Te Rākau Hua o
Te Wao Tapu
Ko te mauri, Ngā Whare Tuku Iho, he mea huna Ko te Aotearoa ka Ko te ki te moana Hangaia e Tātaou Ao Hurihuri
#20
PEREHITANGA
Tēnā koutou katoa, Nau mai ki te mātauranga māori mō tauira ki Massey University. He mihi atu ki a koe i runga i ngā āhuatanga o te wā, He mihi ki a Massive whānau mō tō aroha, He mihi ki a ringatoi mō tō mahi ātaahua toi, He mihi ki a kaituhi mō tō mahi waiwaiā tuhituhinga. Tenei te mihi ki a koutou mō tō tautoko. Tihei, mauri ora! Ko Kamaia BainbridgeFrost toku ingoa.
E reka ana ki te taringa, te tino hiahia mō tētahi perehitanga e manawanui ana i ngā kaupapa whakahīrahira o Te Ao Māori. Nāku ano te whiwhi te noho hei maestro i tēnei wahanaga o te makahīni, me te whakatakato i ngā kōrero. Nā tāku māoritanga, kua whai māramatanga ahau ki tāku tūhonotanga ki ōku tīpuna, waihoki rātau ngā uri whakaheke. He hua ahau nō te whakapapa, nō ngā wahine toa. Aua atu, he taki tini taku haere i roto i aku mahi katoa. Nā ēnei mōmō take, ko te mamae me te whakahīhī e tangi takawhiwhiwhiwhi ana. Mō te rōanga o taku oranga, he nui ngā wā i tūkinohia tāku Māoritanga, arā hoki tōku wairua, me tōku tinana. Me tāku mōhio ehara i te mea ko ahau ana kua para i te huarahi nei. Ka noho ahau i roto i te aiō o tōku whare, me te mōhio kua whakairohia taku whare i tāku Māoritanga. Kāore he pire, he whakahāwea, he tokenisation e takahe i tāku whakapono i roto i taku Māoritanga.
13
19
KŌWAIWAI
Ka ora tonu mātau,
AHUATANGA
2
3
4
Āwhitia Rawatia Ahau
7
8 TĪWAE 9
14
15
Ko te Ao HuriHuri
12
Kia tū kaha, tū taki tini! Me te haere ngātahi.
Āke! Āke! Āke!
ĒTITA
Ngā Whare Tuku Iho, Ko te Aotearoa ka Hangaia e Tātou
ĒTITA KAMAIA BAINBRIDGE-FROST
Te Mahi Mahimahi
16
5
6
10
11
Te Rākau Hua o Te Wao Tapu
Ko te mauri, he mea huna ki te moana
17
Maramataka
18
MAHI TOI ILLUSTRATOR MĀTAGEIRINGER GEIRINGER MĀTA
KŌWAIWAI
NGĀ MIHI NUI RUBY BARR GRACE BYRNE KISHARN HAUPAPA DUNN TAMATI PUHIPI PAPARUA PEARSE-OTENE MORIARTY PAIGE MEREANA WILSON MICAH GEIRINGER TARA GRIZ AISHA SKINNER REREAO TAITE HARIATA ENNLYE PEARSE-OTENE MORIARTY
3
The core tools for nursing study and placement. • Reusable face mask • Sprague stethoscope • ABN Spectrum BP cuff • Lister bandage scissors • Iris scissors • EMT shears • Nurse ID card holder
An expanded kit, stepping up to the Cardiac stethoscope.
• Reusable face mask
• Reusable face mask
• Cardiac stethoscope
• Cardiac stethoscope
• ABN Spectrum BP cuff
• ABN Spectrum BP cuff
• Pupil torch
• Pupil torch
• Clip-on nurse torch
• Nurse pocket organiser
• Dual light medical torch
• Lister bandage scissors • Iris scissors • EMT shears • Nurse ID card holder
nzmdl.co.nz
The full set-up for students who want everything.
