Interna 2020 - spis treśći

Spis treści Rozdziały oraz materiały ilustracyjne (filmy, ryciny i tabele) oznaczone w podręczniku 3-znakowym kodem (np. ☚8fs) są dostępne na stronie https://mp.pl/interna/e

I

Choroby układu krążenia

A. Fizjologia  Andrzej Beręsewicz, Michał Mączewski, Urszula Mackiewicz.....  3 1. Fizjologia serca..........................................................................  3 2. Fizjologia układu naczyniowego...................................................  9 B. Badania diagnostyczne..................................................... 11 1. Wybrane objawy podmiotowe  Wojciech Szczeklik.......................... 11 1.1. Ból w klatce piersiowej.............................................................. 11 1.2. Kołatanie serca........................................................................  13 1.3. Omdlenie................................................................................  14 1.4. Obrzęki...................................................................................  15 1.5. Inne objawy............................................................................  15 2. Wybrane objawy przedmiotowe  Wojciech Szczeklik.......................  16 2.1. Sinica.....................................................................................  16 2.2. Palce pałeczkowate..................................................................  17 2.3. Poszerzenie żył szyjnych i tętno żylne..........................................  17 2.4. Uderzenie koniuszkowe oraz tętnienie lewej komory.....................  18 2.5. Tętnienia.................................................................................  19 2.5.1. Tętnienie prawej komory (uderzenie skurczowe prawej komory).....  19 2.5.2. Tętnienie w dołku podsercowym................................................  19 2.5.3. Tętnienie pnia płucnego............................................................  19 2.5.4. Tętnienie aorty wstępującej.......................................................  19 2.5.5. Tętnienie innych tętnic..............................................................  19 2.6. Drżenia klatki piersiowej (mruki)................................................  19 2.6.1. Mruk skurczowy.......................................................................  19 2.6.2. Mruk rozkurczowy....................................................................  19 2.6.3. Mruk skurczowo‑rozkurczowy....................................................  19 2.7. Przesunięcie granic wypuku serca..............................................  19 2.8. Objawy osłuchowe...................................................................  20 2.8.1. Pierwszy ton serca (I ton)..........................................................  20 2.8.2. Drugi ton serca (II ton)..............................................................  20 2.8.3. Dodatkowe tony serca..............................................................  21 2.8.4. Szmery sercowe.......................................................................  22 2.8.5. Szmery ciągłe (maszynowe).......................................................  24 2.8.6. Tarcie osierdziowe....................................................................  24 2.9. Tętno tętnicze..........................................................................  24 3. Badania laboratoryjne  Bogdan Solnica.......................................  25 3.1. Cholesterol..............................................................................  25 3.2. Triglicerydy..............................................................................  27

XIV

3.3. Apolipoproteina B....................................................................  27 3.4. Lipoproteina (a).......................................................................  28 3.5. Troponiny sercowe....................................................................  28 3.6. CK‑MBmass................................................................................  30 3.7. Peptydy natriuretyczne.............................................................  30 3.8. Homocysteina..........................................................................  32 4. Badania obrazowe....................................................................  32 4.1. Radiogramy przeglądowe klatki piersiowej Jerzy Walecki, Janina M. Michalak, Michał Zawadzki..............................  32 4.2. Angiografia.............................................................................  38 4.2.1. Angiografia wieńcowa  Jarosław D. Kasprzak, Anna Kopff.................  38 4.2.2. Angiografia żył i tętnic obwodowych Jerzy Walecki, Janina M. Michalak, Michał Zawadzki..............................  42 4.3. Tomografia komputerowa serca  Jerzy Walecki, Mariusz I. Furmanek, Janina M. Michalak, Michał Zawadzki, Maciej Sosnowski........................  51 4.4. Rezonans magnetyczny serca Jerzy Walecki, Janina M. Michalak, Michał Zawadzki..............................  55 4.5. Scyntygrafia serca  Jarosław D. Kasprzak.......................................  58 4.6. Echokardiografia  Jarosław D. Kasprzak........................................  62 4.7. Ultrasonografia wewnątrzwieńcowa i inwazyjne badania czynnościowe tętnic wieńcowych  Jarosław D. Kasprzak..................  68 4.7.1. Ultrasonografia wewnątrzwieńcowa...........................................  68 4.7.2. Inwazyjne badania czynnościowe tętnic wieńcowych....................  69 4.8. Ultrasonografia naczyń obwodowych Marzena Frołow, Marek Krzanowski..................................................  70 4.8.1. Ultrasonografia tętnic obwodowych...........................................  70 4.8.2. Ultrasonografia żył obwodowych...............................................  75 5. Elektrokardiografia  Andrzej Dąbrowski........................................  77 5.1. Elektrokardiogram standardowy................................................  77 5.2. Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa.....................................  94 5.3. Elektrokardiogram rejestrowany metodą Holtera..........................  98 5.4. Elektrokardiogram uśredniony.................................................  100 5.5. Mikrowoltowa naprzemienność załamków T..............................  100 6. Badanie elektrofizjologiczne serca  Andrzej Stanke, Piotr Kułakowski...................................................  101 6.1. Inwazyjne badanie elektrofizjologiczne (EPS).............................  101 6.2. Stymulacja przezprzełykowa przedsionka (TAP)..........................  103 7. Pomiar ciśnienia tętniczego Marek Kabat, Aleksander Prejbisz, Andrzej Januszewicz........................  104 7.1. Kliniczny pomiar ciśnienia tętniczego........................................  104 7.2. Automatyczne monitorowanie ciśnienia tętniczego.....................  105 7.3. Samodzielne pomiary ciśnienia tętniczego.................................  109 7.4. Inwazyjny pomiar ciśnienia tętniczego....................................... 110 8. Badania hemodynamiczne serca............................................... 110 8.1. Cewnikowanie serca  Jarosław D. Kasprzak, Michał Plewka............... 110 8.2. Pomiar pojemności minutowej serca (rzutu serca) Miłosz Jankowski........................................................................  113

Spis treści 9.

Nieinwazyjne badania hemodynamiczne naczyń obwodowych

Marzena Frołow, Jerzy Dropiński, Marek Krzanowski............................. 116

Ocena krążenia tętniczego kończyn........................................... 116 Wskaźnik kostkowo­‑ramienny................................................... 116 Pomiary segmentarnych ciśnień skurczowych.............................  117 Pletyzmografia segmentarna.................................................... 118 Badanie przepływu ślepym doplerem......................................... 118 Badania czynnościowe (test marszowy) z wykorzystaniem bieżni ruchomej...................................................................... 118 9.2. Ocena krążenia żylnego...............................................................  ☚ce5 9.2.1. Próby flebologiczne....................................................................... ☚ai7 9.2.2. Badanie doplerem fali ciągłej........................................................ ☚bie 9.2.3. Ciśnienie marszowe......................................................................  ☚bju 9.2.4. Fotopletyzmografia i reografia refleksu świetlnego...................... ☚aja 9.2.5. Pletyzmografia pneumatyczna..................................................... ☚bnx 10. Badania regulacji wegetatywnej układu krążenia Piotr Kułakowski, Grzegorz Raczak..................................................  119 10.1. Masaż zatoki tętnicy szyjnej.....................................................  119 10.2. Test pochyleniowy...................................................................  119 10.3. Próba pionizacyjna.................................................................  120 10.4. Badanie odruchu z baroreceptorów tętniczych...........................  120 11. Biopsja endomiokardialna  Ewa Walczak, Justyna Szczygieł.............. 121 12. Badanie płynu osierdziowego  Witold Tomkowski, Paweł Kuca........  123 13. Badania mikrokrążenia  Paweł Maga......................................... 124 13.1. Kapilaroskopia........................................................................ 124 13.2. Wideokapilaroskopia............................................................... 124 13.3. Pomiar przepływu kapilarnego metodą doplera laserowego........  125 13.4. Termografia...........................................................................  125 13.5. Przezskórny pomiar prężności tlenu..........................................  125 14. Badania obrazowe naczyń chłonnych  Andrzej Szuba..................  125 14.1. Limfoscyntygrafia...................................................................  125 14.2. Tomografia komputerowa........................................................  126 14.3. Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu w połączeniu z tomografią komputerową (SPECT‑TK)......................................  126 14.4. Rezonans magnetyczny...........................................................  126 14.5. Limfangiografia fluorescencyjna...............................................  126 14.6. Ultrasonografia......................................................................  126 9.1. 9.1.1. 9.1.2. 9.1.3. 9.1.4. 9.1.5.

C. Nagłe zatrzymanie krążenia i wstrząs........................  127 1. Nagłe zatrzymanie krążenia  Miłosz Jankowski, Grzegorz Cebula......  127 2. Wstrząs  Miłosz Jankowski........................................................  138 2.1. Wstrząs hipowolemiczny.........................................................  143 2.1.1. Wstrząs krwotoczny...............................................................  144 2.2. Wstrząs kardiogenny..............................................................  145 2.3. Wstrząs obturacyjny...............................................................  146 D. Miażdżyca i ryzyko sercowo‑naczyniowe..................  147 1. Miażdżyca  Tomasz Guzik, Anetta Undas, Andrzej Szczeklik†...............  147 2. Ocena ryzyka sercowo­‑naczyniowego Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz‑Latoszek, Wiktor B. Szostak...........  152 3. Strategie profilaktyki Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz‑Latoszek, Wiktor B. Szostak...........  154 E. Dyslipidemie

Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz‑Latoszek, Wiktor B. Szostak...........  156 1. Fizjologia..............................................................................  156 2. Klasyfikacja...........................................................................  157 3. Hipercholesterolemia..............................................................  157 4. Dyslipidemia aterogenna.........................................................  163 5. Ciężka hipertriglicerydemia.....................................................  165

F. Choroba niedokrwienna serca......................................  167 1. Klasyfikacja  Andrzej Budaj......................................................  167 2. Etiologia i patogeneza  Andrzej Beręsewicz, Anetta Undas..............  168 2.1. Przewlekłe zespoły wieńcowe..................................................  168 2.2. Ostre zespoły wieńcowe..........................................................  169 3. Przewlekłe zespoły wieńcowe................................................... 171 3.1. Typowy przewlekły zespół wieńcowy Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak.......................... 171 3.2. Dławica mikronaczyniowa  Henryk Wysocki................................  183 3.3. Dławica związana z mostkami mięśniowymi nad tętnicami wieńcowymi  Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak.....  184 3.4. Dławica odmienna (Prinzmetala) Piotr Niewiński, Tomasz Pasierski, Waldemar Banasiak.........................  185 4. Ostry zespół wieńcowy bez uniesienia odcinka ST Andrzej Budaj, Bronisław Bednarz..................................................  187 5. Zawał serca z uniesieniem odcinka ST Andrzej Budaj, Bronisław Bednarz..................................................  199 6. Leczenie inwazyjne.................................................................  216 6.1. Przezskórne interwencje wieńcowe  Bartosz Hudzik, Lech Poloński.....  216 6.2. Pomostowanie aortalno­‑wieńcowe  Jerzy Sadowski, Anna Kędziora, Jacek Piątek, Karol Wierzbicki, Maciej Bochenek..............  222 6.3. Rewaskularyzacja laserowa Jerzy Sadowski, Anna Kędziora, Jacek Piątek, Karol Wierzbicki............... ☚baw G. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9. 2.10. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 5.

Zaburzenia rytmu serca i przewodzenia

Maria Trusz‑Gluza......................................................................  226 Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca.....................................  226 Dodatkowe pobudzenia nadkomorowe.....................................  226 Częstoskurcze nadkomorowe...................................................  228 Częstoskurcz nawrotny w węźle przedsionkowo­‑komorowym.......  234 Zespoły preekscytacji.............................................................  236 Częstoskurcz przedsionkowy jednoogniskowy i wieloogniskowy.....  239 Tachyarytmie zatokowe...........................................................  241 Trzepotanie przedsionków.......................................................  242 Migotanie przedsionków.........................................................  245 Komorowe zaburzenia rytmu serca...........................................  256 Informacje ogólne..................................................................  256 Idiopatyczne częstoskurcze komorowe......................................  261 Komorowe zaburzenia rytmu po zawale serca............................  263 Komorowe zaburzenia rytmu u chorych z kardiomiopatią............  264 Kardiomiopatia rozstrzeniowa niezwiązana z niedokrwieniem.....  265 Kardiomiopatia przerostowa....................................................  265 Arytmogenna kardiomiopatia prawokomorowa (ARVC)...............  266 Wrodzony zespół długiego QT..................................................  266 Wrodzony zespół krótkiego QT.................................................  268 Zespół Brugadów...................................................................  269 Wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin.....  271 Idiopatyczne migotanie komór.................................................  272 Nagła śmierć sercowa.............................................................  272 Zaburzenia automatyzmu i przewodzenia................................... 274 Dysfunkcja węzła zatokowego.................................................. 274 Bloki przedsionkowo­‑komorowe...............................................  277 Bloki śródkomorowe...............................................................  280 Metody leczenia zaburzeń rytmu i przewodzenia........................  282 Leki antyarytmiczne...............................................................  282 Ablacja przezskórna...............................................................  283 Kardiowersja i defibrylacja serca..............................................  286 Elektrostymulacja serca..........................................................  287 Wszczepialny kardiowerter­‑defibrylator.....................................  292 Zaburzenia rytmu serca u kobiet w ciąży...................................  293

XV

Spis treści

10.1. 10.2.

Wady serca.......................................................................  294 Zwężenie zastawki aortalnej  Marek Konka, Piotr Hoffman.............  294 Niedomykalność zastawki aortalnej  Piotr Szymański, Piotr Hoffman...  302 Zwężenie zastawki mitralnej  Marek Konka, Piotr Hoffman.............  307 Niedomykalność zastawki mitralnej  Piotr Szymański, Piotr Hoffman..... 312 Zespół wypadania płatka zastawki mitralnej Zbigniew Gąsior, Piotr Pysz...........................................................  319 Wady zastawki trójdzielnej  Marek Konka, Piotr Hoffman...............  322 Zwężenie zastawki trójdzielnej.................................................  322 Niedomykalność zastawki trójdzielnej.......................................  324 Wady złożone  Piotr Szymański.................................................  326 Złożona wada aortalna  Marek Konka, Piotr Szymański...................  326 Złożona wada mitralna  Piotr Szymański, Piotr Hoffman..................  327 Wady wielozastawkowe  Marek Konka, Piotr Szymański.................  328 Wrodzone wady serca u dorosłych  Piotr Hoffman.......................  329 Ubytek przegrody międzyprzedsionkowej..................................  330 Drożny otwór owalny..............................................................  334 Izolowany ubytek przegrody międzykomorowej..........................  335 Przetrwały przewód tętniczy....................................................  337 Tetralogia Fallota...................................................................  338 Zespół Eisenmengera..............................................................  341 Zwężenie drogi odpływu prawej komory...................................  343 Zwężenie drogi odpływu lewej komory.....................................  344 Koarktacja aorty....................................................................  346 Wady zastawek przedsionkowo‑komorowych.............................  347 Anomalia Ebsteina.................................................................  347 Serce trójprzedsionkowe.........................................................  348 Wrodzone skorygowane przełożenie pni tętniczych.....................  349 Chory po operacyjnym leczeniu wrodzonej wady serca................  349 Chory po korekcji całkowitej tetralogii Fallota............................  349 Chory po korekcji przełożenia pni tętniczych..............................  349 Chory po operacji Fontana......................................................  349 Protezy zastawek serca  Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Janusz Konstanty‑Kalandyk, Bogusław Kapelak, Maciej Bochenek............  350 Zastawki mechaniczne............................................................  350 Zastawki biologiczne..............................................................  350 Wybór rodzaju protezy zastawki................................................ 351 Monitorowanie chorego po operacyjnym leczeniu wady zastawkowej serca  Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Janusz Konstanty‑Kalandyk, Bogusław Kapelak, Maciej Bochenek............  352 Prowadzenie prawidłowego leczenia przeciwzakrzepowego........  352 Monitorowanie efektu zabiegu operacyjnego............................  353

I. 1. 2.

Choroby wsierdzia..........................................................  355 Infekcyjne zapalenie wsierdzia  Janina Stępińska.........................  355 Gorączka reumatyczna  Anetta Undas, Ernest Kuchar.....................  369

H. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 6.1. 6.2. 7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9. 8.10. 8.10.1. 8.11. 8.12. 8.13. 8.13.1. 8.13.2. 8.13.3. 9. 9.1. 9.2. 9.3. 10.

J. Choroby mięśnia sercowego.........................................  372 1. Zapalenie mięśnia sercowego  Zofia T. Bilińska, Łukasz Małek.........  372 2. Kardiomiopatie  Jan Wodniecki.................................................  377 2.1. Klasyfikacja...........................................................................  377 2.2. Kardiomiopatia rozstrzeniowa.................................................  377 2.3. Kardiomiopatia przerostowa....................................................  379 2.4. Kardiomiopatia restrykcyjna....................................................  383 2.5. Arytmogenna kardiomiopatia prawokomorowa.........................  384 2.6. Kardiomiopatie niesklasyfikowane............................................  386 2.7. Inne kardiomiopatie o znanej przyczynie...................................  387 K. 1. 2.

XVI

Choroby osierdzia  Witold Tomkowski, Paweł Kuca.................  389 Zapalenie osierdzia.................................................................  389 Płyn w worku osierdziowym....................................................  395

3. 4. 5. 6. 7.

Tamponada serca...................................................................  396 Zaciskające zapalenie osierdzia................................................  398 Chylopericardium...................................................................  400 Torbiele osierdzia...................................................................  400 Wady wrodzone osierdzia........................................................  400

L.

Nowotwory serca  Piotr Pruszczyk, Grzegorz Styczyński............  401

Ł. 1.

Niewydolność serca........................................................  404 Przewlekła niewydolność serca  Andrzej Surdacki, Olga Kruszelnicka, Jacek Bednarek, Michał Chyrchel, Jacek Dubiel............  404 Ostra niewydolność serca  Bronisław Bednarz, Andrzej Budaj..........  424 Mechaniczne wspomaganie krążenia........................................  431 Kontrapulsacja wewnątrzaortalna  Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek........  432 Pozaustrojowa oksygenacja przezbłonowa  Anna Kędziora..........  432 Urządzenia wspomagające czynność komór

2. 3. 3.1. 3.2. 3.3.

3.4. 4.

Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek...................................................  433

Sztuczne serce  Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek............................  435 Leczenie operacyjne przewlekłej niewydolności serca

Jerzy Sadowski, Karol Wierzbicki, Anna Kędziora, Piotr Przybyłowski, Irena Milaniak, Maciej Bochenek...................................................  435

4.1. 4.2.

Przeszczepianie serca.............................................................  435 Inne metody..........................................................................  437

M.

Nadciśnienie tętnicze

N.

Nadciśnienie płucne  Adam Torbicki, Marcin Kurzyna..............  461

Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz, Piotr Dobrowolski..................  438 1. Klasyfikacja...........................................................................  438 2. Nadciśnienie tętnicze pierwotne..............................................  439 3. Nadciśnienie naczyniowonerkowe............................................  455

O. Choroby aorty i tętnic obwodowych............................ 474 1. Choroby aorty  Wojciech Bodzoń, Leszek Masłowski......................... 474 1.1. Tętniak aorty.......................................................................... 474 1.1.1. Tętniak aorty piersiowej..........................................................  476 1.1.2. Tętniak aorty brzusznej...........................................................  479 1.2. Ostre zespoły aortalne............................................................  482 1.2.1. Rozwarstwienie aorty.............................................................  483 1.2.2. Krwiak śródścienny................................................................  490 1.2.3. Wrzód drążący aorty...............................................................  491 1.2.4. Tętniak rzekomy aorty.............................................................  491 1.2.5. Ograniczone pęknięcie aorty...................................................  491 1.2.6. Urazowe uszkodzenie aorty.....................................................  492 2. Choroba Takayasu Marcin Milchert, Leszek Masłowski, Marzena Frołow............................  493 3. Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic Marcin Milchert, Leszek Masłowski, Marzena Frołow............................  496 4. Zakrzepowo­‑zarostowe zapalenie naczyń Marzena Frołow, Leszek Masłowski.................................................  498 5. Choroby dużych tętnic kończyn dolnych Leszek Masłowski, Marzena Frołow.................................................  502 5.1. Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych Marzena Frołow, Wiktoria Leśniak, Leszek Masłowski...........................  502 5.2. Ostre niedokrwienie kończyn dolnych Wojciech Bodzoń, Wiktoria Leśniak, Leszek Masłowski..........................  509 6. Zwężenie tętnic szyjnych i tętnic kręgowych Wojciech Bodzoń, Leszek Masłowski................................................ 514 6.1. Zwężenie tętnic szyjnych.......................................................... 514 6.2. Zwężenie tętnic kręgowych...................................................... 518

Spis treści

10.4.

Choroby tętnic kończyn górnych................................................ 519 Zespół podkradania tętnicy podobojczykowej Marzena Frołow, Rafał Niżankowski................................................. 519 Niedokrwienie kończyny górnej  Wojciech Bodzoń.......................  521 Powikłania tętnicze przetok dializacyjnych  Wojciech Bodzoń........  522 Choroby tętnic trzewnych  Wojciech Bodzoń...............................  522 Ostre niedokrwienie jelit.........................................................  522 Przewlekłe niedokrwienie jelit.................................................  524 Wielopoziomowa choroba tętnic  Wojciech Bodzoń.....................  525 Naczyniowe zespoły uciskowe.................................................  526 Zespół górnego otworu klatki piersiowej  Marzena Frołow, Leszek Masłowski.................................................  526 Zespół usidlenia tętnicy podkolanowej  Marzena Frołow, Leszek Masłowski.................................................  528 Zespół ucisku lewej żyły nerkowej przez aortę i tętnicę krezkową górną  Marzena Frołow, Leszek Masłowski......................  529 Zespół ucisku lewej żyły biodrowej  Marzena Frołow...................  530

P.

Choroby żył obwodowych

7. 7.1. 7.2. 7.3. 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 10.1. 10.2. 10.3.

1. 2.

Marzena Frołow, Leszek Masłowski.................................................  531 Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych..............................  531 Przewlekła niewydolność żylna................................................  533

Żylna choroba zakrzepowo‑zatorowa.........................  540 Zakrzepica żył głębokich  Rafał Niżankowski, Jerzy Windyga............  540 Zatorowość płucna  Piotr Pruszczyk, Adam Torbicki......................... 551 Profilaktyka pierwotna żylnej choroby zakrzepowo­‑zatorowej Rafał Niżankowski, Jerzy Windyga, Krystyna Zawilska†..........................  564 4. Ogólne zasady leczenia przeciwkrzepliwego Anetta Undas, Krystyna Zawilska†...................................................  570 4.1. Heparyny..............................................................................  570 4.2. Inhibitory czynnika Xa............................................................  575 4.3. Bezpośrednie inhibitory trombiny.............................................  577 4.4. Antagoniści witaminy K..........................................................  579 4.5. Leczenie przeciwzakrzepowe a anestezja regionalna..................  586 R. 1. 2. 3.

