 809 Zapalenie płuc wywołane przez Mycoplasma pneumoniae............. 810 Zapalenie płuc wywołane przez Chlamydia pneumoniae................ 810 Gronkowcowe zapalenie płuc.......................................................... 811 Zapalenie płuc wywołane przez bakterie beztlenowe..................... 812 Zapalenie płuc wywołane przez Klebsiella pneumoniae.................. 813 Zapalenie płuc wywołane przez Acinetobacter baumannii.............. 814 Zapalenie płuc wywołane przez Pseudomonas aeruginosa............. 814 Zapalenie płuc wywołane przez Legionella pneumophila............... 815 Zapalenie płuc wywołane przez koronawirusy................................ 816 Grypowe zapalenie płuc.................................................................. 817 Zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis jiroveci (pneumocystoza)............................................................................. 817 Zapalenie płuc wywołane przez Aspergillus (inwazyjna aspergiloza i podostra inwazyjna aspergiloza płuc)........................ 818 Zapalenie płuc wywołane przez Candida........................................ 819 Choroby śródmiąższowe płuc............................................. 820 Choroby śródmiąższowe płuc – informacje ogólne Wojciech J. Piotrowski, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry...................................................................................... 820 Idiopatyczne śródmiąższowe zapalenia płuc Wojciech J. Piotrowski, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry............... 820 Idiopatyczne śródmiąższowe zapalenia płuc – informacje ogólne...... 820 Idiopatyczne włóknienie płuc.......................................................... 820 Niespecyficzne śródmiąższowe zapalenie płuc............................... 826 Kryptogenne organizujące się zapalenie płuc................................. 826 Rozlane uszkodzenie pęcherzyków płucnych................................... 827 Choroba śródmiąższowa płuc związana z zapaleniem oskrzelików i makrofagowe śródmiąższowe zapalenie płuc............ 828 Limfocytowe śródmiąższowe zapalenie płuc................................... 828 Samoistna fibroelastoza opłucnowo‑śródmiąższowa...................... 828 Śródmiąższowe zapalenie płuc z cechami autoimmunologicznymi..... 828 Postępujące włóknienie płuc........................................................... 829

XIX

Spis treści 3.

6.2. 6.2.1.

Sarkoidoza Wojciech J. Piotrowski, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry...................................................................................... 829 Zapalenie płuc z nadwrażliwości Monika Szturmowicz, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry................................................ 834 Rozlane krwawienie pęcherzykowe Elżbieta Wiatr.......................... 839 Eozynofilie płucne........................................................................... 841 Eozynofilie płucne – informacje ogólne Monika Szturmowicz, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry................................................ 841 Eozynofilie płucne o znanej etiologii............................................... 841 Eozynofilie w przebiegu zarażeń pasożytniczych

6.2.2.

Alergiczna aspergiloza oskrzelowo‑płucna

4. 5. 6. 6.1.

6.3. 6.3.1. 6.3.2. 6.3.3. 7. 8. 9. 10. 11.

Monika Szturmowicz, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry, Weronika Rymer................................................................................. 841

Monika Szturmowicz, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry................. 842 Eozynofilie płucne o nieznanej etiologii Monika Szturmowicz, Ewa Rowińska-Zakrzewska, Iwona Bestry................................................ 844 Przewlekłe eozynofilowe zapalenie płuc............................................. 844 Ostre eozynofilowe zapalenie płuc.................................................. 845 Eozynofilowe zapalenie oskrzeli...................................................... 846 Płucna postać histiocytozy z komórek Langerhansa Elżbieta Radzikowska, Iwona Bestry............................ ☚chs Limfangioleiomiomatoza Elżbieta Radzikowska, Iwona Bestry......... ☚at4 Proteinoza pęcherzyków płucnych Elżbieta Radzikowska, Iwona Bestry................................................................................... ☚bx4 Ostre uszkodzenie płuc związane z używaniem papierosów elektronicznych Filip Mejza.......................................................... ☚bye Nadciśnienie płucne w chorobach śródmiąższowych płuc Monika Szturmowicz............................................................. ☚b3h

Gruźlica i mykobakteriozy Maria Korzeniewska‑Koseła, Iwona Grzelewska‑Rzymowska, Katarzyna Kruczak, Zofia Zwolska, Ewa Augustynowicz‑Kopeć................................................................... 847

1. 2.

Gruźlica........................................................................................... 847 Mykobakteriozy............................................................................... 867

G. 1. 2. 3.

Nowotwory płuca i opłucnej Jacek Jassem........................ 872 Rak płuca........................................................................................ 872 Międzybłoniak opłucnej.................................................................. 882 Przerzuty nowotworowe w płucach................................................ 883

H. 1.

Choroby zawodowe układu oddechowego................... 885 Pylice płuc Natalia Pawlas, Paweł Gać, Artur Chwalba, Kazimierz Marek†................................................................................ 885 Pylice płuc – informacje ogólne...................................................... 885 Pylica krzemowa............................................................................. 886 Pylica górników kopalń węgla......................................................... 889 Pylica azbestowa............................................................................. 890 Zmiany opłucnowe związane z narażeniem na azbest Natalia Pawlas, Paweł Gać, Artur Chwalba, Kazimierz Marek†.................... 892 Astma związana z pracą zawodową Cezary Pałczyński, Paweł Górski...................................................................................... 893 Beryloza Cezary Pałczyński............................................................... 896

Zaburzenia oddychania w czasie snu

1. 2. 3. 4. 5.

Klasyfikacja zaburzeń oddychania w czasie snu.............................. 898 Obturacyjny bezdech senny............................................................. 898 Centralny bezdech senny................................................................. 905 Zespoły hipowentylacji i hipoksemii w czasie snu........................... 906 Hipowentylacja i hipoksemia w czasie snu związana z określonymi chorobami................................................................. 906

J. 1.

Choroby opłucnej Krzysztof Sładek.......................................... 907 Płyn w jamie opłucnej – informacje ogólne.................................... 907

1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 2. 3.

Robert Pływaczewski, Agata Niżankowska‑Jędrzejczyk.............................. 898

2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 5. 6. 7. 8.

Przesięk w jamie opłucnej............................................................... 907 Wysięk w jamie opłucnej................................................................. 907 Wysięk nowotworowy w jamie opłucnej......................................... 907 Wysięk w jamie opłucnej związany z zakażeniem........................... 910 Wysięki w jamie opłucnej o innej etiologii...................................... 912 Krwiak opłucnowy........................................................................... 912 Chłonka w jamie opłucnej (chłonkotok).......................................... 913 Zwłóknienie opłucnej...................................................................... 913 Odma opłucnowa............................................................................ 914 Drenaż jamy opłucnej...................................................................... 917

K. 1. 2. 3.

Choroby śródpiersia Krzysztof Sładek..................................... 919 Guzy i torbiele śródpiersia............................................................... 919 Odma śródpiersiowa....................................................................... 920 Zapalenie śródpiersia...................................................................... 921

Manifestacje chorób układowych tkanki łącznej w układzie oddechowym Wojciech J. Piotrowski, Otylia Kowal‑Bielecka, Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry................ 922

Ł.

Niepożądane reakcje polekowe w układzie oddechowym Elżbieta Wiatr..................................................... 925

Wady rozwojowe układu oddechowego

Grzegorz Lis.................................................................................... ☚br4

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Brak płuca i hipoplazja płuca........................................................ ☚cfu Torbiel bronchogenna.................................................................. ☚bv6 Sekwestracja płuca...................................................................... ☚app Wrodzona malformacja oskrzelowo-płucna.................................. ☚cej Wrodzona rozedma płatowa........................................................ ☚ath Przetoka tchawiczo-przełykowa i atrezja przełyku....................... ☚bte Wrodzona przepuklina przeponowa............................................. ☚b3k

Urazy płuc Henryk Olechnowicz................................................ ☚apq

O. 1.

Niewydolność oddechowa................................................... 930 Patofizjologia niewydolności oddechowej Miłosz Jankowski, Wiesław Królikowski............................................................................ 930 Ostra niewydolność oddechowa Miłosz Jankowski, Wiesław Królikowski............................................................................ 932 Przewlekła niewydolność oddechowa Miłosz Jankowski, Wiesław Królikowski............................................................................ 938 Leczenie tlenem Miłosz Jankowski, Filip Mejza, Dorota Górecka........... 939 Wentylacja mechaniczna płuc Miłosz Jankowski, Magdalena Twardowska...................................................................... 943 Inwazyjna wentylacja mechaniczna z dodatnim ciśnieniem........... ☚cji Nieinwazyjna wentylacja mechaniczna z dodatnim ciśnieniem....... 943 Przeszczepienie płuc oraz serca i płuc Marek Ochman, Dariusz Jastrzębski, Jacek Wojarski, Sławomir Żegleń, Marian Zembala†..... ☚btr

2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 6. P. 1. 2. 3. 4. 5. R.

Rehabilitacja w chorobach układu oddechowego Roman Nowobilski.............................................................................. 947 Metody i techniki fizjoterapii oddechowej....................................... 947 Ćwiczenia kontrolowanego oddychania.......................................... 951 Trening ogólnokondycyjny............................................................... 952 Trening sprawności funkcjonalnej................................................... 952 Edukacja i oddziaływanie psychospołeczne.................................... 952 Wziewne stosowanie leków w chorobach układu oddechowego Michał Pirożyński, Anna Bręborowicz, Agnieszka Padjas............................................................................. ☚apu Leczenie uzależnienia od nikotyny

Magdalena Cedzyńska, Filip Mejza, Małgorzata Bała, Dorota Górecka ....... ☚ccd

Spis treści III

A. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. B. 1. 1.1. 1.1.1. 1.1.2. 1.1.3. 1.1.4. 1.1.5. 1.1.6. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.3.1. 1.3.2. 1.3.3. 1.3.4. 1.3.5. 1.3.6. 1.3.7. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.4.3. 1.5. 1.5.1. 1.6. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.8. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4.

Choroby układu pokarmowego Objawy chorób układu pokarmowego........................... 955 Ból brzucha Justyna Kotynia, Magdalena Kocot-Kępska, Ewa Małecka-Wojciesko....................................................................... 955 Dysfagia i odynofagia Justyna Kotynia, Ewa Małecka-Wojciesko......... 959 Nudności i wymioty Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka-Wojciesko....... 961 Biegunka Piotr Daniel, Ewa Małecka-Wojciesko, Małgorzata Szczepanek........................................................................ 963 Zaparcie Piotr Eder, Renata Talar-Wojnarowska, Ewa Małecka-Wojciesko....................................................................... 967 Krwawienie z przewodu pokarmowego Anita Gąsiorowska, Ewa Małecka-Wojciesko....................................................................... 968 Żółtaczka Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk........................................ 970 Wodobrzusze Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk.................................. 972 Halitoza Włodzimierz Zych, Małgorzata Szczepanek............................. 974 Badania diagnostyczne......................................................... 976 Badania laboratoryjne..................................................................... 976 Diagnostyka zakażenia Helicobacter pylori..................................... 976 Test ureazowy Krystian Adrych, Bogdan Solnica................................. 976 Mocznikowy test oddechowy Krystian Adrych, Bogdan Solnica.......... 976 Antygeny Helicobacter pylori w kale Krystian Adrych, Bogdan Solnica.................................................................................. 977 Przeciwciała przeciwko Helicobacter pylori w surowicy Krystian Adrych, Bogdan Solnica........................................................... 978 Hodowla Helicobacter pylori Dominika Salamon, Tomasz Gosiewski........................................................................... ☚w5r Wykrywanie Helicobacter pylori w materiale tkankowym Andrzej Mróz...................................................................................... 978 Diagnostyka czynności wydzielniczej żołądka Piotr Eder, Bogdan Solnica................................................................................ ☚e7l Wydzielanie kwasu solnego......................................................... ☚by5 Gastryna....................................................................................... ☚ec4 Diagnostyka zaburzeń trawienia i wchłaniania węglowodanów Piotr Eder, Bogdan Solnica...................................... 979 pH kału.......................................................................................... ☚bzt Substancje redukujące w kale....................................................... ☚cni Elektrolity i osmolalność kału....................................................... ☚b32 Test tolerancji laktozy...................................................................... 979 Oddechowy test wodorowy............................................................. 979 Oddechowy test metanowy............................................................. 980 Aktywność disacharydaz w skrawkach błony śluzowej jelita cienkiego............................................................................. ☚b37 Diagnostyka zaburzeń trawienia i wchłaniania tłuszczów Piotr Eder, Bogdan Solnica................................................................ ☚dhz Badanie mikroskopowe kału....................................................... ☚b36 Wydalanie tłuszczu w kale........................................................... ☚b3m Izotopowe testy oddechowe z pomiarem CO2 w powietrzu wydechowym.............................................................................. ☚b4a Diagnostyka utraty białka Piotr Eder, Bogdan Solnica.................... ☚dqz α1-antytrypsyna w kale................................................................. ☚b6l Autoprzeciwciała w celiakii Jarosław Daniluk, Urszula Daniluk, Hanna Szajewska, Bogdan Solnica......................................................... 980 Diagnostyka stanu zapalnego jelit Piotr Eder, Bogdan Solnica.......... 980 Kalprotektyna w kale...................................................................... 980 Laktoferyna w kale....................................................................... ☚bf2 Krew utajona w kale Michał Wiszniewski, Bogdan Solnica.................. 981 Diagnostyka chorób trzustki Andrzej Dąbrowski, Bogdan Solnica...... 981 Amylaza........................................................................................... 981 Lipaza.............................................................................................. 982 Elastaza 1........................................................................................ 982 Test sekretynowo-cholecystokininowy......................................... ☚bvp

1.10. 1.10.1. 1.10.2. 1.10.3. 1.10.4. 1.10.5. 1.10.6. 1.10.7. 1.10.8. 1.10.9.

Diagnostyka chorób wątroby.......................................................... 982 Enzymy Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bogdan Solnica..................... 982 Bilirubina Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bogdan Solnica................. 985 Kwasy żółciowe Bogdan Solnica...................................................... 986 Białko całkowite Bogdan Solnica..................................................... 986 Albumina Bogdan Solnica................................................................ 986 Ceruloplazmina Bogdan Solnica...................................................... 987 α1‑antytrypsyna w surowicy Bogdan Solnica................................... 987 Amoniak Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bogdan Solnica.................. 988 Próby czynnościowe Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bogdan Solnica.................................................................................. 988 1.10.10. Kwas δ‑aminolewulinowy, porfobilinogen i porfiryny Agnieszka Lipniacka, Bogdan Solnica..................................................... 988 2. Badania czynnościowe.................................................................... 989 2.1. Badania czynnościowe przełyku Agnieszka Świdnicka-Siergiejko, Marek Pazurek, Ewa Małecka-Wojciesko................................................. 989 2.1.1. pH‑metria przełyku.......................................................................... 989 2.1.2. Manometria przełyku...................................................................... 990 2.1.3. Manometria wysokiej rozdzielczości............................................... 991 2.2. Jelito grube.................................................................................. ☚btw 2.2.1. Ocena czasu pasażu jelitowego Piotr Eder, Witold Bartnik†........... ☚bwn 2.2.2. Test wydalania balonu Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak................................................................... ☚bxl 2.2.3. Manometria odbytu i odbytnicy Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak.................................................................. ☚fen 2.2.4. Defekografia Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak......... ☚cm2 3. Badania obrazowe........................................................................... 991 3.1. Radiogramy Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander-Markuszewska....................................................... 991 3.1.1. Radiogram przeglądowy jamy brzusznej......................................... 991 3.1.2. Badania kontrastowe przewodu pokarmowego.............................. 992 3.1.3. Cholangiografia śródoperacyjna i pooperacyjna............................. 993 3.2. Tomografia komputerowa Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander-Markuszewska........................... 994 3.3. Rezonans magnetyczny Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander-Markuszewska........................... 999 3.4. Ultrasonografia przezbrzuszna Andrzej Smereczyński, Ireneusz Gierbliński........................................................................... 1001 4. Endoskopia przewodu pokarmowego Tomasz Marek, Ewa Nowakowska-Duława, Krzysztof Marlicz†....................................... 1007 4.1. Zasady ogólne............................................................................... 1007 4.2. Endoskopia diagnostyczna przewodu pokarmowego.................... 1011 4.2.1. Endoskopia diagnostyczna górnego odcinka przewodu pokarmowego (ezofagogastroduodenoskopia, panendoskopia)........ 1011 4.2.2. Endoskopia diagnostyczna jelita grubego (rektoskopia, rektosigmoidoskopia, kolonoskopia)............................................. 1014 4.2.3. Endoskopia jelita cienkiego........................................................... 1017 4.3. Endoskopia zabiegowa przewodu pokarmowego – wybrane zabiegi........................................................................... ☚rgu 4.4. Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW).......... 1018 5. Ultrasonografia endoskopowa (endosonografia) Marcin Polkowski.............................................................................. 1023 5.1. Ultrasonografia endoskopowa (endosonografia) diagnostyczna..... 1023 5.2. Endoskopowe zabiegi drenażowe pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej............................................................................... ☚kyd 5.2.1. Drenaż trzustkowych i okołotrzustkowych zbiorników płynowych pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej............... ☚ssl 5.2.2. Drenaż dróg żółciowych pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej............................................................................... ☚4ul 5.2.3. Drenaż pęcherzyka żółciowego pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej.............................................................................. ☚qv6 5.2.4. Zespolenie omijające żołądkowo-jelitowe (gastroenterostomia) pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej................................. ☚hx5

XXI

Spis treści 6. 6.1. 6.2. 6.3. C. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. 3.1. 4. 5. 5.1. 5.2. 6. 7. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 9. 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6. 10. D. 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 6.3.

XXII

Badania morfologiczne materiału z biopsji endoskopowej przewodu pokarmowego Andrzej Mróz........................................ 1026 Pobieranie materiału..................................................................... 1026 Patomorfologia zmian nienowotworowych materiałów tkankowych pobieranych w trakcie badań endoskopowych.......... 1027 Patomorfologia zmian rozrostowych i nowotworowych................ 1029 Choroby przełyku.................................................................. 1030 Anatomia i fizjologia przełyku Marek Pazurek, Ewa Małecka-Wojciesko..................................................................... 1030 Zaburzenia motoryki przełyku Agnieszka Świdnicka-Siergiejko, Renata Talar-Wojnarowska, Ewa Małecka-Wojciesko.............................. 1030 Achalazja....................................................................................... 1031 Skurcz dystalnej części przełyku.................................................... 1033 Przełyk nadmiernie kurczliwy........................................................ 1034 Choroba refluksowa przełyku Agnieszka Świdnicka-Siergiejko, Renata Talar-Wojnarowska, Anita Gąsiorowska, Ewa Małecka-Wojciesko..... 1034 Przełyk Barretta............................................................................. 1039 Eozynofilowe zapalenie przełyku Andrea Horvath, Zbigniew Bartuzi............................................................................... 1041 Nowotwory przełyku Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka-Wojciesko...... 1044 Nowotwory przełyku – informacje ogólne.................................... 1044 Rak przełyku.................................................................................. 1044 Uchyłki przełyku Paweł Rogalski, Miłosz Caban, Ewa Małecka-Wojciesko..................................................................... 1046 Oparzenia przełyku Paweł Rogalski, Ewa Małecka-Wojciesko, Renata Talar-Wojnarowska................................................................. 1048 Wady wrodzone przełyku Marek Pazurek, Ewa Małecka-Wojciesko..... ☚btl Przetoki oskrzelowo-przełykowe i zarośnięcie przełyku.............. ☚bub Wrodzone zwężenie przełyku....................................................... ☚bxb Wrodzone zdwojenia przełyku....................................................... ☚akr Pierścienie przełyku...................................................................... ☚aks Przepuklina rozworu przełykowego............................................. ☚btm Choroby przełyku wywołane przez drobnoustroje Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka-Wojciesko........................................ 1050 Grzybica przełyku.......................................................................... 1050 Zapalenie przełyku wywołane przez wirus opryszczki zwykłej...... 1051 Cytomegalowirusowe zapalenie przełyku................................... ☚buh Inne wirusowe zapalenia przełyku............................................... ☚bxc Bakteryjne zapalenie przełyku...................................................... ☚bxd Gruźlica przełyku......................................................................... ☚bnn Choroby czynnościowe przełyku Anita Gąsiorowska...................... 1052 Choroby żołądka i dwunastnicy....................................... 1055 Anatomia i fizjologia żołądka i dwunastnicy Tomasz Brzozowski...... 1055 Dyspepsja Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†.............................. 1057 Zapalenia błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy i gastropatie Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†.......................... 1060 Ostra gastropatia krwotoczna (nadżerkowa)................................. 1061 Zapalenie błony śluzowej żołądka wywołane przez Helicobacter pylori............................................................... 1062 Metaplastyczne zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka....... 1068 Gastropatia żółciowa..................................................................... 1069 Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy Krystian Adrych, Witold Bartnik†................................................................................. 1069 Zespół Zollingera i Ellisona Krystian Adrych, Witold Bartnik†............ 1074 Nowotwory żołądka i dwunastnicy............................................... 1075 Rak żołądka Piotr Tomasz Wysocki, Władysław Januszewicz, Wojciech M. Wysocki, Teresa Starzyńska†.............................................. 1075 Nowotwory podścieliskowe żołądka Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†................................................................................ 1080 Nowotwory neuroendokrynne żołądka Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†.............................................................................. 1081

6.4. 6.4.1. 6.4.2. 6.4.3. 6.4.4. 6.4.5. 6.4.6. 6.5. 7. 8. 9. 10. 11.