• GCS reference cards • Stethoscope carry case
• Nurse pocket organiser • Lister bandage scissors • Iris scissors • EMT shears • Reusable tourniquet • Retractable fob keychain • ECG calliper • Percussion hammer • Temp Buddy thermometer • Nurse ID card holder • GCS reference cards • Stethoscope carry case
HE KUPU NĀ KAMAIA BAINBRIDGE-FROST • SHE/HER • NGĀ PUHI, WAIKATO TAINUI, FASITO’OUTA
Te Rākau Hua o Mō ngā tau e 15 kua pahure, kua whai pānga te kaupapa o Te Rākau Hua o Te Wao Tapu Trust kia Te Kunenga ki Pūrehuroa, Massey University. Hei āpiti atu, Koinei te kamupene whare tapere Māori kua roa e ora ana i Aotearoa.
K
o ngā kaupapa e whakanuia ana e te kamupene o Te Rākau ko ngā whēako o te hunga rawa kore, me ngā hāpori e noho marginalised ana. Ka mahi ngātahi rātau ki te taha o te hunga rangatahi, me ngā tangata kua whai whēako i roto i ngā tini āhutanga o te ao. Mā tēnei ka whai hononga ngā mahi Whakaari ki ngā hāpori, waihoki ngā āhuatanga o te ao hurihuri. Ko Elspeth Tilley te toihuare o Creative Communication. Mōna ano, he mea nuit e tautoko i ngā mahi nei. I te tau 2014, i whai wāhi a Tilly ki tētahi o ngā wānanga i tū ki Hariata Rangikauia, ki Tapu-te-Ranga. Nā ngā pou no te creative Māori space te kaupapa nei i kawe, arā, ā Jim Moriarty, Hone Kouka, me Rangimoana Taylor ano hoki. I konei i kite a Tilley kāore he wāhi hei whakakotahi ngā kāhua auaha kaupapa Māori. Ko ngā kōrero i puta ia Moriarty i tāua kaupapa, kua mau tonu ki te rae o Tilley, me te hirahira o ana kōrero.
Massive Magazine
5
Hei tā Moriarty, “I whakamāhia ia i te kupu pōhara. Kua pōhara te motu nei, nā te ruarua o ngā whare tapere Māori. Ka whakatakato he wērō mō tēna me tēna i whai wāhi ki te kaupapa nei. Ko te hiahia kia āki, kia wērō i ngā pūnaha pūtea nā te koroiniara i waihanga, me tā rātau whakangongo i te hunga Māori. I kite i te tino uaratanga o ngā mahi ka hua mai I kamupene Te Rākau. I tau te wērō kia Tilley, ā nānā i kawe ake; “I wehe ahau, me te whakaaro, me mahi ahau i tētahi mea… I mārama ahau ki te nui o ā rātau mahi. He tāonga!” “Nā te mahi tahi ki te hunga rangatahi, ngā whare herehere, ngā āhuatanga waranga, tae rawa ki ngā kaupapa kāore pea e kaha kōrero, āra pēnei ki te marau o te ngau whiore. Me whai kaha kia whai waha ēnei kaupapa, me te mōhio me kōrerohia, me tuku.” Nā runga i ngā mahi o Te Rākau, kua hua mai ētahi hāpori, kua maea tō rātau kawe i ngā kaupapa e kore pea e kitea, kua roa rānei e moe ana. “He mīharo te ara mahi o Te Rākau, ka tino rongo i te manaakitanga, ka hua ko ngā hāpori, ka whai ara whakapiki ora, otirā ka kōrerohia ngā kaupapa uaua.” Ko tā Moriarty te kaitohu me te kaihuawaere o Te Rākau. Ko te hononga kia Massey, kua tautoko i te whanaketanga o te kamupene nei. Hei āpiti atu ki tēnei, ko tāna he nui ngā rōpu, me ngā whare, hēoi e noho pakoko ana. Ko ngā kāhui kaupapa Māori auwaha kāore he kainga hei whakakotahia ia rātau. Ko tāna, “He nui ngā wananga e noho pakoko ana i ngā wā o te wiki, i ōna wā ngā mutunga wiki ano hoki. I kaha tautoko a Dr. Paul Spoonley me Elspeth kia whai wāhi mātau ki ngā kamupene me ngā hapori tāpere.” Ka ahu mai te ingoa o te Whare Wananga nei ia William Massey. Nā ahakoa he kaitāmi ia, ko tā Moriarty whakaaro, me kaha tonu tātau te anga whakamua. “Koira ngā nawe nō mua, ko te mea nui inaianei, he aro ki ngā take o te wā, o āpopo.”