S. Choroby mikrokrążenia  Marzena Frołow, Leszek Masłowski.....  587 1. Objaw Raynauda....................................................................  587 2. Siność siatkowata..................................................................  590 3. Akrocyjanoza.........................................................................  591 4. Bolesny rumień kończyn..........................................................  591 Wady rozwojowe naczyń krwionośnych....................  592 Zespół Marfana  Marzena Frołow, Leszek Masłowski.......................  592 Zespół Ehlersa i Danlosa naczyniowy Marzena Frołow, Grzegorz Goncerz, Leszek Masłowski..........................  594 3. Wrodzone malformacje naczyniowe Marzena Frołow, Leszek Masłowski.................................................  595 3.1. Wrodzone malformacje tętniczo­‑żylne.......................................  595 4. Zespół Klippela i Trénaunaya  Marzena Frołow, Leszek Masłowski.....  596 5. Naczyniaki  Marzena Frołow, Leszek Masłowski..............................  597 T. 1. 2.

U. 1. 2. 3.

Choroby naczyń chłonnych  Andrzej Szuba......................  599 Podstawy fizjologii układu chłonnego.......................................  599 Zapalenie naczyń chłonnych....................................................  599 Obrzęk limfatyczny (chłonny)...................................................  600

W. Omdlenia  Piotr Kułakowski..................................................  605 1. Omdlenia odruchowe.............................................................  607 2. Zespół zatoki szyjnej...............................................................  609 3. Omdlenie sytuacyjne..............................................................  609 4. Hipotensja ortostatyczna........................................................  609 5. Omdlenia kardiogenne............................................................. 610 6. Omdlenia związane z chorobami naczyń mózgowych................... 612

Z.

1. 2. 3.

II

Konsultacje kardiologiczne przed operacjami pozasercowymi

Witold Pikto‑Pietkiewicz, Wojciech Szczeklik, Tomasz Pasierski................. 613 Ocena ryzyka okołooperacyjnego.............................................. 613 Okołooperacyjne leczenie farmakologiczne i monitorowanie......... 617 Okołooperacyjny zawał serca.................................................... 618

Choroby układu oddechowego

A. Anatomia i fizjologia  Stefan Wesołowski...........................  621 1. Anatomia..............................................................................  621 2. Fizjologia..............................................................................  623 B. Badania diagnostyczne..................................................  626 1. Wybrane objawy podmiotowe  Wojciech Szczeklik.......................  626 1.1. Kaszel...................................................................................  626 1.2. Chrypka................................................................................  627 1.3. Krwioplucie...........................................................................  627 1.4. Duszność..............................................................................  628 2. Wybrane objawy przedmiotowe  Wojciech Szczeklik.....................  629 2.1. Palce pałeczkowate................................................................  629 2.2. Zniekształcenie klatki piersiowej..............................................  630 2.3. Zaburzenia cyklu i toru oddychania..........................................  631 2.4. Zmiany drżenia głosowego......................................................  632 2.5. Trzeszczenia w tkance podskórnej klatki piersiowej.....................  632 2.6. Nieprawidłowy odgłos opukowy..............................................  632 2.7. Nieprawidłowe szmery oddechowe..........................................  632 3. Gazometria i pulsoksymetria  Miłosz Jankowski...........................  633 3.1. Gazometria krwi....................................................................  633 3.2. Pulsoksymetria......................................................................  635 3.3. Kapnometria i kapnografia......................................................  635 4. Badania obrazowe  Piotr Grzanka, Iwona Bestry............................  636 4.1. Radiogramy przeglądowe klatki piersiowej................................  636 4.2. Tomografia komputerowa........................................................  638 4.3. Słownik wybranych pojęć używanych w opisach RTG i TK............  638 4.4. Rezonans magnetyczny...........................................................  646 4.5. Scyntygrafia..........................................................................  646 4.6. Pozytonowa tomografia emisyjna.............................................  646 4.7. Ultrasonografia......................................................................  647 4.7.1. Słownik wybranych pojęć używanych w USG płuc......................  649 5. Badania czynnościowe układu oddechowego  Piotr Boros...........  650 5.1. Spirometria z zapisem krzywej przepływ–objętość.....................  650 5.1.1. Spirometria podstawowa........................................................  651 5.1.2. Spirometria po inhalacji leku rozkurczającego oskrzela (próba rozkurczowa)...............................................................  655 5.1.3. Próby prowokacyjne...............................................................  655 5.1.4. Maksymalna wentylacja dowolna.............................................  656 5.2. Pomiar szczytowego przepływu wydechowego..........................  656 5.3. Oscylometria impulsowa.........................................................  657 5.4. Pletyzmografia.......................................................................  658 5.5. Badanie podatności statycznej układu oddechowego.................  660 5.6. Badanie transferu płucnego dla tlenku węgla (TLCO)....................  660 5.7. Próby wysiłkowe....................................................................  661 5.7.1. Sercowo­‑płucna próba wysiłkowa............................................  661 5.7.2. Testy marszowe.....................................................................  662 6. Bronchoskopia  Krzysztof Sładek...............................................  665 7. Wideotorakoskopia i wziernikowanie śródpiersia Krzysztof Sładek, Dariusz Wąsowski................................................  668 7.1. Wideotorakoskopia................................................................  668 7.2. Wziernikowanie śródpiersia.....................................................  669

XVII

Spis treści 8. 8.1. 8.2. 9. 10. 11. 12. 12.1. 12.2. 12.3. 12.4. 12.5. 13. 14. 15.

Biopsja przezskórna opłucnej i płuca  Krzysztof Sładek.................  669 Biopsja przezskórna opłucnej...................................................  669 Biopsja przezskórna płuca.......................................................  670 Badania morfologiczne  Renata Langfort...................................  670 Badanie płynu opłucnowego  Jerzy Soja....................................  674 Badanie plwociny  Aleksander Kania..........................................  677 Badania mikrobiologiczne.......................................................  678 Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń bakteryjnych Zofia Zwolska, Ewa Augustynowicz‑Kopeć........................................  678 Diagnostyka mikrobiologiczna gruźlicy i mykobakterioz Zofia Zwolska, Ewa Augustynowicz‑Kopeć........................................  679 Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń drobnoustrojami nietypowymi  Katarzyna Pancer.................................................  682 Diagnostyka mikrobiologiczna grzybic układu oddechowego Barbara Podsiadło, Elżbieta Ochman...............................................  684 Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń Pneumocystis jiroveci (P. carinii)  Barbara Podsiadło, Elżbieta Ochman.............................  685 Odczyn tuberkulinowy  Maria Korzeniewska‑Koseła, Iwona Grzelewska‑Rzymowska, Katarzyna Kruczak..............................  686 Testy oparte na wydzielaniu interferonu‑γ przez limfocyty Katarzyna Kruczak.....................................................................  687 Stężenie tlenku azotu w powietrzu wydychanym (FENO) Lucyna Mastalerz, Filip Mejza............................................................ ☚aqe

Choroby dróg oddechowych.........................................  689 Nieżyt nosa i zatok przynosowych Monika Świerczyńska‑Krępa, Zbigniew Świerczyński............................  689 2. Ostre zapalenie gardła i migdałków (angina) Leszek Szenborn, Piotr Sawiec.......................................................  692 3. Błonica  Aleksandra Szymczak...................................................  696 4. Choroby krtani  Monika Świerczyńska‑Krępa, Zbigniew Świerczyński.....  698 4.1. Zapalenie krtani.....................................................................  698 4.2. Dysfonia...............................................................................  698 4.2.1. Dysfonia czynnościowa...........................................................  698 4.2.2. Dysfonia organiczna...............................................................  699 4.3. Rak krtani.............................................................................  699 5. Ostre zapalenie oskrzeli  Jan Kuś.............................................  700 6. Krztusiec (koklusz)  Jacek Wysocki, Jacek Mrukowicz, Bożena Dubiel.....  701 7. Przewlekła obturacyjna choroba płuc Władysław Pierzchała, Ewa Niżankowska‑Mogilnicka, Filip Mejza............  703 8. Astma Ewa Niżankowska‑Mogilnicka, Grażyna Bochenek, Piotr Gajewski............  718 9. Rozstrzenie oskrzeli  Filip Mejza, Renata Jankowska.......................  734 10. Mukowiscydoza  Henryk Mazurek..............................................  738 11. Choroby oskrzelików  Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry.........  746 11.1. Zarostowe zapalenie oskrzelików.............................................  746 11.2. Ostre zapalenie oskrzelików...................................................... 747 11.3. Rozlane zapalenie oskrzelików.................................................. 747 11.4. Zapalenie oskrzelików oddechowych......................................... 747 11.5. Zapalenie oskrzelików spowodowane narażeniem na pyły mineralne.................................................................... 747 11.6. Grudkowe zapalenie oskrzelików..............................................  748 C. 1.

D.

Zapalenia płuc wywołane przez drobnoustroje

1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3.

Pozaszpitalne zapalenie płuc...................................................  749 Szpitalne zapalenie płuc..........................................................  758 Zapalenia płuc wywołane przez określony czynnik etiologiczny....  763 Pneumokokowe zapalenie płuc................................................  763 Zapalenie płuc wywołane przez Haemophilus influenzae.............  763 Zapalenie płuc wywołane przez Moraxella catarrhalis.................  763

XVIII

Jan Kuś, Tadeusz Przybyłowski.......................................................  749

3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8. 3.9. 3.10. 3.11. 3.12.

Zapalenie płuc wywołane przez Mycoplasma pneumoniae...........  764 Zapalenie płuc wywołane przez Chlamydophila pneumoniae.......  764 Gronkowcowe zapalenie płuc..................................................  765

Zapalenie płuc wywołane przez bakterie beztlenowe..................  766 Zapalenie płuc wywołane przez Klebsiella pneumoniae...............  767 Zapalenie płuc wywołane przez Acinetobacter baumannii...........  768 Zapalenie płuc wywołane przez Pseudomonas aeruginosa...........  768 Zapalenie płuc wywołane przez Legionella pneumophila.............  769

Zapalenie płuc wywołane przez koronawirusy............................  770

3.13.

Grypowe zapalenie płuc..........................................................  770

3.14.

Zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis jiroveci (pneumocystoza)....................................................................  770

3.15.

Zapalenie płuc wywołane przez Aspergillus (inwazyjna aspergiloza i podostra inwazyjna aspergiloza płuc).....................  771

3.16.

Zapalenie płuc wywołane przez Candida...................................  772

E.

Choroby śródmiąższowe płuc.......................................  773

1.

Idiopatyczne śródmiąższowe zapalenia płuc

1.1.

Idiopatyczne włóknienie płuc...................................................  774

1.2. 1.2.1. 1.2.2.

Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry.........................................  773

Inne postaci idiopatycznego śródmiąższowego zapalenia płuc.....  778 Niespecyficzne śródmiąższowe zapalenie płuc...........................  778 Kryptogenne organizujące się zapalenie płuc.............................  778

1.2.3.

Ostre śródmiąższowe zapalenie płuc.........................................  778

1.2.4.

Choroba śródmiąższowa płuc związana z zapaleniem oskrzelików i złuszczające śródmiąższowe zapalenie płuc............  779

1.2.5. 1.2.6. 1.2.7. 1.2.8.

Limfocytowe śródmiąższowe zapalenie płuc..............................  780 Samoistna fibroelastoza opłucnowo­‑śródmiąższowa...................  780 Nieokreślone samoistne śródmiąższowe zapalenie płuc..............  780 Włóknienie płuc współistniejące z rozedmą...............................  780

1.2.9.

Śródmiąższowe zapalenie płuc z cechami autoimmunologicznymi.....  780

3.

Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych

4.

Rozlane krwawienie pęcherzykowe

5.

Eozynofilie płucne  Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry............  790

2. Sarkoidoza  Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry......................  781

5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.2. 5.2.1. 5.2.2.

Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry, Monika Szturmowicz...............  785 Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry.........................................  789

Eozynofilie płucne o znanej etiologii.........................................  791 Eozynofilie w przebiegu infestacji pasożytniczych.......................  791 Alergiczna aspergiloza ­oskrzelowo­‑płucna................................  791

Eozynofilie płucne o nieznanej etiologii.....................................  792

Przewlekłe eozynofilowe zapalenie płuc....................................  792 Ostre eozynofilowe zapalenie płuc............................................  792

5.2.3.

Eozynofilowe zapalenie oskrzeli...............................................  793

6.

Inne rzadkie śródmiąższowe choroby płuc

6.1.

Płucna postać histiocytozy z komórek Langerhansa....................  793

6.3.

Proteinoza pęcherzyków płucnych............................................  797

7.

Ostre uszkodzenie płuc związane z używaniem papierosów elektronicznych  Filip Mejza.....................................................  798

8.

Nadciśnienie płucne w chorobach śródmiąższowych płuc

F.

Gruźlica i mykobakteriozy

Elżbieta Radzikowska, Iwona Bestry................................................  793

6.2. Limfangioleiomiomatoza.........................................................  795

Monika Szturmowicz..................................................................  799

Iwona Grzelewska‑Rzymowska, Maria Korzeniewska‑Koseła, Katarzyna Kruczak, Zofia Zwolska, Ewa Augustynowicz‑Kopeć................  802

1. Gruźlica................................................................................  802

2. Mykobakteriozy.....................................................................  816

Spis treści G. 1. 2. 3. 4.

Nowotwory płuca i opłucnej  Jacek Jassem.....................  819 Pierwotne nowotwory płuca....................................................  819 Międzybłoniak opłucnej..........................................................  829 Przerzuty nowotworowe w płucach..........................................  831 Zmiany w płucach w przebiegu nowotworów układu krwiotwórczego i limfoidalnego...............................................  832

Choroby zawodowe układu oddechowego................  833 Pylice płuc  Kazimierz Marek.....................................................  833 Pylica krzemowa....................................................................  833 Pylica górników kopalń węgla..................................................  836 Pylica azbestowa...................................................................  836 Zmiany opłucnowe związane z narażeniem na azbest Kazimierz Marek.......................................................................  837 3. Astma związana z pracą zawodową Cezary Pałczyński, Paweł Górski.....................................................  838 4. Beryloza  Cezary Pałczyński.......................................................  841 H. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2.

I. 1. 2. 3. 4. 5.

Wrodzona przepuklina przeponowa............................................. ☚b3k Tracheomalacja i tracheobronchomalacja....................................  ☚cek

N.

Urazy płuc  Henryk Olechnowicz......................................................  ☚apq

O. 1.

Niewydolność oddechowa............................................  870 Patofizjologia niewydolności oddechowej Wiesław Królikowski, Miłosz Jankowski............................................  870 Ostra niewydolność oddechowa Miłosz Jankowski, Wiesław Królikowski............................................  872 Przewlekła niewydolność oddechowa Miłosz Jankowski, Wiesław Królikowski............................................  877 Leczenie tlenem  Miłosz Jankowski, Filip Mejza, Dorota Górecka.........  879 Wentylacja mechaniczna płuc Magdalena Twardowska, Miłosz Jankowski.......................................  883 Inwazyjna wentylacja mechaniczna z dodatnim ciśnieniem..........  883 Nieinwazyjna wentylacja mechaniczna z dodatnim ciśnieniem.....  886 Przeszczepianie płuc oraz serca i płuc  Marek Ochman, Dariusz Jastrzębski, Jacek Wojarski, Sławomir Żegleń, Marian Zembala......  889

2. 3. 4. 5. 5.1. 5.2. 6.

Zaburzenia oddychania w czasie snu

Robert Pływaczewski, Agata Niżankowska‑Jędrzejczyk.........................  842 Fizjologia oddychania w czasie snu i klasyfikacja zaburzeń..........  842 Obturacyjny bezdech senny.....................................................  843 Centralny bezdech senny.........................................................  848 Zespoły hipowentylacji i hipoksemii w czasie snu.......................  849 Hipowentylacja i hipoksemia w czasie snu związana z określonymi chorobami.........................................................  849

J. Choroby opłucnej  Krzysztof Sładek....................................  850 1. Fizjologia..............................................................................  850 2. Choroby przebiegające z przesiękiem........................................  850 3. Choroby przebiegające z wysiękiem..........................................  850 3.1. Nowotwory opłucnej..............................................................  850 3.2. Wysięk w jamie opłucnej związany z zakażeniem........................  852 3.2.1. Wysięk towarzyszący bakteryjnym zapaleniom płuc....................  852 3.2.2. Wysięk towarzyszący zapaleniu płuc i opłucnej wywołanemu przez inne drobnoustroje.........................................................  853 3.3. Wysięki w jamie opłucnej o innej etiologii.................................  854 4. Krwiak opłucnej.....................................................................  854 5. Wysięk chłonny (chłonkotok)...................................................  854 6. Zwłóknienie opłucnej..............................................................  855 7. Odma opłucnowa...................................................................  855 8. Drenaż jamy opłucnej.............................................................  858 K. 1. 2. 3.

Choroby śródpiersia  Krzysztof Sładek................................  860 Guzy i torbiele śródpiersia.......................................................  860 Odma śródpiersia...................................................................  861 Zapalenie śródpiersia..............................................................  862

L.

Manifestacje chorób układowych tkanki łącznej w układzie oddechowym

Ewa Rowińska‑Zakrzewska, Iwona Bestry.........................................  863

Ł.

Niepożądane reakcje polekowe w układzie oddechowym  Elżbieta Wiatr..............................................  865

M.

Wady rozwojowe układu oddechowego

1. 2. 3. 4. 5. 6.

7. 8.

Grzegorz Lis................................................................................................. ☚br4 Brak płuca i hipoplazja płuca........................................................ ☚cfu Torbiel bronchogenna.................................................................. ☚bv6 Sekwestracja płuca...................................................................... ☚app Wrodzona gruczolakowatość torbielowata płuc............................  ☚cej Wrodzona rozedma płatowa........................................................  ☚ath Przetoka tchawiczo-przełykowa i atrezja przełyku.......................  ☚bte

P. 1. 2. 3. 4. 5. R.

Rehabilitacja w chorobach układu oddechowego

Roman Nowobilski.....................................................................  892 Metody i techniki fizjoterapii oddechowej..................................  892 Ćwiczenia kontrolowanego oddychania.....................................  896 Trening ogólnokondycyjny.......................................................  896 Trening sprawności funkcjonalnej.............................................  896 Edukacja i oddziaływanie psychospołeczne...............................  896

Wziewne stosowanie leków w chorobach układu oddechowego

Michał Pirożyński, Anna Bręborowicz, Agnieszka Padjas........................  897

S.

III

Leczenie uzależnienia od tytoniu

Filip Mejza, Magdalena Cedzyńska, Małgorzata Bała, Dorota Górecka.......  904

Choroby układu pokarmowego

Objawy chorób układu pokarmowego.......................  913 Ból brzucha Justyna Kotynia, Magdalena Kocot‑Kępska, Ewa Małecka‑Panas..............  913 2. Dysfagia  Justyna Kotynia, Ewa Małecka‑Panas............................... 917 3. Nudności i wymioty  Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka‑Panas..........  919 4. Biegunka  Piotr Daniel, Ewa Małecka‑Panas, Małgorzata Szczepanek....  921 5. Zaparcie  Renata Talar‑Wojnarowska, Ewa Małecka‑Panas.................  924 6. Krwawienie z przewodu pokarmowego Anita Gąsiorowska, Ewa Małecka‑Panas...........................................  926 7. Żółtaczka  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz...................................  927 8. Wodobrzusze  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz.............................  930 9. Halitoza  Włodzimierz Zych, Małgorzata Szczepanek........................  932 A. 1.

Badania diagnostyczne..................................................  934 Badania laboratoryjne............................................................  934 Diagnostyka zakażenia Helicobacter pylori Krystian Adrych, Bogdan Solnica....................................................  934 1.1.1. Test ureazowy........................................................................  934 1.1.2. Mocznikowy test oddechowy...................................................  935 1.1.3. Antygeny H. pylori w kale........................................................  935 1.1.4. Przeciwciała przeciwko H. pylori w surowicy..............................  936 1.2. Diagnostyka czynności wydzielniczej żołądka Piotr Eder, Bogdan Solnica...........................................................  936 1.2.1. Wydzielanie kwasu solnego.....................................................  936 1.2.2. Gastryna...............................................................................  936 B. 1. 1.1.

XIX

Spis treści 1.3.

Diagnostyka zaburzeń trawienia i wchłaniania węglowodanów

Piotr Eder, Bogdan Solnica...........................................................  937

1.3.1. pH kału.................................................................................  937 1.3.2. Substancje redukujące w kale..................................................  937 1.3.3. Elektrolity i osmolalność kału...................................................  937 1.3.4. Test tolerancji laktozy.............................................................  937 1.3.5. Oddechowy test wodorowy.....................................................  938 1.3.6. Oddechowy test metanowy.....................................................  938 1.3.7. Aktywność disacharydaz w skrawkach błony śluzowej jelita cienkiego......................................................................  938 1.4. Diagnostyka zaburzeń trawienia i wchłaniania tłuszczów Piotr Eder, Bogdan Solnica...........................................................  938 1.4.1. Badanie mikroskopowe kału....................................................  938 1.4.2. Wydalanie tłuszczu w kale.......................................................  938 1.4.3. Izotopowe testy oddechowe z CO2............................................  938 1.5. Diagnostyka utraty białka  Piotr Eder, Bogdan Solnica...................  939 1.5.1. α1‑antytrypsyna w kale...........................................................  939 1.6. Autoprzeciwciała w celiakii  Hanna Szajewska, Bogdan Solnica........  939 1.7. Diagnostyka stanu zapalnego jelit  Piotr Eder, Bogdan Solnica.......  939 1.7.1. Kalprotektyna w kale..............................................................  939 1.7.2. Laktoferyna w kale.................................................................  940 1.8. Krew utajona w kale  Michał Wiszniewski, Bogdan Solnica..............  940 1.9. Diagnostyka chorób trzustki  Andrzej Dąbrowski, Bogdan Solnica......  940 1.9.1. Amylaza................................................................................  940 1.9.2. Lipaza...................................................................................  941 1.9.3. Elastaza 1.............................................................................  941 1.9.4. Test sekretynowo­‑cholecystokininowy......................................  941 1.10. Diagnostyka chorób wątroby...................................................  942 1.10.1. Enzymy wątrobowe  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bogdan Solnica........................................................................  942 1.10.2. Bilirubina  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bogdan Solnica.............  945 1.10.3. Kwasy żółciowe  Bogdan Solnica...............................................  945 1.10.4. Białko całkowite  Bogdan Solnica..............................................  946 1.10.5. Albumina  Bogdan Solnica.......................................................  946 1.10.6. Ceruloplazmina  Bogdan Solnica...............................................  946 1.10.7. Amoniak  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bogdan Solnica..............  947 1.10.8. Próby czynnościowe  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bogdan Solnica........................................................................  947 1.10.9. Kwas δ‑aminolewulinowy, porfobilinogen i porfiryny Agnieszka Lipniacka, Bogdan Solnica..............................................  947 2. Badania czynnościowe............................................................  948 2.1. Przełyk  Marek Pazurek, Ewa Małecka‑Panas..................................  948 2.1.1. pH‑metria przełyku.................................................................  948 2.1.2. Manometria przełyku..............................................................  949 2.1.3. Manometria wysokiej rozdzielczości.........................................  949 2.2. Jelito grube...........................................................................  950 2.2.1. Ocena czasu pasażu jelitowego  Piotr Eder, Witold Bartnik†............  950 2.2.2. Test wydalania balonu Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak................................  950 2.2.3. Manometria odbytu i odbytnicy Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak................................  950 2.2.4. Defekografia  Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak..........  950 3. Badania obrazowe..................................................................  950 3.1. Radiogramy  Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander‑Markuszewska................................................  950 3.1.1. Radiogram przeglądowy jamy brzusznej....................................  950 3.1.2. Badania kontrastowe przewodu pokarmowego..........................  951 3.1.3. Cholangiografia śródoperacyjna i pooperacyjna.........................  953 3.2. Tomografia komputerowa  Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander‑Markuszewska.......................  953

XX

3.3.