Polipy żołądka Ewa Wrońska......................................................... 1081 Polipy żołądka – informacje ogólne.............................................. 1081 Polipy z gruczołów dna żołądka.................................................... 1082 Polipy hiperplastyczne................................................................... 1082 Polipy gruczolakowe (gruczolaki).................................................. 1082 Polipy hamartomatyczne............................................................... 1083 Polip zapalno-włóknisty................................................................ ☚ycl Nowotwory dwunastnicy Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†...... 1083 Choroba Ménétriera Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†............. ☚ak2 Gastropareza Michał Wiszniewski.................................................. 1083 Bezoary Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†................................. 1085 Wady rozwojowe żołądka Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†....... ☚bps Uchyłki dwunastnicy Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†............ ☚b77

E. 1.

Choroby jelita cienkiego..................................................... 1086 Anatomia i fizjologia jelita cienkiego Tomasz Brzozowski, Hanna Szajewska.............................................................................. 1086 Zaburzenia trawienia i wchłaniania............................................... 1088 Celiakia Jarosław Daniluk, Urszula Daniluk, Hanna Szajewska, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1088 Niewydolność jelit i zespół krótkiego jelita Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†............................................................................ 1094 Zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego Jarosław Daniluk, Hanna Szajewska.............................................................................. 1096 Enteropatia z utratą białka Jakub Kmiotek, Piotr Socha, Jerzy Socha...................................................................................... 1098 Choroba Whipple’a Piotr Eder, Witold Bartnik†.............................. ☚bpa Nowotwory jelita cienkiego Wojciech M. Wysocki, Michał Jankowski.............................................................................. 1099 Uchyłki jelita cienkiego Maciej Bagłaj, Hanna Szajewska................. 1101 Uchyłki nabyte............................................................................... 1101 Uchyłek Meckla............................................................................. 1101 Wady wrodzone jelita cienkiego Maciej Bagłaj, Hanna Szajewska............................................................................. ☚cbb Zdwojenie jelita cienkiego............................................................ ☚cb6 Nieprawidłowy zwrot jelit............................................................. ☚cct

2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 3. 4. 4.1. 4.2. 5. 5.1. 5.2. F. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.3. 10.4.

Choroby jelita grubego....................................................... 1103 Anatomia i fizjologia jelita grubego Tomasz Brzozowski, Witold Bartnik†................................................................................. 1103 Zespół jelita drażliwego Barbara Skrzydło-Radomańska, Witold Bartnik†................................................................................. 1104 Choroba Hirschsprunga Piotr Czauderna, Witold Bartnik†................ 1108 Uchyłkowatość i choroba uchyłkowa okrężnicy Piotr Eder, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†............................................... 1109 Wrzodziejące zapalenie jelita grubego Grażyna Rydzewska, Witold Bartnik†.................................................................................. 1112 Choroba Leśniowskiego i Crohna Grażyna Rydzewska, Witold Bartnik†.................................................................................. 1120 Mikroskopowe zapalenie jelita grubego Wojciech M. Marlicz, Jarosław Reguła, Witold Bartnik†.......................................................... 1126 Niedokrwienne zapalenie jelita grubego Paweł Rogalski, Witold Bartnik†.................................................................................. 1127 Ostre zapalenie wyrostka robaczkowego Aleksander Konturek...... 1128 Polipy i rak jelita grubego............................................................. 1130 Polipy i rak jelita grubego – informacje ogólne Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†.......................................................... 1130 Polipy gruczolakowe Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†................................................................................. 1130 Polipy ząbkowane Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†................................................ 1132 Polipy hamartomatyczne Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†................................................ 1133

Spis treści 10.5. Polipy zapalne Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†....... 1134 10.6. Zespoły genetyczne związane z rakiem jelita grubego.................. 1134 10.6.1. Zespół Lyncha Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†............................................... 1134 10.6.2. Rodzinna polipowatość gruczolakowata Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek............................................... 1135 10.6.3. Polipowatość związana z genem MUTYH Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek............................................... 1135 10.6.4. Zespół polipowatości młodzieńczej Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek............................................... 1135 10.6.5. Zespół Peutza i Jeghersa Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1136 10.7. Rak jelita grubego Jarosław Reguła, Piotr Tomasz Wysocki, Lucjan Wyrwicz, Witold Bartnik†.......................................................... 1136 11. Zespół wrzodu samotnego odbytnicy Władysław Januszewicz....... ☚cea 12. Choroby odbytu............................................................................. 1142 12.1. Choroby odbytu – informacje ogólne Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak .................................................................. 1142 12.2. Ropień odbytu Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak........ 1142 12.3. Przetoka odbytu Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak...... 1143 12.4. Choroba hemoroidalna Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak................................................................... 1144 12.5. Szczelina odbytu Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak........ 1145 12.6. Rak odbytu Wojciech M. Wysocki, Andrzej Rutkowski........................ 1146 13. Zaparcie idiopatyczne Piotr Eder, Witold Bartnik†............................ 1148 G. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2.

3. 4. H. 1. 2. 3. 3.1. 4. 5. 5.1. 5.2. 6. 6.1. 6.2. I. 1. 2.

Choroby infekcyjne i pasożytnicze przewodu pokarmowego......................................................................... 1151 Ostra biegunka infekcyjna Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer-Stępniewska.......................................................... 1151 Biegunka podróżnych Tomasz Mach, Agnieszka Wroczyńska.............. 1157 Biegunka związana z antybiotykoterapią Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer-Stępniewska......................................................... 1158 Zatrucie pokarmowe Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer-Stępniewska.......................................................... 1159 Zakażenie Clostridioides difficile i rzekomobłoniaste zapalenie jelit Katarzyna Fleischer-Stępniewska, Małgorzata Szczepanek, Weronika Rymer, Witold Bartnik†........................................................... 1160 Zakażenia przewodu pokarmowego u osób z niedoborem odporności Weronika Rymer, Tomasz Mach...................................... ☚ccz Choroby pasożytnicze przewodu pokarmowego Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska....................................................................... 1165 Choroby trzustki.................................................................... 1168 Anatomia i fizjologia trzustki Andrzej Dąbrowski........................... 1168 Ostre zapalenie trzustki Urszula Wereszczyńska-Siemiątkowska, Jarosław Daniluk............................................................................... 1169 Przewlekłe zapalenie trzustki Grażyna Jurkowska.......................... 1180 Autoimmunologiczne zapalenie trzustki........................................ 1186 Torbiele trzustki Jarosław Daniluk, Andrzej Dąbrowski...................... 1188 Nowotwory trzustki....................................................................... 1192 Rak trzustki Grażyna Jurkowska, Marek Wojtukiewicz........................ 1192 Nowotwory torbielowate trzustki Andrzej Dąbrowski.................... 1197 Wrodzone choroby trzustki Andrzej Dąbrowski.............................. 1199 Dziedziczne zapalenie trzustki....................................................... ☚alk Wady wrodzone trzustki................................................................ 1199 Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych............................................................................... 1200 Anatomia i fizjologia pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych Piotr Daniel, Ewa Małecka-Wojciesko.............................. 1200 Zaburzenia czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego Agnieszka Świdnicka-Siergiejko, Ewa Małecka-Wojciesko....... ☚ca5

3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 4. 5. 6. 7. 7.1. 7.2. 7.3. J. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.5.1. 2.5.2. 2.5.3. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.4.1. 9.4.2. 9.4.3.

Kamica żółciowa i zapalenie dróg żółciowych Marcin Krawczyk, Anita Gąsiorowska, Miłosz Caban, Ewa Małecka-Wojciesko..................... 1201 Kamica pęcherzyka żółciowego..................................................... 1201 Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego........................................ 1203 Przewlekłe zapalenie pęcherzyka żółciowego............................... 1205 Kamica przewodowa..................................................................... 1205 Ostre zapalenie dróg żółciowych................................................... 1207 Polipy pęcherzyka żółciowego Marcin Krawczyk........................... 1208 Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych Ewa Wunsch, Piotr Milkiewicz............................................................. 1210 Torbiele dróg żółciowych Marcin Krawczyk, Ewa Małecka-Wojciesko..................................................................... 1213 Nowotwory dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego Marcin Krawczyk, Piotr Daniel, Ewa Małecka-Wojciesko........................... 1215 Rak dróg żółciowych...................................................................... 1215 Rak pęcherzyka żółciowego........................................................... 1217 Rak okolicy głowy trzustki (tzw. rak brodawki Vatera).................. 1219 Choroby wątroby................................................................... 1220 Anatomia i fizjologia wątroby Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk....... 1220 Badanie morfologiczne................................................................. 1223 Badanie morfologiczne wątroby – informacje ogólne Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk........................................... 1223 Biopsja przezskórna wątroby Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk........ 1223 Biopsja przezżylna wątroby Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk........... 1225 Ocena histologiczna wątroby Bożena Walewska-Zielecka............... 1226 Alternatywne metody oceny zaawansowania włóknienia wątroby......................................................................................... 1228 Wskaźniki biochemiczne Małgorzata Szczepanek........................... 1228 Elastografia ultrasonograficzna Jerzy Jaroszewicz, Małgorzata Szczepanek, Jacek Juszczyk................................................ 1228 Elastografia rezonansu magnetycznego (EMR) Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander-Markuszewska..................................................... 1229

Ostre wirusowe zapalenie wątroby (WZW) Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk................................................................................... 1229 Ostre wirusowe zapalenie wątroby (WZW) – informacje ogólne........ 1229 Ostre WZW typu A......................................................................... 1230 Ostre WZW typu B......................................................................... 1232 WZW typu D.................................................................................. 1236 Ostre WZW typu C......................................................................... 1237 Ostre WZW typu E......................................................................... 1239 Zapalenia wątroby wywołane zakażeniami wirusami wtórnie hepatotropowymi.......................................................................... 1241 Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bożena Walewska-Zielecka............................................ 1242 Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C Jerzy Jaroszewicz, Jacek Juszczyk, Bożena Walewska-Zielecka............................................ 1249 Polekowe uszkodzenie wątroby Anna Boroń-Kaczmarska............... 1254 Autoimmunologiczne zapalenie wątroby Marta Wawrzynowicz-Syczewska, Małgorzata Szczepanek....................... 1257 Pierwotne zapalenie dróg żółciowych Ewa Wunsch, Piotr Milkiewicz................................................................................ 1261 Hiperbilirubinemie wrodzone........................................................ 1265 Hiperbilirubinemie wrodzone – informacje ogólne Irena M. Jankowska, Tomasz Mach...................................................... 1265 Zespół Gilberta Irena M. Jankowska, Tomasz Mach.......................... 1265 Rzadkie hiperbilirubinemie wrodzone Irena M. Jankowska, Tomasz Mach.................................................................................. ☚bln Wrodzone cholestazy wewnątrzwątrobowe Irena M. Jankowska.......................................................................... ☚fpe Zespół Alagille’a........................................................................... ☚byy Niedobór α1-antytrypsyny............................................................. ☚cjc Postępująca rodzinna cholestaza wewnątrzwątrobowa.............. ☚ck3

XXIII

Spis treści 10. 10.1.

19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. 19.6. 19.7. 20.

Metaboliczne choroby wątroby..................................................... 1266 Porfirie Robert Wasilewski, Agnieszka Lipniacka, Edyta Odnoczko, Jerzy Windyga.................................................................................. 1266 Ostra porfiria przerywana............................................................. 1266 Porfiria mieszana........................................................................... 1271 Koproporfiria dziedziczna.............................................................. 1272 Porfiria skórna późna.................................................................... 1272 Choroba Wilsona Tomasz Mach, Adam Przybyłkowski, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1273 Stany przeładowania żelazem Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1278 Hemochromatoza dziedziczna....................................................... 1278 Wtórne przeładowanie żelazem.................................................... 1282 Choroba wątroby związana z alkoholem Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1283 Alkoholowe zapalenie wątroby..................................................... 1283 Marskość wątroby związana z alkoholem..................................... 1285 Stłuszczeniowa choroba wątroby Marek Hartleb, Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...................................................................... 1286 Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi............................................................................. 1286 Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z alkoholem............... 1291 Marskość wątroby Marta Wawrzynowicz-Syczewska........................ 1292 Zaburzenia hemostazy w chorobach wątroby Jerzy Windyga, Marta Wawrzynowicz-Syczewska......................................................... 1300 Wybrane powikłania marskości wątroby Marta Wawrzynowicz-Syczewska......................................................... 1304 Wodobrzusze................................................................................. 1304 Samoistne bakteryjne zapalenie otrzewnej................................... 1305 Encefalopatia wątrobowa............................................................. 1306 Zespół wątrobowo‑nerkowy.......................................................... 1308 Zespół wątrobowo‑płucny i nadciśnienie wrotno‑płucne.............. 1310 Gastropatia wrotna........................................................................ 1311 Ostra niewydolność wątroby Anna Boroń-Kaczmarska.................... 1311 Choroby naczyniowe wątroby.......................................................... 1315 Zakrzepica żyły wrotnej Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski........ 1315 Zespół Budda i Chiariego Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski........ 1317 Idiopatyczne niemarskie nadciśnienie wrotne Marek Hartleb....... 1320 Guzy wątroby Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski, Joanna Podgórska............................................................................. 1321 Guzy wątroby – informacje ogólne................................................ 1321 Naczyniak krwionośny wątroby..................................................... 1321 Ogniskowy rozrost guzkowy.......................................................... 1323 Gruczolak wątrobowokomórkowy................................................. 1324 Rak wątrobowokomórkowy........................................................... 1325 Nowotwory wtórne (przerzutowe)................................................ 1329 Torbiele wątroby............................................................................ 1331 Przeszczepienie wątroby Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski........ ☚by4

K. 1. 2. 3.

Niedrożność jelit Michał Nowakowski, Jan Ciećkiewicz............. 1333 Niedrożność jelit – informacje ogólne........................................... 1333 Niedrożność porażenna jelit.......................................................... 1333 Niedrożność mechaniczna jelit...................................................... 1336

Zmiany naczyniowe przewodu pokarmowego Ewa Wrońska................................................................................... 1338 Zmiany naczyniowe przewodu pokarmowego – informacje ogólne........................................................................................... 1338 Angiodysplazja.............................................................................. 1338 Ektazje naczyniowe części odźwiernikowej żołądka...................... 1339 Zmiana Dieulafoy........................................................................... ☚bzf Choroba Rendu, Oslera i Webera................................................. ☚cnz Zespół Beana................................................................................ ☚cd6

10.1.1. 10.1.2. 10.1.3. 10.1.4. 10.2. 11. 11.1. 11.2. 12. 12.1. 12.2. 13. 13.1. 13.2. 14. 15. 16. 16.1. 16.2. 16.3. 16.4. 16.5. 16.6. 17. 18. 18.1. 18.2. 18.3. 19.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

XXIV

Ł. 1. 2. 3. 4. M. N. 1. 2. 3. O.

A. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. 2.3.4. 2.4. 3. 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.1.5. 3.1.6. 3.2. 3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.4. 3.5. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5.

Krwawienie z przewodu pokarmowego...................... 1340 Ogólne zasady postępowania Ewa Nowakowska-Duława, Jan Ciećkiewicz................................................................................. 1340 Krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego pochodzenia nieżylakowego Ewa Nowakowska-Duława, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†............................................... 1341 Krwawienie z żylaków przełyku lub żołądka Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski, Joanna Ligocka.................................................. 1344 Krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego Michał Wiszniewski................................................. 1349 Ciało obce w przewodzie pokarmowym

Władysław Januszewicz...................................................................... 1353

Nadwrażliwość pokarmowa............................................. 1355 Nadwrażliwość pokarmowa – informacje ogólne Zbigniew Bartuzi, Andrea Horvath....................................................... 1355 Alergia na pszenicę Andrea Horvath, Hanna Szajewska.................... 1361 Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten/pszenicę Hanna Szajewska, Andrea Horvath, Małgorzata Szczepanek.................... 1363 Eozynofilowe zapalenie przewodu pokarmowego Andrea Horvath, Zbigniew Bartuzi.................... ☚6uo

Choroby układu wewnątrzwydzielniczego Choroby podwzgórza i przysadki................................... 1367 Fizjologia Jolanta Kunert-Radek...................................................... 1367 Badania diagnostyczne Jolanta Kunert-Radek................................ 1370 Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ 1370 Badania laboratoryjne................................................................... 1371 Hormony przedniego płata przysadki............................................ 1371 Hormony tylnego płata przysadki................................................. 1372 Badania obrazowe......................................................................... 1372 Radiogramy................................................................................... 1372 Tomografia komputerowa............................................................. 1373 Rezonans magnetyczny................................................................. 1373 Scyntygrafia receptorowa.............................................................. 1373 Badania morfologiczne................................................................. 1373 Choroby podwzgórza, przysadki i szyszynki Jolanta Kunert-Radek........................................................................ 1374 Choroby podwzgórza.................................................................... 1374 Guzy okolicy podwzgórzowo‑przysadkowej.................................. 1374 Urazy głowy.................................................................................. 1374 Jatrogenne uszkodzenia podwzgórza............................................ 1374 Zapalenia...................................................................................... 1375 Zaburzenia dziedziczne................................................................. 1375 Zaburzenia naczyniowe................................................................. 1376 Zaburzenia czynności przedniego płata przysadki pochodzenia podwzgórzowego.......................................................................... 1376 Zaburzenia czynności tylnego płata przysadki.............................. 1376 Moczówka prosta.......................................................................... 1376 Zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny (zespół Schwartza i Barttera)........................................................ 1378 Zespół pustego siodła................................................................... 1379 Guzy szyszynki............................................................................... 1380 Niedoczynność przysadki Wojciech Zgliczyński.............................. 1381 Nowotwory prowadzące do niedoczynności przysadki................. 1384 Pourazowe i jatrogenne uszkodzenie przysadki............................ 1384 Naczyniopochodne uszkodzenie przysadki................................... 1384 Poporodowa martwica przysadki (zespół Sheehana).................... 1384 Udar krwotoczny przysadki........................................................... 1385 Choroby naciekowo‑zapalne przysadki......................................... 1385 Wrodzone zaburzenia rozwojowe................................................. ☚4iw

Spis treści 5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.4.1. 5.4.2. 5.4.3. 5.5. 5.5.1. 5.5.2. 5.6. 5.7.

Guzy przysadki Wojciech Zgliczyński.............................................. 1386 Guzy przysadki – informacje ogólne............................................. 1386 Guz prolaktynowy......................................................................... 1388 Guzy wydzielające hormon wzrostu (akromegalia)........................ 1393 Guzy wydzielające ACTH............................................................... 1397 Choroba Cushinga......................................................................... 1397 Zespół Nelsona.............................................................................. 1398 Zespół ektopowego wydzielania ACTH......................................... 1399 Guzy wydzielające hormony glikoproteinowe................................ 1399 Guz gonadotropinowy................................................................... 1400 Guz tyreotropinowy....................................................................... 1400 Nieczynny guz przysadki............................................................... 1401 Przypadkowo wykryty guz przysadki................................................. 1401

B. 1.

Choroby tarczycy................................................................... 1402 Fizjologia Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska, Andrzej Lewiński†.............................................................................. 1402 Badania diagnostyczne................................................................. 1404 Objawy podmiotowe i przedmiotowe Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska.............................................................. 1404 Badania laboratoryjne Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska.............................................................. 1405 Hormony........................................................................................ 1405 Tyreoglobulina............................................................................... 1408 Przeciwciała przeciwtarczycowe................................................... 1408 Wydalanie jodu z moczem (joduria).............................................. 1410 Badania obrazowe Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska......... 1410 RTG, TK, MR.................................................................................. 1410 Ultrasonografia............................................................................. 1410 Scyntygrafia.................................................................................. 1414 Badania morfologiczne Marek Ruchała, Andrzej Lewiński†................ 1415 Badanie cytologiczne..................................................................... 1415 Badanie histologiczne................................................................... 1419 Badanie śródoperacyjne tarczycy.................................................. 1421 Nadczynność tarczycy Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska...... 1421 Choroba Gravesa i Basedowa........................................................ 1431 Orbitopatia tarczycowa................................................................. 1437 Wole guzkowe toksyczne............................................................... 1439 Guzek autonomiczny pojedynczy................................................... 1441 Rzadkie przyczyny tyreotoksykozy i innych zaburzeń czynności tarczycy................................................................................................. 1441 Subkliniczna nadczynność tarczycy............................................... 1446 Nadczynność tarczycy podczas ciąży............................................ 1446 Przełom tarczycowy....................................................................... 1447 Niedoczynność tarczycy Marek Ruchała, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska, Andrzej Lewiński†..................................... 1449 Zapalenia tarczycy Marek Ruchała, Andrzej Lewiński†...................... 1459 Zapalenia tarczycy – informacje ogólne........................................ 1459 Przewlekłe zapalenia tarczycy....................................................... 1459 Przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy i choroba Hashimoto oraz mieszana autoimmunologiczna choroba tarczycy........................................................................... 1459 Niebolesne (ciche) zapalenie tarczycy........................................... 1462 Poporodowe zapalenie tarczycy.................................................... 1462 Choroba Riedla.............................................................................. 1463 Przewlekłe zapalenia tarczycy indukowane lekami....................... 1463 Wole amyloidowe.......................................................................... 1463 Torbiel bąblowcowa...................................................................... 1463 Podostre zapalenie tarczycy (zapalenie de Quervaina).................. 1463 Ostre zapalenia tarczycy................................................................ 1465 Ostre bakteryjne zapalenie tarczycy.............................................. 1465 Ostre niebakteryjne zapalenia tarczycy......................................... 1466

2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. 2.4. 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. 5.2.3. 5.2.4. 5.2.5. 5.2.6. 5.2.7. 5.3. 5.4. 5.4.1. 5.4.2.

6. 7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 9. 10. 11.

C. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.2.6. 2.2.7. 2.2.8. 2.3. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. D. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4.