6
Kua noho a Te Rākau ki raro i te marumaru o Massey Pukeahu mō ngā tau e tekau. Engari mō ngā hua kua rangona huri noa zzia Aotearoa.
Ko Tamati he kaimahi nō Te Rakau, ko ia hoki te kaiwhakaputa o Hurī production. Ko tāna ko te nuinga o ngā tauira, me ngā tikanga i ahu mai i ngā whēako i Te Rākau.
Ko tētahi wahanga o tā rātau tauira whare tapere (theatre marae model). I te mutunga o ia whakaaturanga, ka tuku he kōrero, hei whakapiki i te wairua o ngā kaimātakitaki, kia rongo ko te haumaru, kia tau hoki ko te mauri. Nā tēnei ka whai wā te hāpori ki te whakahoki kōrero ki te kaupapa, ki ngā mahi whakaari ano hoki.
Ko tāna “Ko te hiahia kia whakarite i tētahi kaupapa, ē āhei ana te tangata te whakapuaki i tō rātau auahatanga i roto i ngā momo toi rereke.”
I te paeāhua o Te Rākau, ko ngā kōrero me ngā whakautu ki ngā mahi whakaari. He kupu whakamihi, waihoki ka kite ngā kaimātakitaki i te hononga o ngā whakaari ki ō rātau mahi ake: “Ka tū whakahīhī ahau ki roto i taku Māoritanga, me tāku kaha whawhai i roto i nga tini take o te wā me te pūnaha hoki.” “He tōko maha tē taea te warea i ngā take nō mua. Ko ngā mea pēnei, ranga wairua, he timatanga hou, kia ora ano.” “He mea nui, te whai pānga o ngā kōrero tikanga/ture. Mīharo te rongo te reo kia tika te reo kia rere te reo kia Māori.” “Fucken mīharo, pōuri, whakahiatangi me te pono.” “Ko ngā tangata pēnei ia Te Rākau , he māia, ka hua mai ko te manawa roa.” “He āhuatanga ano te tipu ake i raro i ngā whakapātaritari taupori socio-economic pēnei i Papakura. Ko ngā kōrero me ngā whēako, kua kite pea, kua whēako. Ka rongo te ruma i ngā tangi ka rongo te mamae, ā ka hua mai ko te ora.” I te tua 5 o Akuhata 2026, ka mutu te tāpoi o Te Rākau me tā rātau whakaari e kīia nei ko Waenga. Ko te whakaari nei, i tūtohu ana i ngā whēako o te hunga rangatahi Māori, kua mauheretia, me ngā ūwauwatanga o te pūnaha ture. I roto i ngā marama e rua, ko te urutaunga o te whakaari Waenga, i whai pānga huri noa ia Aotearoa. Hei āpiti atu i mahi tahi ki te taha o Hurō Production, āra nā Tamati Moriarty rāua ko Hariata Moriarty i whakatū, nā runga i te Kawanatanga o te wā.