Rezonans magnetyczny  Andrzej Cieszanowski,

3.4.

Ultrasonografia przezbrzuszna

4.

Endoskopia przewodu pokarmowego

4.1. 4.2.

Zasady ogólne.......................................................................  966 Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego (­ezofagogastro­duodenoskopia, panendoskopia).........................  969 Endoskopia jelita grubego (rektoskopia, rektosigmoidoskopia, kolonoskopia)........................................................................  971 Endoskopia jelita cienkiego.....................................................  974 Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW).........  976 Ultrasonografia endoskopowa (endosonografia) Marcin Polkowski......................................................................  978 Badania morfologiczne materiału z biopsji endoskopowej przewodu pokarmowego  Andrzej Mróz....................................  982 Pobieranie materiału..............................................................  982 Patomorfologia zmian nienowotworowych materiałów tkankowych pobieranych w trakcie badań endoskopowych..........  982 Patomorfologia zmian rozrostowych i nowotworowych...............  984 Badania mikrobiologiczne  Gajane Martirosian, Elżbieta Rożynek.....  985

4.3. 4.4. 4.5. 5. 6. 6.1. 6.2. 6.3. 7.

Marek Gołębiowski, Zuzanna Aleksander‑Markuszewska.......................  958

Andrzej Smereczyński, Ireneusz Gierbliński........................................  961 Tomasz Marek, Ewa Nowakowska‑Duława, Krzysztof Marlicz†.................  966

C. Choroby przełyku............................................................  988 1. Fizjologia  Marek Pazurek, Ewa Małecka‑Panas..............................  988 2. Zaburzenia motoryki przełyku Renata Talar‑Wojnarowska, Ewa Małecka‑Panas.................................  988 2.1. Achalazja..............................................................................  989 2.2. Rozlany skurcz przełyku..........................................................  991 2.3. Bolesne skurcze przełyku.........................................................  992 3. Choroba refluksowa przełyku Renata Talar‑Wojnarowska, Anita Gąsiorowska, Ewa Małecka‑Panas........  992 3.1. Przełyk Barretta.....................................................................  996 4. Eozynofilowe zapalenie przełyku  Andrea Horvath, Zbigniew Bartuzi....  997 5. Nowotwory przełyku  Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka‑Panas.........  999 5.1. Rak przełyku..........................................................................  999 6. Uchyłki przełyku  Ewa Małecka‑Panas......................................  1001 7. Oparzenia przełyku  Ewa Małecka‑Panas, Renata Talar‑Wojnarowska....  1003 8. Wady wrodzone przełyku  Marek Pazurek, Ewa Małecka‑Panas......  1004 8.1. Przetoki oskrzelowo‑przełykowe i zarośnięcie przełyku.............  1004 8.2. Wrodzone zwężenie przełyku.................................................  1004 8.3. Wrodzone zdwojenia przełyku...............................................  1005 8.4. Pierścienie przełyku..............................................................  1005 8.5. Przepuklina rozworu przełykowego........................................  1005 9. Choroby przełyku wywołane przez drobnoustroje Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka‑Panas........................................  1006 9.1. Grzybica przełyku.................................................................  1006 9.2. Zapalenie przełyku wywołane przez wirus opryszczki zwykłej.....  1007 9.3. Cytomegalowirusowe zapalenie przełyku................................  1008 9.4. Inne wirusowe zapalenia przełyku..........................................  1008 9.5. Bakteryjne zapalenie przełyku...............................................  1008 9.6. Gruźlica przełyku.................................................................  1008 10. Choroby czynnościowe przełyku  Anita Gąsiorowska..................  1008 D. Choroby żołądka i dwunastnicy..................................  1011 1. Fizjologia  Tomasz Brzozowski..................................................  1011 2. Dyspepsja  Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†.......................... 1013 3. Zapalenia błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy i gastropatie Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†............................................. 1016 3.1. Ostra gastropatia krwotoczna (nadżerkowa)............................. 1017 3.2. Zapalenie błony śluzowej żołądka wywołane przez Helicobacter pylori................................................................. 1018

Spis treści 3.3.

Autoimmunologiczne metaplastyczne zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka.......................................................... 1019 3.4. Gastropatia żółciowa............................................................  1020 4. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy Krystian Adrych, Witold Bartnik†..................................................  1020 4.1. Choroba wrzodowa a niesteroidowe leki przeciwzapalne..........  1025 5. Zespół Zollingera i Ellisona  Krystian Adrych, Witold Bartnik†.........  1026 6. Nowotwory żołądka i dwunastnicy.........................................  1027 6.1. Rak żołądka Teresa Starzyńska, Władysław Januszewicz, Wojciech M. Wysocki..........  1027 6.2. Chłoniaki żołądka  Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†............  1032 6.3. Nowotwory podścieliskowe żołądka Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†.........................................  1034 6.4. Nowotwory neuroendokrynne żołądka Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†.........................................  1034 6.5. Polipy żołądka  Ewa Wrońska.................................................  1035 6.6. Nowotwory dwunastnicy  Wojciech M. Wysocki, Krzysztof Marlicz†....  1036 7. Choroba Ménétriera  Andrzej Dąbrowski, Krzysztof Marlicz†...........  1037 8. Zmiany naczyniowe żołądka  Ewa Wrońska..............................  1037 8.1. Żołądek arbuzowaty.............................................................  1037 8.2. Zmiana Dieulafoy.................................................................  1038 9. Gastropareza  Michał Wiszniewski...........................................  1039 10. Bezoary  Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†............................  1041 11. Wady rozwojowe  Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†................. ☚bps 12. Uchyłki dwunastnicy  Michał Wiszniewski, Krzysztof Marlicz†............ ☚b77 E. Choroby jelita cienkiego..............................................  1042 1. Fizjologia  Tomasz Brzozowski, Hanna Szajewska..........................  1042 2. Zaburzenia trawienia i wchłaniania........................................  1044 2.1. Celiakia  Hanna Szajewska, Małgorzata Szczepanek.......................  1044 2.2. Zespół krótkiego jelita  Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†............  1048 2.3. Zespół rozrostu bakteryjnego  Jarosław Daniluk, Hanna Szajewska....  1050 2.4. Enteropatia z utratą białka Jakub Kmiotek, Piotr Socha, Jerzy Socha.........................................  1052 2.5. Choroba Whipple’a  Witold Bartnik†........................................  1054 3. Nowotwory jelita cienkiego Wojciech M. Wysocki, Michał Jankowski.........................................  1055 4. Uchyłki jelita cienkiego  Maciej Bagłaj, Hanna Szajewska..............  1056 4.1. Uchyłki nabyte.....................................................................  1056 4.2. Uchyłek Meckla....................................................................  1056 5. Zmiany naczyniowe jelita cienkiego  Ewa Wrońska....................  1057 5.1. Angiodysplazja....................................................................  1057 5.2. Choroba Rendu, Oslera i Webera............................................  1058 5.3. Zespół Beana.......................................................................  1058 6. Wady wrodzone jelita cienkiego  Maciej Bagłaj, Hanna Szajewska.....  1059 6.1. Zdwojenie jelita cienkiego.....................................................  1059 6.2. Nieprawidłowy zwrot jelit.....................................................  1059 F. Choroby jelita grubego................................................  1060 1. Fizjologia  Tomasz Brzozowski, Witold Bartnik†.............................  1060 2. Zespół jelita drażliwego Barbara Skrzydło‑Radomańska, Witold Bartnik†................................  1061 3. Choroba Hirschsprunga  Piotr Czauderna, Witold Bartnik†.............  1064 4. Uchyłki jelita grubego  Piotr Eder, Witold Bartnik†.......................  1065 5. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego Grażyna Rydzewska, Witold Bartnik†.............................................  1067 6. Choroba Leśniowskiego i Crohna Grażyna Rydzewska, Witold Bartnik†.............................................. 1074 7. Mikroskopowe zapalenie jelita grubego Jarosław Reguła, Witold Bartnik†..................................................  1080 8. Niedokrwienne zapalenie jelita grubego  Witold Bartnik†...........  1081

9.

Ostre zapalenie wyrostka robaczkowego

10.

Polipy i nowotwory jelita grubego

10.1.

Polipy gruczolakowe  Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†.......................................................................  1083

Jan Ciećkiewicz, Witold Bartnik†...................................................  1081 Jarosław Reguła, Witold Bartnik†..................................................  1083

10.1.1. Polipy ząbkowane  Jarosław Reguła, Małgorzata Szczepanek,

Witold Bartnik†.......................................................................  1085

Inne polipy  Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†..........  1085 Nowotwory uwarunkowane genetycznie  Jarosław Reguła, Marek Bugajski, Witold Bartnik†..................................................  1086 10.3.1. Zespoły polipowatości rodzinnej............................................  1086 10.3.2. Zespół Lyncha......................................................................  1086 10.4. Rak jelita grubego  Jarosław Reguła, Lucjan Wyrwicz, Witold Bartnik†.......................................................................  1087 11. Zespół wrzodu samotnego odbytnicy  Władysław Januszewicz.....  1091 12. Choroby odbytu...................................................................  1092 12.1. Ropnie  Witold Bartnik†.........................................................  1093 12.2. Przetoki  Witold Bartnik†........................................................  1093 12.3. Choroba hemoroidalna  Witold Bartnik†...................................  1093 12.4. Szczelina odbytu  Przemysław Ciesielski, Małgorzata Kołodziejczak....  1094 12.5. Rak odbytu  Wojciech M. Wysocki, Andrzej Rutkowski....................  1095 13. Zaparcie idiopatyczne  Piotr Eder, Witold Bartnik†.......................  1097 10.2. 10.3.

G.

Choroby infekcyjne i pasożytnicze przewodu pokarmowego................................................................ 1100 1. Ostra biegunka infekcyjna  Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer‑Stępniewska................................. 1100 1.1. Biegunka podróżnych  Tomasz Mach, Agnieszka Wroczyńska........... 1106 1.2. Biegunka związana z antybiotykoterapią  Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer‑Stępniewska................................. 1108 1.3. Zatrucie pokarmowe  Tomasz Mach, Katarzyna Fleischer‑Stępniewska................................. 1108 2. Zakażenie Clostridioides difficile i rzekomobłoniaste zapalenie jelit  Małgorzata Szczepanek, Weronika Rymer, Witold Bartnik†........... 1109 3. Zakażenia przewodu pokarmowego u osób z niedoborem odporności  Tomasz Mach.......................................................  1112 4. Choroby pasożytnicze przewodu pokarmowego........................  1115 4.1. Pełzakowica  Tomasz Mach, Agnieszka Wroczyńska........................  1115 4.2. Giardioza  Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak.................  1118 4.3. Blastocystoza  Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska......................  1120 4.4. Balantidioza  Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska........................... ☚cjb 4.5. Owsica  Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak....................  1121 4.6. Glistnica  Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak..................  1122 4.7. Tęgoryjczyca  Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska.......................... ☚byd 4.8. Węgorczyca (strongyloidoza)  Małgorzata Paul............................ ☚auq 4.9. Trichurioza (włosogłówczyca)  Jerzy Stefaniak, Matylda Kłudkowska.... ☚cdi 4.10. Anisakioza  Agnieszka Wroczyńska................................................... ☚cfi 4.11. Fascjoloza  Małgorzata Paul.......................................................... ☚cdh 4.12. Tasiemczyce  Tomasz Mach, Szymon Nowak, Jerzy Stefaniak.............  1123 H.

Choroby trzustki  Andrzej Dąbrowski, Grażyna Jurkowska, Urszula Wereszczyńska‑Siemiątkowska............................................  1125

1. Fizjologia.............................................................................  1125 2. Ostre zapalenie trzustki.........................................................  1126 3. Przewlekłe zapalenie trzustki..................................................  1137 3.1. Autoimmunologiczne zapalenie trzustki...................................  1143 4. Torbiele trzustki....................................................................  1145 5. Nowotwory trzustki............................................................... 1148 5.1. Rak trzustki.......................................................................... 1148 5.2. Nowotwory torbielowate.......................................................  1152

XXI

Spis treści 6. 6.1. 6.2.

Wrodzone choroby trzustki............................................................ ☚cdf Dziedziczne zapalenie trzustki....................................................... ☚alk Wady wrodzone trzustki...............................................................  ☚coc

I.

Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych...........................................................  1155 1. Fizjologia  Piotr Daniel, Ewa Małecka‑Panas.................................  1155 2. Zaburzenia czynnościowe pęcherzyka żółciowego i zwieracza Oddiego  Ewa Małecka‑Panas..................................  1156 3. Kamica żółciowa i zapalenie dróg żółciowych Anita Gąsiorowska, Ewa Małecka‑Panas..........................................  1157 3.1. Kamica pęcherzyka żółciowego...............................................  1157 3.2. Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego................................... 1160 3.3. Przewlekłe zapalenie pęcherzyka żółciowego............................  1161 3.4. Kamica przewodowa............................................................. 1162 3.5. Ostre zapalenie dróg żółciowych............................................. 1164 4. Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych Piotr Milkiewicz.......................................................................  1165 5. Torbiele dróg żółciowych  Ewa Małecka‑Panas........................... 1168 6. Nowotwory pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych Piotr Daniel, Ewa Małecka‑Panas.................................................. 1169 6.1. Rak dróg żółciowych.............................................................. 1169 6.2. Rak pęcherzyka żółciowego....................................................  1172 6.3. Rak okolicy głowy trzustki (tzw. rak brodawki Vatera)................  1174 J. Choroby wątroby...........................................................  1175 1. Fizjologia  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz..................................  1175 2. Badanie morfologiczne..........................................................  1178 2.1. Biopsja wątroby  Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz.........................  1178 2.1.1. Biopsja przezskórna...............................................................  1178 2.1.2. Biopsja przezżylna.................................................................  1179 2.1.3. Biopsja laparoskopowa lub otwarta......................................... 1180 2.2. Ocena histologiczna  Bożena Walewska‑Zielecka......................... 1180 2.3. Alternatywne metody oceny zaawansowania włóknienia wątroby............................................................................... 1182 2.3.1. Wskaźniki biochemiczne  Małgorzata Szczepanek........................ 1182 2.3.2. Elastografia ultrasonograficzna Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Małgorzata Szczepanek..................... 1183 2.3.3. Elastografia rezonansu magnetycznego (EMR)  Andrzej Cieszanowski, Marek Gołębiowski, Zuzannna Aleksander‑Markuszewska.................... 1183 3. Ostre wirusowe zapalenie wątroby (WZW) Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz................................................... 1183 3.1. Ostre WZW typu A................................................................ 1184 3.2. Ostre WZW typu B i D............................................................ 1186 3.2.1. Ostre WZW typu B................................................................. 1186 3.2.2. WZW typu D......................................................................... 1190 3.3. Ostre WZW typu C................................................................. 1190 3.4. Ostre WZW typu E.................................................................  1192 3.5. Zapalenia wątroby wywołane zakażeniami wirusami wtórnie hepatotropowymi.................................................................. 1194 4. Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bożena Walewska‑Zielecka................  1195 5. Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C Jacek Juszczyk, Jerzy Jaroszewicz, Bożena Walewska‑Zielecka...............  1202 6. Polekowe uszkodzenie wątroby  Anna Boroń‑Kaczmarska............  1206 7. Autoimmunologiczne zapalenie wątroby Marta Wawrzynowicz‑Syczewska, Małgorzata Szczepanek...................  1209 8. Pierwotne zapalenie dróg żółciowych  Piotr Milkiewicz...............  1213 9. Hiperbilirubinemie wrodzone..................................................  1216 9.1. Zespół Gilberta  Tomasz Mach, Irena M. Jankowska.......................  1217 9.2. Rzadkie hiperbilirubinemie wrodzone  Tomasz Mach, Irena M. Jankowska..................................................................  1218

XXII

9.3. Wrodzone cholestazy wewnątrzwątrobowe  Irena M. Jankowska.....  1218 9.3.1. Zespół Alagille’a...................................................................  1218 9.3.2. Niedobór α1‑antytrypsyny.......................................................  1219 9.3.3. Postępująca rodzinna cholestaza wewnątrzwątrobowa..............  1219 10. Metaboliczne choroby wątroby..............................................  1220 10.1. Porfirie  Robert Wasilewski, Jerzy Windyga..................................  1220 10.1.1. Ostra porfiria przerywana.....................................................  1220 10.1.2. Porfiria mieszana.................................................................  1225 10.1.3. Koproporfiria dziedziczna......................................................  1225 10.1.4. Porfiria skórna późna............................................................  1225 10.2. Choroba Wilsona  Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...............  1227 11. Hemochromatoza i inne stany przeładowania żelazem Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...........................................  1230 11.1. Hemochromatoza dziedziczna................................................  1230 11.2. Wtórne przeładowanie żelazem.............................................  1234 12. Alkoholowa choroba wątroby Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...........................................  1235 12.1. Alkoholowe stłuszczenie wątroby...........................................  1235 12.2. Alkoholowe zapalenie wątroby..............................................  1237 12.3. Alkoholowa marskość wątroby...............................................  1238 13. Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby Tomasz Mach, Małgorzata Szczepanek...........................................  1239 14. Marskość wątroby  Marta Wawrzynowicz‑Syczewska..................... 1243 15. Ostra niewydolność wątroby  Anna Boroń‑Kaczmarska................  1257 16. Choroby naczyniowe wątroby................................................. 1261 16.1. Zakrzepica żyły wrotnej  Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski....... 1261 16.2. Zakrzepica żył wątrobowych Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski..........................................  1262 16.3. Idiopatyczne niemarskie nadciśnienie wrotne  Marek Hartleb.....  1264 17. Guzy wątroby  Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski...................  1265 17.1. Naczyniak krwionośny wątroby..............................................  1265 17.2. Ogniskowy rozrost guzkowy..................................................  1267 17.3. Gruczolak wątrobowokomórkowy..........................................  1268 17.4. Rak wątrobowokomórkowy...................................................  1269 17.5. Nowotwory wtórne............................................................... 1272 17.6. Torbiele wątroby................................................................... 1275 18. Przeszczepianie wątroby  Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski....  1277 K. 1. 2.

Niedrożność jelit  Michał Nowakowski, Jan Ciećkiewicz...........  1280 Niedrożność porażenna jelit..................................................  1280 Niedrożność mechaniczna jelit...............................................  1282

L. 1.

Krwawienie z przewodu pokarmowego...................  1285 Ogólne zasady postępowania Ewa Nowakowska‑Duława, Jan Ciećkiewicz.....................................  1285 Krwawienie z wrzodu trawiennego Ewa Nowakowska‑Duława, Małgorzata Szczepanek, Witold Bartnik†......  1286 Krwawienie z żylaków przełyku lub żołądka Marek Krawczyk, Waldemar Patkowski..........................................  1288 Krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego Michał Wiszniewski..................................................................  1293

2. 3. 4. Ł.

Ciało obce w przewodzie pokarmowym

M. 1.

Nadwrażliwość pokarmowa.......................................  1299 Nadwrażliwość pokarmowa – informacje ogólne Zbigniew Bartuzi, Andrea Horvath................................................  1299 Alergia na pszenicę  Hanna Szajewska, Andrea Horvath................  1304 Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten/pszenicę Hanna Szajewska, Andrea Horvath...............................................  1305

2. 3.

Władysław Januszewicz.............................................................  1297

Spis treści

Choroby układu wewnątrzwydzielniczego

2.1.

Objawy podmiotowe i przedmiotowe

A. Choroby podwzgórza i przysadki..............................  1309 1. Fizjologia  Jolanta Kunert‑Radek..............................................  1309 2. Badania diagnostyczne  Jolanta Kunert‑Radek............................  1312 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe.......................................  1312 2.2. Badania laboratoryjne...........................................................  1313 2.2.1. Hormony przedniego płata przysadki.......................................  1313 2.2.2. Hormony tylnego płata przysadki............................................  1313 2.3. Badania obrazowe.................................................................  1313 2.3.1. Radiogramy..........................................................................  1313 2.3.2. Tomografia komputerowa.......................................................  1314 2.3.3. Rezonans magnetyczny..........................................................  1314 2.3.4. Scyntygrafia receptorowa.......................................................  1315 2.4. Badanie okulistyczne............................................................. 1316 2.5. Badania morfologiczne.......................................................... 1316 3. Choroby podwzgórza, tylnego płata przysadki i szyszynki Jolanta Kunert‑Radek................................................................ 1316 3.1. Choroby podwzgórza............................................................. 1316 3.1.1. Guzy okolicy podwzgórzowo­‑przysadkowej.............................. 1316 3.1.2. Urazy głowy.........................................................................  1317 3.1.3. Jatrogenne uszkodzenia podwzgórza....................................... 1318 3.1.4. Zapalenia............................................................................. 1318 3.1.5. Zaburzenia dziedziczne.......................................................... 1318 3.1.6. Zaburzenia naczyniowe.......................................................... 1318 3.2. Zaburzenia czynności przedniego płata przysadki pochodzenia podwzgórzowego................................................................. 1318 3.3. Choroby podwzgórza i tylnego płata przysadki.........................  1319 3.3.1. Moczówka prosta..................................................................  1319 3.3.2. Zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny (zespół Schwartza i Barttera).................................................  1320 3.4. Zespół pustego siodła............................................................ 1321 3.5. Guzy szyszynki.....................................................................  1322 4. Niedoczynność przysadki  Wojciech Zgliczyński.........................  1323 4.1. Nowotwory prowadzące do niedoczynności przysadki............... 1326 4.2. Pourazowe i jatrogenne uszkodzenie przysadki......................... 1326 4.3. Naczyniopochodne uszkodzenie przysadki............................... 1326 4.3.1. Poporodowa martwica przysadki (zespół Sheehana).................. 1326 4.3.2. Udar krwotoczny przysadki..................................................... 1327 4.4. Choroby naciekowo­‑zapalne przysadki..................................... 1327 4.5. Wrodzone zaburzenia rozwojowe............................................ 1327 4.6. Izolowane niedobory hormonów przysadki..............................  1328 5. Guzy przysadki  Wojciech Zgliczyński........................................  1328 5.1. Guz prolaktynowy................................................................  1330 5.2. Guzy wydzielające hormon wzrostu (akromegalia)....................  1333 5.3. Guzy wydzielające ACTH........................................................ 1337 5.3.1. Choroba Cushinga................................................................. 1337 5.3.2. Zespół Nelsona....................................................................  1339 5.3.3. Zespół ektopowego wydzielania ACTH....................................  1339 5.4. Guzy wydzielające hormony glikoproteinowe...........................  1340 5.4.1. Guz gonadotropinowy..........................................................  1340 5.4.2. Guz tyreotropinowy..............................................................  1340 5.5. Nieczynny guz przysadki........................................................ 1341 5.6. Przypadkowo wykryty guz przysadki........................................ 1341

2.2.