Zaburzenia z niedoboru jodu Marek Ruchała, Andrzej Lewiński†...... 1466 Choroby przebiegające z eutyreozą Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska.............................................................. 1467 Wole miąższowe nietoksyczne...................................................... 1467 Wole guzkowe nietoksyczne.......................................................... 1468 Przypadkowo wykryte guzki tarczycy............................................ 1473 Rak tarczycy Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska................. 1474 Mikrorak tarczycy.......................................................................... 1477 Rak brodawkowaty i rak pęcherzykowy tarczycy.......................... 1479 Rak rdzeniasty tarczycy................................................................. 1482 Rak anaplastyczny tarczycy........................................................... 1483 Rak tarczycy oporny na leczenie radiojodem................................. 1483 Leczenie operacyjne chorób tarczycy Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska.............................................................. 1484 Zespół oporności na hormony tarczycy Marek Ruchała, Andrzej Lewiński†.............................................................................. 1486 Zespół zaburzeń pozatarczycowych przebiegających z eutyreozą oraz inne stany adaptacji allostatycznej Marta Fichna, Ewelina Szczepanek-Parulska, Andrzej Lewiński†................ 1488 Choroby przytarczyc Edward Franek, Franciszek Kokot†.......... 1491 Fizjologia....................................................................................... 1491 Badania diagnostyczne................................................................. 1492 Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ 1492 Badania laboratoryjne................................................................... 1492 Parathormon................................................................................. 1492 Wapń całkowity i zjonizowany...................................................... 1493 Fosforany nieorganiczne............................................................... 1493 Wchłanianie zwrotne fosforanów przez cewki nerkowe................ 1494 Witamina D i jej aktywne metabolity............................................ 1494 Wydalanie cAMP z moczem w warunkach podstawowych oraz po podaniu egzogennego PTH (test Ellswortha i Howarda)...... 1495 Peptyd podobny do parathormonu (PTHrP)................................... 1495 Markery obrotu kostnego (osteogenezy i osteolizy)...................... 1495 Badania obrazowe......................................................................... 1496 Nadczynność przytarczyc.............................................................. 1496 Pierwotna nadczynność przytarczyc............................................. 1496 Wtórna nadczynność przytarczyc.................................................. 1500 Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc..................................... 1501 Niedoczynność przytarczyc........................................................... 1502 Pierwotna niedoczynność przytarczyc........................................... 1502 Wtórna niedoczynność przytarczyc............................................... 1505 Rzekoma niedoczynność przytarczyc............................................ 1505 Choroby kory nadnerczy..................................................... 1507 Fizjologia Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†................................................................. 1507 Glikokortykosteroidy Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†......................... 1507 Mineralokortykosteroidy Jadwiga Słowińska-Srzednicka†................. 1509 Androgeny nadnerczowe Jadwiga Słowińska-Srzednicka†................ 1509 Badania diagnostyczne.................................................................. 1510 Badania laboratoryjne.................................................................... 1510 Kortyzol Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.................................................................. 1510 ACTH Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.................................................................. 1511 Test pobudzania wydzielania kortyzolu syntetyczną kortykotropiną Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.................................................................. 1511 Test pobudzania wydzielania ACTH i kortyzolu za pomocą CRH (test stymulacyjny z CRH) Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.......................... 1511

XXV

Spis treści 2.1.5. 2.1.6. 2.1.7. 2.1.8. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.4.1. 4.4.2. 5. 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.2. 5.3. 6. 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 7. 8.

XXVI

Test pobudzania wydzielania ACTH i kortyzolu za pomocą desmopresyny Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.................................................................. 1512 Testy hamowania deksametazonem Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.......................... 1512 Badania hormonalne układu renina–angiotensyna– aldosteron Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................ 1512 Androgeny nadnerczowe Jadwiga Słowińska-Srzednicka†................. 1515 Badania obrazowe Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.......................... 1515 Tomografia komputerowa.............................................................. 1515 Rezonans magnetyczny.................................................................. 1517 Ultrasonografia.............................................................................. 1517 Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)......................................... 1517 Scyntygrafia................................................................................... 1517 Niedoczynność kory nadnerczy...................................................... 1518 Przewlekła niedoczynność kory nadnerczy Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†.......................... 1518 Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona)........ 1518 Przewlekła wtórna niedoczynność kory nadnerczy....................... 1522 Ostra niewydolność kory nadnerczy (przełom nadnerczowy) Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†................................................................. 1523 Niedoczynność kory nadnerczy wywołana stosowaniem glikokortykosteroidów Urszula Ambroziak, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska.............................................................. 1524 Choroby przebiegające z nadmiarem glikokortykosteroidów (zespół Cushinga) Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†................................................................. 1530 Zespół Cushinga wywołany autonomicznym guzem albo guzami kory nadnerczy.......................................................... 1534 Łagodne autonomiczne wydzielanie kortyzolu wywołane guzem albo guzami kory nadnerczy.............................................. 1535 Zespół Cushinga wywołany rozrostem guzkowym nadnerczy....... 1536 Pierwotny obustronny rozrost makroguzkowy nadnerczy............. 1536 Rozrost mikroguzkowy nadnerczy w przebiegu pierwotnej pigmentowanej guzkowej choroby nadnerczy............................... 1536 Inne stany z nadmiarem glikokortykosteroidów............................ 1537 Zespoły dziedziczne....................................................................... 1537 Czynnościowy nadmiar glikokortykosteroidów............................. 1537 Choroby przebiegające z zaburzeniami wydzielania mineralokortykosteroidów............................................................ 1537 Nadciśnienie tętnicze zależne od nadmiaru mineralokortykosteroidów............................................................ 1537 Hiperaldosteronizm pierwotny Urszula Ambroziak, Aleksander Prejbisz, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†............................... 1537 Zespoły nadmiaru deoksykortykosteronu Urszula Ambroziak, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................................... 1544 Pozorny nadmiar mineralokortykosteroidów Urszula Ambroziak, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................................... 1544 Hiperaldosteronizm wtórny Urszula Ambroziak, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................................... 1544 Hipoaldosteronizm Urszula Ambroziak, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................................... 1544 Zespoły nadmiaru androgenów Urszula Ambroziak, Jadwiga Słowińska-Srzednicka†........................................................... 1545 Hirsutyzm i wirylizacja................................................................... 1545 Guzy nadnerczy wydzielające androgeny...................................... 1547 Wrodzony przerost nadnerczy z niedoboru 21-hydroksylazy....... ☚b4g Wrodzony przerost nadnerczy z niedoboru 11β-hydroksylazy...... ☚ah6 Przypadkowo wykryty guz nadnercza (incydentaloma) Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†................................................................. 1548

Rak nadnercza Tomasz Bednarczuk, Lucyna Bednarek-Papierska, Anna A. Kasperlik-Załuska†................................................................. 1551

Guzy wydzielające katecholaminy

1. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.2. 3. 4.

Fizjologia....................................................................................... 1555 Badania diagnostyczne................................................................. 1555 Badania laboratoryjne................................................................... 1555 Katecholaminy i ich metabolity..................................................... 1555 Próba czynnościowa...................................................................... 1555 Badania obrazowe......................................................................... 1556 Guz chromochłonny i przyzwojaki................................................. 1557 Złośliwy guz chromochłonny......................................................... 1560

Włodzimierz Januszewicz, Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz, Kornelia Hasse‑Lazar......................................................................... 1555

Choroby jajników Rafał Kurzawa, Piotr Skałba........................ 1561 Fizjologia....................................................................................... 1561 Badania diagnostyczne................................................................. 1564 Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ 1564 Badania laboratoryjne................................................................... 1565 Podstawowe oznaczenia stężeń hormonów w surowicy............... 1565 Próby czynnościowe..................................................................... ☚bj7 Badania obrazowe......................................................................... ☚cju Zaburzenia jajeczkowania i miesiączkowania................................ 1565 Zaburzenia jajeczkowania.............................................................. ☚aji Jajnikowe zaburzenia owulacji (pierwotna niewydolność jajników; hipogonadyzm hipergonadotropowy)............................ ☚jdc 3.1.1.1. Zespół przedwczesnej niewydolności jajników............................ ☚nnm 3.1.1.2. Dysgenezja gonad........................................................................ ☚3c7 3.1.1.3. Zespół Turnera.............................................................................. ☚txq 3.1.1.4. Zespół niewrażliwości na androgeny........................................... ☚vwh 3.1.2. Podwzgórzowo-przysadkowe zaburzenia owulacji (wtórna niewydolność jajników; hipogonadyzm hipogonadotropowy)..... ☚f54 3.2. Zespół policystycznych jajników.................................................... 1565 3.3. Zaburzenia miesiączkowania....................................................... ☚bqa 3.3.1. Pierwotny i wtórny brak miesiączki.............................................. ☚uzo 3.3.2. Inne zaburzenia miesiączkowania................................................. ☚jqc 3.3.2.1. Bolesne miesiączkowanie............................................................ ☚cm4 3.3.2.2. Zespół napięcia przedmiesiączkowego......................................... ☚ap7 4. Endometrioza............................................................................... ☚ybz 5. Guzy jajnika................................................................................. ☚bn3 6. Menopauza i zaburzenia okresu około- i pomenopauzalnego......... ☚cjv 6.1. Zaburzenia okresu okołomenopauzalnego.................................... ☚ajk 6.2. Zaburzenia okresu pomenopauzalnego........................................ ☚bqc 6.3. Zasady leczenia objawowego w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym..................................................................... ☚bqd F. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.3. 3. 3.1. 3.1.1.

G. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.3. 2.4. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4.

Choroby jąder Krzysztof Kula, Jolanta Słowikowska‑Hilczer......... 1570 Fizjologia....................................................................................... 1570 Badania diagnostyczne................................................................. 1570 Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ 1570 Badania laboratoryjne................................................................... 1571 Badania hormonalne..................................................................... 1571 Badanie nasienia........................................................................... 1571 Badania genetyczne...................................................................... 1572 Markery nowotworów z komórek płciowych................................. 1572 Inne badania laboratoryjne........................................................... 1572 Badania obrazowe......................................................................... 1572 Badanie histologiczne................................................................... 1572 Zaburzenia czynności jąder........................................................... 1574 Wnętrostwo.................................................................................. ☚b7e Pierwotna niewydolność hormonalna jąder................................ ☚cmk Uszkodzenie kanalików jądra........................................................ ☚ajn Wtórna niewydolność hormonalna jąder...................................... ☚ajo

Spis treści 4. 4.1. 4.2. 5.

Nowotwory jądra........................................................................ ☚bo3 Inwazyjne nowotwory z komórek płciowych............................... ☚bo4 Inne nowotwory jądra................................................................... ☚clg Ginekomastia................................................................................ 1574

K. 1.

Zaburzenia determinacji i różnicowania płci Krzysztof Kula, Jolanta Słowikowska-Hilczer............................. ☚bqp Fizjologia....................................................................................... ☚ajq Badania diagnostyczne............................................................... ☚ccw Objawy podmiotowe i przedmiotowe........................................... ☚ckv Badania laboratoryjne................................................................... ☚ajr Badania obrazowe......................................................................... ☚bir Badanie histologiczne.................................................................. ☚bqz Zaburzenia różnicowania płci gonadalnej i somatycznej............... ☚ajs Zaburzenie rozwoju płciowego jajnikowo-jądrowe lub z zaburzeniem chromosomów płciowych............................... ☚bhc Zaburzenie rozwoju płciowego z prawidłowym lub zaburzonym kariotypem............................................................... ☚brq Zaburzenie rozwoju płciowego 46,XY lub 45,X/46,XY.................. ☚ajt Zaburzenie rozwoju płciowego 46,XX........................................... ☚bsf Niezgodność płciowa i dysforia płciowa..................................... ☚bg3

1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 2.

1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 3. 3.1. 3.2. 3.2.1. 3.2.2. 4. I. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. 3.1. 3.2. 4. 4.1. 4.2. J. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.4. 3. 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.1.5. 3.1.6. 3.1.7. 3.2.

Zaburzenia wzrastania i dojrzewania płciowego Ewa Małecka-Tendera, Elżbieta Petriczko.................... ☚bqy Fizjologia....................................................................................... ☚aju Badania diagnostyczne................................................................. ☚bis Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ ☚bit Badania laboratoryjne................................................................... ☚ajv Badania obrazowe........................................................................ ☚biu Zaburzenia wzrastania.................................................................. ☚cj5 Somatotropinowa niedoczynność przysadki................................ ☚ajw Nadmierny wzrost........................................................................ ☚bsg Zaburzenia dojrzewania płciowego.............................................. ☚bsh Przedwczesne dojrzewanie płciowe............................................. ☚bva Opóźnione dojrzewanie płciowe.................................................. ☚cml Choroby rozproszonego układu wewnątrzwydzielniczego................................................... 1576 Fizjologia Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska..................... 1576 Badania diagnostyczne Daria Handkiewicz-Junak........................... 1576 Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................ 1576 Badania laboratoryjne................................................................... 1577 Markery swoiste............................................................................ 1577 Markery nieswoiste....................................................................... 1578 Próby czynnościowe...................................................................... 1578 Badania obrazowe......................................................................... 1579 USG, TK, MR.................................................................................. 1579 Badania funkcjonalne (scyntygrafia oraz pozytonowa tomografia emisyjna [PET])........................................................... 1579 Badania morfologiczne................................................................. 1579 Nowotwory neuroendokrynne Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska, Daria Handkiewicz-Junak.......................... 1580 Nowotwory (guzy) neuroendokrynne wysoko zróżnicowane......... 1581 Guz insulinowy.............................................................................. 1583 Guz gastrynowy............................................................................. 1584 Guz glukagonowy.......................................................................... 1584 Guz wydzielający VIP (zespół Vernera i Morrisona)....................... 1585 Guz somatostatynowy................................................................... 1585 Nowotwory neuroendokrynne trzustki nieczynne hormonalnie........ 1585 Nowotwory neuroendokrynne rozwijające się w przewodzie pokarmowym................................................................................ 1585 Nowotwory neuroendokrynne nisko zróżnicowane – raki neuroendokrynne.......................................................................... 1588

1.1.

2.1. 2.2. 2.3. L. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 2.9.1. 2.9.2. 2.9.3. 2.9.4. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 11. 11.1. 11.2. 11.3. 11.4. 12. 12.1. 12.1.1. 12.1.2. 12.2. 12.3. 12.4. 12.5.

Zespoły wielogruczołowe.................................................. 1589 Poliendokrynopatie uwarunkowane autoimmunologicznie Marta Fichna, Ewelina Szczepanek-Parulska, Andrzej Lewiński†................ 1589 Poliendokrynopatie uwarunkowane autoimmunologicznie – informacje ogólne......................................................................... 1589 Autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy typu 1.................. ☚aka Autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy typu 2.................. ☚akb Autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy typu 3.................. ☚akc Autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy typu 4.................. ☚gah Zespół IPEX.................................................................................. ☚gtn Poliendokrynopatie związane z immunoterapią nowotworów....... ☚lpn Zespoły mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska............. 1590 Zespoły mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego – informacje ogólne.............................................. 1590 Zespół mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego typu 1................................................................. ☚boq Zespół mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego typu 2.................................................................. ☚ake Cukrzyca Jacek Sieradzki, Magdalena Szopa................................ 1592 Fizjologia regulacji gospodarki węglowodanowej......................... 1592 Badania diagnostyczne................................................................. 1593 Glikemia........................................................................................ 1593 Hemoglobina glikowana (HbA1c).................................................. 1594 Fruktozamina............................................................................... ☚cnq Glukozuria..................................................................................... 1595 Ciała ketonowe w moczu i we krwi............................................... 1596 Insulina.......................................................................................... 1596 Peptyd C........................................................................................ 1596 Przeciwciała przeciwwyspowe...................................................... 1597 Próby czynnościowe...................................................................... 1597 Doustny test tolerancji glukozy (OGTT)......................................... 1597 Test dożylnego obciążenia glukozą.............................................. ☚cbd Ocena wrażliwości na insulinę...................................................... 1597 Test z glukagonem......................................................................... 1598 Definicja, rozpoznanie i klasyfikacja cukrzycy............................... 1598 Kryteria wyrównania cukrzycy...................................................... 1601 Cukrzyca typu 1............................................................................. 1602 Cukrzyca typu 2.............................................................................. 1611 Cukrzyca o znanej etiologii............................................................ 1627 Cukrzyca a ciąża............................................................................ 1630 Cukrzyca przedciążowa................................................................. 1630 Cukrzyca rozpoznana podczas ciąży.............................................. 1631 Monitorowanie leczenia cukrzycy.................................................. 1633 Sytuacje szczególne u chorych na cukrzycę................................... 1635 Ciężka choroba współistniejąca z cukrzycą................................... 1635 Postępowanie okołooperacyjne u chorych na cukrzycę................. 1636 Cukrzyca u osób w wieku podeszłym............................................ 1638 Cukrzyca a aktywność zawodowa i sportowa............................... 1639 Stany nagłe i ostre powikłania cukrzycy........................................ 1639 Cukrzycowa kwasica i śpiączka ketonowa.................................... 1639 Zespół hiperglikemiczno‑hiperosmolalny...................................... 1642 Kwasica mleczanowa.................................................................... 1643 Hipoglikemia polekowa................................................................. 1644 Przewlekłe powikłania cukrzycy.................................................... 1646 Cukrzycowa choroba oczu............................................................. 1646 Retinopatia cukrzycowa................................................................ 1646 Inne powikłania oczne.................................................................. 1648 Cukrzycowa choroba nerek Edward Franek, Franciszek Kokot†......... 1648 Neuropatia cukrzycowa................................................................. 1653 Cukrzycowa choroba stóp............................................................. 1655 Powikłania makroangiopatyczne cukrzycy.................................... 1658

XXVII

Spis treści 12.6. 12.7. 12.8. 12.9. V

Zmiany skórne w cukrzycy............................................................. 1660 Zmiany stawowe w cukrzycy......................................................... 1662 Zmiany kostne w cukrzycy............................................................. 1662 Stan psychiczny i jego zaburzenia w cukrzycy............................... 1662

Choroby nerek i dróg moczowych

Anatomia i fizjologia

B. 1. 1.1. 1.2. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. 3.1. 3.1.1.

Badania diagnostyczne....................................................... 1667 Objawy podmiotowe Edward Franek, Franciszek Kokot†................... 1667 Ból................................................................................................. 1667 Zaburzenia w oddawaniu moczu................................................... 1667 Objawy przedmiotowe Edward Franek, Franciszek Kokot†................. 1668 Obrzęki.......................................................................................... 1668 Krwiomocz.................................................................................... 1668 Nadciśnienie tętnicze.................................................................... 1668 Badania laboratoryjne Edward Franek, Franciszek Kokot†................. 1668 Ocena czynności poszczególnych odcinków nefronu..................... 1668 Ocena czynności poszczególnych odcinków nefronu – informacje ogólne......................................................................... 1668 Przesączanie kłębuszkowe............................................................ 1669 Badanie ogólne moczu.................................................................. 1670 Badanie ogólne moczu – informacje ogólne................................. 1670 Cechy fizyczne moczu.................................................................... 1670 Cechy biochemiczne moczu........................................................... 1671 Cechy morfologiczne moczu.......................................................... 1673 Badania krwi................................................................................. 1675 Badania krwi – informacje ogólne................................................ 1675 Kreatynina..................................................................................... 1676 Cystatyna C................................................................................... 1676 Mocznik......................................................................................... 1677 Kwas moczowy.............................................................................. 1677 Badania obrazowe nerek i dróg moczowych Jerzy Walecki, Ewa Gorczyca-Wiśniewska.................................................................. 1677 Radiogram przeglądowy jamy brzusznej....................................... 1677 Ultrasonografia............................................................................. 1678 Tomografia komputerowa............................................................. 1680 Urografia klasyczna (rentgenowska)............................................. 1681 Uretrografia i cystografia.............................................................. 1682 Pielografia..................................................................................... 1683 Rezonans magnetyczny................................................................. 1683 Badania radioizotopowe............................................................... 1683 Badania morfologiczne................................................................. 1684 Biopsja nerki Edward Franek, Franciszek Kokot†................................ 1684 Ocena histologiczna Małgorzata Wągrowska-Danilewicz................. 1686

3.1.2. 3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.3.3. 3.3.4. 3.3.5. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 5. 5.1. 5.2. C. D.

Edward Franek, Małgorzata Wągrowska‑Danilewicz, Franciszek Kokot†............................ 1665

Ostre uszkodzenie nerek Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk............................................................................... 1687

G. 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 4. 4.1. 4.1.1. 4.1.2. 4.1.3. 4.2. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. 5.2.3. 5.3. 6. 7. 7.1. 7.2. 8. 8.1.

Wybrane postaci ostrego uszkodzenia nerek

8.2.

1. 2. 3.

Ostre uszkodzenie nerek związane z podaniem kontrastu............. 1695 Ostra nefropatia fosforanowa....................................................... 1696 Ostre uszkodzenie nerek w przebiegu rabdomiolizy...................... 1696

9. 9.1.

Przewlekła choroba nerek Michał Myśliwiec..................... 1698

F. 1.

Wybrane powikłania przewlekłej choroby nerek..... 1707 Niedokrwistość w przewlekłej chorobie nerek Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk...................................................... 1707

XXVIII

Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk...................................................... 1695

9.2. 10. 10.1. 10.2.