Massive Magazine
He honoga pai tā Massey me Te Rākau, kua tautoro hoki tēra hononga kia Hurō Production. Nā te orokohanga mai o Hurō Production kua whakaahu, kua whakaatu i te whakaari Waenga ki ngā whare o Te Kunenga ki Purehuroa, Massey. E mārama ana ia ki te hiranga o te riro wāhi, e wātea ana kia rere ko te auahatanga. “Mehemea he wāhi tau ki te noho noa me te mahi toi, ka whanake ake ngā whakaaro. I mōhio koe?” “Ka rongo i te mauri o ngā whakaaturanga nō mua. I te wā ka hokhoki ki ngā mahi nei, ka hua mai he momo hononga motuhake.” Kua whakamanuhiri a Massey i ngā mahi nō Te Rākau, Hurō Production, Taki Rua, me Shot Bro hoki. Ko te mauri o ngā kaupapa, te hāpori me ngā kōrero pūrākau, kua mau tonu ki ngā poupou o te whare wananga nei. Ko tā Tamati, “Ko te mea nui ko te kotahitanga. Mā te Māori e waihanga hei wetekina i nga rarurau a te Māori.” I ēnei wā tonu, i nga hāpori me ngā mahi tōrangapū, kāore he mutunga tō te aupēhitanga o te iwi Māori. He mea nui te tautoko i nga kaupapa taketake, i nga toi taketaki. Me maea, me kaha. Whakamahia to privilege hei ātetenga. He nui ngā hāpori taketake auaha i Te Whanganui-a-tara: Shifting Centre, Open Jamz, Te Rākau, Taki Rua, Hurō Production, Pū te Hue Production, koinei ētahi o ngā kamupene. He nui ngā wā, me ngā kaupapa taketake hei tautoko mō tātau. Kia kaha, kia māia, kia manawanui e te whānau.
Haupū ngā toi, whakangao a Māori.
HE KUPU NĀ RUBY BARR • NGĀ PUHI, TAINUI MAHI TOI MĀTA GEIRINGER • NGĀTI KAHUNGUNU KI TE WAIROA “E hia ōrau tō whakapapa Māori?” He pātai tēnei ka rangona te mamae i taku hā o muri mai.
A
hakoa tōku kiri oriwa, ahakoa tōku whānau nui rawa. Kāore au i noho whakahīhī ki te mau i tōku whakapapa Māori. Kāore tōku whānau i te tino kōrero mō tō mātou nei whakapapa Māori, heoi anō kei te maumahara tonu au ki a Pāpā i tāku tamarikitanga, e tohu ana i ngā pouaka e rua, arā “He Pākehā nō Aotearoa” me “Māori” i runga aku pepa mō te kura. Kāore au i te tipu kei tōku marae, kāore au i te piri ki te rōpū kapa haka ki te kura. Kāore au i te mōhio tōku iwi i au e tipu ana - Ka whakamōhio mai ngā ingoa o ngā iwi i au e taiohi ana- tekau ma toru te pakeke i tāua wā. Engari mō tēnā, he āhua mataku ahau ki te whakamōhio atu tāku whakapapa ki ētahi Māori, kei hē taku whakahua i ō rātou ingoa. Ka panoni tāua āhuatanga i te wā o te Kirihīmete, koirā anō te tau whakamutunga o te haere ki te kura tuarua. Mōku ake, ko te wā tino whakahihiko o te Kirihīmete, ko te hui tahi anō te whānau ki te kāinga kotahi, whai muri i ngā tau maha o te kore kōrero i waenganui i ā mātou.
8
Tekau ngā mokopuna a ōku kaumātua, i runga i tērā, he taumaha tonu te hoko taonga mā te katoa. Nā konā, kua mōhio kē mātou ngā tuakana o te kāri nō Woolies, me te rua tekau tāra kei roto, ka makere tonu mai i te whakatūwheratanga. I tēnei Kirhīmete, kāore kē he mōni mō te toa, ka āhua whakamā ōku kaumātua i a rāua e tuku haere ana i tētahi kōpaki. Kei roto he reta A4 kua tāngia, me tētahi kete kua kūtia ōna aho. I tū au i te taha o tōku kaihana, ka whakatuwhera tuatahi i te reta. E toru iho ngā rerenga kōrero kua pānuitia, kua rite ō māua karu, e kī ana i ngā roimata. “I tēnei Kirihīmete, kua whakatau māua ki te hoatu ki a koutou tētahi koha whakahirahira rawa atu, he pounamu. Ko te pounamu he tohu o te whakaute, te aroha me te hononga mau roa. Mā tēnei pounamu koutou e here ki Aotearoa, ki tō koutou whānau, ki tō koutou whakapapa hei tangata whenua mō ake tonu atu. He mana tōna nā te mea kua whakatapua e tētahi kaumātua nō te iwi, nō reira, ka taea e koutou te mau ki te kura, ki te wāhi mahi, ki hea rānei, me te whakahīhī.”