Badania laboratoryjne

IV

B. Choroby tarczycy...........................................................  1342 1. Fizjologia Barbara Jarząb, Andrzej Lewiński, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska.............  1342 2. Badania diagnostyczne.........................................................  1344

Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska...................................  1344

Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska...................................  1345 2.2.1. Hormony.............................................................................  1345 2.2.2. Tyreoglobulina.....................................................................  1347 2.2.3. Przeciwciała przeciwtarczycowe.............................................  1347 2.2.4. Wydalanie jodu z moczem (joduria)........................................  1349 2.3. Badania obrazowe  Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska.....  1349 2.3.1. RTG, TK, MR........................................................................  1349 2.3.2. Ultrasonografia....................................................................  1349 2.3.3. Scyntygrafia.........................................................................  1351 2.4. Badania morfologiczne  Andrzej Lewiński.................................. 1353 2.4.1. Badanie cytologiczne............................................................. 1353 2.4.2. Badanie histologiczne............................................................ 1355 2.4.3. Badanie śródoperacyjne tarczycy...........................................  1356 3. Nadczynność tarczycy  Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska....  1356 3.1. Choroba Gravesa i Basedowa................................................  1365 3.2. Orbitopatia tarczycowa.......................................................... 1370 3.3. Wole guzkowe toksyczne........................................................ 1372 3.4. Guzek autonomiczny pojedynczy............................................  1373 3.5. Rzadkie przyczyny tyreotoksykozy i innych zaburzeń czynności tarczycy.................................................................  1374 3.6. Subkliniczna nadczynność tarczycy.......................................... 1376 3.7. Nadczynność tarczycy podczas ciąży......................................  1377 3.8. Przełom tarczycowy............................................................... 1378 4. Niedoczynność tarczycy  Andrzej Lewiński................................  1380 5. Zapalenia tarczycy  Andrzej Lewiński.......................................  1387 5.1. Przewlekłe zapalenia tarczycy................................................  1387 5.1.1. Przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto)............................................................  1387 5.1.2. Niebolesne (ciche) zapalenie tarczycy i poporodowe zapalenie tarczycy................................................................  1388 5.1.3. Choroba Riedla....................................................................  1389 5.1.4. Przewlekłe zapalenia tarczycy indukowane lekami....................  1389 5.1.5. Wole amyloidowe.................................................................  1389 5.1.6. Torbiel bąblowcowa.............................................................  1389 5.2. Podostre zapalenie tarczycy (choroba de Quervaina).................  1390 5.3. Ostre zapalenia tarczycy.......................................................  1391 5.3.1. Ostre bakteryjne zapalenie tarczycy........................................  1391 5.3.2. Ostre niebakteryjne zapalenia tarczycy...................................  1392 6. Zaburzenia z niedoboru jodu  Andrzej Lewiński.........................  1392 7. Choroby przebiegające z eutyreozą Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska...................................  1393 7.1. Wole miąższowe nietoksyczne...............................................  1393 7.2. Wole guzkowe nietoksyczne..................................................  1394 7.3. Przypadkowo wykryte guzki tarczycy......................................  1397 8. Rak tarczycy  Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska.............  1397 8.1. Mikrorak tarczycy.................................................................  1399 8.2. Rak brodawkowaty i rak pęcherzykowy...................................  1400 8.3. Rak rdzeniasty.....................................................................  1403 8.4. Rak niezróżnicowany (anaplastyczny)......................................  1404 8.5. Rak tarczycy oporny na leczenie radiojodem............................  1404 9. Leczenie operacyjne chorób tarczycy Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska...................................  1405 9.1. Powikłania pooperacyjne......................................................  1405 10. Zespół oporności na hormony tarczycy  Andrzej Lewiński...........  1405 11. Zespół zaburzeń pozatarczycowych przebiegających z eutyreozą  Andrzej Lewiński.................................................  1407

XXIII

Spis treści C. Choroby przytarczyc  Franciszek Kokot, Edward Franek.........  1409 1. Fizjologia............................................................................  1409 2. Badania diagnostyczne.......................................................... 1410 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe....................................... 1410 2.2. Badania laboratoryjne........................................................... 1410 2.2.1. Parathormon........................................................................ 1410 2.2.2. Wapń całkowity i zjonizowany................................................  1411 2.2.3. Fosforany nieorganiczne........................................................  1411 2.2.4. Wchłanianie zwrotne fosforanów przez cewki nerkowe..............  1412 2.2.5. Witamina D i jej aktywne metabolity.......................................  1412 2.2.6. Wydalanie cAMP z moczem w warunkach podstawowych oraz po podaniu egzogennego PTH (test Ellswortha i Howarda).........  1412 2.2.7. Peptyd podobny do parathormonu (PTHrP)...............................  1412 2.2.8. Markery obrotu kostnego (osteogenezy i osteolizy)....................  1413 2.3. Badania obrazowe.................................................................  1413 3. Nadczynność przytarczyc.......................................................  1414 3.1. Pierwotna nadczynność przytarczyc........................................  1414 3.2. Wtórna nadczynność przytarczyc............................................  1418 3.3. Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc.................................  1419 4. Niedoczynność przytarczyc....................................................  1420 4.1. Pierwotna niedoczynność przytarczyc.....................................  1420 4.2. Wtórna niedoczynność przytarczyc.......................................... 1421 4.3. Rzekoma niedoczynność przytarczyc......................................  1422 D. Choroby kory nadnerczy............................................... 1424 1. Fizjologia............................................................................. 1424 1.1. Glikokortykosteroidy Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†................................ 1424 1.2. Mineralokortykosteroidy  Jadwiga Słowińska‑Srzednicka..............  1426 1.3. Androgeny nadnerczowe  Jadwiga Słowińska‑Srzednicka..............  1426 2. Badania diagnostyczne.........................................................  1427 2.1. Badania laboratoryjne..........................................................  1427 2.1.1. Kortyzol Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†................  1427 2.1.2. ACTH Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†....................  1427 2.1.3. Test pobudzania wydzielania kortyzolu syntetyczną kortykotropiną Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...............................  1428 2.1.4. Test pobudzania wydzielania ACTH i kortyzolu za pomocą CRH (test stymulacyjny z CRH) Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...............................  1428 2.1.5. Testy hamowania deksametazonem Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...............................  1428 2.1.6. Badania hormonalne układu renina–angiotensyna–aldosteron Jadwiga Słowińska‑Srzednicka.....................................................  1429 2.1.7. Androgeny nadnerczowe  Jadwiga Słowińska‑Srzednicka..............  1430 2.2. Badania obrazowe  Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...... 1430 2.2.1. Tomografia komputerowa......................................................  1430 2.2.2. Rezonans magnetyczny.......................................................... 1431 2.2.3. Ultrasonografia..................................................................... 1431 2.2.4. Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)...................................  1432 2.2.5. Scyntygrafia........................................................................  1432 3. Niedoczynność kory nadnerczy Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...............................  1432 3.1. Przewlekła niedoczynność kory nadnerczy...............................  1432 3.1.1. Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona)......  1432 3.1.2. Wtórna niedoczynność kory nadnerczy...................................  1436 3.2. Ostra niewydolność kory nadnerczy (przełom nadnerczowy)......  1437 4. Choroby przebiegające z nadmiarem glikokortykosteroidów (zespół Cushinga)  Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†.....  1438 4.1. Zespół Cushinga wywołany autonomicznym guzem albo guzami kory nadnerczy..................................................  1441

XXIV

4.2.

Hiperkortyzolemia subkliniczna wywołana autonomicznym guzem albo guzami kory nadnerczy........................................  1442 4.3. Zespół Cushinga wywołany rozrostem guzkowym nadnerczy.....  1443 4.3.1. Rozrost makroguzkowy nadnerczy..........................................  1443 4.3.2. Rozrost mikroguzkowy nadnerczy – pierwotny pigmentowany drobnoguzkowy rozrost (dysplazja) kory nadnerczy...................  1443 4.4. Inne stany z nadmiarem glikokortykosteroidów........................  1444 4.4.1. Zespoły dziedziczne..............................................................  1444 4.4.2. Zespoły czynnościowe..........................................................  1444 5. Choroby przebiegające z zaburzeniami wydzielania mineralokortykosteroidów  Jadwiga Słowińska‑Srzednicka............  1444 5.1. Nadciśnienie tętnicze zależne od nadmiaru mineralokortykosteroidów.....................................................  1444 5.1.1. Hiperaldosteronizm pierwotny...............................................  1444 5.1.2. Zespoły nadmiaru deoksykortykosteronu.................................  1448 5.1.3. Pozorny nadmiar mineralokortykosteroidów............................  1448 5.2. Hiperaldosteronizm wtórny...................................................  1448 5.3. Hipoaldosteronizm...............................................................  1449 6. Zespoły nadmiaru androgenów  Jadwiga Słowińska‑Srzednicka.....  1449 6.1. Hirsutyzm i wirylizacja..........................................................  1449 6.2. Guzy nadnerczy wydzielające androgeny.................................. 1451 6.3. Wrodzony przerost nadnerczy z niedoboru 21-hydroksylazy.......  ☚b4g 6.4. Wrodzony przerost nadnerczy z niedoboru 11β-hydroksylazy...... ☚ah6 7. Przypadkowo wykryty guz nadnercza (incydentaloma) Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†...............................  1452 8. Rak nadnercza  Tomasz Bednarczuk, Anna A. Kasperlik‑Załuska†.......  1455 E.

Guzy wydzielające katecholaminy

Włodzimierz Januszewicz, Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz.......  1457 1. Fizjologia............................................................................  1457 2. Badania diagnostyczne.........................................................  1457 2.1. Badania laboratoryjne..........................................................  1457 2.1.1. Katecholaminy i ich metabolity..............................................  1457 2.1.2. Próba czynnościowa.............................................................  1457 2.2. Badania obrazowe................................................................  1457 3. Guz chromochłonny i przyzwojaki..........................................  1459 4. Złośliwy guz chromochłonny..................................................  1462

F. Choroby jajników  Piotr Skałba........................................  1463 1. Fizjologia............................................................................  1463 2. Badania diagnostyczne.........................................................  1466 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe......................................  1466 2.2. Badania laboratoryjne..........................................................  1466 2.2.1. Podstawowe oznaczenia stężeń hormonów w surowicy.............  1466 2.2.2. Próby czynnościowe.............................................................  1467 2.3. Badania obrazowe................................................................  1467 3. Zaburzenia miesiączkowania........................................................ ☚cbu 3.1. Pierwotny i wtórny brak miesiączki................................................ ☚aji 3.2. Pierwotna i wtórna niewydolność jajników..................................  ☚cch 3.2.1. Pierwotna niewydolność jajników................................................ ☚bnz 3.2.2. Wtórna niewydolność jajników...................................................... ☚ajj 3.3. Inne zaburzenia miesiączkowania...............................................  ☚bqa 3.3.1. Bolesne miesiączkowanie............................................................  ☚cm4 3.3.2. Zespół napięcia przedmiesiączkowego......................................... ☚ap7 4. Zespół policystycznych jajników.............................................  1468 5. Guzy jajnika.......................................................................... 1471 6. Zaburzenia okresu okołomenopauzalnego i pomenopauzalnego.....  1473 6.1. Zaburzenia okresu okołomenopauzalnego...............................  1473 6.2. Zaburzenia okresu pomenopauzalnego...................................  1473 6.3. Zasady leczenia objawowego w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym.............................................................. 1474

Spis treści G. Choroby jąder  Krzysztof Kula, Jolanta Słowikowska‑Hilczer........ 1476 1. Fizjologia............................................................................. 1476 2. Badania diagnostyczne.......................................................... 1476 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe....................................... 1476 2.2. Badania laboratoryjne..........................................................  1477 2.2.1. Badania hormonalne............................................................  1477 2.2.2. Badanie nasienia..................................................................  1478 2.2.3. Badania genetyczne.............................................................  1478 2.2.4. Markery nowotworów z komórek płciowych............................  1478 2.2.5. Inne badania laboratoryjne...................................................  1478 2.3. Badania obrazowe................................................................  1478 2.4. Badanie histologiczne...........................................................  1478 3. Zaburzenia czynności jąder...................................................  1478 3.1. Wnętrostwo........................................................................  1480 3.2. Pierwotna niewydolność hormonalna jąder.............................  1480 3.3. Uszkodzenie kanalików jądra.................................................  1482 3.4. Wtórna niewydolność hormonalna jąder.................................  1482 4. Nowotwory jądra........................................................................  ☚bo3 4.1. Inwazyjne nowotwory z komórek płciowych...............................  ☚bo4 4.2. Inne nowotwory jądra................................................................... ☚clg 5. Ginekomastia......................................................................  1483 H.

Zaburzenia determinacji i różnicowania płci

Krzysztof Kula, Jolanta Słowikowska-Hilczer.............................................. ☚bqp

1. Fizjologia....................................................................................... ☚ajq 2. Badania diagnostyczne...............................................................  ☚ccw 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe...........................................  ☚ckv 2.2. Badania laboratoryjne...................................................................  ☚ajr 2.3. Badania obrazowe.........................................................................  ☚bir 2.4. Badanie histologiczne.................................................................. ☚bqz 3. Zaburzenia różnicowania płci gonadalnej i somatycznej..............  ☚ajs 3.1. Zaburzenie rozwoju płciowego jajnikowo-jądrowe lub z zaburzeniem chromosomów płciowych............................... ☚bhc 3.2. Zaburzenie rozwoju płciowego z prawidłowym lub zaburzonym kariotypem.........................................................  ☚brq 3.2.1. Zaburzenie rozwoju płciowego 46,XY lub 45,X/46,XY..................  ☚ajt 3.2.2. Zaburzenie rozwoju płciowego 46,XX........................................... ☚bsf 4. Zaburzenia identyfikacji płciowej (dysforia płciowa)...................  ☚bg3 I.

Zaburzenia wzrastania i dojrzewania płciowego

Ewa Małecka-Tendera................................................................................  ☚bqy 1. Fizjologia....................................................................................... ☚aju 2. Badania diagnostyczne................................................................. ☚bis 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe............................................  ☚bit 2.2. Badania laboratoryjne................................................................... ☚ajv 2.3. Badania obrazowe........................................................................  ☚biu 3. Zaburzenia wzrastania.................................................................. ☚cj5 3.1. Somatotropinowa niedoczynność przysadki................................ ☚ajw 3.2. Nadmierny wzrost........................................................................ ☚bsg 4. Zaburzenia dojrzewania płciowego.............................................. ☚bsh 4.1. Przedwczesne dojrzewanie płciowe............................................. ☚bva 4.2. Opóźnione dojrzewanie płciowe..................................................  ☚cml

J.

Choroby rozproszonego układu wewnątrzwydzielniczego............................................  1486 1. Fizjologia  Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska.................  1486 2. Badania diagnostyczne  Daria Handkiewicz‑Junak......................  1486 2.1. Objawy podmiotowe i przedmiotowe......................................  1486 2.2. Badania laboratoryjne..........................................................  1487 2.2.1. Markery swoiste...................................................................  1487 2.2.2. Markery nieswoiste..............................................................  1488

2.2.3. 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.4. 3. 3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.1.5. 3.1.6. 3.1.7. 3.2. K. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.2. 2.3.

Próby czynnościowe.............................................................  1488 Badania obrazowe................................................................  1489 USG, TK, MR........................................................................  1489 Scyntygrafia i PET.................................................................  1489 Badania morfologiczne.........................................................  1490 Nowotwory neuroendokrynne Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska, Daria Handkiewicz‑Junak.....  1490 Nowotwory neuroendokrynne wysoko zróżnicowane................  1491 Guz insulinowy....................................................................  1493 Guz gastrynowy...................................................................  1494 Guz glukagonowy................................................................  1494 Guz wydzielający VIP (zespół Vernera i Morrisona)...................  1494 Guz somatostatynowy..........................................................  1495 Nowotwory neuroendokrynne trzustki nieczynne hormonalnie.....  1495 NEN rozwijające się w przewodzie pokarmowym......................  1495 Nowotwory neuroendokrynne nisko zróżnicowane – raki neuroendokrynne.................................................................  1498 Zespoły wielogruczołowe............................................  1499 Poliendokrynopatie uwarunkowane autoimmunologicznie Andrzej Lewiński.....................................................................  1499 Autoimmunologiczny zespół niedoczynności wielogruczołowej typu 1.......................................................  1499 Autoimmunologiczny zespół niedoczynności wielogruczołowej typu 2.......................................................  1500 Autoimmunologiczny zespół niedoczynności wielogruczołowej typu 3.......................................................  1502 Zespoły mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego  Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz‑Jankowska..........  1502 Zespół mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego typu 1...........................................................  1502 Zespół mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego typu 2...........................................................  1505 Inne zespoły mnogich nowotworów układu wydzielania wewnętrznego.....................................................................  1506

L. Cukrzyca  Jacek Sieradzki...................................................  1507 1. Fizjologia............................................................................  1507 2. Badania diagnostyczne.........................................................  1508 2.1. Glikemia.............................................................................  1508 2.2. Hemoglobina glikowana (HbA1c)............................................  1509 2.3. Fruktozamina.......................................................................  1510 2.4. Glukozuria............................................................................  1510 2.5. Ciała ketonowe w moczu i we krwi..........................................  1510 2.6. Insulina................................................................................  1511 2.7. Peptyd C..............................................................................  1511 2.8. Przeciwciała przeciwwyspowe................................................  1511 2.9. Próby czynnościowe..............................................................  1512 2.9.1. Doustny test tolerancji glukozy...............................................  1512 2.9.2. Test dożylnego obciążenia glukozą..........................................  1512 2.9.3. Ocena wrażliwości na insulinę................................................  1512 2.9.4. Test z glukagonem................................................................  1512 3. Cukrzyca..............................................................................  1513 4. Cukrzyca a ciąża..................................................................  1542 4.1. Cukrzyca przedciążowa.........................................................  1542 4.2. Cukrzyca rozpoznana podczas ciąży........................................  1543 5. Stany nagłe i ostre powikłania cukrzycy..................................  1545 5.1. Kwasica i śpiączka ketonowa.................................................  1545 5.2. Zespół hiperglikemiczno­‑hiperosmolalny.................................  1547 5.3. Kwasica mleczanowa............................................................  1548 5.4. Hipoglikemia polekowa.........................................................  1549

XXV

Spis treści 6. 6.1. 6.1.1. 6.1.2. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9.

V

Przewlekłe powikłania cukrzycy.............................................  1550 Powikłania oczne.................................................................  1550 Retinopatia cukrzycowa........................................................  1550 Inne powikłania oczne........................................................... 1552 Nefropatia cukrzycowa (cukrzycowa choroba nerek).................. 1552 Neuropatia cukrzycowa......................................................... 1553 Zespół stopy cukrzycowej......................................................  1554 Powikłania makroangiopatyczne............................................  1558 Zmiany skórne...................................................................... 1559 Zmiany stawowe..................................................................  1560 Zmiany kostne.....................................................................  1560 Zaburzenia psychologiczne i psychiczne..................................  1560

Choroby nerek i dróg moczowych

A. Fizjologia

Franciszek Kokot, Edward Franek, Małgorzata Wągrowska‑Danilewicz.....  1563

B. Badania diagnostyczne................................................  1565 1. Objawy podmiotowe  Franciszek Kokot, Edward Franek................  1565 1.1. Ból.....................................................................................  1565 1.2. Zaburzenia w oddawaniu moczu............................................  1565 2. Objawy przedmiotowe  Franciszek Kokot, Edward Franek..............  1566 2.1. Obrzęki...............................................................................  1566 2.2. Krwiomocz..........................................................................  1566 2.3. Nadciśnienie tętnicze............................................................  1566 3. Badania laboratoryjne  Franciszek Kokot, Edward Franek..............  1566 3.1. Ocena czynności poszczególnych odcinków nefronu.................  1566 3.2. Badanie ogólne moczu..........................................................  1568 3.2.1. Cechy fizyczne moczu...........................................................  1568 3.2.2. Cechy biochemiczne moczu...................................................  1569 3.2.3. Cechy morfologiczne moczu................................................... 1571 3.3. Badania krwi.......................................................................  1573 3.3.1. Kreatynina..........................................................................  1573 3.3.2. Cystatyna C ........................................................................  1573 3.3.3. Mocznik...............................................................................  1574 3.3.4. Kwas moczowy.....................................................................  1574 4. Badania obrazowe  Jerzy Walecki, Ewa Gorczyca‑Wiśniewska........... 1575 4.1. Radiogram przeglądowy jamy brzusznej................................... 1575 4.2. Ultrasonografia..................................................................... 1575 4.3. Urografia klasyczna (rentgenowska).......................................  1577 4.4. Uretrografia i cystografia......................................................  1579 4.5. Pielografia..........................................................................  1579 4.6. Tomografia komputerowa......................................................  1579 4.7. Badania radioizotopowe.......................................................  1580 4.8. Rezonans magnetyczny.........................................................  1581 5. Badania morfologiczne.........................................................  1582 5.1. Biopsja nerki  Franciszek Kokot, Edward Franek...........................  1582 5.2. Ocena histologiczna  Małgorzata Wągrowska‑Danilewicz..............  1583 6. Badania mikrobiologiczne  Franciszek Kokot, Edward Franek.........  1583

1.2.

4.

Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek (poinfekcyjne, rozplemowe śródwłośniczkowe)  Marian Klinger, Ilona Dziemianko..................  1609 Gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek (rozplemowe zewnątrzwłośniczkowe kłębuszkowe zapalenie nerek)............... 1610 Pierwotne gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Ilona Dziemianko..................................................  1611 Wtórne gwałtownie postępujące kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Zbigniew Hruby....................................................  1612 Mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek...............................  1613 Pierwotne mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Ilona Dziemianko..................................................  1613 Wtórne mezangialne kłębuszkowe zapalenie nerek Zbigniew Hruby.......................................................................  1615 Błoniastorozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek (mezangialno­‑włośniczkowe kłębuszkowe zapalenie nerek)........  1615 Pierwotne błoniastorozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Ilona Dziemianko..................................................  1615 Wtórne błoniastorozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek Zbigniew Hruby.......................................................................  1616 Submikroskopowe kłębuszkowe zapalenie nerek.......................  1617 Pierwotne submikroskopowe kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak...........................................  1617 Wtórne submikroskopowe kłębuszkowe zapalenie nerek Zbigniew Hruby.......................................................................  1618 Ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych.....  1619 Pierwotne ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych  Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak........................  1619 Wtórne ogniskowe segmentowe stwardnienie kłębuszków nerkowych  Zbigniew Hruby...................................................  1621 Błoniaste kłębuszkowe zapalenie nerek...................................  1621 Pierwotne błoniaste kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak..........................................  1621 Wtórne błoniaste kłębuszkowe zapalenie nerek  Zbigniew Hruby.....  1623 Włókienkowe i immunotaktoidalne kłębuszkowe zapalenie nerek Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak..........................................  1624 Glomerulopatie wtórne.........................................................  1624 Nefropatia toczniowa  Zbigniew Hruby....................................  1624 Nefropatia cukrzycowa  Edward Franek, Franciszek Kokot.............  1627 Amyloidoza (skrobiawica) nerek  Zbigniew Hruby......................  1630 Choroba złogów immunoglobulin monoklonalnych Zbigniew Hruby......................................................................  1631 Glomerulopatia lipoproteinowa Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak..........................................  1632 Nefropatie związane z zakażeniem HIV  Robert Drabczyk...........  1632 Glomerulopatie wrodzone.....................................................  1633 Zespół Alporta  Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak..................  1633 Nefropatia cienkich błon podstawnych Marian Klinger, Robert Drabczyk..................................................  1634 Choroba Fabry’ego  Marian Klinger, Robert Drabczyk...................  1634 Wrodzone zespoły nerczycowe Marian Klinger, Krzysztof Kazimierczak................................................  ☚bih Zespół nerczycowy  Marian Klinger, Sławomir C. Zmonarski............  1635

F.

Śródmiąższowe zapalenie nerek

1.3. 1.3.1. 1.3.2. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. 1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.9. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4.

Stanisław Czekalski, Krzysztof Pawlaczyk, Robert Drabczyk ..................  1639 Ostre śródmiąższowe (cewkowo­‑śródmiąższowe) zapalenie nerek....................................................................  1640 Przewlekłe śródmiąższowe (cewkowo­‑śródmiąższowe) zapalenie nerek....................................................................  1642

C.

Ostre uszkodzenie nerek

Michał Myśliwiec, Robert Drabczyk...............................................  1586

1.

D.

Przewlekła choroba nerek  Michał Myśliwiec..................  1595

2.

E. 1. 1.1.

Choroby kłębuszków nerkowych...............................  1607 Kłębuszkowe zapalenie nerek................................................  1607 Klasyfikacja i ogólna charakterystyka kłębuszkowych zapaleń nerek  Marian Klinger, Robert Drabczyk..........................  1607

G. Tubulopatie  Jan Zawadzki................................................  1645 1. Glukozuria nerkowa..............................................................  1645 2. Nerkowa kwasica cewkowa...................................................  1646

XXVI

Spis treści 2.1. Kwasica cewkowa bliższa......................................................  1646 2.2. Kwasice cewkowe dalsze.......................................................  1647 2.3. Nerkowa kwasica cewkowa typu 4.........................................  1648 3. Cystynuria...........................................................................  1649 4. Rodzinna krzywica hipofosfatemiczna.....................................  1650 5. Zespół Gitelmana.................................................................. 1651 6. Zespół Barttera....................................................................  1652 7. Moczówka prosta nerkowa....................................................  1653 8. Zespół Fanconiego...............................................................  1654 H.

Kamica nerkowa

Władysław Sułowicz, Tomasz Stompór, Robert Drabczyk.....................  1655

I.

Nefropatia zaporowa  Władysław Sułowicz, Maciej Drożdż.....  1663

J.

Zakażenia układu moczowego

Jan Duława, Robert Drabczyk......................................................  1666

K. Torbiele nerek  Michał Nowicki.........................................  1677 1. Torbiele proste nerek............................................................  1677 2. Nabyta torbielowatość nerek.................................................  1678 3. Zwyrodnienie wielotorbielowate nerek....................................  1678 4. Nefronoftyza.......................................................................  1680 5. Gąbczastość rdzenia nerek....................................................  1681 6. Wielotorbielowata dysplazja nerek.........................................  1681 L.

Nowotwory układu moczowego

1. 1.1. 1.2. 2. 3.

Guzy nerki.................................................................................... ☚bk4 Rak nerkowokomórkowy.............................................................. ☚bk5 Rak miedniczki nerkowej i moczowodu....................................... ☚ama Rak pęcherza moczowego............................................................ ☚bk6 Rak cewki moczowej..................................................................... ☚cbt

M.

Wady wrodzone układu moczowego

1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. N. 1. 2.

Andrzej Książek, Wojciech Załuska............................................................. ☚bhn

Rafał Chrzan, Jacek A. Pietrzyk..................................................................... ☚blz Wady wrodzone nerek................................................................. ☚ame Wady wrodzone dróg moczowych.................................................  ☚bij Wady moczowodów...................................................................... ☚bik Wady pęcherza moczowego......................................................... ☚amf Wady cewki moczowej.................................................................  ☚bj2 Odpływ pęcherzowo-moczowodowy............................................ ☚ble

Układ krążenia w chorobach nerek...........................  1682 Choroby serca u osób z upośledzoną czynnością nerek Jacek Imiela, Krzysztof J. Filipiak..................................................  1682 Nadciśnienie tętnicze w chorobach nerek Andrzej Więcek, Jerzy Chudek.....................................................  1685

O. Nerki a ciąża  Tomasz Stompór, Władysław Sułowicz................  1689 1. Fizjologia............................................................................  1689 2. Zakażenia układu moczowego podczas ciąży...........................  1689 3. Ostre uszkodzenie nerek związane z ciążą i porodem................  1690 3.1. Ostra martwica kory nerek....................................................  1690 4. Ciąża u chorej z przewlekłą chorobą nerek..............................  1690 4.1. Ciąża w okresie przeddializacyjnym........................................  1690 4.2. Ciąża podczas leczenia dializami............................................  1691 4.3. Ciąża po przeszczepieniu nerki..................................................... ☚bpk 5. Nadciśnienie tętnicze a ciąża.................................................  1691 5.1. Stan przedrzucawkowy.........................................................  1691 5.2. Rzucawka...........................................................................  1693 P. Leczenie nerkozastępcze.............................................  1694 1. Hemodializoterapia  Przemysław Rutkowski, Bolesław Rutkowski......  1694

2. 3.

Dializa otrzewnowa  Zofia Wańkowicz.....................................  1696 Przeszczepianie nerki  Magdalena Durlik..................................  1700

R.

Leczenie żywieniowe w chorobach nerek

S.

Zasady stosowania leków u osób z chorobami nerek Bolesław Rutkowski, Andrzej Chamienia, Bogdan Biedunkiewicz.............  ☚amg

VI

Edward Franek, Michał Nowicki.................................................... 1705

Choroby układu krwiotwórczego

A. Fizjologia.........................................................................  1711 1. Hematopoeza  Wiesław W. Jędrzejczak......................................  1711 2. Krzepnięcie krwi i fibrynoliza  Jerzy Windyga, Krystyna Zawilska†......  1715 B. 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3.

Objawy podmiotowe i przedmiotowe

Andrzej Hellmann....................................................................  1722 Objawy podmiotowe............................................................  1722 Objawy przedmiotowe..........................................................  1722 Powiększenie węzłów chłonnych............................................  1722 Powiększenie śledziony.........................................................  1723 Objawy przedmiotowe skaz krwotocznych................................ 1724

Badania laboratoryjne i morfologiczne....................  1725 Badanie morfologiczne krwi Janusz Kabata, Bogdan Ochrem, Andrzej Hellmann...........................  1725 1.1. Erytrocyty............................................................................ 1726 1.1.1. Hemoglobina........................................................................ 1726 1.1.2. Liczba erytrocytów i hematokryt............................................. 1726 1.1.3. Wskaźniki erytrocytowe......................................................... 1726 1.1.4. Retikulocyty........................................................................  1728 1.1.5. Erytroblasty.........................................................................  1728 1.1.6. Erytrogram..........................................................................  1728 1.2. Leukocyty............................................................................  1730 1.3. Płytki krwi............................................................................ 1732 2. Badania w niedokrwistościach Maria Podolak‑Dawidziak, Bogdan Solnica...................................... 1732 2.1. Badania przemian hemoglobiny.............................................. 1732 2.1.1. Haptoglobina i hemopeksyna................................................. 1732 2.1.2. Wolna hemoglobina.............................................................. 1733 2.1.3. Methemoglobina.................................................................. 1733 2.1.4. Hemosyderyna w moczu........................................................ 1733 2.1.5. Bilirubina............................................................................. 1733 2.1.6. Frakcje hemoglobiny.............................................................  1734 2.2. Ocena jakości erytrocytów....................................................  1734 2.2.1. Oporność osmotyczna erytrocytów.........................................  1734 2.2.2. Badanie hemolizy w zakwaszonym glicerolu............................  1734 2.2.3. Badanie kriohemolizy...........................................................  1734 2.2.4. Test wiązania 5’-maleimidu eozyny (test EMA).........................  1734 2.2.5. Enzymy wewnątrzkrwinkowe.................................................. 1735 2.2.6. Czas przeżycia erytrocytów.........................................................  ☚b33 2.3. Ocena gospodarki żelazowej................................................... 1735 2.3.1. Żelazo w surowicy................................................................. 1735 2.3.2. Wysycenie transferyny żelazem..............................................  1736 2.3.3. Całkowita zdolność wiązania żelaza.......................................  1736 2.3.4. Rozpuszczalny receptor dla transferyny...................................  1736 2.3.5. Ferrytyna............................................................................. 1737 2.3.6. Hepcydyna‑25....................................................................... 1737 2.3.7. Protoporfiryna cynkowa................................................................ ☚ast 2.3.8. Próba doustnego obciążenia żelazem..........................................  ☚asv C. 1.

XXVII

Spis treści 2.4. Inne czynniki wpływające na erytropoezę................................  1738 2.4.1. Erytropoetyna......................................................................  1738 2.4.2. Kwas foliowy.......................................................................  1738 2.4.3. Witamina B12.......................................................................  1738 2.4.4. Kwas metylomalonowy.........................................................  1738 2.5. Przeciwciała przeciwko erytrocytom (test Coombsa).................  1739 3. Badania leukocytów  Bogdan Solnica, Tomasz Sacha....................  1739 3.1. Badania chemotaksji............................................................  1739 3.2. Badania fagocytozy..............................................................  1739 3.3. Aktywność fosfatazy zasadowej granulocytów............................ ☚aao 3.4. Aktywność mieloperoksydazy .................................................... ☚bw4 3.5. Aktywność esteraz leukocytów................................................... ☚bw5 3.6. Zawartość ciał tłuszczowych barwionych sudanem czarnym B w granulocytach........................................................................... ☚aap 3.7. Zawartość substancji PAS-dodatnich...........................................  ☚azb 4. Immunoglobuliny  Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†......... 1740 4.1. Elektroforeza białek surowicy i moczu......................................  1741 4.2. Immunofiksacja....................................................................  1742 4.3. Stężenie immunoglobulin.......................................................  1743 4.4. Łańcuchy lekkie immunoglobulin............................................. 1744 5. Badania krzepnięcia krwi i fibrynolizy Bogdan Solnica, Anetta Undas..................................................... 1744 5.1. Badania przesiewowe krzepnięcia krwi.................................... 1744 5.1.1. Czas częściowej tromboplastyny po aktywacji  Bogdan Solnica..... 1744 5.1.2. Czas protrombinowy  Bogdan Solnica.......................................  1745 5.1.3. Czas trombinowy  Bogdan Solnica........................................... 1746 5.1.4. Fibrynogen  Bogdan Solnica, Anetta Undas................................. 1746 5.1.5. Czas okluzji PFA  Bogdan Solnica, Anetta Undas...........................  1747 5.1.6. Testy korekcji czasu krzepnięcia  Bogdan Solnica.......................  1747 5.2. Badania specjalistyczne krzepnięcia krwi.................................  1747 5.2.1. Czynnik von Willebranda  Bogdan Solnica, Anetta Undas..............  1747 5.2.2. Czynniki krzepnięcia  Bogdan Solnica, Anetta Undas..................... 1748 5.2.3. Badania czynności płytek krwi  Bogdan Solnica, Anetta Undas....... 1748 5.2.4. Tromboelastografia i tromboelastometria  Anetta Undas............ 1749 5.3. Badania w zakrzepicach......................................................... 1749 5.3.1. Dimer D  Bogdan Solnica........................................................ 1749 5.3.2. Produkty degradacji fibryny i fibrynogenu  Bogdan Solnica, Anetta Undas.........................................................................  1750 5.3.3. Aktywność anty‑Xa  Bogdan Solnica.......................................  1750 5.3.4. Markery generacji trombiny  Bogdan Solnica, Anetta Undas...........  1751 5.3.5. Czas krzepnięcia po aktywacji  Bogdan Solnica.........................  1751 5.3.6. Ekarynowy czas krzepnięcia  Bogdan Solnica.............................  1751 5.4. Badania w trombofiliach........................................................ 1752 5.4.1. Antytrombina  Bogdan Solnica, Anetta Undas.............................. 1752 5.4.2. Białko C i białko S  Bogdan Solnica, Anetta Undas........................ 1752 5.4.3. Oporność na aktywowane białko C  Bogdan Solnica, Anetta Undas..................................................... 1753 6. Badanie cytologiczne i histologiczne szpiku Andrzej Hellmann, Wanda Knopińska‑Posłuszny................................ 1753 6.1. Biopsja szpiku....................................................................... 1753 6.2. Ocena mikroskopowa szpiku..................................................  1756 7. Badania immunofenotypu komórek hematopoezy Andrzej Hellmann, Krzysztof Lewandowski....................................... 1757 8. Badania genetyczne  Olga Haus.............................................  1760 8.1. Cytogenetyka klasyczna........................................................  1760 8.2. Cytogenetyka molekularna....................................................  1760 8.3. Łańcuchowa reakcja polimerazy..............................................  1761 8.4. Inne metody badań genetycznych...........................................  1761 8.5. Zastosowanie badań genetycznych w chorobach układu krwiotwórczego.................................................................... 1762

XXVIII

D. Niedokrwistości  Maria Podolak‑Dawidziak.........................  1764 1. Niedokrwistość pokrwotoczna...............................................  1764 2. Niedokrwistość z niedoboru żelaza.......................................... 1765 3. Niedokrwistość syderoblastyczna...........................................  1768 4. Niedokrwistość chorób przewlekłych....................................... 1769 5. Niedokrwistość megaloblastyczna........................................... 1771 5.1. Niedokrwistość z niedoboru witaminy B12................................. 1771 5.2. Niedokrwistość z niedoboru kwasu foliowego.......................... 1774 6. Niedokrwistości hemolityczne................................................. 1775 6.1. Niedokrwistości hemolityczne wrodzone.................................. 1776 6.1.1. Sferocytoza wrodzona............................................................ 1776 6.1.2. Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej.......................  ☚azl 6.1.3. Niedobór kinazy pirogronianowej...............................................  ☚azm 6.1.4. Methemoglobinemia............................................................  1778 6.1.5. Talasemie (niedokrwistości tarczowatokrwinkowe)...................... ☚aa3 6.1.5.1. Talasemia beta.............................................................................. ☚afz 6.1.5.2. Talasemia alfa..............................................................................  ☚a5t 6.1.6. Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa.......................................  ☚b67 6.2. Niedokrwistości hemolityczne nabyte.....................................  1779 6.2.1. Niedokrwistość hemolityczna autoimmunologiczna..................  1779 6.2.2. Niedokrwistość hemolityczna z aloimmunizacji........................  1782 6.2.3. Niedokrwistość hemolityczna mikroangiopatyczna...................  1782 6.2.4. Nocna napadowa hemoglobinuria..........................................  1782 7. Niedokrwistość aplastyczna..................................................  1784 E. 1. 2.

Białaczki ostre  Jerzy Hołowiecki.......................................  1788 Ostre białaczki szpikowe.......................................................  1788 Ostre białaczki/chłoniaki limfoblastyczne................................  1805

F.

Nowotwory mieloproliferacyjne i mielodysplastyczne...................................................... 1814 1. Klasyfikacja  Andrzej Hellmann................................................ 1814 2. Przewlekła białaczka szpikowa  Andrzej Hellmann, Witold Prejzner..... 1815 3. Czerwienica prawdziwa  Irena Frydecka...................................  1820 4. Nadpłytkowość samoistna  Irena Frydecka...............................  1824 5. Pierwotne włóknienie szpiku (mielofibroza pierwotna) Irena Frydecka........................................................................  1828 6. Zespoły hipereozynofilowe  Andrzej Hellmann, Witold Prejzner......  1832 7. Mastocytoza  Andrzej Hellmann, Andrzej Mital............................  1836 8. Przewlekła białaczka neutrofilowa  Andrzej Hellmann.................. ☚aa7 9. Przewlekła białaczka mielomonocytowa Andrzej Hellmann, Andrzej Mital........................................................ ☚bz7 10. Atypowa przewlekła białaczka szpikowa  Andrzej Hellmann........  ☚azp 11. Zespoły mielodysplastyczne  Jadwiga Dwilewicz‑Trojaczek...........  1840 G. Nowotwory limfoproliferacyjne.................................  1847 1. Klasyfikacja  Krzysztof Warzocha.............................................  1847 2. Białaczki z dojrzałych limfocytów...........................................  1849 2.1. Przewlekła białaczka limfocytowa / chłoniak z małych limfocytów Tadeusz Robak.......................................................................  1849 2.2. Białaczka włochatokomórkowa  Tadeusz Robak........................  1857 2.3. Białaczka prolimfocytowa  Tadeusz Robak...............................  1860 2.4. Białaczka z dużych ziarnistych limfocytów  Tadeusz Robak.........  1861 2.5. Białaczka/chłoniak T‑komórkowy dorosłych  Krzysztof Warzocha....  1862 3. Chłoniaki nie‑Hodgkina  Krzysztof Warzocha.............................  1862 3.1. Chłoniak grudkowy...............................................................  1871 3.2. Chłoniaki strefy brzeżnej.......................................................  1873 3.3. Chłoniak z komórek płaszcza.................................................. 1874 3.4. Chłoniak rozlany z dużych komórek B i jego warianty................  1876 3.4.1. Chłoniak z komórek B o wysokim stopniu złośliwości................  1879 3.4.2. Chłoniak pierwotny śródpiersia z dużych komórek B.................  1879

Spis treści 3.5. 3.6. 3.6.1. 3.7. 4. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6.

Chłoniak Burkitta.................................................................  1880 Chłoniaki z obwodowych komórek T i NK (węzłowe i pozawęzłowe)......................................................  1881 Pozawęzłowy chłoniak NK/T-komórkowy typu nosowego............  ☚asa Pierwotne chłoniaki skóry z komórek T....................................  1883 Chłoniak Hodgkina  Janusz Meder..........................................  1883 Gammapatie monoklonalne Krzysztof Giannopoulos, Anna Dmoszyńska†....................................  1890 Gammapatia monoklonalna o nieokreślonym znaczeniu............  1891 Szpiczak plazmocytowy.........................................................  1893 Guz plazmocytowy odosobniony............................................  1899 Amyloidoza (skrobiawica) łańcuchów lekkich immunoglobulin.....  1901 Zespół POEMS (szpiczak osteosklerotyczny).............................  1904 Chłoniak limfoplazmocytowy / makroglobulinemia Waldenströma.....................................................................  1904 Choroby łańcuchów ciężkich..................................................  1907

2.

Histiocytozy zapalne i nowotworowe.......................  1909 Limfohistiocytoza hemofagocytowa Wiesław W. Jędrzejczak, Rafał Machowicz, Bogdan Ochrem.................  1909 Histiocytoza z komórek Langerhansa  Dariusz Wołowiec.............  1911

I.

Niedobory odporności

J. 1.

Zaburzenia hemostazy.................................................  1923 Skazy krwotoczne płytkowe Jerzy Windyga, Wojciech Młynarski, Krystyna Zawilska†.......................  1923 Nabyte małopłytkowości uwarunkowane zmniejszonym wytwarzaniem płytek krwi..................................................... 1924 Małopłytkowość immunologiczna..........................................  1925 Immunologiczna małopłytkowość polekowa............................. 1931 Małopłytkowość w przebiegu sepsy......................................... 1931 Małopłytkowość ciążowa....................................................... 1931 Małopłytkowość poprzetoczeniowa........................................  1932 Małopłytkowości związane z sekwestracją płytek krwi (hipersplenizmem)................................................................  1932 Małopłytkowości z rozcieńczenia............................................  1932 Mikroangiopatie zakrzepowe.................................................  1932 Zakrzepowa plamica małopłytkowa........................................  1933 Zespół Upshawa i Schulmana.................................................  1934 Zespół hemolityczno­‑mocznicowy..........................................  1935 Atypowy zespół hemolityczno­‑mocznicowy (mikroangiopatia zakrzepowa zależna od dopełniacza)......................................  1936 Małopłytkowości wrodzone spowodowane zmniejszonym wytwarzaniem płytek krwi....................................................  1937 Wrodzone zaburzenia czynności płytek krwi (trombocytopatie wrodzone)...........................................................................  1938 Zespół Bernarda i Souliera.....................................................  1938 Trombastenia Glanzmanna....................................................  1939 Płytkowy typ choroby von Willebranda (rzekoma choroba von Willebranda)..................................................................  1939 Defekty aktywności prokoagulacyjnej płytek...........................  1940 Zaburzenia ziarnistości płytkowych........................................  1940 Defekty struktury lub cytoszkieletu białek płytkowych..............  1941 Defekty (wrodzone warianty) receptorów dla rozpuszczalnych agonistów płytkowych i dla szlaków sygnałowych....................  1941 Nabyte zaburzenia czynności płytek krwi................................  1941 Polekowe zaburzenia czynności płytek....................................  1941 Zaburzenia płytek krwi w przebiegu chorób.............................  1942 Skazy krwotoczne naczyniowe  Jerzy Windyga, Krystyna Zawilska†....  1942 Skazy krwotoczne osoczowe  Jerzy Windyga.............................  1944

H. 1.

1.1. 1.2. 1.2.1. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.8.4. 1.9. 1.10. 1.10.1. 1.10.2. 1.10.3. 1.10.4. 1.10.5. 1.10.6. 1.10.7. 1.11. 1.11.1. 1.11.2. 2. 3.