Niedożywienie białkowo‑kaloryczne w przewlekłej chorobie nerek Michał Myśliwiec.................................................................. 1709 Zaburzenia mineralne i kostne w przewlekłej chorobie nerek Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk......................................... 1710 Nadciśnienie tętnicze w przewlekłej chorobie nerek Andrzej Więcek, Jerzy Chudek.............................................................. 1713 Choroby serca i naczyń w przewlekłej chorobie nerek Piotr Rozentryt, Jacek Imiela, Krzysztof J. Filipiak................................... 1716 Choroby kłębuszków nerkowych.................................... 1721 Choroby kłębuszków nerkowych – informacje ogólne Tomasz Stompór, Robert Drabczyk, Marian Klinger................................. 1721 Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek (poinfekcyjne, rozplemowe wewnątrzwłośniczkowe) Ilona Dziemianko, Marian Klinger............. 1724 Gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek (rozplemowe zewnątrzwłośniczkowe kłębuszkowe zapalenie nerek)............................................................................ 1725 Pierwotne gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek Ilona Dziemianko, Marian Klinger........................................... 1725 Wtórne gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek Zbigniew Hruby, Marian Klinger.............................................. 1727 Mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek................................... 1728 Pierwotne mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek Ilona Dziemianko, Marian Klinger........................................... 1728 Pierwotne mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek – informacje ogólne............................................ 1728 Nefropatia IgA............................................................................... 1728 Nefropatia IgM.............................................................................. ☚alv Wtórne mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek Zbigniew Hruby, Ilona Dziemianko, Marian Klinger................................ 1730 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych (błoniastorozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek).................. 1730 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych – informacje ogólne Tomasz Stompór, Zbigniew Hruby, Ilona Dziemianko, Marian Klinger........................................................ 1730 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych z kompleksami immunologicznymi Tomasz Stompór, Zbigniew Hruby, Ilona Dziemianko, Marian Klinger................................ 1731 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych o podłożu infekcyjnym................................................................... 1731 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych związane z chorobami autoimmunologicznymi............................. 1731 Błoniastorozplemowe uszkodzenie kłębuszków nerkowych związane z gammapatią monoklonalną........................................ 1731 Glomerulopatia C3 Tomasz Stompór, Marian Klinger........................ ☚khi Gammapatia monoklonalna o znaczeniu nerkowym Tomasz Stompór, Bogdan Ochrem....................................................... 1732 Choroba zmian minimalnych......................................................... 1735 Pierwotna choroba zmian minimalnych Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger................................................................................. 1735 Wtórna choroba zmian minimalnych Zbigniew Hruby.................... 1737 Ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych....... 1737 Pierwotne ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger............................ 1737 Wtórne ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych Zbigniew Hruby........................................................... 1740 Nefropatia błoniasta..................................................................... 1740 Pierwotna nefropatia błoniasta Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger.................................................................................. 1741 Wtórna nefropatia błoniasta Zbigniew Hruby................................ 1743 Glomerulopatie uwarunkowane genetycznie................................ 1744 Zespół Alporta Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger...................... 1744 Nefropatia cienkich błon podstawnych Robert Drabczyk, Marian Klinger................................................................................ ☚big

Spis treści 10.3. 10.4. 10.5. 11. H.

Glomerulopatia lipoproteinowa Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger................................................................................ ☚bq7

Wrodzone zespoły nerczycowe Krzysztof Kazimierczak, Marian Klinger................................................................................ ☚bih Choroba Fabry’ego Robert Drabczyk, Marian Klinger..................... ☚bhm Zespół nerczycowy Sławomir C. Zmonarski, Marian Klinger............... 1745

1. 2. 3.

Cewkowo‑śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Pawlaczyk, Stanisław Czekalski, Robert Drabczyk....................... 1751 Cewkowo‑śródmiąższowe zapalenie nerek – informacje ogólne....... 1751 Ostre cewkowo‑śródmiąższowe zapalenie nerek........................... 1751 Przewlekłe cewkowo‑śródmiąższowe zapalenie nerek.................. 1754

I. 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Tubulopatie Przemysław Sikora, Marcin Zaniew, Jan Zawadzki...... 1757 Tubulopatie – informacje ogólne................................................... 1757 Glukozuria nerkowa....................................................................... 1757 Nerkowe kwasice cewkowe........................................................... 1758 Nerkowe kwasice cewkowe – informacje ogólne.......................... 1758 Nerkowa kwasica cewkowa bliższa............................................... 1758 Nerkowe kwasice cewkowe dalsze................................................ 1759 Nerkowa kwasica cewkowa typu 4............................................... 1760 Cystynuria.................................................................................... ☚bkw Hipofosfatemia sprzężona z chromosomem X.............................. ☚bkx Zespół Gitelmana.......................................................................... ☚al6 Zespół Barttera............................................................................. ☚bky Moczówka prosta nerkowa........................................................... 1761 Rodzinna hipomagnezemia z hiperkalciurią i nefrokalcynozą...... ☚yn6 Zespół Fanconiego........................................................................ 1762

Kamica nerkowa

Nefropatia zaporowa Władysław Sułowicz, Maciej Drożdż..... 1773

L. 1. 2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.3. 6.

Władysław Sułowicz, Tomasz Stompór, Robert Drabczyk......................... 1764

Zakażenia układu moczowego

Jan Duława, Robert Drabczyk.............................................................. 1776

9. 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. 10. 11. 12. 13.

Zakażenia układu moczowego – informacje ogólne...................... 1776 Bakteriomocz bezobjawowy.......................................................... 1779 Zapalenie pęcherza moczowego................................................... 1780 Nawracające zapalenie pęcherza moczowego.............................. 1780 Uogólnione zakażenia układu moczowego................................... 1781 Zakażenie układu moczowego uogólnione – informacje ogólne...... 1781 Ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek........................................ 1782 Urosepsa....................................................................................... 1783 Zakażenie układu moczowego związane z cewnikiem w pęcherzu moczowym................................................................. 1783 Zakażenie układu moczowego u kobiety w ciąży.......................... 1784 Zakażenie układu moczowego u chorego z uszkodzeniem rdzenia kręgowego........................................................................ 1784 Powikłania zakażenia układu moczowego.................................... 1785 Ropnie nerek i roponercze............................................................. 1785 Gazotwórcze odmiedniczkowe zapalenie nerek............................ 1785 Martwica brodawek nerkowych.................................................... 1785 Przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek................................ 1786 Żółtakoziarniniakowe odmiedniczkowe zapalenie nerek............... 1786 Ostre zapalenie gruczołu krokowego............................................ 1786 Ostre zapalenie najądrza............................................................... 1786 Zapalenie cewki moczowej............................................................ 1787 Gruźlica układu moczowego......................................................... 1787 Zakażenia drożdżakowe układu moczowego (kandyduria)............ 1787 Niebakteryjne zapalenie pęcherza moczowego............................ 1788

Ł. 1. 2.

Torbiele nerek Michał Nowicki............................................... 1789 Torbiele nerek – informacje ogólne............................................... 1789 Torbiele proste nerek..................................................................... 1789

7. 8.

3. 4. 5. 6. 7.

Wielotorbielowatość nerek............................................................ 1790 Nabyta torbielowatość nerek........................................................ 1793 Wielotorbielowata dysplazja nerek............................................... 1793 Nefronoftyza................................................................................. 1794 Gąbczastość rdzenia nerek............................................................ 1794

Nowotwory złośliwe układu moczowego

1. 1.1. 1.2. 2. 3. N. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. O. 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 4. 4.1. 4.2. 4.3. P. 1. 2. 3. R.

Jakub Kucharz, Wojciech Załuska, Marta Darewicz, Andrzej Książek.......... ☚bhn Nowotwory nerki.......................................................................... ☚bk4 Rak nerkowokomórkowy.............................................................. ☚bk5 Rak miedniczki nerkowej i moczowodu....................................... ☚ama Rak pęcherza moczowego............................................................ ☚bk6 Rak cewki moczowej..................................................................... ☚cbt

Wady wrodzone układu moczowego Rafał Chrzan, Jacek A. Pietrzyk............................................................................... ☚blz Wady wrodzone nerek................................................................. ☚ame Wady wrodzone dróg moczowych................................................ ☚xpx Wady wrodzone dróg moczowych – informacje ogólne................ ☚bij Wady moczowodów...................................................................... ☚bik Wady pęcherza moczowego......................................................... ☚amf Wady cewki moczowej................................................................. ☚bj2 Odpływ pęcherzowo-moczowodowy............................................ ☚ble Nerki a ciąża Tomasz Stompór, Władysław Sułowicz................... 1795 Fizjologia nerek w okresie ciąży.................................................... 1795 Zakażenia układu moczowego podczas ciąży................................ 1795 Ostre uszkodzenie nerek związane z ciążą i porodem................... 1796 Ostre uszkodzenie nerek związane z ciążą i porodem – informacje ogólne......................................................................... 1796 Ostra martwica kory nerek............................................................ 1796 Ciąża u chorej z przewlekłą chorobą nerek................................... 1796 Ciąża w okresie przeddializacyjnym.............................................. 1796 Ciąża podczas leczenia dializami.................................................. ☚ami Ciąża po przeszczepieniu nerki..................................................... ☚bpk Leczenie nerkozastępcze.................................................... 1798 Hemodializa Przemysław Rutkowski, Bolesław Rutkowski.................. 1798 Dializa otrzewnowa Monika Lichodziejewska-Niemierko, Zofia Wańkowicz............................................................................... 1800 Przeszczepienie nerki Magdalena Durlik........................................ ☚bei Leczenie żywieniowe w chorobach nerek Michał Nowicki, Edward Franek........................................................... 1805

Choroby krwi, układu krwiotwórczego i układu chłonnego

5.4.

Fizjologia................................................................................... 1811 Hematopoeza Wiesław W. Jędrzejczak............................................ 1811 Hemostaza Jerzy Windyga, Krystyna Zawilska†.................................. 1815 Gospodarka żelazowa Maria Podolak-Dawidziak............................ 1821 Grupy krwi Bogumiła Michalewska................................................. 1822 Składowe i rola układu immunologicznego................................... 1825 Składowe i rola układu immunologicznego – informacje ogólne Marek Sanak..................................................................... 1825 Narządy limfatyczne Adrian Gajewski, Marek Sanak, Maciej Chałubiński†, Marek L. Kowalski†............................................... 1826 Odporność wrodzona Adrian Gajewski, Maciej Chałubiński†, Marek L. Kowalski†............................................................................. ☚tcl Odporność nabyta Adrian Gajewski, Jerzy Kruszewski,

5.5.

Odpowiedź immunologiczna Marek Sanak ................................. ☚2p2

A. 1. 2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.3.

Krzysztof Giannopoulos, Maciej Chałubiński†, Anna Dmoszyńska†, Marek L. Kowalski†............................................................................ 1826

XXIX

Spis treści B. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. C. 1. 1.1. 1.1.1. 1.1.2. 1.1.3. 1.1.4. 1.1.5. 1.1.6. 1.1.7. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.2.6. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. 2.3.4. 2.3.5. 2.3.6. 2.3.7. 2.3.8. 2.4. 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 2.4.4. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 4. 4.1. 4.2.

XXX

Objawy podmiotowe i przedmiotowe Andrzej Hellmann, Bogdan Ochrem..................................................... 1830 Objawy podmiotowe..................................................................... 1830 Objawy przedmiotowe.................................................................. 1830 Powiększenie węzłów chłonnych................................................... 1830 Powiększenie śledziony (splenomegalia)....................................... 1831 Objawy przedmiotowe skaz krwotocznych.................................... 1832 Badania laboratoryjne i morfologiczne........................ 1833 Badanie morfologiczne krwi Janusz Kabata, Bogdan Ochrem, Andrzej Hellmann............................................................................. 1833 Erytrocyty...................................................................................... 1834 Hemoglobina................................................................................. 1834 Hematokryt................................................................................... 1834 Liczba erytrocytów........................................................................ 1834 Wskaźniki erytrocytowe................................................................ 1835 Retikulocyty................................................................................... 1836 Erytroblasty................................................................................... 1837 Erytrogram.................................................................................... 1837 Leukocyty...................................................................................... 1839 Płytki krwi..................................................................................... 1841 Badania w niedokrwistościach Maria Podolak-Dawidziak, Bogdan Solnica................................................................................ 1842 Badania przemian hemoglobiny.................................................... 1842 Haptoglobina................................................................................ 1842 Wolna hemoglobina..................................................................... ☚ccg Methemoglobina.......................................................................... ☚bcn Hemosyderyna w moczu............................................................... ☚bc7 Frakcje hemoglobiny.................................................................... ☚a6n Ocena erytrocytów....................................................................... ☚axc Oporność osmotyczna erytrocytów............................................. ☚bw3 Badanie hemolizy w zakwaszonym glicerolu................................ ☚bzu Badanie kriohemolizy................................................................... ☚ax2 Test wiązania 5’-maleimidu eozyny (test EMA)............................. ☚ax3 Enzymy wewnątrzkrwinkowe....................................................... ☚bua Czas przeżycia erytrocytów......................................................... ☚b33 Badania gospodarki żelazowej...................................................... 1843 Ferrytyna....................................................................................... 1843 Wysycenie transferyny żelazem (TSAT).......................................... 1843 Całkowita zdolność wiązania żelaza............................................. ☚aal Żelazo w surowicy....................................................................... ☚cew Rozpuszczalny receptor dla transferyny........................................ ☚atg Hepcydyna-25.............................................................................. ☚avy Protoporfiryna cynkowa................................................................ ☚ast Próba doustnego obciążenia żelazem (tzw. krzywa żelazowa)....... ☚asv Inne czynniki wpływające na erytropoezę..................................... 1844 Erytropoetyna.............................................................................. ☚ay3 Kwas foliowy................................................................................. 1844 Witamina B12................................................................................. 1844 Kwas metylomalonowy................................................................ ☚cgz Badania cytochemiczne Tomasz Sacha, Bogdan Solnica.................. ☚cop Aktywność fosfatazy zasadowej granulocytów............................ ☚aao Aktywność mieloperoksydazy..................................................... ☚bw4 Aktywność esteraz leukocytów................................................... ☚bw5 Zawartość ciał tłuszczowych barwionych sudanem czarnym B w granulocytach........................................................................... ☚aap Zawartość substancji PAS-dodatnich........................................... ☚azb Immunoglobuliny Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†.......... 1845 Białko monoklonalne..................................................................... 1845 Elektroforeza białek surowicy........................................................ 1845

4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 5. 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. 5.2.3. 5.2.4. 5.2.5. 5.2.6.

9. 9.1. 9.2. 9.3. 10.

Elektroforeza białek moczu........................................................... 1846 Immunofiksacja............................................................................. 1846 Stężenie immunoglobulin.............................................................. 1847 Wolne łańcuchy lekkie immunoglobulin........................................ 1848 Badania hemostazy....................................................................... 1848 Badania hemostazy pierwotnej Bogdan Solnica, Anetta Undas......... 1849 Czas okluzji.................................................................................... 1849 Czynnik von Willebranda............................................................... 1849 Badania czynności płytek krwi...................................................... 1849 Badania hemostazy wtórnej.......................................................... 1850 Czas częściowej tromboplastyny po aktywacji Bogdan Solnica....... 1850 Czas protrombinowy Bogdan Solnica............................................ 1851 Czas trombinowy Bogdan Solnica................................................ ☚cfw Fibrynogen Bogdan Solnica, Anetta Undas...................................... 1852 Czynniki krzepnięcia Bogdan Solnica, Anetta Undas........................ 1853 Testy korekcji czasu krzepnięcia (testy mieszania) Bogdan Solnica................................................................................ 1853 Badania całościowe hemostazy.................................................... ☚7q5 Tromboelastografia i tromboelastometria Anetta Undas............. ☚cg4 Markery generacji trombiny Bogdan Solnica, Anetta Undas........... ☚b44 Badania fibrynolizy........................................................................ 1853 Dimer D Bogdan Solnica................................................................ 1853 Produkty degradacji fibryny i fibrynogenu Bogdan Solnica, Anetta Undas.................................................................................. ☚aat Badania monitorujące leczenie przeciwkrzepliwe Bogdan Solnica, Anetta Undas............................................................ 1854 Aktywność anty‑Xa....................................................................... 1854 Czas krzepnięcia po aktywacji...................................................... ☚a5b Ekarynowy czas krzepnięcia......................................................... ☚exh Badania w trombofiliach (endogenne inhibitory krzepnięcia) Bogdan Solnica, Anetta Undas..................................... 1855 Antytrombina................................................................................ 1855 Białko C......................................................................................... 1855 Białko S......................................................................................... 1856 Oporność na aktywowane białko C............................................... 1856 Badanie cytologiczne i histologiczne szpiku Wanda Knopińska-Posłuszny, Andrzej Hellmann.................................... 1857 Biopsja szpiku................................................................................ 1857 Ocena mikroskopowa szpiku......................................................... 1859 Badania immunofenotypu komórek hematopoezy Krzysztof Lewandowski, Andrzej Hellmann.................. ☚aze Badania genetyczne...................................................................... 1860 Cytogenetyka klasyczna Olga Haus.............................................. 1860 Cytogenetyka molekularna Olga Haus.......................................... 1861 Łańcuchowa reakcja polimerazy Olga Haus.................................. 1862 Sekwencjonowanie DNA Olga Haus............................................. 1862 Inne metody badań genetycznych Olga Haus............................. ☚aaw Zastosowanie badań genetycznych w chorobach układu krwiotwórczego Olga Haus.......................................................... 1863 Zaburzenia genetyczne – słownik wybranych pojęć Karolina Bukowska-Straková, Magdalena Rutkowska-Zapała, Jacek Roliński, Maciej Siedlar............................................................. ☚5nk Badania immunohematologiczne Jadwiga Fabijańska-Mitek.......... 1864 Badanie grupy krwi....................................................................... 1864 Próba zgodności serologicznej...................................................... 1866 Bezpośredni test antyglobulinowy .............................................. ☚lmt Diagnostyka laboratoryjna niedoborów odporności

10.1. 10.2. 10.3.

Ocena odporności humoralnej...................................................... 1868 Ocena odporności komórkowej (limfocytów T i NK)..................... ☚2ay Badania komórek fagocytujących................................................ ☚y5h

5.3. 5.3.1. 5.3.2. 5.4. 5.4.1. 5.4.2. 5.5. 5.5.1. 5.5.2. 5.5.3. 5.6. 5.6.1. 5.6.2. 5.6.3. 5.6.4. 6. 6.1. 6.2. 7. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7.

Karolina Bukowska-Straková, Magdalena Rutkowska-Zapała, Jacek Roliński, Maciej Siedlar.............................................................. 1868

Spis treści 10.4. 10.5. 10.6.

Ocena układu dopełniacza........................................................... ☚tep Ocena odporności wrodzonej...................................................... ☚goh Diagnostyka genetyczna pierwotnych niedoborów odporności...... 1869

Niedokrwistości i inne nienowotworowe choroby układu krwiotwórczego..................................................... 1870 Niedokrwistości – informacje ogólne Maria Podolak-Dawidziak....... 1870 Ostra niedokrwistość pokrwotoczna Maria Podolak-Dawidziak........ 1871 Niedokrwistość z niedoboru żelaza Maria Podolak-Dawidziak, Bogdan Ochrem, Małgorzata Szczepanek............................................. 1871 Niedokrwistości syderoblastyczne Maria Podolak-Dawidziak........ ☚azk Niedokrwistość chorób przewlekłych Maria Podolak-Dawidziak....... 1883 Niedokrwistość megaloblastyczna Maria Podolak-Dawidziak......... 1885 Niedokrwistość z niedoboru witaminy B12..................................... 1885 Niedokrwistość z niedoboru kwasu foliowego.............................. 1888 Niedokrwistości hemolityczne....................................................... 1889 Niedokrwistości hemolityczne – informacje ogólne Maria Podolak-Dawidziak................................................................... 1889 Niedokrwistości hemolityczne wrodzone...................................... 1891 Sferocytoza wrodzona Maria Podolak-Dawidziak............................ 1891 Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej Maria Podolak-Dawidziak................................................................... ☚azl Niedobór kinazy pirogronianowej Maria Podolak-Dawidziak........ ☚azm Talasemie Marissa Laureano, Rebecca Rosart, Madeleine Verhovsek, Maria Podolak-Dawidziak.................................................................. ☚aa3 Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa Andrea Cervi, Yousef Al Mubarak, Madeleine Verhovsek, Maria Podolak-Dawidziak..... ☚b67 Niedokrwistości hemolityczne nabyte Maria Podolak-Dawidziak........ 1892 Niedokrwistość hemolityczna autoimmunologiczna (autoimmunohemolityczna)........................................................... 1892 Nocna napadowa hemoglobinuria............................................... ☚aa4 Niedokrwistość aplastyczna Maria Podolak-Dawidziak................... 1896 Wybiórcza aplazja czerwonokrwinkowa Maria Podolak-Dawidziak.................................................................. ☚4iw Methemoglobinemia Maria Podolak-Dawidziak.............................. 1899 Zespoły hipereozynofilowe i hipereozynofilia Witold Prejzner, Andrzej Hellmann............................................................................. 1900

1. 2. 3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 7. 7.1. 7.2. 7.2.1. 7.2.2. 7.2.3. 7.2.4. 7.2.5. 7.3. 7.3.1. 7.3.2. 8. 9. 10. 11. E. 1. 2.

Białaczki ostre Jerzy Hołowiecki............................................. 1904 Ostre białaczki szpikowe............................................................... 1904 Ostre białaczki/chłoniaki limfoblastyczne...................................... 1921

Nowotwory mieloproliferacyjne i mielodysplastyczne............................................................ 1932 Klasyfikacja Andrzej Hellmann, Bogdan Ochrem............................... 1932 Nowotwory mieloproliferacyjne.................................................... 1933 Przewlekła białaczka szpikowa Witold Prejzner, Andrzej Hellmann..... 1933 Czerwienica prawdziwa Irena Frydecka......................................... 1938 Nadpłytkowość samoistna Irena Frydecka.................................... 1942 Pierwotne włóknienie szpiku (mielofibroza pierwotna) Irena Frydecka.................................................................................. 1945 Przewlekła białaczka neutrofilowa Andrzej Hellmann, Bogdan Ochrem............................................................................... ☚aa7 Przewlekła białaczka eozynofilowa i inne nowotwory układu krwiotwórczego przebiegające z eozynofilią Witold Prejzner, Andrzej Hellmann............................................................................ ☚f2n Mastocytoza Andrzej Mital, Marek Niedoszytko, Andrzej Hellmann....... 1950 Nowotwory mielodysplastyczno-mieloproliferacyjne................... ☚lmh Przewlekła białaczka mielomonocytowa Andrzej Mital, Andrzej Hellmann, Bogdan Ochrem.................................................... ☚bz7 Atypowa przewlekła białaczka szpikowa (nowotwór mielodysplastyczno-mieloproliferacyjny z neutrofilią) Andrzej Hellmann, Bogdan Ochrem.................................................... ☚azp Zespoły (nowotwory) mielodysplastyczne Jadwiga Dwilewicz-Trojaczek, Krzysztof Mądry...................................... 1956

1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 3. 4. 4.1. 4.2. 5.