Massive Magazine
I āta kōwhirihia taonga mō tēnā, mō tēnā o mātou, hei whakaata i ō mātou āhuatanga. Ko tōku, ko te Pikorua, he tohu i ngā here e kore e motu, arā ko te piripono me te kotahitanga. Nā te kaumātua Katorika o Tainui, nā Tipa Compain, ēnei taonga i whakapai, hei here i a mātou katoa i ō mātou iwi, ki tō rātou whakapono hoki. Ahakoa kua tahuri kē te nuinga o ā rāua tamariki me ā rāua mokopuna i te Hāhi, he mea nui tonu kia whakanuia te mana o tō rāua whakapono. Otirā, mō tōku kuia, i whakatō ai i ngā uara o te aroha me te manaaki tangata, e kaha ake ana i te whakawā. Ka nui tō rāua aroha ki a rāua mokopuna takatāpui- ko au tonu tētahi- ā, e whakapono ana ahau, nā tō rāua whakapono ki te aroha i āwhina i a rāua kia mārama, kia whakaae hoki. I au e pānui tonu ana i ia kupu, ka kitea te kōwae tuarima te tikanga nui ake i tua atu i te ahurea: “Ākuanei māua ka wehe atu.” E mōhiotia ana ko au te tangata o te whānau ka rere tangi, nō reira, kāore taku tangi nui i ohorere ai te whānau. Ka haere tonu te reta: “Mā koutou te ao, engari ki te ngaro koutou, ki te hiahia āwhina rānei, me pupuri noa ēnei taonga ki ōu koutou ringa, ka maumahara ki a māua. Ka mōhio tonu kei kōnei tonu a Poppa rāua ko Squeezy i tō taha, e karapoti ana i a koe, kei roto i te kapu ō tō ringa, e tiaki ana i a koe, i a koe e pupuri ana i tō pounamu.”
Massive Magazine
Ehara tēnei te kari Kirihīmete noa iho. He whakamaumahara tēnei ki tō mātou hononga ki a mātou. Ka noho ēnei taonga hei here i a mātou, ahakoa te haere o te wā. “Kaua rawa e ngaro te tūmanako. Manaakitia ētahi atu, kia āta haere i tēnei ao. Kia maumahara tonu ki a Poppa rāua ko Squeezy.” Ehara tōku whānau i te whānau pai rawa atu- pērā i ngā whānau katoa. Kāore ētahi o te whānau e kōrero ki a rātou anō, ā, kua ngaro hoki ētahi o ā mātou tikanga. Engari, ko tēnei reta me o mātou pounamu, he tohu mō ō mātou whakapapa, koirā te mea nui. “Ehara i te mea he māmā tēnei ao i ngā wā katoa, ahakoa ngā aupiki me ngā auheke, mā te wairua koe e arahi.” Ahakoa, ka kī tonu tōku kuia ki tōku tūngane, nā tōna kiri mā, “He Pākeha ia”, ahakoa he hē tō rāua whakahua o te ingoa ‘Taupō’ he Māori tonu mātou. Ahakoa kua ngaro te reo i ō mātou arero, e kore rawa tō mātou whakapapa e ngaro. Kei reira tonu, e tatari ana kia kitea anō e mātou.