Jacek Roliński, Tomasz Sacha, Maciej Siedlar.................................... 1914

3.1. 3.1.1. 3.1.2. 3.1.3. 3.1.4. 3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 4.

Skazy krwotoczne osoczowe wrodzone...................................  1944 Hemofilia A.........................................................................  1944 Hemofilia B.........................................................................  1948 Choroba von Willebranda......................................................  1949 Wrodzone niedobory innych czynników krzepnięcia................... 1951 Skazy krwotoczne osoczowe nabyte........................................ 1951 Zaburzenia krzepnięcia wywołane niedoborem witaminy K.......  1952 Zaburzenia krzepnięcia w chorobach wątroby..........................  1952 Rozsiane krzepnięcie wewnątrznaczyniowe.............................  1953 Nabyta hemofilia A...............................................................  1956 Stany nadkrzepliwości  Anetta Undas......................................  1960

Transfuzjologia kliniczna i hemafereza lecznicza.....  1964 Grupy krwi  Bogumiła Michalewska..........................................  1964 Stosowanie krwi, jej składników i produktów krwiopochodnych – zasady ogólne  Magdalena Łętowska, Aleksandra Rosiek................  1968 3. Stosowanie krwi, jej składników i produktów krwiopochodnych – zasady szczegółowe  Magdalena Łętowska, Aleksandra Rosiek.......  1973 3.1. Krew pełna konserwowana...................................................  1973 3.2. Koncentrat krwinek czerwonych.............................................  1973 3.2.1. Ubogoleukocytarny koncentrat krwinek czerwonych.................. 1974 3.2.2. Przemywany koncentrat krwinek czerwonych............................ 1974 3.3. Koncentrat krwinek płytkowych.............................................  1975 3.3.1. Koncentrat krwinek płytkowych otrzymany metodą manualną......  1975 3.3.2. Koncentrat krwinek płytkowych otrzymany metodą automatycznej aferezy........................................................... 1976 3.3.3. Ubogoleukocytarny koncentrat krwinek płytkowych.................. 1976 3.3.4. Przemywany koncentrat krwinek płytkowych (PKKP).................  1977 3.3.5. Rekonstytuowany koncentrat krwinek płytkowych (RKKP).........  1977 3.3.6. Oporność na przetaczanie koncentratów krwinek płytkowych.....  1977 3.4. Koncentrat granulocytarny....................................................  1977 3.5. Napromieniowane składniki krwi...........................................  1978 3.6. Osocze świeżo mrożone........................................................  1978 3.7. Krioprecypitat......................................................................  1979 3.8. Albumina............................................................................  1979 3.9. Immunoglobuliny.................................................................  1980 3.10. Szczególne sytuacje kliniczne.................................................  1980 4. Hemafereza lecznicza  Andrzej Hellmann, Maria Bieniaszewska......  1981 K. 1. 2.

L.

VII

A.

Przeszczepianie komórek krwiotwórczych

Jan Maciej Zaucha, Andrzej Hellmann............................................  1984

Choroby reumatyczne Podział chorób reumatycznych

Irena Zimmermann‑Górska.........................................................  1997

B. Objawy podmiotowe i przedmiotowe.......................  1998 1. Objawy podmiotowe  Irena Zimmermann‑Górska........................  1998 1.1. Ból.....................................................................................  1998 1.2. Sztywność...........................................................................  1998 2. Badanie przedmiotowe układu ruchu  Irena Zimmermann-Górska, Grzegorz Goncerz....................................................................  1998 2.1. Badanie stawów..................................................................  1998 2.1.1. Stawy kręgosłupa.................................................................  1998 2.1.2. Stawy krzyżowo­‑biodrowe.....................................................  1999 2.1.3. Stawy kończyn.....................................................................  2000 2.1.4. Stawy skroniowo­‑żuchwowe..................................................  2003 2.2. Badanie mięśni....................................................................  2003 2.3. Badanie ścięgien i tkanek okołostawowych.............................  2003

XXIX

Spis treści Badania diagnostyczne................................................  2004 Badania laboratoryjne  Beata Nowak, Piotr Wiland.....................  2004 Szybkość opadania krwinek czerwonych (odczyn Biernackiego – OB)...................................................  2004 1.2. Białko C‑reaktywne...............................................................  2005 1.3. Czynnik reumatoidalny..........................................................  2006 1.4. Przeciwciała przeciwko cytrulinowanym peptydom...................  2006 1.5. Przeciwciała przeciwjądrowe.................................................  2007 1.6. Przeciwciała antyfosfolipidowe..............................................  2010 1.7. Przeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów....................... 2011 1.8. Krioglobuliny........................................................................ 2012 1.9. Składowe dopełniacza........................................................... 2012 1.10. Kompleksy immunologiczne................................................... 2013 1.11. Markery obrotu kostnego....................................................... 2013 1.11.1. Markery kościotworzenia....................................................... 2013 1.11.2. Markery resorpcji kostnej....................................................... 2013 2. Badania obrazowe Anna Ciechomska, Jadwiga Staniszewska‑Varga, Małgorzata Serafin‑Król.....  2014 2.1. Radiogramy.........................................................................  2014 2.2. Tomografia komputerowa......................................................  2020 2.3. Rezonans magnetyczny.........................................................  2020 2.4. Scyntygrafia........................................................................  2021 2.5. Ultrasonografia....................................................................  2021 3. Artroskopia  Władysław Manikowski, Leszek Romanowski...............  2024 4. Badanie płynu stawowego  Irena Zimmermann‑Górska................  2025 5. Densytometria kości  Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz..............  2027 5.1. Dwuwiązkowa absorpcjometria rentgenowska.........................  2027 5.2. Ilościowa tomografia komputerowa i metoda ultradźwiękowa..... 2029 6. Badania neurofizjologiczne  Juliusz Huber.................................... ☚ba5 6.1. Badanie elektromiograficzne........................................................  ☚abr 6.2. Badanie elektroneurograficzne...................................................  ☚ba6 C. 1. 1.1.

D. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 10.1. 10.1.1. 10.1.2. 10.2. 10.2.1. 10.2.2. 10.3. 10.3.1. 10.3.2. 10.4. 10.4.1. 10.5.

XXX

Choroby układowe tkanki łącznej..............................  2030 Reumatoidalne zapalenie stawów  Anna Filipowicz‑Sosnowska.....  2030 Choroba Stilla u dorosłych  Irena Zimmermann‑Górska................  2045 Toczeń rumieniowaty układowy  Jacek Musiał..........................  2047 Toczeń polekowy  Jacek Musiał..............................................  2055 Zespół antyfosfolipidowy Irena Zimmermann‑Górska, Jacek Musiał, Jana Skrzypczak...................  2056 Twardzina układowa  Stanisław Sierakowski, Matylda Sierakowska.....  2060 Eozynofilowe zapalenie powięzi Stanisław Sierakowski, Matylda Sierakowska...................................  2069 Zapalenie wielomięśniowe i skórno­‑mięśniowe Paweł Mielnik, Hanna Chwalińska‑Sadowska†..................................  2071 Mieszana choroba tkanki łącznej i zespoły nakładania Marzena Olesińska, Hanna Chwalińska‑Sadowska†............................  2076 Zapalenia naczyń  Jacek Musiał, Jan Sznajd, Andrzej Szczeklik†........  2080 Zapalenie średnich naczyń....................................................  2081 Guzkowe zapalenie tętnic......................................................  2081 Choroba Kawasakiego..........................................................  2083 Zapalenie małych naczyń......................................................  2083 Zapalenie naczyń związane z ANCA........................................  2083 Zapalenie małych naczyń związane z kompleksami immunologicznymi...............................................................  2090 Zapalenie różnych naczyń......................................................  2094 Zapalenie naczyń w chorobie Behçeta.....................................  2094 Zapalenie naczyń w zespole Cogana.......................................  2096 Zapalenie naczyń jednego narządu.........................................  2096 Leukocytoklastyczne zapalenie naczyń skóry...........................  2096 Zapalenia naczyń w chorobie układowej.................................  2097

10.6.

Zapalenie naczyń o prawdopodobnej etiologii.........................  2097

10.6.1. Zapalenie naczyń związane z zakażeniem................................  2098 10.6.2. Zapalenie naczyń związane z lekami.......................................  2098 10.6.3. Zapalenie naczyń związane z nowotworem.............................  2098 11.

Polimialgia reumatyczna  Irena Zimmermann‑Górska...................  2098

12.

Zespół Sjögrena  Irena Zimmermann‑Górska...............................  2100

E.

Zapalenia stawów z zajęciem stawów kręgosłupa....  2104

1.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

2.

Łuszczycowe zapalenie stawów

3.

Reaktywne zapalenie stawów  Brygida Kwiatkowska...................  2117

4.

Zapalenia stawów w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit Piotr Wiland, Jacek Szechiński...................................................... 2120

F.

Choroba zwyrodnieniowa stawów

G.

Infekcyjne (septyczne) zapalenie stawów

H.

Choroby związane z obecnością kryształów

1.

Dna moczanowa................................................................... 2135

2. 3.

Irena Zimmermann‑Górska.........................................................  2104 Eugeniusz Józef Kucharz, Jacek Szechiński........................................  2111

Irena Zimmermann‑Górska, Leszek Szczepański†................................ 2123 Mariusz Korkosz....................................................................... 2132 Irena Zimmermann‑Górska.......................................................... 2135

Choroby wywoływane przez kryształy pirofosforanu wapnia....... 2141

Zapalenia stawów wywoływane przez apatyty.......................... 2143

4.

Inne odczyny zapalne w stawach wywołane przez kryształy....... 2143

I.

Choroby metaboliczne kości.......................................  2144

1. Osteoporoza  Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz........................  2144

2. Osteomalacja  Piotr Głuszko, Witold Tłustochowicz.......................  2150 3.

Choroba Pageta  Mariusz Korkosz............................................  2151

J.

Reumatyzm tkanek miękkich...................................... 2155

1. Tendinopatie

Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz............ 2155

1.1.

Tendinopatie kończyny górnej................................................. 2155

1.2.

Tendinopatie kończyny dolnej................................................  2156

2.

Zapalenia kaletek maziowych

Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz...........  2156

3. Fibromialgia

Włodzimierz Samborski, Przemysław Keczmer, Grzegorz Goncerz...........  2156

4.

Zespoły bólowe kręgosłupa  Andrzej Maciejczak, Grzegorz Goncerz.....  2158

K.

Zaburzenia nerwowo‑naczyniowe

1.

Neuropatie uciskowe nerwów obwodowych............................  2163

1.1. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 2.

Eugeniusz Józef Kucharz, Grzegorz Goncerz.....................................  2163

Zespół otworu górnego klatki piersiowej.................................  2164

Neuropatie uciskowe nerwu pośrodkowego.............................  2164 Zespół mięśnia nawrotnego obłego........................................  2164 Zespół cieśni nadgarstka.......................................................  2165 Zespół nerwu międzykostnego przedniego..............................  2165 Neuropatie uciskowe nerwu łokciowego.................................  2165 Zespół kanału łokciowego.....................................................  2165

Zespół kanału nadgarstka nerwu łokciowego...........................  2166 Zespół nerwu skórnego przedniego........................................  2166 Meralgia z parestezjami........................................................  2166 Zespół kanału stępu.............................................................  2166

Metatarsalgia Mortona.........................................................  2166 Inne rzadkie zespoły uciskowe...............................................  2167 Zespół wieloobjawowego bólu miejscowego...........................  2167

Spis treści L.

Choroby tkanki łącznej uwarunkowane genetycznie.....................................................................  2171 Zespoły Ehlersa i Danlosa  Irena Zimmermann‑Górska, Grzegorz Goncerz...................................  2171 Dysplazje kostno­‑stawowe  Mariusz Korkosz.............................. 2173

1. 2.

Nowotwory tkanek miękkich i kości  ............................  ☚cf5 Nowotwory tkanek miękkich  Wojciech M. Wysocki, Piotr Rutkowski, Joanna Wysocka, Andrzej Komorowski...............................................  ☚asm Mięsaki kości  Piotr Rutkowski......................................................  ☚asn

M. 1. 2.

3. 4. 5. 6. 7.

Inne choroby układu ruchu.......................................... 2176 Zmiany w układzie ruchu związane z zaburzeniami hormonalnymi Eugeniusz Józef Kucharz.............................................................  2176 Zmiany w układzie ruchu związane z cukrzycą........................... 2176 Zmiany w układzie ruchu związane z chorobami tarczycy............ 2177 Zmiany w przebiegu tyreotoksykozy......................................... 2178 Zmiany w przebiegu niedoczynności tarczycy............................ 2178 Zmiany w układzie ruchu towarzyszące zaburzeniom wydzielania glikokortykosteroidów..............................................................  2179 Zmiany w przebiegu zespołu Cushinga..................................... 2179 Zmiany w przebiegu niedoczynności kory nadnerczy.................. 2179 Zaburzenia układu krwiotwórczego w chorobach reumatycznych Maria Podolak‑Dawidziak........................................................... 2179 Martwica jałowa kości  Mariusz Korkosz................................... 2181 Osteoartropatia przerostowa  Irena Zimmermann‑Górska............  2183 Amyloidoza (skrobiawica)  Anna Filipowicz‑Sosnowska................  2185 Rumień guzowaty  Irena Zimmermann‑Górska............................  2187 Zapalenie tkanki tłuszczowej  Irena Zimmermann‑Górska.............  2189

O.

Kinezyterapia w chorobach układu ruchu

1. 2.

Metody i techniki kinezyterapii..............................................  2190 Usprawnianie w różnych okresach choroby............................... 2191

N. 1. 1.1. 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.3. 1.3.1. 1.3.2. 2.

VIII

A. 1. 2. 3. 4.

Barbara Krzyśko......................................................................  2190

Choroby alergiczne Patofizjologia i klasyfikacja chorób alergicznych

Marek L. Kowalski...................................................................  2195 Rodzaje nadwrażliwości........................................................  2195 Alergia atopowa..................................................................  2196 Alergie IgE‑zależne nieatopowe.............................................  2199 Nazewnictwo chorób z nadwrażliwości...................................  2199

B. Badania diagnostyczne  Jerzy Kruszewski........................  2201 1. Badania laboratoryjne..........................................................  2201 1.1. Immunoglobuliny klasy E (IgE)...............................................  2201 1.2. Eozynofile we krwi obwodowej i wydzielinach.........................  2202 1.3. Tryptaza..............................................................................  2203 1.4. Histamina, metylohistamina i diaminooksydaza.......................  2203 1.5. Test aktywacji bazofilów.......................................................  2204 1.6. Inhibitor składowej C1 układu dopełniacza..............................  2204 1.7. Kompleksy immunologiczne..................................................  2204 2. Testy skórne........................................................................  2205 2.1. Testy skórne punktowe i śródskórne.......................................  2205 2.2. Testy płatkowe.....................................................................  2207 3. Próby prowokacyjne.............................................................  2208 3.1. Próba prowokacyjna donosowa.............................................  2208 3.2. Próby prowokacyjne z lekami.................................................  2209 3.2.1. Próba prowokacyjna z kwasem acetylosalicylowym..................  2210 3.3. Próba dospojówkowa............................................................ 2211 3.4. Próba z żywym owadem......................................................... 2211

4.

Badanie cytologiczne wymazu z nosa...................................... 2211

C.

Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny  Jerzy Kruszewski....  2212

D.

Nadwrażliwość na leki  Joanna S. Makowska, Aleksandra Wardzyńska, Marek L. Kowalski, Barbara Bieńkiewicz..........  2219

E.

Choroba posurowicza  Barbara Rogala, Ewa Cichocka‑Jarosz....  2228

F.

Alergiczny nieżyt nosa

G. 1. 2. 3.

Alergiczne choroby oczu  Ewa Bogacka, Anna Groblewska...... ☚cei Alergiczne zapalenie spojówek...................................................  ☚bnb Inne choroby powierzchni oka z nadwrażliwości alergicznej........ ☚bnc Choroby powierzchni oka z nadwrażliwości niealergicznej.........  ☚bnd

H.

Alergiczne choroby skóry

Monika Świerczyńska‑Krępa, Barbara Rogala, Jan Brożek....................  2230

Jacek Szepietowski, Wiesław Gliński†.............................................  2235

1. Pokrzywka..........................................................................  2235 2. Atopowe zapalenie skóry............................................................  ☚bgb 3. Kontaktowe zapalenie skóry......................................................... ☚awr 4. Skórne objawy alergii na leki.................................................  2242 I.

Obrzęk naczynioruchowy  Roman J. Nowicki..................  2245

J.

Alergie na jady owadów  Marek Jutel, Ewa Cichocka‑Jarosz...... 2252

K.

Zasady swoistej immunoterapii alergenowej

IX

A.

Barbara Rogala, Ewa Cichocka-Jarosz........................................................  ☚bge

Wybrane choroby układu nerwowego Objawy podmiotowe i przedmiotowe

Grażyna Zwolińska...................................................................  2259 1. Objawy podmiotowe............................................................  2259 1.1. Ból.....................................................................................  2259 1.2. Parestezje...........................................................................  2260 1.3. Zawroty głowy i zaburzenia równowagi..................................  2260 1.4. Zaburzenia czynności ruchowych...........................................  2261 1.5. Zaburzenia widzenia.............................................................  2262 1.6. Zaburzenia snu....................................................................  2262 2. Objawy przedmiotowe..........................................................  2262 2.1. Zaburzenia czucia powierzchniowego, głębokiego i wibracji......  2262 2.2. Zaburzenia czynności ruchowych...........................................  2263 2.3. Zaburzenia świadomości.......................................................  2265 2.4. Afazja, apraksja, agnozja i zaburzenia uwagi...........................  2265 2.5. Zaburzenia pamięci..............................................................  2267 2.6. Zaburzenia węchu i smaku....................................................  2267 2.7. Zaburzenia czynności narządu wzroku....................................  2268 2.8. Zaburzenia czynności zwieraczy.............................................  2270 3. Zespół zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego.............  2270

B. Bóle głowy  Jacek J. Rożniecki............................................  2273 1. Wstęp.................................................................................  2273 2. Migrena..............................................................................  2275 2.1. Migrena przewlekła..............................................................  2281 3. Niemigrenowe bóle głowy.....................................................  2281 3.1. Ból głowy typu napięciowego................................................  2281 3.2. Klasterowy ból głowy...........................................................  2282 3.3. Hemikranie napadowe..........................................................  2285 3.4. Krótkotrwałe napady jednostronnego bólu głowy przypominającego nerwoból z przekrwieniem spojówek i łzawieniem (SUNCT)...........................................................  2285

XXXI

Spis treści 3.5. 3.6. 3.7. 4.

Hemikrania ciągła................................................................  2285 Inne rzadkie samoistne bóle głowy.........................................  2285 Klasyczny nerwoból nerwu trójdzielnego.................................  2287 Ból głowy spowodowany nadużywaniem leków.......................  2288

C.

Udar mózgu  Anna Członkowska, Maciej Niewada...................  2289

D. Padaczka  Krystyna Niedzielska, Piotr Czapiński............................... ☚ack E. Otępienie  Maria Barcikowska.............................................  2299 1. Łagodne zaburzenia poznawcze.............................................  2299 2. Choroba Alzheimera.............................................................  2300 3. Otępienie naczyniopochodne i mieszane.................................  2304 4. Otępienie z ciałami Lewy’ego....................................................... ☚bdx 5. Zwyrodnienie czołowo-skroniowe................................................. ☚bej F. Choroby układu pozapiramidowego  Urszula Fiszer......  ☚gp5 1. Choroba Parkinsona......................................................................  ☚cjz 2. Postępujące porażenie nadjądrowe............................................... ☚bel 3. Zanik wieloukładowy...................................................................  ☚acm 4. Drżenie samoistne....................................................................... ☚bem 5. Choroba Huntingtona................................................................... ☚ben 6. Dystonia........................................................................................  ☚clx 7. Zespół niespokojnych nóg........................................................... ☚bgm 8. Zespół Tourette’a.......................................................................... ☚dwj G.

Stwardnienie rozsiane

Anna Członkowska, Dagmara Mirowska-Guzel..........................................  ☚beo

Choroby układu nerwowo‑mięśniowego.................  2306 Uszkodzenie komórki rogu przedniego  Grażyna Zwolińska..........  ☚bd4 Stwardnienie zanikowe boczne.................................................... ☚acn Rdzeniowy zanik mięśni...............................................................  ☚aco Uszkodzenie nerwu obwodowego (neuropatie) Grażyna Zwolińska...................................................................  2306 2.1. Ostra zapalna poliradikuloneuropatia demielinizacyjna (zespół Guillaina i Barrégo)....................................................  2306 2.2. Przewlekła zapalna poliradikuloneuropatia demielinizacyjna.....  2307 2.3. Neuropatie paranowotworowe..............................................  2308 2.4. Neuropatie spowodowane leczeniem przeciwnowotworowym lub naciekaniem nowotworu...............  2308 2.5. Dziedziczne neuropatie ruchowo­‑czuciowe..............................  2308 3. Choroby złącza nerwowo‑mięśniowego  Grażyna Zwolińska........  2308 3.1. Miastenia............................................................................  2308 3.2. Zespół miasteniczny Lamberta i Eatona.................................... 2311 3.3. Botulizm.............................................................................. 2311 4. Choroby mięśni (miopatie)...................................................... 2312 4.1. Dystrofie mięśniowe (miopatie dystroficzne)  Marek Bodzioch..... ☚a5e 4.2. Kanałopatie i zaburzenia transportu jonów  Marek Bodzioch.......  ☚a5f 4.3. Miopatie wrodzone  Marek Bodzioch............................................ ☚bas 4.4. Miopatie mitochondrialne  Marek Bodzioch..................................  ☚ass 4.5. Miopatie metaboliczne  Marek Bodzioch................................... 2312 4.6. Inne miopatie  Marek Bodzioch................................................ 2312 4.7. Rozpad mięśni szkieletowych (rabdomioliza)  Robert Drabczyk..... 2312 H. 1. 1.1. 1.2. 2.