G. 1. 2. 2.1. 2.1.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.3.3. 3.3.4. 3.4. 3.5. 3.5.1. 3.5.2. 3.6. 3.7. 3.7.1. 3.8. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. 5.9. H. 1. 2. I. 1. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2.

Nowotwory układu chłonnego........................................ 1963 Klasyfikacja Krzysztof Warzocha..................................................... 1963 Białaczki z dojrzałych limfocytów.................................................. 1966 Przewlekła białaczka limfocytowa / chłoniak z małych limfocytów Tadeusz Robak............................................................ 1966 Monoklonalna limfocytoza B‑komórkowa..................................... 1974 Białaczka włochatokomórkowa Tadeusz Robak............................ ☚abb Białaczka prolimfocytowa Tadeusz Robak.................................... ☚a4o Białaczka z dużych ziarnistych limfocytów Tadeusz Robak........... ☚a4p Białaczka/chłoniak T-komórkowy dorosłych Krzysztof Warzocha..... ☚cfo Chłoniaki nie‑Hodgkina................................................................. 1975 Chłoniaki nie-Hodgkina – informacje ogólne Krzysztof Warzocha.... 1975 Chłoniak grudkowy Krzysztof Warzocha........................................ ☚cok Chłoniaki strefy brzeżnej............................................................... ☚col Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej Krzysztof Warzocha........... ☚3q4 Węzłowy chłoniak strefy brzeżnej Krzysztof Warzocha.................. ☚xup Pozawęzłowy chłoniak strefy brzeżnej MALT żołądka Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†.............................. ☚bxe Pozawęzłowy chłoniak strefy brzeżnej MALT pozażołądkowy Krzysztof Warzocha............................................... ☚tql Chłoniak z komórek płaszcza Krzysztof Warzocha......................... ☚con Chłoniaki z dużych komórek B Krzysztof Warzocha...................... ☚com Chłoniak z komórek B o wysokim stopniu złośliwości.................. ☚asb Chłoniak pierwotny śródpiersia z dużych komórek B i chłoniak śródpiersia szarej strefy................................................................ ☚asc Chłoniak Burkitta Krzysztof Warzocha........................................... ☚b7u Chłoniaki z obwodowych komórek T i NK (węzłowe i pozawęzłowe) Krzysztof Warzocha.............................................. ☚asd Pozawęzłowy chłoniak NK/T-komórkowy..................................... ☚asa Pierwotne chłoniaki skóry z komórek T Krzysztof Warzocha.......... ☚b7v Chłoniak Hodgkina Janusz Meder................................................. 1983 Gammapatie monoklonalne.......................................................... 1988 Gammapatie monoklonalne – informacje ogólne Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†........................... 1988 Gammapatia monoklonalna o nieokreślonym znaczeniu Krzysztof Giannopoulos, Bogdan Ochrem, Anna Dmoszyńska†............................................................................ 1989 Szpiczak plazmocytowy Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†...... 1992 Guz plazmocytowy odosobniony Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†............................................................................ 1999 Amyloidoza łańcuchów lekkich immunoglobulin Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†............ 1999 Choroba złogów immunoglobulin monoklonalnych (choroby złogów łańcuchów lekkich i ciężkich) Zbigniew Hruby, Tomasz Stompór........................................................ ☚alz Zespół POEMS (szpiczak osteosklerotyczny) Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†......................................... ☚cog Chłoniak limfoplazmocytowy / makroglobulinemia Waldenströma Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†............... 2003 Choroby łańcuchów ciężkich Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†........................................................................... ☚ay6 Histiocytozy zapalne i nowotworowe........................... 2007 Limfohistiocytoza hemofagocytowa (zespół hemofagocytowy) Wiesław W. Jędrzejczak, Rafał Machowicz, Bogdan Ochrem...................... 2007 Histiocytoza z komórek Langerhansa Dariusz Wołowiec................ ☚cf4 Niedobory odporności......................................................... 2010 Niedobory odporności – informacje podstawowe Maciej Siedlar, Jacek Roliński, Tomasz Sacha, Magdalena Rutkowska-Zapała.................. 2010 Pierwotne niedobory odporności.................................................. ☚si4 Złożone niedobory odporności Maciej Siedlar, Anna Szaflarska....... ☚lg7 Mieszane niedobory odporności................................................... ☚gff Zespół hiper-IgE........................................................................... ☚yu2

XXXI

Spis treści 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.2.6. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. 2.4. 2.4.1. 2.4.2. 2.5. 2.6. 2.7. 2.7.1. 2.7.2. 2.7.3. 2.7.4. 2.7.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. J. 1. 2. 3. 3.1. 4. 5. 6. 7. 7.1.

XXXII

Zaburzenia naprawy pęknięć (podwójnej nici) DNA...................... ☚jcs Zespół DiGeorge’a (zespół delecji 22q11.2)................................... ☚yre Zespół Wiskotta i Aldricha............................................................. ☚xle Niedobory z dominującymi zaburzeniami produkcji przeciwciał Maciej Siedlar, Anna Szaflarska...................................... ☚htf Izolowany niedobór IgA............................................................... ☚n7f Agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X................... ☚rwk Pospolity zmienny niedobór odporności....................................... ☚oen Izolowany niedobór IgM............................................................... ☚i23 Niedobór podklas IgG.................................................................. ☚kbe Niedobór przeciwciał swoistych.................................................. ☚hkm Choroby dysregulacji immunologicznej Maciej Siedlar, Anna Szaflarska.............................................................................. ☚muu Choroby dysregulacji immunologicznej – informacje ogólne....... ☚qo5 Rodzinna limfohistiocytoza hemofagocytowa (FHL)..................... ☚u5h Autoimmunologiczny (autoimmunizacyjny) zespół limfoproliferacyjny (ALPS)............................................................ ☚45e Wrodzone defekty komórek fagocytujących (ich liczby i/lub funkcji) Maciej Siedlar, Anna Szaflarska........................................... ☚zda Przewlekła choroba ziarniniakowa.............................................. ☚wc5 Neutropenie wrodzone.................................................................. ☚i37 Defekty odporności wrodzonej Maciej Siedlar, Anna Szaflarska....... ☚qui Wrodzone zaburzenia układu dopełniacza Maciej Siedlar, Anna Szaflarska............................................................................... ☚tgp Zespoły autozapalne Ewa Więsik-Szewczyk, Beata Wolska-Kuśnierz...... ☚3rh Zespoły autozapalne – informacje ogólne.................................... ☚jp4 Monogenowe zespoły autozapalne związane z aktywacją interleukiny 1............................................................................... ☚uwy Zespoły autozapalne związane z nieprawidłową aktywacją czynnika NF-ĸB.............................................................................. ☚6jf Poligenowe zespoły autozapalne................................................. ☚4pa Zespół VEXAS................................................................................ ☚izk Wtórne niedobory odporności Maciej Siedlar, Jacek Roliński, Ewa Więsik-Szewczyk......................................................................... ☚ink Niedobór odporności spowodowany leczeniem immunosupresyjnym...................................................................... ☚ipc Niedobór odporności w przebiegu choroby nowotworowej.......... ☚yiu Asplenia i hiposplenizm................................................................. ☚qvj Postępowanie lecznicze w niedoborach odporności..................... 2014 Postępowanie lecznicze w niedoborach odporności – zalecenia ogólne Maciej Siedlar, Anna Szaflarska............................ ☚lq4 Leczenie preparatami ludzkich immunoglobulin w niedoborach odporności Karina Jahnz-Różyk, Ewa Więsik-Szewczyk....................... 2014 Terapia cytokinowa i antycytokinowa Maciej Siedlar, Anna Szaflarska................................................................................ 2018 Zaburzenia hemostazy........................................................ 2019 Skazy krwotoczne płytkowe – informacje ogólne Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†................................................ 2019 Nabyte małopłytkowości uwarunkowane zmniejszonym wytwarzaniem płytek krwi Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†............................................................................. 2020 Małopłytkowość immunologiczna Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†................................................ 2021 Immunologiczna małopłytkowość polekowa................................ 2027 Małopłytkowość ciążowa Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†............................................................................. 2028 Małopłytkowość poprzetoczeniowa Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†................................................ 2028 Małopłytkowości wrodzone Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†............................................................................. 2028 Wrodzone zaburzenia czynności płytek krwi (trombocytopatie wrodzone) Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†......... 2029 Trombocytopatie wrodzone – informacje ogólne.......................... 2029

7.2. 7.3. 7.4. 7.5. 7.6. 7.7. 7.8. 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 11. 11.1. 11.2. 11.3. 12. 13. 14. 15. 16. 16.1. 16.2. 16.3. 16.4. 16.5. 17. K. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.3. 2.3.1. 2.3.2.

Zespół Bernarda i Souliera.......................................................... ☚3zw Trombastenia Glanzmanna........................................................... ☚oe5 Płytkowy typ choroby von Willebranda (rzekoma choroba von Willebranda)......................................................................... ☚uum Defekty aktywności prokoagulacyjnej płytek................................ ☚7j7 Zaburzenia ziarnistości płytkowych............................................ ☚wwp Defekty struktury lub cytoszkieletu białek płytkowych................ ☚uvo Defekty (wrodzone warianty) receptorów dla rozpuszczalnych agonistów płytkowych i dla szlaków sygnałowych....................... ☚vvq Nabyte zaburzenia czynności płytek krwi Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†................................................ 2030 Polekowe zaburzenia czynności płytek......................................... 2030 Zaburzenia czynności płytek krwi w przebiegu chorób................. 2031 Skazy krwotoczne naczyniowe Jerzy Windyga, Krystyna Zawilska†...... 2031 Choroba von Willebranda Jerzy Windyga...................................... 2033 Skazy krwotoczne osoczowe wrodzone Jerzy Windyga................. 2036 Hemofilia A.................................................................................... 2036 Hemofilia B.................................................................................... 2040 Wrodzone niedobory innych czynników krzepnięcia..................... 2041 Skazy krwotoczne osoczowe nabyte – informacje ogólne Jerzy Windyga.................................................................... 2041 Nabyta hemofilia A Jerzy Windyga................................................ 2042 Zaburzenia krzepnięcia wywołane niedoborem witaminy K Jerzy Windyga................................................................................. ☚abg Rozsiane krzepnięcie wewnątrznaczyniowe Jerzy Windyga.......... 2046 Mikroangiopatie zakrzepowe Jerzy Windyga................................. 2048 Mikroangiopatie zakrzepowe – informacje ogólne....................... 2048 Immunologiczna zakrzepowa plamica małopłytkowa................... 2048 Zespół Upshawa i Schulmana (wrodzona zakrzepowa plamica małopłytkowa).............................................................................. ☚ldx Zespół hemolityczno-mocznicowy związany z zakażeniem......... ☚h4o Mikroangiopatia zakrzepowa zależna od dopełniacza (atypowy zespół hemolityczno‑mocznicowy)................................ 2050 Stany nadkrzepliwości (trombofilie) Anetta Undas........................ 2051 Transfuzjologia kliniczna i hemafereza lecznicza....... 2057 Krwiolecznictwo – zasady ogólne Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†...................................... 2057 Pobieranie i preparatyka krwi i jej składników Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†......... 2057 Zapewnienie zgodności immunologicznej przetaczanych składników krwi Bogumiła Michalewska......................................... 2058 Procedura przetoczenia krwi i jej składników Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†......... 2059 Niepożądane reakcje poprzetoczeniowe Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†...................................... 2060 Zasady przetaczania składników krwi po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†...................................... 2061 Zarządzanie krwią pacjenta Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†...................................... 2063 Postępowanie z chorymi niezgadzającymi się na przetoczenia składników krwi Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†............................................................................ 2064 Krwiolecznictwo – zasady szczegółowe Magdalena Łętowska, Jolanta Antoniewicz-Papis, Aleksandra Rosiek†...................................... 2064 Krew pełna konserwowana.......................................................... ☚aqg Koncentraty krwinek czerwonych.................................................. 2064 Koncentrat krwinek czerwonych................................................... 2064 Ubogoleukocytarny koncentrat krwinek czerwonych.................... 2065 Przemywany koncentrat krwinek czerwonych............................... 2066 Koncentraty krwinek płytkowych.................................................. 2066 Ubogoleukocytarny koncentrat krwinek płytkowych.................... 2066 Przemywany koncentrat krwinek płytkowych (PKKP).................... 2068

Spis treści 2.3.3. 2.3.4. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 3.

Rekonstytuowany koncentrat krwinek płytkowych (RKKP)........... 2068 Oporność na przetaczanie koncentratów krwinek płytkowych..... 2068 Koncentrat granulocytarny........................................................... ☚bkb Napromieniowane składniki krwi.................................................. 2069 Osocze świeżo mrożone................................................................ 2069 Krioprecypitat............................................................................... 2070 Albumina....................................................................................... 2070 Immunoglobuliny.......................................................................... 2071 Hemafereza lecznicza Maria Bieniaszewska, Andrzej Hellmann......... 2071

Przeszczepianie komórek krwiotwórczych i terapie komórkowe............................................................................. ☚o24 Przeszczepianie komórek krwiotwórczych Jan Maciej Zaucha, Agnieszka Piekarska, Andrzej Hellmann............................................... ☚b3c Leczenie komórkami T z chimerycznym receptorem antygenowym Jan Maciej Zaucha, Agnieszka Piekarska.................... ☚kex

1. 2.

VII

Choroby reumatyczne

Podział chorób reumatycznych Irena Zimmermann‑Górska................................................................. 2075

B. 1. 1.1. 1.2. 2.

Objawy podmiotowe i przedmiotowe........................... 2076 Objawy podmiotowe Irena Zimmermann-Górska............................. 2076 Ból................................................................................................. 2076 Sztywność..................................................................................... 2076 Badanie przedmiotowe układu ruchu Irena Zimmermann-Górska, Grzegorz Goncerz.............................................................................. 2076 Badanie stawów............................................................................ 2076 Stawy kręgosłupa.......................................................................... 2076 Stawy krzyżowo‑biodrowe............................................................ 2077 Stawy kończyn............................................................................... 2078 Stawy skroniowo‑żuchwowe......................................................... 2081 Badanie mięśni.............................................................................. 2081 Badanie ścięgien i tkanek okołostawowych.................................. 2081

2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.2. 2.3.

Badania diagnostyczne....................................................... 2082 Badania laboratoryjne Beata Nowak, Piotr Wiland, Katarzyna Fischer.............................................................................. 2082 1.1. Szybkość opadania krwinek czerwonych (odczyn Biernackiego – OB).......................................................... 2082 1.2. Białko C‑reaktywne........................................................................ 2082 1.3. Czynnik reumatoidalny.................................................................. 2084 1.4. Przeciwciała przeciwko cytrulinowanym peptydom...................... 2084 1.5. Przeciwciała przeciwjądrowe........................................................ 2085 1.6. Przeciwciała antyfosfolipidowe..................................................... 2088 1.7. Przeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów.......................... 2089 1.8. Krioglobuliny................................................................................. 2090 1.9. Składowe dopełniacza................................................................... 2091 1.10. Kompleksy immunologiczne.......................................................... 2091 1.11. Markery obrotu kostnego.............................................................. 2091 1.11.1. Markery kościotworzenia.............................................................. 2091 1.11.2. Markery resorpcji kostnej.............................................................. 2092 2. Badania obrazowe......................................................................... 2092 2.1. Radiogramy Anna Ciechomska, Jadwiga Staniszewska-Varga, Małgorzata Serafin-Król, Miłosz Rozynek, Wadim Wojciechowski.............. 2092 2.2. Tomografia komputerowa Anna Ciechomska, C. 1.

2.5. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 6. 6.1. 6.2.

Artroskopia Władysław Manikowski, Leszek Romanowski, Przemysław Pękala............................................................................ 2102 Badanie płynu stawowego Irena Zimmermann-Górska................... 2104 Densytometria kości Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz................. 2107 Dwuwiązkowa absorpcjometria rentgenowska............................. 2107 Ilościowa tomografia komputerowa i metody ultradźwiękowe....... 2109 Badania neurofizjologiczne Juliusz Huber.................................... ☚ba5 Badanie elektromiograficzne........................................................ ☚abr Badanie elektroneurograficzne................................................... ☚ba6

D. 1.

Choroby układowe tkanki łącznej.................................... 2110 Reumatoidalne zapalenie stawów Jerzy Świerkot,

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.2.1. 10.2.2. 10.3. 10.3.1. 10.3.2. 10.4. 10.4.1. 10.4.2. 10.5. 10.6. 10.7. 10.7.1. 10.7.2. 10.7.3. 11. 12. E. 1.

Jadwiga Staniszewska-Varga, Małgorzata Serafin-Król, Miłosz Rozynek, Wadim Wojciechowski................................................ 2098

Jadwiga Staniszewska-Varga, Małgorzata Serafin-Król, Miłosz Rozynek, Wadim Wojciechowski................................................ 2099

2.3.

Rezonans magnetyczny Anna Ciechomska,

2.4.

Scyntygrafia Anna Ciechomska, Jadwiga Staniszewska-Varga, Małgorzata Serafin-Król..................................................................... 2099

Ultrasonografia Anna Ciechomska, Jadwiga Staniszewska-Varga, Małgorzata Serafin-Król..................................................................... 2100

Bożena Targońska-Stępniak, Anna Filipowicz-Sosnowska, Grzegorz Goncerz............................................................................... 2110

Choroba Stilla Irena Zimmermann-Górska, Grzegorz Goncerz............. 2125 Toczeń rumieniowaty układowy Marzena Olesińska, Grzegorz Goncerz, Piotr Leszczyński, Jacek Musiał, Zbigniew Hruby........... 2129 Toczeń rumieniowaty indukowany lekami Marzena Olesińska, Jacek Musiał..................................................................................... 2140 Zespół antyfosfolipidowy Irena Zimmermann-Górska, Jacek Musiał, Jana Skrzypczak............................................................. 2141 Twardzina układowa Stanisław Sierakowski, Matylda Sierakowska....... 2146 Eozynofilowe zapalenie powięzi Stanisław Sierakowski, Matylda Sierakowska, Magdalena Strach............................................. ☚bs4 Zapalenie wielomięśniowe i skórno‑mięśniowe Paweł Mielnik, Hanna Chwalińska-Sadowska†............................................................. 2154 Mieszana choroba tkanki łącznej i zespoły nakładania Marzena Olesińska, Hanna Chwalińska-Sadowska†............ 2159 Zapalenia naczyń Krzysztof Wójcik, Jacek Musiał, Jan Sznajd, Grzegorz Goncerz, Andrzej Szczeklik†.................................................... 2164 Zapalenia naczyń – informacje ogólne.......................................... 2164 Zapalenia średnich naczyń............................................................ 2166 Guzkowe zapalenie tętnic.............................................................. 2166 Choroba Kawasakiego.................................................................. 2167 Zapalenia małych naczyń.............................................................. 2168 Zapalenie naczyń związane z ANCA.............................................. 2168 Zapalenie małych naczyń związane z kompleksami immunologicznymi........................................................................ 2175 Zapalenia różnych naczyń............................................................. 2179 Zapalenie naczyń w chorobie Behçeta........................................... 2179 Zapalenie naczyń w zespole Cogana............................................. 2181 Leukocytoklastyczne zapalenie naczyń skóry................................ 2181 Zapalenia naczyń w chorobie układowej....................................... 2182 Zapalenie naczyń o prawdopodobnej etiologii............................. 2182 Zapalenie naczyń związane z zakażeniem..................................... 2182 Zapalenie naczyń związane z lekami............................................. 2182 Zapalenie naczyń związane z nowotworem.................................. 2183 Polimialgia reumatyczna Marcin Milchert, Irena Zimmermann-Górska................................................................. 2183 Choroba Sjögrena Irena Zimmermann-Górska................................. 2185 Zapalenia stawów z zajęciem stawów kręgosłupa.... 2188 Zapalenia stawów z zajęciem stawów kręgosłupa (spondyloartropatie) – informacje ogólne Mariusz Korkosz,

Irena Zimmermann-Górska, Wadim Wojciechowski, Miłosz Rozynek, Zofia Guła, Grzegorz Goncerz.............................................................. 2188

Spondyloartropatia osiowa Mariusz Korkosz, Irena Zimmermann-Górska, Wadim Wojciechowski, Miłosz Rozynek, Zofia Guła, Grzegorz Goncerz.............................................................. 2188

Łuszczycowe zapalenie stawów Magdalena Krajewska-Włodarczyk, Eugeniusz Józef Kucharz, Jacek Szechiński............................................. 2198 Reaktywne zapalenie stawów Brygida Kwiatkowska...................... 2204

XXXIII

Spis treści 5.

Zapalenia stawów w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit Renata Sokolik, Piotr Wiland, Jacek Szechiński............................. 2207

Choroba zwyrodnieniowa stawów Irena Zimmermann‑Górska, Leszek Szczepański†..................................... 2210

Infekcyjne (septyczne) zapalenie stawów Marta Rorat, Mariusz Korkosz............................................................. 2218

H. 1.

Choroby związane z obecnością kryształów.............. 2222 Dna moczanowa Irena Zimmermann-Górska, Bożena Targońska-Stępniak................................................................ 2222 Choroba wywołana przez złogi pirofosforanu wapnia

2. 3. 4.