Kei te taha ō tōku tupuna kuia a Wetekia Karioi te maunga Whaingaroa te moana Whareiaia te tangata Tainui te waka Tainui te iwi Tainui te hapū Tainui Āwhiro ngunguru te pō ngunguru te ao Ko Ruby toku ingoa
9
Ko te mauri, he mea huna ki te moana ME KUPU NĀ GRACE BYRNE • NGĀTI POROU MAHI TOI TARA GRIZ • NGĀI TAHU
Ha ki roto,
Ha ki waho. He toka tu moana, he akinga na nga tai. Me he toka tū moana, e patua ana e ngā tai Ka ngau, ka tanu, ka rere mai ki raro i a koe Ka poto te hā, ka iti te tūmanako, kua horomia ō pona e te makariri Ka totohu ki te mauri noho. Ha ki roto,
Mā tō ake hā koe e hiki ake i raro i ngā ngaro, ā, mā tō rātou kaha koe e ārahi ki uta. He ātaahua ngā toka hina o te takutai, he kaha kei roto i ā rātou. Kua roa rātou e patua ana e te tai, he tohu o te mana o te taiao. I te taha o te takutai, ka toro atu ngā rākau i o rātou manga. Ka rere te mauri i ō rātou pakiaka, i ō rātou tinana, ki runga ki te rangi, ki reira pupuri ai i te ua. Kua kōhimuhimu ō rātou rau i tō ingoa, i mua noa atu i tō whiwhinga ki taua ingoa. Ko te karanga a te pāpā, a te māmā, a te tuahina, a te hoa. He reka te noho tahi i tō rātou hā, te pupuri i te ringa o tō rātou wairua, me te tino mōhio ki a rātou, ahakoa kāore ō karu e huaki. Ko te mauri, te iho o te ora, te mea e here ngātahi ana i ngā mea katoa. Tukua te tai kia hoki mai.
Ha ki waho.
10
Massive Magazine
Kaua e hinga ki te tai, kaua e whawhai ki a ia kia tohungia koe. Kia tū kaha, me he toka tū moana, Pātai atu, pērā i ngā rākau Kōrero māhaki, pērā i tō pāpā. Akona te ara tahi me te tai, kia hiki ake koe i runga i te mauri tau. Ko noho taua mauri e rere mai ana nō runga, e rere mai ana nō raro, E kawea ana e te hau, Kei roto anō i akoe. Ina ngaro ō ringa, Toro atu ki te ao e awhi nei i a koe. Tukua te tai kia hoki mai. Ha ki roto,
Ha ki waho.
Tuwhitia te hopo.
Massive Magazine
11
Nga Whare Tuku Tātao HE KUPU NĀ MICAH GEIRINGER • NGĀTI KAHUNGUNU KI TE WAIROA
K
otahi rau tau ki muri ka whakamanahia te Massey Agricultural College Act 1926. Nā konā tīmata ai te hangahanga o te whare wānanga e mōhiotia nei i ēnei rā ko Te Kunenga ki Pūrehuroa—Massey University. I a koe e hīkoi ana i te papa wānanga o Manawatū i ēnei rā, ka māmā tonu te kitea o te tawhito o tēnei whare wānanga. Ko te Whare o Tā Geoffrey Peren, me tōna āhua rangatira tonu, he tino taunakitanga pea mō taua whakaaro. Heoi anō, ka haere tonu i te ara matua, ka kitea tētahi momo hangahanga tino rerekē. Ko ngā papa raima nunui e karapoti ana i ngā pourewa Pūtaiao, he āhua tauhou rawa ki ngā whare o mua.
He rite tonu Te Kunenga ki Pūrehuroa ki ōna whare—he hua nō ngā whakaaro rerekē, ngā whakaaro taupatupatu hoki. Puta noa i te whare wānanga, ka kitea ngā tirohanga rerekē mō te momo hapori i hiahia ai a Aotearoa ki te hanga. Mai i ngā whakaaro o te ao whānui e kitea ana i Colombo Hall, tae noa ki ngā pourewa raima i hangaia e te Manatū Mahi.