I. Zakażenia ośrodkowego układu nerwowego..........  2314 1. Fizjologia  Witold Przyjałkowski...............................................  2314 1.1. Anatomia............................................................................  2314 1.2. Fizjologia płynu mózgowo­‑rdzeniowego..................................  2314 2. Badania diagnostyczne  Witold Przyjałkowski............................  2316 2.1. Objawy oponowe.................................................................  2316 2.2. Badanie płynu mózgowo­‑rdzeniowego..................................... 2317

XXXII

2.2.1. Nakłucie lędźwiowe.............................................................. 2317 2.2.2. Wyniki................................................................................  2320 2.3. Oznaczenie wewnątrzoponowej produkcji przeciwciał...............  2320 2.3.1. Ocena szczelności bariery krew–mózg....................................  2320 2.3.2. Ocena wewnątrzoponowej produkcji przeciwciał......................  2320 3. Ostre ropne zapalenie opon mózgowo­‑rdzeniowych Witold Przyjałkowski................................................................  2321 4. Bakteryjne nieropne zapalenia ośrodkowego układu nerwowego Witold Przyjałkowski................................................................  2327 4.1. Gruźlicze zapalenie opon mózgowo­‑rdzeniowych i mózgu.........  2327 5. Wirusowe zapalenia ośrodkowego układu nerwowego Witold Przyjałkowski................................................................  2329 6. Grzybice ośrodkowego układu nerwowego  Witold Przyjałkowski.....  2334 7. Ograniczone zakażenia mózgu  Witold Przyjałkowski..................  2336 7.1. Ropniak podtwardówkowy....................................................  2336 7.2. Ropień mózgu.............................................................................. ☚a4v 8. Zarażenia pasożytnicze ośrodkowego układu nerwowego Małgorzata Paul.............................................................................  ☚cm5 8.1. Neglerioza.................................................................................... ☚au5 8.2. Ziarniniakowe pełzakowe zapalenie mózgu................................. ☚au6 J. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 9.

X

Urazy czaszkowo-mózgowe  Zbigniew Czernicki................. ☚bat Podstawy patofizjologii urazu mózgu...........................................  ☚av2 Wstrząśnienie mózgu...................................................................  ☚acs Złamanie kości sklepienia czaszki.................................................  ☚bfa Złamanie podstawy czaszki..........................................................  ☚bfb Krwiak nadtwardówkowy.............................................................. ☚bfc Krwiak podtwardówkowy............................................................. ☚act Wodniak podtwardówkowy.........................................................  ☚av3 Uszkodzenie mózgu......................................................................  ☚bfg Pourazowe krwawienie podpajęczynówkowe..............................  ☚acu Stłuczenie mózgu, krwiak śródmózgowy......................................  ☚bfd Rana drążąca i postrzałowa.........................................................  ☚bfy Rozsiane uszkodzenie aksonów....................................................  ☚acv Późne następstwa urazów mózgu...............................................  ☚bdb

Wybrane zagadnienia onkologii klinicznej

A.

Biologia molekularna nowotworów

B.

Epidemiologia nowotworów i badania przesiewowe................................................  2346 Epidemiologia nowotworów złośliwych w Polsce Joanna Didkowska, Witold A. Zatoński...........................................  2346 Badania przesiewowe w onkologii Radzisław Kordek, Jarosław Reguła, Włodzimierz Olszewski.................  2347

1. 2. C.

Janusz A. Siedlecki...................................................................  2339

1. 2. 3.

Patomorfologia i klasyfikacja zaawansowania nowotworów  Włodzimierz Olszewski................................... 2351 Metody diagnostyczne w patomorfologii.................................. 2351 Patomorfologiczne czynniki prognostyczne i predykcyjne..........  2352 Klasyfikacja zaawansowania nowotworów..............................  2353

D.

Ogólne zasady diagnostyki nowotworów

1. 1.1. 1.2. 2.

Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†....................................  2355 Badania pomocnicze............................................................  2355 Badania obrazowe................................................................  2355 Badania laboratoryjne..........................................................  2358 Diagnostyka nowotworów o nieznanym umiejscowieniu pierwotnym.........................................................................  2358

Spis treści E. Leczenie nowotworów.................................................  2360 1. Ogólne zasady leczenia skojarzonego  Maciej Krzakowski...........  2360 2. Zasady leczenia operacyjnego nowotworów  Krzysztof Herman......  2361 3. Radioterapia  Bogusław Maciejewski........................................  2362 4. Metody leczenia systemowego Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†, Tomasz Sacha..................  2368 4.1. Chemioterapia.....................................................................  2368 4.1.1. Biologiczne podstawy chemioterapii.......................................  2368 4.1.2. Chemioterapeutyki przeciwnowotworowe...............................  2368 4.1.3. Ogólne zasady chemioterapii.................................................  2370 4.2. Hormonoterapia...................................................................  2373 4.3. Leczenie ukierunkowane molekularnie i immunoterapia............  2373 4.3.1. Przeciwciała monoklonalne...................................................  2374 4.3.2. Leki małocząsteczkowe (inhibitory kinaz tyrozynowych i innych białek)....................................................................  2375 4.3.3. Cytokiny..............................................................................  2378 4.3.4. Inhibitory punktów kontrolnych układu odpornościowego.........  2378 5. Specyfika leczenia chorych w wieku podeszłym Aleksandra Łacko....................................................................  2379 6. Wybrane skutki niepożądane leczenia przeciwnowotworowego....  2380 6.1. Nudności i wymioty Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†..................  2380 6.2. Mielosupresja i gorączka neutropeniczna Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†..................  2381 6.3. Zespół rozpadu nowotworu Maciej Krzakowski, Tomasz Sacha, Krzysztof Krzemieniecki†..................  2385 6.4. Wynaczynienie cytostatyków Aleksandra Grela‑Wojewoda, Wojciech M. Wysocki...........................  2386 6.5. Popromienne zapalenie skóry i błon śluzowych Marcin Hetnał, Wojciech M. Wysocki.............................................  2388 6.5.1. Popromienne zapalenie skóry................................................  2388 6.5.2. Popromienne zapalenie błony śluzowej jamy ustnej..................  2389 6.5.3. Popromienne zapalenie przełyku............................................  2389 6.5.4. Popromienne zapalenie błony śluzowej jelit.............................  2389 6.6. Zapalenie skóry wywołane przez leki blokujące EGFR Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†....................................  2390 6.7. Zaburzenia płodności i laktacji  Krzysztof Małecki......................  2391 F.

Wybrane stany nagłe u chorych na nowotwory

Aleksandra Kotlińska‑Lemieszek, Maciej Kluziak, Jacek Łuczak†.............  2393 1. Silny nieuśmierzony ból.........................................................  2393 2. Zespół żyły głównej górnej....................................................  2394 3. Zwiększone ciśnienie wewnątrzczaszkowe...............................  2395 4. Zespół ucisku rdzenia kręgowego...........................................  2395 5. Nowotworowa niedrożność jelit.............................................  2397 6. Złamania kości.....................................................................  2397 7. Hiperkalcemia......................................................................  2398

Wybrane nowotwory................................................................... ☚bfh Rak piersi  Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†...................... ☚cj2 Rak gruczołu krokowego Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†..........................................  ☚bfi 3. Czerniak  Maciej Krzakowski, Krzysztof Krzemieniecki†........................  ☚bfj 4. Rak skóry  Andrzej Komorowski, Wojciech M. Wysocki.......................  ☚bfk 4.1. Rak podstawnokomórkowy skóry................................................. ☚adc 4.2. Rak płaskonabłonkowy skóry........................................................  ☚bfl G. 1. 2.

XI

Choroby zakaźne

A. Wprowadzenie  Weronika Rymer.......................................  2401 1. Definicje.............................................................................  2401 2. Czynnik biologiczny..............................................................  2402 3. Czynniki wpływające na postać i przebieg zakażenia................  2402 4. Łańcuch zakażenia...............................................................  2403 B. 1. 2. 3. 4. 5.

Podstawy diagnostyki laboratoryjnej chorób zakaźnych  Anna Przondo‑Mordarska....................................  2405 Cele i zasady badania mikrobiologicznego...............................  2405 Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń bakteryjnych................  2405 Diagnostyka zakażeń wirusowych..........................................  2409 Diagnostyka zakażeń grzybiczych............................................  2411 Diagnostyka zarażeń pasożytniczych.......................................  2411

C. Zasady leczenia przeciwdrobnoustrojowego........... 2414 1. Wiadomości ogólne  Waleria Hryniewicz................................... 2414 1.1. Metody leczenia przeciwdrobnoustrojowego............................ 2414 1.2. Zasady wyboru leku...............................................................  2415 1.3. Monitorowanie leczenia i przyczyny niepowodzenia.................. 2418 1.4. Badanie mikrobiologiczne a skuteczność kliniczna leku.............. 2419 1.5. Oporność bakterii na antybiotyki............................................ 2419 2. Leki przeciwbakteryjne  Waleria Hryniewicz..................................  ☚bf6 2.1. Antybiotyki β-laktamowe.............................................................  ☚bt7 2.1.1. Penicyliny....................................................................................  ☚a64 2.1.1.1. Penicyliny naturalne.....................................................................  ☚af3 2.1.1.2. Przeciwgronkowcowe penicyliny półsyntetyczne.......................... ☚btf 2.1.1.3. Aminopenicyliny...........................................................................  ☚af4 2.1.1.4. Karboksypenicyliny...................................................................... ☚bbx 2.1.1.5. Ureidopenicyliny........................................................................... ☚byq 2.1.1.6. Penicyliny z inhibitorami beta-laktamaz.......................................  ☚atn 2.1.2. Cefalosporyny............................................................................... ☚adh 2.1.3. Monobaktamy.............................................................................. ☚a57 2.1.4. Karbapenemy................................................................................ ☚adi 2.2. Makrolidy..................................................................................... ☚a2a 2.3. Ketolidy........................................................................................ ☚b27 2.4. Linkozamidy.................................................................................. ☚adj 2.5. Oksazolidynony............................................................................ ☚a2n 2.6. Fluorochinolony............................................................................ ☚a2o 2.7. Glikopeptydy................................................................................ ☚adk 2.8. Tetracykliny..................................................................................  ☚b2r 2.9. Aminoglikozydy............................................................................ ☚b2s 2.10. Kotrimoksazol i trimetoprim.......................................................... ☚adl 2.11. Chloramfenikol.............................................................................  ☚b3f 2.12. Metronidazol i tynidazol................................................................ ☚cla 2.13. Streptograminy............................................................................  ☚b6d 2.14. Lipopeptydy................................................................................. ☚adm 2.15. Antybiotyki makrocykliczne o wąskim spektrum działania.........  ☚awm 2.16. Ryfamycyny..................................................................................  ☚cdc 2.17. Polimyksyny.................................................................................. ☚cgg 2.18. Nitrofurany................................................................................... ☚cgh 2.19. Fosfomycyna................................................................................. ☚cgi 3. Leki przeciwgrzybicze  Waleria Hryniewicz.................................... ☚a5q 3.1. Azole............................................................................................ ☚b3a 3.1.1. Flukonazol.................................................................................... ☚adn 3.1.2. Itrakonazol.................................................................................... ☚azr 3.1.3. Worykonazol................................................................................ ☚a2p 3.1.4. Ketokonazol.................................................................................. ☚a2q 3.1.5. Pozakonazol................................................................................. ☚ado

XXXIII

Spis treści 3.2. Inne leki przeciwgrzybicze............................................................. ☚a2j 3.2.1. Polieny.......................................................................................... ☚adp 3.2.2. Echinokandyny............................................................................. ☚a2k 3.2.2.1. Kaspofungina...............................................................................  ☚a7v 3.2.2.2. Anidulafungina............................................................................  ☚baq 3.2.2.3. Mykafungina................................................................................  ☚cak 3.2.3. Analogi nukleozydów.................................................................... ☚a2l 4. Leki przeciwwirusowe  Miłosz Parczewski...................................... ☚cgj 4.1. Wirocydy......................................................................................  ☚cgk 4.2. Wirostatyki....................................................................................  ☚cik 4.3. Leki immunomodulujące.............................................................. ☚cg6 5. Leki przeciwpierwotniakowe  Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak..........  ☚cix 5.1. Leki przeciwmalaryczne................................................................. ☚chl 5.2. Leki przeciwko toksoplazmozie....................................................  ☚ckn 5.3. Inne leki przeciwpierwotniakowe.................................................  ☚ciw 6. Leki przeciwko robakom płaskim i nicieniom Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak..........................................................  ☚cg7 7. Leki przeciwko ektopasożytom Jacek Szepietowski, Joanna Salomon..................................................  ☚chm D. Wybrane choroby wirusowe.......................................  2423 1. Grypa  Ernest Kuchar, Jacek Mrukowicz, Andrzej Gładysz, Piotr Sawiec....  2423 2. Choroba przeziębieniowa (przeziębienie) Andrzej Gładysz, Piotr Sawiec.....................................................  2430 3. Odra  Leszek Szenborn, Piotr Sawiec..........................................  2431 4. Świnka (nagminne zapalenie przyusznic) Leszek Szenborn, Bożena Dubiel..................................................  2433 5. Różyczka  Leszek Szenborn, Bożena Dubiel..................................  2435 6. Ospa wietrzna  Ewa Duszczyk, Bożena Dubiel..............................  2437 7. Półpasiec  Piotr Zaborowski, Bożena Dubiel................................  2439 8. Zakażenie wirusem opryszczki zwykłej Piotr Zaborowski, Piotr Sawiec....................................................  2441 9. Mononukleoza zakaźna  Piotr Sawiec, Magdalena Marczyńska.......  2444 10. Choroby wywołane przez parwowirus B19 Magdalena Marczyńska, Piotr Sawiec................................................. ☚adw 11. Mięczak zakaźny  Andrzej Gładysz, Piotr Sawiec, Weronika Rymer.....  ☚cim 12. Zakażenia wirusami Coxsackie  Małgorzata Inglot......................... ☚cin 13. Zakażenia adenowirusowe  Ernest Kuchar..................................... ☚cio 14. Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) Magdalena Leszczyszyn‑Pynka............................................................ ☚kzr 15. Wirusowe gorączki krwotoczne Anna Kuna, Agnieszka Wroczyńska, Weronika Rymer............................. ☚bbv 15.1. Denga...........................................................................................  ☚a3r 15.2. Żółta gorączka .............................................................................  ☚cfj 15.3. Zakażenie wirusem gorączki krwotocznej ebola........................... ☚cfk 16. Zika  Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska..................................... ☚cfl 17. Gorączka chikungunya  Agnieszka Wroczyńska.............................. ☚cfm 18. Zakażenia koronawirusowe  Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska, Miłosz Parczewski, Filip Mejza, Jacek Mrukowicz...............................  2447 18.1. Zespół ostrej niewydolności oddechowej spowodowany przez SARS‑CoV‑2 (COVID‑19)........................................................  2447 18.2. Zespół ostrej niewydolności oddechowej (SARS)..........................  ☚aif 18.3. Bliskowschodni zespół niewydolności oddechowej (MERS)......... ☚abk E. Wybrane choroby bakteryjne.....................................  2458 1. Tężec  Robert Flisiak, Bartosz Szetela, Jacek Mrukowicz...................  2458 2. Zatrucie toksyną botulinową (botulizm, zatrucie jadem kiełbasianym)  Robert Flisiak, Piotr Sawiec.................................  2460 3. Dur brzuszny  Piotr Zaborowski...............................................  2463 4. Wybrane zakażenia gronkowcowe Tomasz Smiatacz, Waleria Hryniewicz, Weronika Rymer.......................... ☚avj

XXXIV

5.

Wybrane zakażenia paciorkowcowe Magdalena Leszczyszyn‑Pynka...........................................................  ☚asg 5.1. Płonica (szkarlatyna)...................................................................... ☚cli 5.2. Róża............................................................................................... ☚clj 6. Martwicze zapalenia powięzi Magdalena Leszczyszyn-Pynka, Monika Bociąga-Jasik.......................................................................  ☚bnf 6.1. Paciorkowcowe martwicze zapalenie powięzi Magdalena Leszczyszyn‑Pynka..........................................................  ☚bnh 6.2. Zgorzel gazowa  Monika Bociąga‑Jasik..........................................  ☚aus 7. Pastereloza  Jolanta Niścigorska‑Olsen............................................ ☚avl 8. Tularemia  Jolanta Niścigorska‑Olsen.............................................  ☚avm 9. Bruceloza  Jolanta Niścigorska‑Olsen..............................................  ☚bni 10. Nosacizna  Weronika Rymer..........................................................  ☚avk 11. Wąglik  Monika Bociąga‑Jasik......................................................... ☚clp 12. Różyca  Monika Bociąga‑Jasik........................................................ ☚bne 13. Promienica  Monika Bociąga‑Jasik................................................  ☚bng 14. Dur powrotny przenoszony przez wszy  Anna Grzeszczuk.............  ☚ckh 15. Leptospiroza  Marta Wawrzynowicz‑Syczewska.................................  ☚clk 16. Gorączka od ugryzienia przez szczura  Weronika Rymer................  ☚cki 17. Riketsjozy  Piotr Zaborowski, Weronika Rymer................................. ☚a3q 17.1. Dury plamiste................................................................................ ☚avf 17.1.1. Dur wysypkowy epidemiczny, choroba Brilla i Zinssera................. ☚cjo 17.1.2. Dur mysi, epidemiczny................................................................. ☚cm6 17.1.3. Dur endemiczny, zaroślowy ........................................................  ☚cm7 17.2. Gorączki plamiste......................................................................... ☚avg 17.2.1. Gorączka plamista Gór Skalistych ................................................ ☚cjp 17.2.2. Gorączka plamista śródziemnomorska ......................................... ☚cjq 17.2.3. Dalekowschodnia gorączka plamista ..........................................  ☚ckz 17.2.4. Japońska gorączka plamista........................................................... ☚cjr 17.2.5. Gorączka plamista Flinders Island ...............................................  ☚cjw 17.2.6. Afrykańska gorączka kleszczowa.................................................. ☚cj4 17.2.7. Zakażenie R. parkei (American Boutonneuse Fever)...................... ☚cj3 17.2.8. Gorączka plamista przenoszona przez pchły................................ ☚ck2 17.2.9. Ospa riketsjozowa......................................................................... ☚cj6 18. Gorączka Q  Ernest Kuchar............................................................ ☚auv 19. Bartonelozy.................................................................................... ☚cll 19.1. Choroba kociego pazura  Jolanta Niścigorska‑Olsen.......................  ☚ckb 19.2. Gorączka okopowa  Jolanta Niścigorska‑Olsen...............................  ☚clm 19.3. Angiomatoza bakteryjna  Jolanta Niścigorska‑Olsen........................ ☚cii 19.4. Plamica wątrobowa  Jolanta Niścigorska‑Olsen..............................  ☚bnj 19.5. Choroba Carriona  Małgorzata Paul..............................................  ☚ckc 20. Choroby przenoszone drogą płciową .......................................... ☚auu 20.1. Kiła  Anna Wojas‑Pelc, Maciej Pastuszczak, Andrzej Jaworek...............  ☚auz 20.2. Rzeżączka Aleksandra Batycka‑Baran............................................ ☚au2 20.3. Zakażenie chlamydiowe przenoszone drogą płciową Aleksandra Batycka‑Baran................................................................. ☚au3 20.4. Ziarnica weneryczna pachwin  Aleksandra Batycka‑Baran.............. ☚au4 Choroby grzybicze........................................................  2465 Grzybice głębokie.................................................................  2465 Kandydoza (drożdżyca, kandydiaza)  Iwona Cielniak..................  2465 Kryptokokoza (toruloza, drożdżyca europejska) Miłosz Parczewski............................................................................. ☚ci2 1.3. Mukormykoza (zygomykoza)  Weronika Rymer............................... ☚ci3 1.4. Histoplazmoza  Piotr Zaborowski..................................................  ☚aec 2. Grzybice skóry i paznokci  Anita Hryncewicz‑Gwóźdź...................... ☚clo 2.1. Dermatofitozy...............................................................................  ☚ckg 2.2. Kandydoza (drożdżyca, kandydiaza) powierzchowna...................  ☚ckk 2.3. Łupież pstry...................................................................................  ☚ckl 2.4. Zakażenia przez grzyby dimorficzne............................................  ☚ckm F. 1. 1.1. 1.2.

Spis treści 2.4.1. Sporotrychoza.............................................................................. ☚bnk G.

Choroby pasożytnicze  ............................................................. ☚ci4

1.

Parazytozy tkanek.......................................................................  ☚b5d

1.1. Toksoplazmoza  Małgorzata Paul, Elżbieta Kacprzak........................ ☚ad4 1.2. Włośnica  Karolina Mrówka, Jerzy Stefaniak, Łukasz Pielok................ ☚ad5 1.3.

Wągrzyca (cysticerkoza)  Małgorzata Paul, Elżbieta Kacprzak........... ☚atz

1.4. Bąblowica....................................................................................  ☚ceq 1.4.1.

Bąblowica jednojamowa (echinokokoza)

1.4.2.

Bąblowica wielojamowa (alweokokoza)  Jerzy Stefaniak, Elżbieta Kacprzak............................................................................  ☚b6e

Jerzy Stefaniak, Krystyna Frąckowiak, Krzysztof Kaczmarek..................... ☚b5e

1.5. Toksokaroza  Małgorzata Paul, Jerzy Stefaniak................................ ☚ap6 1.6. Dirofilarioza  Małgorzata Paul.......................................................  ☚ckd 1.7.

Wysypka pływaków  Małgorzata Paul............................................ ☚cln

2.

Tropikalne choroby pierwotniakowe............................................. ☚a3p

2.1.

Malaria (zimnica)  Agnieszka Wroczyńska, Wacław Nahorski............. ☚ad7

2.2.

Leiszmanioza skórna i trzewna  Piotr Zaborowski.......................... ☚a3b

2.3. Trypanosomozy  Małgorzata Paul................................................. ☚chn 2.3.1.

Trypanosomoza afrykańska (śpiączka afrykańska)....................... ☚cho

2.3.2.

Trypanosomoza amerykańska (trypanosomoza południowoamerykańska, choroba Chagasa).............................. ☚cha

3.

Egzotyczne robaczyce tkankowe..................................................  ☚b5f

3.1. Schistosomoza  Piotr Zaborowski.................................................. ☚aeb 3.2. Filariozy  Piotr Zaborowski............................................................. ☚b6v 3.3. Paragonimoza  Małgorzata Paul...................................................  ☚cke 3.4.

Zespół larwy skórnej wędrującej   Jerzy Stefaniak, Karolina Mrówka....  ☚ckj

3.5. Muszyce  Jerzy Stefaniak, Szymon Nowak......................................... ☚ckf 4.

Zarażenia ektopasożytami  Jacek Szpietowski, Joanna Salomon........ ☚ci5

4.1. Świerzb......................................................................................... ☚chb 4.2. Wszawica.....................................................................................  ☚chc 4.3. Nużyca......................................................................................... ☚chd H. 1. 2. 3.