Irena Zimmermann-Górska, Bożena Targońska-Stępniak, Grzegorz Goncerz.............................................................................. 2228

Zapalenia stawów wywoływane przez apatyty

Irena Zimmermann-Górska, Bożena Targońska-Stępniak......................... 2231

Inne odczyny zapalne w stawach wywołane przez kryształy

Irena Zimmermann-Górska, Bożena Targońska-Stępniak......................... 2231

I. 1. 2. 3.

Choroby metaboliczne kości............................................. 2232 Osteoporoza Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz............................. 2232 Osteomalacja Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz............................ 2239 Choroba Pageta Mariusz Korkosz.................................................. 2240

J. 1.

Reumatyzm tkanek miękkich........................................... 2244 Tendinopatie Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz, Dorota Sikorska...................................................... 2244 Tendinopatie kończyny górnej....................................................... 2244 Tendinopatie kończyny dolnej....................................................... 2245 Zapalenia kaletek maziowych Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz, Dorota Sikorska........................ 2246 Fibromialgia Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz, Dorota Sikorska...................................................... 2246 Zespoły bólowe kręgosłupa Grzegorz Goncerz, Andrzej Maciejczak†.......................................................................... 2248

1.1. 1.2. 2. 3. 4. K.

Zaburzenia nerwowo‑naczyniowe

Eugeniusz Józef Kucharz, Grzegorz Goncerz........................................... 2253

1. 1.1. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 2.

Neuropatie uciskowe nerwów obwodowych................................. 2253 Zespół otworu górnego klatki piersiowej...................................... 2254 Neuropatie uciskowe nerwu pośrodkowego................................. 2254 Zespół mięśnia nawrotnego obłego.............................................. 2254 Zespół cieśni nadgarstka............................................................... 2254 Zespół nerwu międzykostnego przedniego................................... 2255 Neuropatie uciskowe nerwu łokciowego....................................... 2255 Zespół kanału łokciowego............................................................. 2255 Zespół kanału nadgarstka nerwu łokciowego............................... 2255 Zespół nerwu skórnego przedniego.............................................. 2256 Meralgia z parestezjami................................................................ 2256 Zespół kanału stępu...................................................................... 2256 Metatarsalgia Mortona................................................................. 2256 Inne rzadkie zespoły uciskowe...................................................... 2256 Zespół wieloobjawowego bólu miejscowego................................ 2257

Choroby tkanki łącznej uwarunkowane genetycznie.............................................................................. 2261 Zespoły Ehlersa i Danlosa Irena Zimmermann-Górska, Grzegorz Goncerz.............................................................................. 2261 Dysplazje kostno‑stawowe Mariusz Korkosz.................................. 2263

1. 2. M. 1. 2.

XXXIV

Nowotwory tkanek miękkich i kości............................. ☚cf5 Nowotwory tkanek miękkich Wojciech M. Wysocki, Piotr Rutkowski, Joanna Wysocka, Andrzej L. Komorowski..................... ☚asm Mięsaki kości Piotr Rutkowski....................................................... ☚asn

N. 1. 1.1. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.3.1. 1.3.2. 2. 3. 4. 5. 6. 7. O. 1. 2. VIII

A. 1. 1.1. 1.2. 2. 3. 4.

Inne choroby układu ruchu................................................ 2266 Zmiany w układzie ruchu związane z zaburzeniami hormonalnymi Eugeniusz Józef Kucharz.......................................... 2266 Zmiany w układzie ruchu związane z cukrzycą.............................. 2266 Zmiany w układzie ruchu związane z chorobami tarczycy............. 2267 Zmiany w przebiegu tyreotoksykozy.............................................. 2268 Zmiany w przebiegu niedoczynności tarczycy............................... 2268 Zmiany w układzie ruchu towarzyszące zaburzeniom wydzielania glikokortykosteroidów............................................... 2269 Zmiany w przebiegu zespołu Cushinga.......................................... 2269 Zmiany w przebiegu niedoczynności kory nadnerczy.................... 2269 Zaburzenia układu krwiotwórczego w chorobach reumatycznych Maria Podolak-Dawidziak....................................... 2269 Martwica jałowa kości Rafał Wojciechowski, Mariusz Korkosz......... 2271 Osteoartropatia przerostowa Irena Zimmermann-Górska................ 2273 Amyloidoza (skrobiawica) Anna Filipowicz-Sosnowska.................... 2276 Rumień guzowaty Irena Zimmermann-Górska................................. 2278 Zapalenie tkanki tłuszczowej Irena Zimmermann-Górska................ 2279 Kinezyterapia w chorobach układu ruchu Barbara Krzyśko................................................................................ 2281 Metody i techniki kinezyterapii..................................................... 2281 Usprawnianie w różnych okresach choroby................................... 2282

Choroby alergiczne Patofizjologia chorób alergicznych Marek Jutel, Magdalena Zemelka‑Wiącek............................................. 2285 Choroby związane z nadwrażliwością – definicje i klasyfikacja....... 2285 Definicje........................................................................................ 2285 Klasyfikacja nadwrażliwości w chorobach alergicznych................ 2286 Etiopatogeneza chorób alergicznych............................................. 2289 Nadwrażliwość w najczęstszych chorobach alergicznych............. ☚jgv Alergia jako choroba ogólnoustrojowa......................................... 2290

1.5. 1.6. 1.7. 2. 2.1. 2.2. 3. 3.1. 3.2. 3.2.1. 3.3. 3.4. 4.

Badania diagnostyczne....................................................... 2291 Badania laboratoryjne................................................................... 2291 Immunoglobuliny klasy E (IgE) Jerzy Kruszewski............................ 2291 Eozynofile we krwi obwodowej i wydzielinach Jerzy Kruszewski....... 2292 Tryptaza Jerzy Kruszewski.............................................................. 2293 Histamina, metylohistamina i diaminooksydaza Jerzy Kruszewski............................................................................... 2293 Test aktywacji bazofilów Ewa Czarnobilska, Małgorzata Bulanda...... 2294 Inhibitor składowej C1 układu dopełniacza Jerzy Kruszewski........ 2295 Kompleksy immunologiczne Jerzy Kruszewski................................ 2295 Testy skórne Jerzy Kruszewski........................................................ 2295 Testy skórne punktowe i śródskórne.............................................. 2295 Testy płatkowe.............................................................................. 2298 Próby prowokacyjne Jerzy Kruszewski............................................ 2299 Próba prowokacyjna donosowa.................................................... 2299 Próby prowokacyjne z lekami........................................................ 2300 Próba prowokacyjna z kwasem acetylosalicylowym..................... 2300 Próba dospojówkowa.................................................................... 2301 Próba z żywym owadem................................................................ 2301 Badanie cytologiczne wymazu z nosa Jerzy Kruszewski................ ☚bf7

Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny

Nadwrażliwość na leki Aleksandra Wardzyńska, Grażyna Bochenek, Joanna S. Makowska, Barbara Bieńkiewicz, Marek L. Kowalski†............................................................................ 2311

Choroba posurowicza Barbara Rogala, Ewa Cichocka‑Jarosz... 2321

B. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

Ewa Cichocka‑Jarosz, Łukasz Błażowski, Jerzy Kruszewski........................ 2302

Spis treści F.

Alergiczny nieżyt nosa Monika Świerczyńska‑Krępa, Barbara Rogala, Jan Brożek, Andrzej Emeryk, Magdalena Arcimowicz....... 2324

Alergiczne choroby oczu Ewa Bogacka, Anna Groblewska, Monika Jędrzejczak-Czechowicz.......................................................... ☚cei

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. H. 1. 2. 3. 4.

Klasyfikacja alergicznych chorób oczu......................................... ☚47c Alergiczne zapalenie spojówek................................................... ☚bnb Wiosenne zapalenie spojówek i rogówki...................................... ☚bnc Atopowe zapalenie spojówek i rogówki........................................ ☚vhi Kontaktowe zapalenie spojówek i powiek..................................... ☚ice Olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek............................... ☚bnd Zapalenie spojówek z podrażnienia.............................................. ☚6xl

Alergiczne choroby skóry................................................... 2334 Pokrzywka Jacek Szepietowski, Wiesław Gliński†............................... 2334 Atopowe zapalenie skóry Jacek Szepietowski, Wiesław Gliński†......... ☚bgb Kontaktowe zapalenie skóry Radosław Śpiewak, Jacek Szepietowski, Wiesław Gliński†................................................... ☚awr Skórne objawy nadwrażliwości na leki Radosław Śpiewak, Jacek Szepietowski, Wiesław Gliński†.................................................... 2342

Obrzęk naczynioruchowy Roman J. Nowicki, Grzegorz Porębski............................................................................. 2345

Zespół aktywacji mastocytów Marek Niedoszytko.......... ☚u73

Alergie na jady owadów Marek Jutel, Ewa Cichocka‑Jarosz..... 2352

Zasady swoistej immunoterapii alergenowej

Barbara Rogala, Ewa Cichocka-Jarosz, Grzegorz Goncerz........................ ☚bge

Wybrane choroby układu nerwowego

2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3.

Badania diagnostyczne...................................................... ☚yx4 Objawy podmiotowe i przedmiotowe........................................... ☚bgs Objawy podmiotowe Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska........... ☚bgt Ból................................................................................................ ☚acd Parestezje.................................................................................... ☚bdq Zawroty głowy i zaburzenia równowagi....................................... ☚bdr Zaburzenia czynności ruchowych................................................. ☚bds Zaburzenia widzenia..................................................................... ☚cid Zaburzenia snu............................................................................. ☚beu Objawy przedmiotowe Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska........ ☚bd3 Zaburzenia czucia powierzchniowego i głębokiego.................... ☚bdp Zaburzenia czynności ruchowych................................................. ☚ace Zaburzenia świadomości.............................................................. ☚bdt Afazja, apraksja, agnozja i zaburzenia uwagi.............................. ☚clw Zaburzenia pamięci....................................................................... ☚acf Zaburzenia węchu i smaku........................................................... ☚bgf Zaburzenia czynności narządu wzroku......................................... ☚acg Zaburzenia czynności zwieraczy................................................... ☚ce6 Objawy oponowe Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski.............. ☚aee Zespół zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska............................................... ☚bgu Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski......................................................................... ☚6sv Anatomia i fizjologia opon mózgowo-rdzeniowych..................... ☚b5h Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego........................................ ☚a3d Nakłucie lędźwiowe..................................................................... ☚a3e Podstawowa ocena płynu mózgowo-rdzeniowego....................... ☚aef Oznaczenie wewnątrzoponowej produkcji przeciwciał................ ☚d46

B. 1. 2. 2.1.

Bóle głowy Jacek J. Rożniecki................................................... 2361 Wstęp............................................................................................ 2361 Migrena....................................................................................... ☚bdu Migrena przewlekła....................................................................... ☚aci

A. 1. 1.1. 1.1.1. 1.1.2. 1.1.3. 1.1.4. 1.1.5. 1.1.6. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. 1.2.5. 1.2.6. 1.2.7. 1.2.8. 1.3. 1.4. 2.

3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4.

3.5. 3.6. 3.7. 4.

Niemigrenowe bóle głowy............................................................ ☚bdv Ból głowy typu napięciowego..................................................... ☚bgg Klasterowy ból głowy.................................................................... ☚acj Hemikranie napadowe................................................................ ☚bgh Krótkotrwałe napady jednostronnego bólu głowy przypominającego nerwoból z przekrwieniem spojówek i łzawieniem (SUNCT)................................................................... ☚bgi Hemikrania ciągła......................................................................... ☚cfc Inne rzadkie pierwotne bóle głowy............................................. ☚bdw Klasyczny nerwoból nerwu trójdzielnego..................................... ☚b2p Ból głowy spowodowany nadużywaniem leków.......................... ☚ask

Udar mózgu

Padaczka Krystyna Niedzielska, Piotr Czapiński............................ ☚ack

E. 1. 2. 3. 4. 5.

Otępienie Maria Barcikowska.................................................... 2375 Łagodne zaburzenia poznawcze.................................................... 2375 Choroba Alzheimera..................................................................... ☚bgl Otępienie naczyniopochodne i mieszane...................................... 2376 Otępienie z ciałami Lewy’ego....................................................... ☚bdx Zwyrodnienie czołowo-skroniowe................................................. ☚bej

F. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Choroby układu pozapiramidowego Urszula Fiszer........ ☚gp5 Choroba Parkinsona...................................................................... ☚cjz Postępujące porażenie nadjądrowe............................................... ☚bel Zanik wieloukładowy................................................................... ☚acm Drżenie samoistne....................................................................... ☚bem Choroba Huntingtona................................................................... ☚ben Dystonia........................................................................................ ☚clx Zespół niespokojnych nóg........................................................... ☚bgm Zespół Tourette’a.......................................................................... ☚dwj

Stwardnienie rozsiane Dagmara Mirowska-Guzel, Anna Członkowska........................................................................... ☚beo

H. 1.

Choroby układu nerwowo‑mięśniowego..................... 2379 Uszkodzenie komórki rogu przedniego Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska.......................................................................... ☚bd4 Stwardnienie zanikowe boczne.................................................... ☚acn Rdzeniowy zanik mięśni............................................................... ☚aco Uszkodzenie nerwu obwodowego (neuropatie) Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska................................................. 2379 Zespół Guillaina i Barrégo............................................................. 2379 Przewlekła zapalna poliradikuloneuropatia demielinizacyjna...... ☚beg Neuropatie paranowotworowe..................................................... 2381 Neuropatie spowodowane leczeniem przeciwnowotworowym lub naciekaniem nowotworu........................................................ ☚ck4 Dziedziczne neuropatie ruchowo-czuciowe.................................. ☚ck6 Choroby złącza nerwowo‑mięśniowego Monika Ostrowska, Grażyna Zwolińska........................................................................... ☚be7 Miastenia......................................................................................☚acp Zespół miasteniczny Lamberta i Eatona........................................☚acq Botulizm.......................................................................................☚a5w Choroby mięśni (miopatie) Marek Bodzioch................................... 2381 Choroby mięśni (miopatie) – informacje ogólne............................ 2381 Dystrofie mięśniowe (miopatie dystroficzne)................................ ☚a5e Kanałopatie i zaburzenia transportu jonów................................. ☚a5f Miopatie wrodzone...................................................................... ☚bas Miopatie mitochondrialne............................................................ ☚ass Miopatie metaboliczne................................................................. ☚a5g Inne miopatie................................................................................ 2382

1.1. 1.2. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7.

Maciej Niewada, Anna Członkowska....................... 2364

XXXV

Spis treści I. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 9.

Urazy czaszkowo-mózgowe Waldemar Koszewski, Zbigniew Czernicki........................................................................... ☚bat

Podstawy patofizjologii urazu mózgu........................................... ☚av2 Lekki uraz mózgu.......................................................................... ☚acs Złamanie kości sklepienia czaszki................................................. ☚bfa Złamanie podstawy czaszki.......................................................... ☚bfb Krwiak nadtwardówkowy.............................................................. ☚bfc Krwiak podtwardówkowy............................................................. ☚act Wodniak podtwardówkowy......................................................... ☚av3 Uszkodzenie mózgu...................................................................... ☚bfg Pourazowe krwawienie podpajęczynówkowe.............................. ☚acu Stłuczenie mózgu, krwiak śródmózgowy...................................... ☚bfd Rana drążąca i postrzałowa......................................................... ☚bfy Rozsiane uszkodzenie aksonów.................................................... ☚acv Późne i odległe następstwa urazów mózgu................................ ☚bdb

6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.5.1. 6.5.2. 6.5.3. 6.5.4. 6.6. 6.7. F.

Wybrane zagadnienia onkologii klinicznej

Biologia molekularna nowotworów Janusz A. Siedlecki........................................................................... ☚av4

Epidemiologia nowotworów i badania przesiewowe........................................................................... 2385 Epidemiologia nowotworów złośliwych w Europie i Polsce Joanna A. Didkowska, Marta Mańczuk................................. 2385 Badania przesiewowe w onkologii Radzisław Kordek, Jarosław Reguła, Włodzimierz Olszewski.............................................. 2386

1. 2. C. 1. 2. 3. D. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. E. 1. 2. 3. 4. 4.1. 4.1.1. 4.1.2. 4.1.3. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.3.3. 4.3.4. 5. 6. 6.1.

XXXVI

Patomorfologia i klasyfikacja zaawansowania nowotworów Włodzimierz Olszewski....................................... 2390 Metody diagnostyczne w patomorfologii...................................... 2390 Patomorfologiczne czynniki prognostyczne i predykcyjne............ 2391 Klasyfikacja zaawansowania nowotworów................................... 2392 Ogólne zasady diagnostyki nowotworów Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†.......................................... 2394 Badania pomocnicze..................................................................... 2394 Badania obrazowe......................................................................... 2394 Badania laboratoryjne................................................................... 2397 Badania genetyczne i molekularne................................................ 2397 Diagnostyka nowotworów o nieznanym umiejscowieniu pierwotnym................................................................................... 2397 Leczenie przeciwnowotworowe...................................... 2399 Ogólne zasady leczenia skojarzonego Maciej Krzakowski.............. 2399 Zasady leczenia operacyjnego nowotworów Krzysztof Herman..... 2400 Radioterapia Bogusław Maciejewski............................................... 2402 Metody leczenia systemowego Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†..................................................................... 2407 Chemioterapia............................................................................... 2407 Biologiczne podstawy chemioterapii............................................. 2407 Chemioterapeutyki przeciwnowotworowe.................................... 2408 Ogólne zasady chemioterapii........................................................ 2410 Hormonoterapia............................................................................ 2412 Leczenie ukierunkowane molekularnie i immunoterapia............... 2413 Przeciwciała monoklonalne.......................................................... ☚ac3 Leki małocząsteczkowe (inhibitory kinaz tyrozynowych i innych białek)............................................................................. ☚bep Cytokiny........................................................................................ ☚ac4 Inhibitory immunologicznych punktów kontrolnych...................... ☚coj Specyfika leczenia chorych w wieku podeszłym Aleksandra Łacko............................................................................. ☚beq Wybrane skutki niepożądane leczenia przeciwnowotworowego..... 2414 Nudności i wymioty Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†..................................................................... 2414

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. G. 1. 2. 3. 4. 4.1. 4.2. XI

A. 1. 2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. B. 1. 2. 2.1. 3.

Mielosupresja i gorączka neutropeniczna Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†................................................ 2415 Zespół rozpadu nowotworu Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Bogdan Ochrem, Krzysztof Krzemieniecki†............................................. 2420 Wynaczynienie leków stosowanych w leczeniu nowotworów Aleksandra Grela-Wojewoda, Wojciech M. Wysocki....... 2422 Popromienne zapalenie skóry i błon śluzowych Marcin Hetnał, Wojciech M. Wysocki......................................................................... 2424 Popromienne zapalenie skóry........................................................ 2424 Popromienne zapalenie błony śluzowej jamy ustnej...................... 2424 Popromienne zapalenie przełyku.................................................. 2425 Popromienne zapalenie błony śluzowej jelit.................................. 2425 Zapalenie skóry wywołane przez leki blokujące EGFR Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†.......................................... 2426 Zaburzenia płodności i laktacji Krzysztof Małecki......................... ☚ac7 Wybrane stany nagłe u chorych na nowotwory Aleksandra Kotlińska‑Lemieszek, Maciej Kluziak, Jacek Łuczak†................ 2427 Silny nieuśmierzony ból................................................................. 2427 Zespół żyły głównej górnej............................................................ 2428 Zwiększone ciśnienie wewnątrzczaszkowe.................................... 2429 Nowotworowa niedrożność jelit.................................................... 2429 Zespół ucisku rdzenia kręgowego................................................ ☚be2 Złamania kości.............................................................................. ☚be3 Hiperkalcemia............................................................................... 2430 Wybrane nowotwory.......................................................... ☚bfh Rak piersi Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†....................... ☚cj2 Rak gruczołu krokowego Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†..................................................................... ☚bfi Czerniak Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†......................... ☚bfj Rak skóry Andrzej L. Komorowski, Wojciech M. Wysocki.................... ☚bfk Rak podstawnokomórkowy skóry................................................. ☚adc Rak płaskonabłonkowy skóry........................................................ ☚bfl

Choroby zakaźne Wprowadzenie........................................................................ 2433 Definicje Weronika Rymer.............................................................. 2433 Czynnik biologiczny Weronika Rymer............................................ 2435 Czynniki wpływające na postać i przebieg zakażenia Weronika Rymer............................................................................... 2436 Łańcuch zakażenia Weronika Rymer.............................................. 2437 Wektory przenoszące drobnoustroje............................................. 2439 Kleszcze Robert Flisiak.................................................................. 2439 Pluskwiaki różnoskrzydłe Joanna Stańczak.................................. ☚xwy Pchły Joanna Stańczak................................................................... ☚2fz Komarowate Beata Biernat.......................................................... ☚yyg Ćmiankowate Beata Biernat......................................................... ☚qlw Muchówki krótkoczułkie Joanna Stańczak................................... ☚sdz Nieswoiste metody ochrony przed owadami i kleszczami Agnieszka Wroczyńska................................................ 2441 Podstawy diagnostyki laboratoryjnej chorób zakaźnych ............................................................................... ☚bfn Wykrywanie biologicznych czynników chorobotwórczych – wprowadzenie Tomasz Gosiewski, Dominika Salamon, Anna Przondo-Mordarska.................................................................. ☚bfo Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń bakteryjnych Tomasz Gosiewski, Dominika Salamon, Anna Przondo-Mordarska........... ☚as6 Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń bakteriami atypowymi Katarzyna Pancer, Anna Przondo-Mordarska........................................ ☚a3k Diagnostyka zakażeń grzybiczych Tomasz Gosiewski, Dominika Salamon, Anna Przondo-Mordarska...................................... ☚bfq

Spis treści 4.