12
Massive Magazine
Iho, Heoi, kāore e tika kia kī i tīmata ēnei whakaaro rerekē i te tau 1926. Kāore te kāreti i hangaia ki runga i te whenua kore tangata, kore hītori. I te rohe e karapoti ana i Manawatū me te whare wānanga o Massey i ēnei rā, he maha ngā kāinga o Rangitāne, pērā i Te Motua, Te Kuripaka, Te Aokautere me Mokomoko. Ko Turitea anō tētahi pā iti i roto i tēnei rohe whānui, e titiro atu ana ki te awa o Manawatū. Ko te whenua i tū ai a Massey i muri mai, i riro i raro i te hokonga o Te Ahu a Tūranga. I hokona ki te Karauna i te 23 o Hūrae, 1864. Tata ki te 250,000 eka te rahi o taua whenua, engari £12,000 noa iho te utu i riro i a Rangitāne. Kāore tēnei hē i whakatikaina ōkawatia kia tae rā anō ki te tau 2015, mā tētahi whakataunga Tiriti. Kāore i roa i muri i te hokonga o te whenua, ka tae mai ngā tāngata Pākehā. I whakatūria te tāone o Palmerston North ki tētahi wāhi nui kua whakawāteatia, ko Papaioea te ingoa, he ingoa e mōhiotia tonutia ana e te tokomaha i ēnei rā.
I mua rā ko ngā kāinga o Rangitāne me ō rātou hononga ki te whenua te pūtake o te takiwā. Engari, ka āta hurihia te whenua hei pāmu, hei tāone Pākehā. I haere tonu Te Kāreti Ahuwhenua o Massey i tēnei mahi whakakore i taua hītori puta noa i te rautau rua tekau. I ngā tau 1960 me 1970, ka whakarerekē anō te Manatū Mahi i te āhua o te whare wānanga. Ko ngā pourewa Pūtaiao, ngā whare Pūtaiao Pāpori, te Vet Tower, te whare pukapuka me ngā whare whakahaere, i hangaia katoa i taua wā.
Ko ēnei momo whare he tohu mō tētahi Aotearoa hou e anga whakamua ana. Engari, he iti noa tō rātou hononga ki te whenua i tū ai rātou. I ētahi āhuatanga, ka taea pea ngā whare raima o Massey te tū ki hea noa atu.
Kua tino heke taua āheinga i Aotearoa i ēnei rā. Engari, e tino hiahiatia ana taua kaha mēnā e hiahia ana tātou ki te whakatika i te kore ōrite e pā ana ki te iwi Māori, me ngā raruraru e tipu haere ana puta noa i te hapori.
Kāti ake rā, i hangaia he whare wānanga kia anga atu ki te ao hou, ka waiho anō te ao o mua ki muri.
Ko te hītori o tō tātou whare wānanga, ngā pūtake o tōna whakapapa, me ngā whakaaro i hanga i ōna whare, kei mua tonu i ō tātou kanohi i ngā wā katoa ka takahia e tātou tēnei whenua. Ko ngā āhuatanga katoa o tētahi whare—mai i tōna hanganga, ki tōna kaupapa—he kōwhiringa tōrangapū.