Choroby przenoszone przez kleszcze........................  2469 Biologia kleszczy  Robert Flisiak.............................................  2469 Nieswoiste metody ochrony przed kleszczami  Robert Flisiak......  2469 Klasyfikacja chorób przenoszonych przez kleszcze  Robert Flisiak..... 2471

4.

Borelioza z Lyme  Robert Flisiak, Jacek Szechiński......................... 2471

5.

Odkleszczowe zapalenie mózgu (syn. środkowo­europejskie lub wczesnoletnie)  Robert Flisiak...........................................  2475

6. Anaplazmoza  Robert Flisiak................................................... 2476

7. Babeszjoza  Jerzy Jaroszewicz....................................................... ☚auw 8.

Erlichioza (ludzka erlichioza monocytowa)  Jerzy Jaroszewicz....... ☚aux

9.

Dur powrotny przenoszony przez kleszcze  Jerzy Jaroszewicz........ ☚auy

I.

Zespół nabytego niedoboru odporności (AIDS)

J.

Zakażenia szpitalne  Tomasz Ozorowski, Waleria Hryniewicz.....  2491

1. 2.

Jacek Gąsiorowski, Bartosz Szetela, Brygida Knysz.............................  2478

Wiadomości ogólne..............................................................  2491

Zakażenia związane z cewnikiem donaczyniowym....................  2494

3.

Inne zakażenia szpitalne.......................................................  2496

K.

Gorączka o nieznanej przyczynie  Piotr Zaborowski.......  2497

L.

Sepsa i wstrząs septyczny

Ł.

Postępowanie w przypadku ekspozycji na zakażenie wirusowe przenoszone drogą krwi

Roman Jaeschke, Miłosz Jankowski, Andrzej Kübler.................................... 2508

Weronika Rymer, Brygida Knysz, Jacek Juszczyk................................. 2516

M.

Immunoprofilaktyka chorób zakaźnych u dorosłych

N.

Profilaktyka zakażeń personelu medycznego

Jacek Wysocki, Jacek Mrukowicz, Weronika Rymer.............................  2521 1. Wiadomości podstawowe.....................................................  2521 1.1. Rodzaje immunoprofilaktyki..................................................  2521 1.2. Szczepionki.........................................................................  2521 1.2.1. Klasyfikacja szczepionek.......................................................  2521 1.2.2. Skład szczepionek................................................................  2522 1.2.3. Niepożądane odczyny poszczepienne.....................................  2523 1.2.4. Przeciwwskazania uniwersalne do szczepień...........................  2523 1.2.5. Postępowanie przed szczepieniem i po szczepieniu...................  2524 1.2.6. Opracowanie indywidualnego kalendarza szczepień.................  2525 1.2.7. Dokumentacja szczepień.......................................................  2525 2. Program szczepień dla dorosłych............................................  2526 2.1. Szczepionki przeciwko chorobom wirusowym..........................  2526 2.1.1. Grypa.................................................................................  2526 2.1.2. WZW typu B........................................................................  2527 2.1.3. WZW typu A........................................................................  2529 2.1.4. Odra, świnka i różyczka........................................................  2529 2.1.5. Ospa wietrzna.....................................................................  2530 2.1.6. Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV).......................................  2530 2.1.7. Odkleszczowe zapalenie mózgu.............................................  2531 2.1.8. Nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis)..........................  2531 2.1.9. Wścieklizna.........................................................................  2531 2.2. Szczepionki przeciwko chorobom bakteryjnym.........................  2532 2.2.1. Błonica i tężec.....................................................................  2532 2.2.2. Krztusiec.............................................................................  2532 2.2.3. Pneumokoki........................................................................  2533 2.2.4. Meningokoki.......................................................................  2534 3. Szczepienia w określonych grupach osób................................  2534 3.1. Szczepienia przed podróżą zagraniczną w rejony endemiczne.....  2534 3.2. Szczepienia chorych z niedoborem odporności.........................  2534 3.2.1. Szczepienie osób po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych......  2535 3.2.2. Szczepienie osób z chorobami autoimmunologicznymi leczonych immunosupresyjnie lub lekami biologicznymi............  2535 3.2.3. Strategia kokonu..................................................................  2535 3.3. Szczepienie osób z zaburzeniami krzepnięcia...........................  2538 3.4. Szczepienia a stosowanie leków przeciwdrobnoustrojowych......  2538

1. 2.

XII

Weronika Rymer, Agnieszka Wroczyńska........................................  2539 Środki indywidualnej ochrony personelu medycznego...............  2539 Rodzaje izolacji i inne metody profilaktyki zakażeń w placówkach medycznych....................................................  2545

Zaburzenia gospodarki wodno­ ‑elektrolitowej i równowagi kwasowo‑zasadowej

A. Fizjologia  Franciszek Kokot, Edward Franek............................  2549 B. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1.

Zaburzenia gospodarki wodnej

Franciszek Kokot, Edward Franek.................................................  2552 Stany odwodnienia...............................................................  2552 Odwodnienie izotoniczne......................................................  2552 Odwodnienie hipertoniczne...................................................  2552 Odwodnienie hipotoniczne....................................................  2553 Stany przewodnienia............................................................  2553 Przewodnienie izotoniczne....................................................  2553

XXXV

Spis treści Przewodnienie hipertoniczne.................................................  2555 Przewodnienie hipotoniczne (zatrucie wodne)..........................  2555

2.2. 2.3.

C.

Zatrucia substancjami chemicznymi

G.

Zaburzenia równowagi kwasowo‑zasadowej

Franciszek Kokot, Edward Franek.................................................  2582 1. Fizjologia............................................................................  2582 2. Wpływ zaburzeń równowagi kwasowo­‑zasadowej na metabolizm.....................................................................  2585 3. Podział zaburzeń równowagi kwasowo­‑zasadowej...................  2585 4. Kwasica nieoddechowa.........................................................  2585 5. Kwasica oddechowa.............................................................  2586 6. Zasadowica nieoddechowa...................................................  2586 7. Zasadowica oddechowa........................................................  2587

Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński, Karol Świeca.........................  2608 1. Alkohole.............................................................................  2608 1.1. Alkohol etylowy...................................................................  2608 1.2. Alkohol izopropylowy i propylowy...........................................  2611 1.3. Alkohole wyższe (amylowy, butylowy, etyloheksalowy, alkohole fuzlowe)..................................................................  2611 1.4. Alkohol metylowy.................................................................  2611 1.5. Glikol etylenowy................................................................... 2612 2. Amoniak i wodorotlenek amonowy.............................................. ☚ae7 3. Azotany i azotyny nieorganiczne..................................................  ☚bsv 4. Chlor.............................................................................................  ☚afa 5. Cyjanki i cyjanowodór.................................................................. ☚a7o 6. Herbicydy...................................................................................  ☚cmw 6.1. Parakwat......................................................................................  ☚afb 6.2. Dikwat.........................................................................................  ☚bsw 6.3. Glifosat.........................................................................................  ☚bsx 6.4. Chlorofenoksykwasy..................................................................... ☚afc 6.5. Pochodne mocznika.....................................................................  ☚bsy 7. Insektycydy..................................................................................  ☚bsz 7.1. Insektycydy chlorowcopochodne.................................................  ☚afd 7.2. Insektycydy fosforoorganiczne..................................................... ☚bs2 7.3. Insektycydy karbaminianowe......................................................  ☚buq 8. Kwasy i zasady żrące....................................................................  ☚bvr 8.1. Kwasy żrące................................................................................... ☚afe 8.2. Zasady żrące................................................................................. ☚a7p 9. Ołów..............................................................................................  ☚aff 10. Rozpuszczalniki organiczne.......................................................... ☚a7q 10.1. Aceton........................................................................................... ☚a7r 10.2. Dioksan........................................................................................  ☚afg 10.3. Toluen...........................................................................................  ☚afh 10.4. Trichloroetylen..............................................................................  ☚a7s 11. Rtęć..............................................................................................  ☚a7t 11.1. Związki nieorganiczne rtęci.......................................................... ☚a7u 11.2. Związki organiczne rtęci................................................................ ☚avi 12. Siarkowodór..................................................................................  ☚afi 13. Tlenek węgla........................................................................ 2613

H.

Dożylne leczenie płynami

D.

Zatrucia substancjami pochodzenia biologicznego

E.

Zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi

C. Zaburzenia gospodarki sodowej................................  2556 1. Fizjologia  Franciszek Kokot, Edward Franek................................  2556 2. Hiponatremia  Franciszek Kokot, Edward Franek, Robert Drabczyk......  2556 3. Hipernatremia  Franciszek Kokot, Edward Franek.........................  2563 D.

Zaburzenia gospodarki potasowej

E.

Zaburzenia gospodarki magnezowej

Franciszek Kokot, Edward Franek.................................................  2565 1. Fizjologia............................................................................  2565 2. Hipokaliemia.......................................................................  2566 3. Hiperkaliemia......................................................................  2567 Franciszek Kokot, Edward Franek.................................................  2570 1. Fizjologia............................................................................  2570 2. Hipomagnezemia.................................................................  2570 3. Hipermagnezemia................................................................  2572

F.

Zaburzenia gospodarki wapniowo‑fosforanowej i witaminy D  Franciszek Kokot, Edward Franek.......................  2573 1. Fizjologia............................................................................  2573 2. Hipokalcemia........................................................................ 2574 3. Hiperkalcemia......................................................................  2575 4. Hipofosfatemia....................................................................  2577 5. Hiperfosfatemia...................................................................  2578 6. Witamina D.........................................................................  2578

XIII

Miłosz Jankowski, Roman Jaeschke...............................................  2588

Zatrucia

A.

Ogólne zasady postępowania w ostrych zatruciach Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński, Janusz Szajewski†....................  2597 1. Ocena stanu chorego............................................................  2597 2. Rozpoznanie zatrucia............................................................  2597 3. Dekontaminacja...................................................................  2599 4. Metody przyśpieszonej eliminacji wchłoniętych trucizn.............  2600 5. Odtrutki..............................................................................  2600 6. Słownik wybranych pojęć......................................................  2600 B.

Wybrane zespoły kliniczne w ostrych zatruciach

Dorota Klimaszyk....................................................................  2601

1. Ostry zespół cholinergiczny...................................................  2601 2. Ostry zespół antycholinergiczny.............................................  2602 3. Hipotermia..........................................................................  2603 4. Hipertermia.........................................................................  2604 5. Zespół sympatykomimetyczny................................................  2605 6. Zespół serotoninowy (serotoninergiczny).................................  2606

XXXVI

Zbigniew Kołaciński, Dorota Klimaszyk, Janusz Szajewski†.......................... ☚bbf 1. Grzyby.......................................................................................... ☚a75 1.1. Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides)............................. ☚cjf 1.2. Zasłonak rudy (Cortinarius orellanus)...........................................  ☚bvs 1.3. Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta)........................  ☚bvt 2. Rośliny wyższe.............................................................................. ☚bvu 2.1. Cis pospolity (Taxus baccata)........................................................ ☚afk 2.2. Naparstnica (Digitalis).................................................................. ☚bvv 2.3. Rośliny zawierające alkaloidy tropanowe...................................... ☚ckt 3. Jad żmii zygzakowatej.................................................................  ☚bbg

Dorota Klimaszyk, Zbigniew Kołaciński, Karina Sommerfeld-Klatta, Karol Świeca............................................................................................... ☚bbh

1. Leki uspokajające, nasenne i przeciwlękowe................................  ☚bbi 1.1. Barbiturany....................................................................................  ☚afl 1.2. Benzodiazepiny............................................................................  ☚bbj 1.3. Zespół abstynencyjny z odstawienia leków nasennych lub leków uspokajających...................................................................  ☚cnv 2. Opioidy......................................................................................... ☚bbk 2.1. Morfina........................................................................................ ☚afm 2.2. Heroina.........................................................................................  ☚a3z

Spis treści 2.3. Kodeina i dekstrometorfan............................................................ ☚chf 2.4. Tramadol...................................................................................... ☚chg 2.5. Metadon....................................................................................... ☚chh 2.6. Ostry zespół odstawienia opioidów............................................... ☚chi 3. Substancje psychoaktywne.......................................................... ☚a32 3.1. Amfetaminy..................................................................................  ☚ato 3.2. Fencyklidyna i ketamina............................................................... ☚a33 3.3. Kokaina........................................................................................ ☚a34 3.4. LSD...............................................................................................  ☚afn 3.5. Kannabinoidy naturalne............................................................... ☚a35 3.6. Dopalacze...................................................................................... ☚cal 4. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne.................................... ☚bvw 5. Sole litu........................................................................................ ☚bc4 6. Paracetamol.................................................................................  ☚bbl 7. Kwas acetylosalicylowy................................................................ ☚a76 8. Wybrane leki stosowane w chorobach układu krążenia................. ☚cil 8.1. Blokery kanału wapniowego........................................................  ☚afo 8.2. Beta-blokery................................................................................. ☚a77 8.3. Digoksyna..................................................................................... ☚cl5 8.4. Pochodne kumaryny..................................................................... ☚baa 9. Pochodne metyloksantyn............................................................  ☚bab 10. Sole żelaza.................................................................................... ☚bac

XIV

A.

1. 1.1. 2. 3. 3.1. 3.2. 4. 5. B.

Medycyna podróży Ogólne zasady przygotowania pacjenta do podróży zagranicznej do tropiku i regionów o złych warunkach sanitarnych................................... 2617 Ocena ryzyka zdrowotnego w podróży Agnieszka Wroczyńska, Anna Kuna, Weronika Rymer..........................  2617 Podróże zagraniczne podczas pandemii COVID‑19..................... 2617 Porada medyczna przed wyjazdem zagranicznym Agnieszka Wroczyńska, Anna Kuna, Weronika Rymer.......................... 2618 Zasady aklimatyzacji do odmiennych warunków środowiskowych w podróży  Agnieszka Wroczyńska, Anna Kuna, Weronika Rymer.......  2620 Aklimatyzacja do klimatu tropikalnego...................................  2620 Aklimatyzacja do wysokości n.p.m.........................................  2620 Podróże lotnicze Agnieszka Wroczyńska, Anna Kuna, Weronika Rymer.........................  2621 Przekraczanie wielu stref czasowych w podróży Tomasz Chodnik......................................................................  2622 Zapobieganie chorobom zakaźnym w podróży

Agnieszka Wroczyńska, Anna Kuna, Weronika Rymer.........................  2623

1. Szczepienia ochronne przed podróżą zagraniczną....................  2623 1.1. Szczepienia obowiązkowe.....................................................  2623 1.1.1. Żółta gorączka.....................................................................  2623 1.1.2. Meningokoki.......................................................................  2624 1.1.3. Nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis)..........................  2624 1.2. Szczepienia rutynowo zalecane przed podróżą.........................  2624 1.3. Szczepienia zalecane w zależności od celu i charakteru podróży....  2624 1.3.1. Wirusowe zapalenie wątroby typu A.......................................  2624 1.3.2. Dur brzuszny.......................................................................  2625 1.3.3. Meningokoki.......................................................................  2625 1.3.4. Cholera...............................................................................  2625 1.3.5. Wścieklizna.........................................................................  2625 1.3.6. Japońskie zapalenie mózgu...................................................  2625 2. Profilaktyka malarii..............................................................  2626 2.1. Chemioprofilaktyka malarii....................................................  2626

3. 3.1. 3.2. 3.3. 4.

Zasady nieswoistej profilaktyki chorób infekcyjnych w podróży.....  2628 Zapobieganie chorobom przenoszonym przez owady i pajęczaki....  2628 Zapobieganie zakażeniom pokarmowym.................................  2628 Inne zasady nieswoistej profilaktyki chorób zakaźnych..............  2630 Szczepienia obowiązkowe i zalecane, zapobieganie malarii oraz inne zasady profilaktyki w podróży do poszczególnych krajów.....  2630

C.

Choroba wysokościowa

D.

Choroba dekompresyjna  Jacek Kot................................ ☚dvj

XV

A.

Robert K. Szymczak, Agnieszka Wroczyńska, Zdzisław J. Ryn................. ☚cd4

Opieka paliatywna

1.

Opieka paliatywna w chorobach nienowotworowych......................................................  2633 Współczesne podejście do opieki paliatywnej

2.

Opieka paliatywna w chorobach układu krążenia  Piotr Z. Sobański,

3.

Opieka paliatywna w chorobach układu oddechowego

Piotr Z. Sobański, Ewa Jassem, Małgorzata Krajnik............................  2633

Przemysław Leszek, Tomasz Grodzicki, Grzegorz Opolski......................  2634 Ewa Jassem, Małgorzata Krajnik, Alicja Siemińska.............................  2636

B.

Postępowanie w wybranych objawach chorobowych.................................................................  2637 1. Ból u chorego na nowotwór  Małgorzata Krajnik, Piotr Z. Sobański...... 2637 2. Duszność  Małgorzata Krajnik, Piotr Z. Sobański...........................  2653 3. Kaszel  Małgorzata Krajnik, Ewa Jassem.....................................  2659 4. Czkawka  Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†..................................  2660 5. Nudności i wymioty  Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†...................  2660 6. Zaparcie i biegunka  Wojciech Leppert, Jacek Łuczak†...................  2663 6.1. Zaparcie..............................................................................  2663 6.2. Biegunka............................................................................  2664 7. Świąd  Małgorzata Krajnik......................................................  2665 8. Odleżyny  Maciej Sopata, Elżbieta Tomaszewska...........................  2668 9. Jadłowstręt, wyniszczenie i zmęczenie nowotworowe Iwona Zaporowska‑Stachowiak, Lidia Gorzelińska.............................  2673 9.1. Jadłowstręt i wyniszczenie nowotworowe...............................  2673 9.2. Zmęczenie nowotworowe......................................................  2675 10. Sedacja w opiece paliatywnej  Aleksandra Kotlińska‑Lemieszek, Iwona Zaporowska‑Stachowiak.......................................................... ☚byn C. 1. 2.

XVI

Opieka w okresie umierania.......................................  2676 Przygotowanie ciężko chorego do umierania i śmierci Aleksandra Kotlińska‑Lemieszek, Marzena Krzywda...........................  2676 Postępowanie w agonii Aleksandra Kotlińska‑Lemieszek, Maciej Kluziak...............................  2677

Zaburzenia odżywiania

A.

Neuroendokrynna kontrola głodu i sytości

B.

Ocena stanu odżywienia  Stanisław Kłęk........................  2684

Bogusława Baranowska............................................................  2681

C. Niedożywienie  Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†................  2686 D.

Leczenie żywieniowe  Stanisław Kłęk, Marek Pertkiewicz†.....  2688

E.

Zaburzenia zachowania związane z odżywianiem

1. 2.

Bogusława Baranowska.............................................................................  ☚beh Jadłowstręt psychiczny.................................................................  ☚cdx Żarłoczność psychiczna (bulimia).................................................  ☚cdy

XXXVII

Spis treści F. Otyłość  Magdalena Olszanecka‑Glinianowicz, Lucyna Ostrowska....  2694 G.

XVII

Zespół metaboliczny  Magdalena Olszanecka‑Glinianowicz...... 2712

Podstawy EBM

F. 1. 2. 3. 4.

Wytyczne praktyki klinicznej  Roman Jaeschke, Jan Brożek,

Piotr Gajewski, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała, Wiktoria Leśniak..........  ☚blj Etapy tworzenia wytycznych........................................................ ☚aim Ocena jakości wytycznych............................................................. ☚blk Jak korzystać z wytycznych..........................................................  ☚b7z Wdrażanie wytycznych do praktyki............................................... ☚ain

A. Wprowadzenie  Piotr Gajewski, Roman Jaeschke.........................  ☚bbs B.

Pytania kliniczne  Jan Brożek, Piotr Gajewski, Wiktoria Leśniak,

Roman Jaeschke, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała................................  ☚awg

1. Formułowanie pytania klinicznego..............................................  ☚awy 2. Składowe pytania klinicznego.....................................................  ☚awz 2.1. Pacjenci (populacja)...................................................................... ☚cjd 2.2. Interwencja................................................................................... ☚aia 2.2.1. Precyzja opisu interwencji............................................................  ☚bi6 2.2.2. Dobór interwencji w grupie kontrolnej.........................................  ☚bhf 2.2.3. Interwencje dodatkowe...............................................................  ☚bhg 2.2.4. Efekt grupowy leków...................................................................  ☚cam 2.3. Punkty końcowe...........................................................................  ☚bja 2.3.1. Obiektywne i subiektywne punkty końcowe................................ ☚cag 2.3.2. Klinicznie istotne i zastępcze punkty końcowe.............................. ☚aib 2.3.3. Złożone punkty końcowe...............................................................  ☚brl 2.3.4. Jakość życia związana ze zdrowiem............................................... ☚aic C.

Ocena informacji o metodzie leczniczej, rokowaniu lub szkodliwości  Wiktoria Leśniak, Jan Brożek, Roman Jaeschke, Piotr Gajewski, Małgorzata Bała, Jacek Mrukowicz.....................................  ☚aid 1. Rodzaje i metodyka badań klinicznych.......................................... ☚aie 1.1. Badania eksperymentalne.............................................................  ☚aif 1.1.1. Ocena wiarygodności badania z randomizacją............................. ☚aig 1.2. Badania obserwacyjne................................................................. ☚bhx 1.2.1. Ocena wiarygodności badań obserwacyjnych..............................  ☚bi5 2. Miary efektu................................................................................. ☚bhy 2.1. Rodzaje zmiennych....................................................................... ☚cmf 2.2. Pojęcia........................................................................................... ☚aih 3. Interpretacja wyników.................................................................  ☚bhh 3.1. Istotność statystyczna i kliniczna oraz precyzja oszacowania efektu..................................................................... ☚b7w 3.2. Analiza w podgrupach................................................................... ☚aii 3.3. Możliwości wykorzystania wyników badania klinicznego w opiece nad konkretnym pacjentem...........................................  ☚bjb D.

Ocena informacji o metodzie diagnostycznej Jan Brożek, Roman Jaeschke, Wiktoria Leśniak, Piotr Gajewski, Jacek Mrukowicz, Małgorzata Bała..............................................................  ☚bil

1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. E.

Proces diagnostyczny..................................................................... ☚aij Ocena przydatności testu............................................................. ☚bim Ocena wiarygodności informacji na temat testu.......................... ☚bhz Parametry określające trafność testu............................................ ☚aik Którym parametrem trafności diagnostycznej testu należy się kierować...................................................................... ☚b7x Kliniczne wykorzystanie znajomości charakterystyki testu diagnostycznego.......................................................................... ☚b7y Przegląd systematyczny i metaanaliza Wiktoria Leśniak, Małgorzata Bała, Jacek Mrukowicz, Jan Brożek, Roman Jaeschke, Piotr Gajewski................................................................ ☚bh2

1. Kryteria wiarygodności.................................................................. ☚ail 2. Metaanaliza.................................................................................  ☚bin

XXXVIII

Indeks..............................................................................  I-1