Diagnostyka zakażeń wirusowych Tomasz Gosiewski,

Diagnostyka zarażeń pasożytniczych Maciej Grzybek, Anna Przondo-Mordarska.................................................................. ☚adf

C. 1.

Zasady leczenia przeciwdrobnoustrojowego............. ☚bfz Zasady leczenia przeciwdrobnoustrojowego – informacje ogólne Waleria Hryniewicz............................................................ ☚bf2 Metody leczenia przeciwdrobnoustrojowego............................... ☚adg Zasady wyboru leku..................................................................... ☚bf3 Monitorowanie leczenia i przyczyny niepowodzenia.................... ☚bf4 Badanie mikrobiologiczne a skuteczność kliniczna leku............... ☚bf5 Oporność bakterii na antybiotyki.................................................. ☚cl2 Leki przeciwbakteryjne Waleria Hryniewicz.................................. ☚bf6 Antybiotyki β-laktamowe............................................................. ☚bt7 Penicyliny.................................................................................... ☚a64 Cefalosporyny............................................................................... ☚adh Monobaktamy.............................................................................. ☚a57 Karbapenemy................................................................................ ☚adi Inhibitory β-laktamaz.................................................................... ☚lwi Makrolidy..................................................................................... ☚a2a Ketolidy........................................................................................ ☚b27 Linkozamidy.................................................................................. ☚adj Oksazolidynony............................................................................ ☚a2n Fluorochinolony............................................................................ ☚a2o Glikopeptydy................................................................................ ☚adk Tetracykliny.................................................................................. ☚b2r Aminoglikozydy............................................................................ ☚b2s Kotrimoksazol i trimetoprim.......................................................... ☚adl Chloramfenikol............................................................................. ☚b3f Metronidazol i tynidazol................................................................ ☚cla Streptograminy............................................................................ ☚b6d Lipopeptydy................................................................................. ☚adm Antybiotyki makrocykliczne o wąskim spektrum działania......... ☚awm Ryfamycyny.................................................................................. ☚cdc Polimyksyny.................................................................................. ☚cgg Nitrofurany................................................................................... ☚cgh Fosfomycyna................................................................................. ☚cgi Leki przeciwwirusowe Miłosz Parczewski....................................... ☚cgj Wirocydy...................................................................................... ☚cgk Wirostatyki.................................................................................... ☚cik Przeciwciała monoklonalne o działaniu przeciwwirusowym....... ☚hhd Leki immunomodulujące stosowane w leczeniu zakażeń wirusowych.................................................................................. ☚cg6 Leki przeciwgrzybicze Waleria Hryniewicz..................................... ☚a5q Azole............................................................................................ ☚b3a Flukonazol.................................................................................... ☚adn Itrakonazol.................................................................................... ☚azr Worykonazol................................................................................ ☚a2p Ketokonazol.................................................................................. ☚a2q Pozakonazol................................................................................. ☚ado Izawukonazol............................................................................... ☚3yh Polieny.......................................................................................... ☚adp Echinokandyny............................................................................. ☚a2k Kaspofungina............................................................................... ☚a7v Anidulafungina............................................................................ ☚baq Mykafungina................................................................................ ☚cak Rezofungina................................................................................. ☚xwt Analogi nukleozydów.................................................................... ☚a2l

1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 2.10. 2.11. 2.12. 2.13. 2.14. 2.15. 2.16. 2.17. 2.18. 2.19. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.1.1. 4.1.2. 4.1.3. 4.1.4. 4.1.5. 4.1.6. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.3.3. 4.3.4. 4.4.

Dominika Salamon, Anna Przondo-Mordarska, Elżbieta Rożynek, Gajane Martirosian†.......................................................................... ☚bfp

5. 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.2. 5.3.

Leki przeciwpasożytnicze............................................................. ☚6fe Leki przeciwpierwotniakowe Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak.......... ☚j7p Leki przeciwmalaryczne................................................................. ☚chl Leki przeciwko toksoplazmozie.................................................... ☚ckn Inne leki przeciwpierwotniakowe................................................. ☚ciw Leki przeciwko robakom płaskim i nicieniom Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak................................................................................ ☚cg7 Leki przeciwko ektopasożytom Jacek Szepietowski, Joanna Salomon............................................................................. ☚chm

Choroby wirusowe................................................................ 2442 Choroby wirusowe – informacje ogólne Miłosz Parczewski.......... ☚2an Choroba przeziębieniowa (przeziębienie) Dominika Salamon, Andrzej Gładysz, Piotr Sawiec............................................................. 2442 3. Choroby wywołane przez parwowirusa B19 Magdalena Marczyńska, Piotr Sawiec................................................. ☚adw 4. Gorączka chikungunya Agnieszka Wroczyńska.............................. ☚cfm 5. Grypa Ernest Kuchar, Jacek Mrukowicz, Andrzej Gładysz, Piotr Sawiec..................................................................................... 2443 6. Japońskie zapalenie mózgu Agnieszka Wroczyńska........................ ☚jzq 7. Odkleszczowe zapalenie mózgu (syn. środkowoeuropejskie lub wczesnoletnie) Robert Flisiak.................................................. 2452 8. Odra Leszek Szenborn, Piotr Sawiec................................................. 2453 9. Różyczka Leszek Szenborn, Bożena Dubiel....................................... 2455 10. Świnka (nagminne zapalenie przyusznic) Leszek Szenborn, Bożena Dubiel.................................................................................. 2457 11. Wirusowe gorączki krwotoczne Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer......................................................... ☚uz6 11.1. Wirusowe gorączki krwotoczne – informacje ogólne................... ☚bbv 11.2. Denga........................................................................................... ☚a3r 11.3. Żółta gorączka.............................................................................. ☚cfj 11.4. Zakażenie wirusem gorączki krwotocznej ebola........................... ☚cfk 12. Wścieklizna Piotr Kajfasz............................................................. ☚q4m 13. Zakażenia adenowirusowe Ernest Kuchar..................................... ☚cio 14. Zakażenia herpeswirusami............................................................ 2459 14.1. Zakażenia herpeswirusami – informacje ogólne Weronika Rymer.............................................................................. ☚jwe 14.2. Ospa wietrzna Ewa Duszczyk, Bożena Dubiel................................... 2459 14.3. Półpasiec Piotr Zaborowski............................................................ 2461 14.4. Zakażenie wirusem cytomegalii (CMV) Weronika Rymer............. ☚g3w 14.5. Zakażenie wirusem Epsteina i Barr (EBV) Magdalena Marczyńska, Piotr Sawiec, Weronika Rymer............................................................. 2464 14.5.1. Mononukleoza zakaźna................................................................. 2466 14.6. Zakażenie HHV-6 i HHV-7 Agnieszka Matkowska-Kocjan................. ☚i7r 14.7. Zakażenie HHV-8 Justyna Kowalska.............................................. ☚hl3 14.8. Zakażenie wirusem opryszczki zwykłej Piotr Zaborowski, Piotr Sawiec..................................................................................... 2467 15. Zakażenia koronawirusowe........................................................... ☚cvz 15.1. Zakażenia koronawirusowe – informacje ogólne Agnieszka Wroczyńska, Weronika Rymer.............................................. ☚k5r 15.2. COVID‑19 (choroba spowodowana przez SARS‑CoV‑2) D. 1. 2.

Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska, Miłosz Parczewski, Filip Mejza, Jacek Mrukowicz.............................................................................. ☚d35

15.3. 15.4. 16. 16.1. 16.2.

Bliskowschodni zespół niewydolności oddechowej (MERS)

Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska, Miłosz Parczewski, Filip Mejza, Jacek Mrukowicz.............................................................................. ☚abk

Zespół ostrej niewydolności oddechowej (SARS)

Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska, Miłosz Parczewski, Filip Mejza, Jacek Mrukowicz.............................................................. ☚aif

Zakażenia pokswirusami............................................................. ☚z3m Zakażenia pokswirusami – informacje ogólne Anna Moniuszko-Malinowska............................................................ ☚7u6 Mięczak zakaźny Weronika Rymer, Piotr Sawiec, Andrzej Gładysz...... ☚cim

XXXVII

Spis treści 16.3. 16.4. 16.5. 16.6. 17. 17.1. 17.2. 17.3. 18. 18.1. 18.2. 18.3. 19. 20. 21. 22. E. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 19.1.

Ospa krowia Anna Moniuszko-Malinowska.................................... ☚43m Mpox (d. ospa małpia) Anna Moniuszko-Malinowska...................... ☚rni Ospa owcza Anna Moniuszko-Malinowska..................................... ☚g7v Ospa prawdziwa Anna Moniuszko-Malinowska.............................. ☚uap Zakażenia poliomawirusami Weronika Rymer.............................. ☚2gv Zakażenia poliomawirusami – informacje ogólne........................ ☚kc2 Zakażenia JCV................................................................................ ☚fyv Zakażenia BKV.............................................................................. ☚zbb Zakażenia wirusami Coxsackie i innymi enterowirusami Małgorzata Inglot............................................................................ ☚pbe Zakażenia wirusami Coxsackie i innymi enterowirusami – informacje ogólne........................................................................ ☚nzp Nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis).............................. ☚lvs Zakażenia wirusami Coxsackie....................................................... ☚cin Zakażenie wirusem Zachodniego Nilu Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska....................................................................... ☚kdj Zakażenie HPV Magdalena Leszczyszyn-Pynka................................. ☚kzr Zakażenie HTLV Miłosz Parczewski................................................ ☚rop Zika Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska..................................... ☚cfl Wybrane choroby bakteryjne........................................... 2471 Choroby bakteryjne – informacje ogólne Katarzyna Fleischer-Stępniewska........................................................ ☚4xn Bartonelozy.................................................................................. ☚jq4 Bartonelozy – informacje ogólne Jolanta Niścigorska-Olsen............ ☚cll Angiomatoza bakteryjna Jolanta Niścigorska-Olsen......................... ☚cii Choroba Carriona Małgorzata Paul............................................... ☚ckc Choroba kociego pazura Jolanta Niścigorska-Olsen....................... ☚ckb Gorączka okopowa Jolanta Niścigorska-Olsen............................... ☚clm Plamica wątrobowa Jolanta Niścigorska-Olsen.............................. ☚bnj Bruceloza Jolanta Niścigorska-Olsen.............................................. ☚bni Choroby przenoszone drogą płciową........................................... ☚auu Choroby przenoszone drogą płciową – informacje ogólne Bartosz Szetela................................................................................ ☚hfp Kiła Anna Wojas-Pelc, Maciej Pastuszczak, Andrzej Jaworek............... ☚auz Rzeżączka Bogusz Aksak-Wąs, Aleksandra Batycka-Baran................. ☚au2 Zakażenie chlamydiowe przenoszone drogą płciową Bogusz Aksak-Wąs, Aleksandra Batycka-Baran..................................... ☚au3 Ziarnica weneryczna pachwin Bogusz Aksak-Wąs, Aleksandra Batycka-Baran................................................................. ☚au4 Dur brzuszny i paradury (gorączka jelitowa, zespół durowy) Piotr Zaborowski............................................................. ☚k3e Dur brzuszny i paradury – informacje ogólne............................... ☚q3t Dur brzuszny................................................................................. ☚aea Dżuma Katarzyna Sikorska............................................................. ☚kfs Gorączka od ugryzienia przez szczura Weronika Rymer................ ☚cki Gorączka Q Ernest Kuchar............................................................ ☚auv Jersinioza Daniel Chober, Miłosz Parczewski.................................... ☚y3c Martwicze zapalenia powięzi Magdalena Leszczyszyn-Pynka, Monika Bociąga-Jasik....................................................................... ☚bnf Melioidoza Małgorzata Sulima...................................................... ☚gkz Nokardioza Bogusz Aksak-Wąs....................................................... ☚i2j Nosacizna Weronika Rymer.......................................................... ☚avk Pastereloza Jolanta Niścigorska-Olsen............................................. ☚avl Promienica Monika Bociąga-Jasik................................................. ☚bng Różyca Monika Bociąga-Jasik........................................................ ☚bne Tularemia Jolanta Niścigorska-Olsen............................................. ☚avm Wąglik Monika Bociąga-Jasik.......................................................... ☚clp Zakażenia Clostridium................................................................... 2471 Zakażenia Clostridium – informacje ogólne Martyna Biała, Marzenna Bartoszewicz.................................................................... ☚j3m

XXXVIII

19.2.

Zatrucie toksyną botulinową (botulizm, zatrucie jadem kiełbasianym) Robert Flisiak, Piotr Sawiec....................................... 2471 19.3. Tężec Robert Flisiak, Jacek Mrukowicz.............................................. 2474 19.4. Zgorzel gazowa Monika Bociąga-Jasik........................................... ☚aus 20. Zakażenia gronkowcowe Waleria Hryniewicz, Tomasz Smiatacz........ 2476 21. Zakażenia krętkami....................................................................... 2483 21.1. Zakażenia krętkami – informacje ogólne Bogusz Aksak-Wąs......... ☚sft 21.2. Borelioza z Lyme Robert Flisiak, Jacek Szechiński............................. 2483 21.3. Dur powrotny przenoszony przez kleszcze Jerzy Jaroszewicz........ ☚auy 21.4. Dur powrotny przenoszony przez wszy Anna Grzeszczuk.............. ☚ckh 21.5. Krętkowice endemiczne Natalia Kulawiak, Natalia Zgud-Jankowska.................................................................. ☚wv6 21.5.1. Bejel............................................................................................. ☚25r 21.5.2. Pinta............................................................................................ ☚3dh 21.5.3. Malinica....................................................................................... ☚f72 21.6. Leptospiroza Marta Wawrzynowicz-Syczewska................................. ☚clk 22. Wybrane zakażenia paciorkowcowe.............................................. 2488 22.1. Zakażenia paciorkowcowe – informacje ogólne Patrycja Leśnik, Marzenna Bartoszewicz.................................................................... ☚2uz 22.2. Płonica (szkarlatyna) Magdalena Leszczyszyn-Pynka......................... ☚cli 22.3. Róża Magdalena Leszczyszyn-Pynka................................................. 2488 23. Zakażenia przecinkowcami........................................................... ☚jhn 23.1. Zakażenie Vibrio cholerae (cholera) Piotr Kajfasz......................... ☚sgy 23.2. Zakażenie Vibrio parahaemolyticus Bogusz Aksak-Wąs................. ☚6t2 23.3. Zakażenie Vibrio vulnificus Bogusz Aksak-Wąs.............................. ☚7wi 24. Zakażenia bakteriami rzędu Rickettsiales..................................... ☚p3s 24.1. Anaplazmoza Robert Flisiak......................................................... ☚b3z 24.2. Erlichioza (ludzka erlichioza monocytowa) Jerzy Jaroszewicz........ ☚aux 24.3. Zakażenia riketsjami...................................................................... ☚rnr 24.3.1. Zakażenia riketsjami – informacje ogólne Piotr Zaborowski, Weronika Rymer.............................................................................. ☚a3q 24.3.2. Dury plamiste Piotr Zaborowski, Weronika Rymer............................. ☚avf 24.3.2.1. Dur endemiczny, zaroślowy......................................................... ☚cm7 24.3.2.2. Dur mysi, endemiczny.................................................................. ☚cm6 24.3.2.3. Dur wysypkowy epidemiczny, choroba Brilla i Zinssera................. ☚cjo 24.3.3. Gorączki plamiste Piotr Zaborowski, Weronika Rymer...................... ☚avg 24.3.3.1. Afrykańska gorączka kleszczowa.................................................. ☚cj4 24.3.3.2. Dalekowschodnia gorączka plamista........................................... ☚ckz 24.3.3.3. Gorączka plamista Flinders Island................................................ ☚cjw 24.3.34. Gorączka plamista Gór Skalistych................................................. ☚cjp 24.3.3.5. Gorączka plamista przenoszona przez pchły................................ ☚ck2 24.3.3.6. Gorączka plamista śródziemnomorska.......................................... ☚cjq 24.3.3.7. Japońska gorączka plamista........................................................... ☚cjr 24.3.4. Ospa riketsjozowa Piotr Zaborowski, Weronika Rymer...................... ☚cj6 24.3.5. Zakażenie R. parkei Piotr Zaborowski, Weronika Rymer.................... ☚cj3 25. Trąd Anna Bogacka..................................................................... ☚34m F. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 2. 2.1. 2.2. 2.3.

Choroby grzybicze................................................................. 2491 Grzybice skóry, paznokci i błon śluzowych Anita Hryncewicz-Gwóźdź.................................................................. ☚clo Dermatofitozy............................................................................... ☚ckg Kandydoza (drożdżyca, kandydiaza) powierzchowna................... ☚ckk Łupież pstry................................................................................... ☚ckl Zakażenia przez grzyby dimorficzne............................................ ☚5qu Zakażenia przez grzyby dimorficzne – informacje ogólne........... ☚ckm Sporotrychoza.............................................................................. ☚bnk Grzybice układowe........................................................................ 2491 Grzybice układowe – informacje ogólne Weronika Rymer, Bogdan Ochrem.............................................................................. ☚mmj Histoplazmoza Piotr Zaborowski, Weronika Rymer........................... ☚aec Kandydoza (drożdżyca, kandydiaza) Iwona Cielniak, Weronika Rymer............................................................................... 2491

Spis treści 2.4. 2.5. 2.6. G. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 2.10. 2.11. 2.12. 2.13. 2.14. 2.15. 2.16. 2.17. 2.18. 2.19. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. H. 1. 2.

Kryptokokoza (toruloza, drożdżyca europejska) Miłosz Parczewski............................................................................. ☚ci2 Mukormykoza (zygomykoza) Weronika Rymer............................... ☚ci3 Inne grzybice układowe Weronika Rymer, Bogdan Ochrem............. ☚x2z Choroby pasożytnicze.......................................................... 2496 Choroby pierwotniakowe.............................................................. 2496 Choroby pierwotniakowe – informacje ogólne Jerzy Stefaniak, Agnieszka Wroczyńska...................................................................... ☚zso Babeszjoza Jerzy Jaroszewicz....................................................... ☚auw Balantidioza Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska............................ ☚cjb Blastocystoza Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska.......................... ☚cja Giardioza Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak.................... 2496 Leiszmanioza Agnieszka Wroczyńska, Piotr Zaborowski.................... ☚a3b Malaria (zimnica) Agnieszka Wroczyńska, Wacław Nahorski............. ☚ad7 Pełzakowe zapalenie rogówki Małgorzata Paul............................. ☚ofc Pełzakowica Tomasz Mach, Agnieszka Wroczyńska........................... 2498 Sarkocystoza Agnieszka Wroczyńska............................................. ☚smk Toksoplazmoza Małgorzata Paul, Elżbieta Kacprzak.......................... 2500 Trypanosomoza afrykańska (śpiączka afrykańska) Małgorzata Paul.............................................................................. ☚cho Trypanosomoza amerykańska (trypanosomoza południowoamerykańska, choroba Chagasa) Małgorzata Paul...... ☚cha Zarażenie rzęsistkiem pochwowym (rzęsistkowica) Przemysław Ciechanowski...................................... ☚grd Robaczyce..................................................................................... 2503 Robaczyce – informacje ogólne Jerzy Stefaniak........................... ☚miw Anisakioza Agnieszka Wroczyńska................................................... ☚cfi Bąblowica................................................................................... ☚54g Bąblowica jednojamowa (echinokokoza) Jerzy Stefaniak, Krystyna Frąckowiak, Krzysztof Kaczmarek........................................... ☚b5e Bąblowica wielojamowa (alweokokoza) Jerzy Stefaniak, Elżbieta Kacprzak............................................................................ ☚b6e Dirofilarioza Małgorzata Paul....................................................... ☚ckd Fascjoloza Małgorzata Paul.......................................................... ☚cdh Filariozy Piotr Zaborowski............................................................. ☚b6v Glistnica Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak..................... 2503 Owsica Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak....................... 2505 Paragonimoza Małgorzata Paul.................................................... ☚cke Schistosomoza Piotr Zaborowski, Agnieszka Wroczyńska.................. ☚aeb Tasiemczyce Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak............... 2506 Tęgoryjczyca Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska.......................... ☚byd Toksokaroza Małgorzata Paul, Jerzy Stefaniak................................. ☚ap6 Trichurioza (włosogłówczyca) Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska......................................................................... ☚cdi Wągrzyca (cysticerkoza) Małgorzata Paul, Elżbieta Kacprzak............ ☚atz Węgorczyca (strongyloidoza) Małgorzata Paul............................. ☚auq Włośnica Karolina Mondra, Jerzy Stefaniak, Łukasz Pielok.................. 2507 Wysypka pływaków Małgorzata Paul............................................ ☚cln Zespół larwy skórnej wędrującej Jerzy Stefaniak, Karolina Mondra............................................................................... ☚ckj Zarażenia ektopasożytami............................................................. ☚ci5 Muszyce Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak.......................................... ☚ckf Nużyca Jacek Szepietowski, Joanna Salomon................................... ☚chd Świerzb Jacek Szepietowski, Joanna Salomon................................... ☚chb Wszawica Jacek Szepietowski, Joanna Salomon............................... ☚chc Zakażenia ośrodkowego układu nerwowego............ 2510 Ostre ropne zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski............................................... 2510 Bakteryjne nieropne zapalenia ośrodkowego układu nerwowego Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski........................ 2517

3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 7. 7.1. 7.2.

Gruźlicze zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych i mózgu Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski............................... 2518 Wirusowe zapalenia ośrodkowego układu nerwowego Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski............................ 2519 Grzybice ośrodkowego układu nerwowego Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski......................................................................... ☚a3f Ograniczone zakażenia mózgu Joanna Zajkowska, Witold Przyjałkowski......................................................................... ☚cgy Ropniak podtwardówkowy........................................................... ☚aeh Ropień mózgu.............................................................................. ☚a4v Zarażenia pasożytnicze ośrodkowego układu nerwowego Małgorzata Paul....................................................... ☚cm5 Neglerioza.................................................................................... ☚au5 Ziarniniakowe pełzakowe zapalenie mózgu................................. ☚au6

Zakażenia u osób z niedoborem odporności Weronika Rymer, Bogdan Ochrem............................ ☚2ng

Zakażenie HIV i AIDS

Gorączka o nieznanej przyczynie

L. 1. 2. 3.

Zakażenia szpitalne Tomasz Ozorowski, Waleria Hryniewicz....... 2549 Zakażenia szpitalne – informacje ogólne...................................... 2549 Zakażenia związane z cewnikiem donaczyniowym....................... 2552 Inne zakażenia szpitalne............................................................... 2554

Ł.

Bartosz Szetela, Brygida Knysz, Jacek Gąsiorowski.................................. 2525 Piotr Zaborowski......... 2539

Sepsa i wstrząs septyczny

Miłosz Jankowski, Roman Jaeschke, Andrzej Kübler................................ 2555

Postępowanie w przypadku ekspozycji na zakażenie wirusowe przenoszone drogą krwi Weronika Rymer, Brygida Knysz, Jacek Juszczyk........................ 2564

Immunoprofilaktyka chorób zakaźnych u dorosłych Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska,

Małgorzata Ściubisz, Agnieszka Matkowska‑Kocjan, Jacek Wysocki, Jacek Mrukowicz............................................................................... 2569

1. 1.1. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.5.3. 1.5.4. 1.5.5. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. 2.1.6.

Immunoprofilaktyka chorób zakaźnych u dorosłych – informacje ogólne......................................................................... 2569 Rodzaje immunoprofilaktyki.......................................................... 2569 Szczepionki.................................................................................... 2570 Klasyfikacja szczepionek............................................................... 2570 Skład szczepionek.......................................................................... 2570 Przeciwwskazania uniwersalne do szczepień................................ 2571 Niepożądane odczyny poszczepienne........................................... 2572 Niepożądane odczyny poszczepienne – informacje ogólne.......... 2572 Reakcje nadwrażliwości po szczepieniach ochronnych.................. 2573 Postępowanie przed szczepieniem, w trakcie szczepienia i po szczepieniu............................................................................. 2574 Opracowanie indywidualnego kalendarza szczepień.................... 2574 Zasady przeprowadzenia szczepienia............................................ 2574 Postępowanie w przypadku wystąpienia reakcji anafilaktycznej na poprzednią dawkę szczepionki........................ 2575 Dokumentacja szczepień............................................................... 2576 Zasady zgłaszania podejrzenia NOP.............................................. 2576 Program szczepień dla dorosłych............................................................. 2577 Szczepionki przeciwko chorobom wirusowym............................... 2578 COVID‑19....................................................................................... 2578 Denga............................................................................................ 2581 Gorączka chikungunya.................................................................. 2581 Grypa............................................................................................ 2582 Japońskie zapalenie mózgu........................................................... 2582 Mpox (d. ospa małpia) ............................................................... 2583

XXXIX

Spis treści 2.1.7. 2.1.8. 2.1.9. 2.1.10. 2.1.11. 2.1.12. 2.1.13. 2.1.14. 2.1.15. 2.1.16. 2.1.17. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.2.6. 3. 3.1. 3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 3.2.5. 3.2.6. 3.3. 3.4. 3.5. O. 1. 2.

XII

Nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis).............................. 2583 Odkleszczowe zapalenie mózgu.................................................... 2583 Odra, świnka i różyczka................................................................. 2584 Ospa wietrzna............................................................................... 2584 Półpasiec....................................................................................... 2585 Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)............................................. 2586 Wścieklizna.................................................................................... 2586 WZW typu A.................................................................................. 2588 WZW typu B.................................................................................. 2588 Zakażenie RSV............................................................................... 2590 Żółta gorączka.............................................................................. 2590 Szczepionki przeciwko chorobom bakteryjnym............................. 2591 Błonica i tężec............................................................................... 2591 Cholera......................................................................................... ☚ch5 Dur brzuszny.................................................................................. 2591 Krztusiec........................................................................................ 2592 Meningokoki................................................................................. 2592 Pneumokoki................................................................................... 2594 Szczepienia w określonych grupach osób...................................... 2594 Szczepienia przed podróżą zagraniczną........................................ 2594 Szczepienie osób z niedoborem odporności.................................. 2594 Szczepienie osób po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych............................................................................. 2595 Szczepienie osób leczonych onkologicznie.................................... 2599 Szczepienie osób z dysfunkcją śledziony (asplenia, hiposplenizm)................................................................................ 2599 Szczepienie osób z chorobami autoimmunologicznymi leczonych immunosupresyjnie lub lekami biologicznymi............... 2600 Szczepienie osób z pierwotnymi niedoborami odporności............ 2600 Strategia kokonu........................................................................... 2601 Szczepienie osób z zaburzeniami krzepnięcia................................ 2601 Szczepienie osób otrzymujących swoistą immunoterapię alergenową................................................................................... 2601 Szczepienia a stosowanie leków przeciwdrobnoustrojowych........ 2602

1. 2. 3. E. 1. 2. 3. F. 1. 2. 3. 4. 5. 6. G. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. H.

XIII

Profilaktyka zakażeń personelu medycznego

Środki indywidualnej ochrony personelu medycznego.................. 2603 Rodzaje metod izolacji i inne metody profilaktyki zakażeń w placówkach medycznych........................................................... 2607

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska............................................... 2603

Zaburzenia gospodarki wodno‑elektrolitowej i równowagi kwasowo‑zasadowej Edward Franek, Franciszek Kokot†................................. 2611

Fizjologia

B. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.2. 2.3.

Zaburzenia gospodarki wodnej Edward Franek, Franciszek Kokot†........................................................ 2614 Stany odwodnienia........................................................................ 2614 Odwodnienie izotoniczne.............................................................. 2614 Odwodnienie hipertoniczne.......................................................... 2614 Odwodnienie hipotoniczne............................................................ 2615 Stany przewodnienia..................................................................... 2615 Przewodnienie izotoniczne............................................................ 2615 Przewodnienie hipertoniczne........................................................ 2617 Przewodnienie hipotoniczne (zatrucie wodne).............................. 2617

C. 1. 2. 3.

Zaburzenia gospodarki sodowej..................................... 2618 Fizjologia Edward Franek, Franciszek Kokot†..................................... 2618 Hiponatremia Edward Franek, Robert Drabczyk, Franciszek Kokot†...... 2618 Hipernatremia Edward Franek, Franciszek Kokot†............................. 2625

B. 1. 2. 3. 4. 5. 6. C. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5.

Zaburzenia gospodarki potasowej Edward Franek, Franciszek Kokot†........................................................ 2627 Fizjologia....................................................................................... 2627 Hipokaliemia................................................................................. 2628 Hiperkaliemia................................................................................ 2629 Zaburzenia gospodarki magnezowej Edward Franek, Franciszek Kokot†........................................................ 2632 Fizjologia....................................................................................... 2632 Hipomagnezemia........................................................................... 2632 Hipermagnezemia......................................................................... 2634 Zaburzenia gospodarki wapniowo‑fosforanowej i witaminy D Edward Franek, Franciszek Kokot†.......................... 2635 Fizjologia....................................................................................... 2635 Hipokalcemia................................................................................. 2636 Hiperkalcemia............................................................................... 2637 Hipofosfatemia.............................................................................. 2639 Hiperfosfatemia............................................................................. 2640 Witamina D................................................................................... 2641 Zaburzenia równowagi kwasowo‑zasadowej

Edward Franek, Franciszek Kokot†........................................................ 2644

Fizjologia....................................................................................... 2644 Wpływ zaburzeń równowagi kwasowo‑zasadowej na metabolizm............................................................................... 2647 Podział zaburzeń równowagi kwasowo‑zasadowej....................... 2647 Kwasica nieoddechowa................................................................. 2647 Kwasica oddechowa...................................................................... 2648 Zasadowica nieoddechowa........................................................... 2649 Zasadowica oddechowa................................................................ 2649 Dożylne leczenie płynami Miłosz Jankowski, Roman Jaeschke...................................................... 2650

Zatrucia Ogólne zasady postępowania w ostrych zatruciach Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński, Janusz Szajewski†....................... 2659 Ocena stanu chorego.................................................................... 2659 Rozpoznanie zatrucia.................................................................... 2659 Dekontaminacja............................................................................ 2661 Metody przyspieszonej eliminacji wchłoniętych trucizn................ 2662 Odtrutki......................................................................................... 2662 Słownik wybranych pojęć.............................................................. 2662 Wybrane zespoły kliniczne w ostrych zatruciach

Dorota Klimaszyk.............................................................................. 2663

Ostry zespół cholinergiczny........................................................... 2663 Ostry zespół antycholinergiczny.................................................... 2664 Hipotermia.................................................................................... 2665 Hipertermia................................................................................... 2666 Zespół sympatykomimetyczny....................................................... 2667 Zespół serotoninowy (serotoninergiczny)...................................... 2668 Zatrucia substancjami chemicznymi

Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński................................................. 2670

Alkohole........................................................................................ 2670 Alkohol etylowy............................................................................. 2670 Alkohol izopropylowy i propylowy................................................. 2673 Alkohole wyższe (amylowy, butylowy, etyloheksalowy, alkohole fuzlowe)............................................................................ 2673 Alkohol metylowy.......................................................................... 2673 Glikol etylenowy............................................................................ 2674

Spis treści 2. 3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 11. 11.1. 11.2. 12. 13.

Amoniak i wodorotlenek amonowy.............................................. ☚ae7 Azotany i azotyny nieorganiczne.................................................. ☚bsv Chlor............................................................................................. ☚afa Cyjanki i cyjanowodór.................................................................. ☚a7o Herbicydy................................................................................... ☚cmw Parakwat...................................................................................... ☚afb Dikwat......................................................................................... ☚bsw Glifosat......................................................................................... ☚bsx Chlorofenoksykwasy..................................................................... ☚afc Pochodne mocznika..................................................................... ☚bsy Insektycydy.................................................................................. ☚bsz Insektycydy chlorowcopochodne................................................. ☚afd Insektycydy fosforoorganiczne..................................................... ☚bs2 Insektycydy karbaminianowe...................................................... ☚buq Kwasy i zasady żrące.................................................................... ☚bvr Kwasy żrące................................................................................... ☚afe Zasady żrące................................................................................. ☚a7p Ołów.............................................................................................. ☚aff Rozpuszczalniki organiczne.......................................................... ☚a7q Aceton........................................................................................... ☚a7r Dioksan........................................................................................ ☚afg Toluen........................................................................................... ☚afh Trichloroetylen.............................................................................. ☚a7s Rtęć.............................................................................................. ☚a7t Związki nieorganiczne rtęci.......................................................... ☚a7u Związki organiczne rtęci................................................................ ☚avi Siarkowodór.................................................................................. ☚afi Tlenek węgla................................................................................. 2675

Zatrucia substancjami pochodzenia biologicznego Zbigniew Kołaciński, Dorota Klimaszyk, Janusz Szajewski†............................................................................. ☚bbf Grzyby.......................................................................................... ☚a75 Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides)............................. ☚cjf Zasłonak rudy (Cortinarius orellanus)........................................... ☚bvs Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta)......................... ☚bvt Rośliny wyższe.............................................................................. ☚bvu Cis pospolity (Taxus baccata)......................................................... ☚afk Naparstnica (Digitalis).................................................................. ☚bvv Rośliny zawierające alkaloidy tropanowe...................................... ☚ckt Jad żmii zygzakowatej................................................................. ☚bbg

1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. E. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 4. 4.1. 4.2.

Zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński, Karina Sommerfeld‑Klatta............ 2677 Zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi – informacje ogólne........................................................................ ☚sd6 Leki uspokajające, nasenne i przeciwlękowe................................ ☚bbi Barbiturany.................................................................................... ☚afl Benzodiazepiny............................................................................ ☚bbj Zespół abstynencyjny z odstawienia leków nasennych lub leków uspokajających............................................................. ☚cnv Opioidy.......................................................................................... 2677 Morfina......................................................................................... 2678 Heroina.......................................................................................... 2678 Kodeina i dekstrometorfan............................................................ 2679 Tramadol....................................................................................... 2679 Metadon........................................................................................ 2680 Ostry zespół odstawienia opioidów.............................................. ☚chi Substancje psychoaktywne.......................................................... ☚a32 Amfetaminy.................................................................................. ☚ato Fencyklidyna i ketamina............................................................... ☚a33

4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 5. 6. 7. 8. 9. 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 10. 11.

Kokaina........................................................................................ ☚a34 LSD............................................................................................... ☚afn Kannabinoidy naturalne............................................................... ☚a35 Dopalacze...................................................................................... ☚cal Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne.................................... ☚bvw Sole litu........................................................................................ ☚bc4 Paracetamol.................................................................................. 2680 Kwas acetylosalicylowy................................................................ ☚a76 Wybrane leki stosowane w chorobach układu krążenia................. ☚cil Blokery kanału wapniowego........................................................ ☚afo β-blokery...................................................................................... ☚a77 Digoksyna..................................................................................... ☚cl5 Pochodne kumaryny..................................................................... ☚baa Pochodne metyloksantyn............................................................ ☚bab Sole żelaza.................................................................................... ☚bac

XIV

Medycyna podróży

A. 1. 1.1. 2. 3. 4. 5. B. 1. 2. 2.1. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1.

Ogólne zasady przygotowania pacjenta do podróży zagranicznej do tropiku i regionów o złych warunkach sanitarnych....................................... 2685 Ocena ryzyka zdrowotnego w podróży Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer.......................................................... 2685 Podróże zagraniczne podczas pandemii COVID‑19....................... ☚c6y Porada medyczna przed wyjazdem zagranicznym Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer......................... 2686 Zasady aklimatyzacji do odmiennych warunków środowiskowych w podróży Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer, Robert K. Szymczak............................. ☚cis Podróże lotnicze Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer............................................................................... ☚civ Przekraczanie wielu stref czasowych w podróży Tomasz Chodnik................................................................................ ☚cjc Zapobieganie chorobom zakaźnym w podróży Agnieszka Wroczyńska, Anna Bogacka, Weronika Rymer......................... 2687 Szczepienia ochronne przed podróżą zagraniczną........................ 2687 Profilaktyka malarii....................................................................... 2688 Chemioprofilaktyka malarii........................................................... 2688 Zasady nieswoistej profilaktyki chorób infekcyjnych w podróży...................................................................................... 2691 Zapobieganie chorobom przenoszonym przez owady i pajęczaki..................................................................................... 2691 Zapobieganie zakażeniom pokarmowym...................................... 2691 Inne zasady nieswoistej profilaktyki chorób zakaźnych................. 2692 Szczepienia obowiązkowe i zalecane, zapobieganie malarii oraz inne zasady profilaktyki w podróży do poszczególnych krajów........................................................................................... 2692 Zasady szczepień dla podróżujących do poszczególnych krajów............................................................................................ ☚2il

Ostra choroba wysokościowa Robert K. Szymczak, Agnieszka Wroczyńska, Zdzisław J. Ryn†............................................... ☚cd4

Choroba dekompresyjna Jacek Kot.................................... ☚dvj

Opieka paliatywna

A. 1. 2.

Opieka paliatywna w chorobach nienowotworowych............................................................. 2695 Współczesne podejście do opieki paliatywnej Piotr Z. Sobański, Ewa Jassem, Małgorzata Krajnik................................. 2695 Opieka paliatywna w chorobach układu krążenia

Piotr Z. Sobański, Przemysław Leszek, Tomasz Grodzicki, Grzegorz Opolski............................................................................... 2696

XLI

Spis treści 3.

Opieka paliatywna w chorobach układu oddechowego Ewa Jassem, Małgorzata Krajnik, Alicja Siemińska.................................. 2698

Postępowanie w wybranych objawach chorobowych........................................................................... 2700 Ból u chorego na nowotwór Piotr Z. Sobański, Małgorzata Krajnik............................................................................ 2700 Duszność Piotr Z. Sobański, Małgorzata Krajnik................................ 2718 Kaszel Ewa Jassem, Małgorzata Krajnik............................................ 2723 Czkawka Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†........................................ 2724 Nudności i wymioty Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†....................... 2725 Zaparcie i biegunka Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†....................... 2727 Zaparcie......................................................................................... 2727 Biegunka....................................................................................... 2729 Świąd Jacek Szepietowski, Małgorzata Krajnik................................... 2730 Odleżyny Maciej Sopata, Elżbieta Tomaszewska................................ 2733 Jadłowstręt, wyniszczenie i zmęczenie nowotworowe Iwona Zaporowska-Stachowiak, Lidia Gorzelińska....... 2737 Jadłowstręt i wyniszczenie nowotworowe..................................... 2737 Zmęczenie nowotworowe.............................................................. 2739 Sedacja paliatywna Iwona Zaporowska-Stachowiak, Aleksandra Kotlińska-Lemieszek, Leszek Pawłowski............................... ☚byn

1. 2. 3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 7. 8. 9. 9.1. 9.2. 10. C. 1. 2.

XVI

Opieka w okresie umierania............................................. 2741 Przygotowanie ciężko chorego do umierania i śmierci Aleksandra Kotlińska-Lemieszek, Marzena Studniarek-Krzywda................ 2741 Opieka nad osobą umierającą Aleksandra Kotlińska-Lemieszek, Maciej Kluziak.................................................................................. 2742

Zaburzenia odżywiania

Neuroendokrynna kontrola głodu i sytości Bogusława Baranowska................................................ ☚ave

Ocena stanu odżywienia

Niedożywienie Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†.................... 2749

Leczenie żywieniowe Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†....... 2751

E. 1. 2.

Zaburzenia zachowania związane z odżywianiem Bogusława Baranowska.................................. ☚beh Jadłowstręt psychiczny................................................................. ☚cdx Żarłoczność psychiczna (bulimia)................................................. ☚cdy

Otyłość

XVII

Podstawy EBM................................................................ ☚a5k

Wprowadzenie Piotr Gajewski, Roman Jaeschke....................... ☚bbs

Pytania kliniczne Jan Brożek, Piotr Gajewski, Wiktoria Leśniak, Roman Jaeschke, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała............................ ☚awg

1. 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.3. 2.3.1.

Formułowanie pytania klinicznego.............................................. ☚awy Składowe pytania klinicznego..................................................... ☚awz Pacjenci (populacja)...................................................................... ☚cjd Interwencja................................................................................... ☚aia Precyzja opisu interwencji............................................................ ☚bi6 Dobór interwencji w grupie kontrolnej......................................... ☚bhf Interwencje dodatkowe............................................................... ☚bhg Efekt grupowy leków................................................................... ☚cam Punkty końcowe........................................................................... ☚bja Obiektywne i subiektywne punkty końcowe................................ ☚cag

XLII

Stanisław Kłęk............................ 2747

Magdalena Olszanecka‑Glinianowicz, Lucyna Ostrowska, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska.............................................................. 2757

2.3.2. 2.3.3. 2.3.4.

Klinicznie istotne i zastępcze punkty końcowe.............................. ☚aib Złożone punkty końcowe............................................................... ☚brl Jakość życia związana ze zdrowiem............................................... ☚aic

Ocena informacji o metodzie leczniczej, rokowaniu lub szkodliwości Wiktoria Leśniak,

Jan Brożek, Roman Jaeschke, Piotr Gajewski, Małgorzata Bała, Jacek Mrukowicz.............................................................................. ☚aid

1. 1.1. 1.1.1. 1.2. 1.2.1. 2. 2.1. 2.2. 3. 3.1. 3.2. 3.3.

Rodzaje i metodyka badań klinicznych.......................................... ☚aie Badania eksperymentalne............................................................. ☚aif Ocena wiarygodności badania z randomizacją............................. ☚aig Badania obserwacyjne................................................................. ☚bhx Ocena wiarygodności badań obserwacyjnych.............................. ☚bi5 Miary efektu................................................................................. ☚bhy Rodzaje zmiennych....................................................................... ☚cmf Pojęcia........................................................................................... ☚aih Interpretacja wyników................................................................. ☚bhh Istotność statystyczna i kliniczna oraz precyzja oszacowania efektu..................................................................... ☚b7w Analiza w podgrupach................................................................... ☚aii Możliwości wykorzystania wyników badania klinicznego w opiece nad konkretnym pacjentem........................................... ☚bjb

Ocena informacji o metodzie diagnostycznej

1. 2. 2.1. 2.2. 2.3.

Proces diagnostyczny..................................................................... ☚aij Ocena przydatności testu............................................................. ☚bim Ocena wiarygodności informacji na temat testu.......................... ☚bhz Parametry określające trafność testu............................................ ☚aik Którym parametrem trafności diagnostycznej testu należy się kierować....................................................................................... ☚b7x Kliniczne wykorzystanie znajomości charakterystyki testu diagnostycznego.......................................................................... ☚b7y

Jan Brożek, Roman Jaeschke, Wiktoria Leśniak, Piotr Gajewski, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała...................................................... ☚bil

Przegląd systematyczny i metaanaliza

1. 2.

Kryteria wiarygodności.................................................................. ☚ail Metaanaliza................................................................................. ☚bin

Wytyczne praktyki klinicznej Roman Jaeschke, Jan Brożek, Piotr Gajewski, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała, Wiktoria Leśniak........ ☚blj Etapy tworzenia wytycznych........................................................ ☚aim Ocena jakości wytycznych............................................................. ☚blk Jak korzystać z wytycznych.......................................................... ☚b7z Wdrażanie wytycznych do praktyki............................................... ☚ain

1. 2. 3. 4.

Wiktoria Leśniak, Małgorzata Bała, Jacek Mrukowicz, Jan Brożek, Roman Jaeschke, Piotr Gajewski........................................................ ☚bh2

Indeks.......................................................................................... I-1