He mea nui tēnei te kore hononga ki te wāhi mō te iwi Māori. I hanga i tētahi anamata kotahi mō te motu, engari, kāore ngā hanganga i aro ki ngā hononga hōhonu i waenganui i te tangata, te hītori me te whenua. Heoi anō, he mana anō tō te wawata i kitea i roto i ēnei whare. Ko te whakapono, mā ngā whakahaere mō te katoa, me te tautoko a te kāwanatanga, ka taea te whakapuawai te hapori. Ehara i te mea he hanga whare noa iho tā te Manatū Mahi. E hanga ana hoki rātou i ngā tūāpapa o tētahi Aotearoa hou. Engari i ēnei rā, he māmā noa iho te whakaaro mā te whakamana me te whakaae ki ngā hē o mua e whakakapi te tino panonitanga. He mea nui te whakamana i te whakapapa, te whakahoki mai i ngā ingoa Māori, me te whakarerekē i ngā tohu o ō tātou whakahaere. Engari, e kore te whakamana anake e whakatika i te kore ōrite. Tē taea te hanga whare, te waihanga mahi, te whakatika i ngā hanganga matua, te whakaora anō rānei i te taiao. I tēnei wā o te nui o te kore mahi, te hekenga o te ora o te taiao, me te kino haere o ngā hanganga matua, tērā pea me titiro anō tātou ki ngā whare raima nunui o tō tātou whare wānanga. Ahakoa ō rātou hapa ki te whenua me tōna hītori, he tohu tonu ēnei whare mō te mahi ngātahi me tētahi tirohanga rerekē ki te hapori: arā, he wā i whai kaha ai te kāwanatanga ki te whakakotahi i te mātauranga, te mahi me te hanga whare puta noa i te motu.
Massive Magazine
I a au e hīkoi ana i te whare wānanga, i te taha hoki o University Avenue, ka kite au i te whare hou: ko Ngā Huia. Pērā i ngā whare i tū i mua, he tirohanga anō a Ngā Huia ki te āhua o Aotearoa ā ngā tau kei te heke mai. Ahakoa nā ngā kamupene tūmataiti i hanga, e whakaatu ana a Ngā Huia i ngā mea ka taea ina aro te hanganga ki te whenua, ki te hītori, me ngā tāngata e noho ana ki reira. E whakaatu ana hoki i te āhua o ō tātou wāhi hanga ina hangaia hei tautoko i te reanga e whai ake nei, mā te mahi tahi me te mana whenua. Tērā pea koinei te akoranga ka waiho mai e ngā whare o Massey ki a tātou: ehara ngā whare ka hangaia e tātou i te whare noa iho. He whakaaturanga ā-tinana ēnei o te hapori e hiahia ana tātou ki te hanga, o te hītori e hiahia ana tātou ki te maumahara, me ngā tāngata e hiahia ana tātou ki te whakamana.
Mēnā ka rite te nui o ngā panonitanga o ngā tau kotahi rau e haere ake nei ki ngā tau kotahi rau kua pahure, kaua tātou e whakaaro noa ki te āhua o ō tātou whare. Me whakaaro hoki tātou ki te momo Aotearoa e hiahia ana tātou kia kitea i roto i aua whare.
13
Ko te Ao Hurihuri I au e tamariki ana i kitea ngā hua a ngā mahi ā Rehia nā te mahi o Te Rākau Hua O Te Wao Tapu. Nā ōku mātua, nā ngā tōtara o Te Waonui a Tāne i whakaohooho tēnei āhuatanga, nā rātou te kakano i whakatō. Ko te whakaaro matua i tino arahi i oku whainga, i au e mahi ana kei roto i tēnei ao auaha, ko te mōhiotanga he mutunga kore te pito mata o Te Kore, o Te Pō. I a koe e noho ana i raro i tēnei āhuatanga, ka puta mai ngā wairua ō nehe rā, ō naianei, o te anamata hoki.
He uri whakaheke nō Ngāti Toa Rangatira, Ngāti Kahungunu ki te Wairoa, Ngāti Koata, Ngāti Ruanui, me Ngā Puhi Hokianga ki Te Raki. He uri hoki nō Itaria, Kōtarani, Aerihi, Amerika me Ingarangi, Ko Tamati Moriarty tōku Ingoa. Tēnā koutou katoa.
14
Massive Magazine
HE KUPU NĀ TAMATI PUHIPI PAPARUA PEARSE-OTENE MORIATY NGĀTI TOA RANGATIRA, NGĀTI KAHUNGU KI TE WAIROA, NGĀTI KOATA, NGĀTI RUANUI, ME NGĀ PUHI HOKIANGA KI TE RAKI
MAHI TOI PAIGE MEREANA WILSON TE RARAWA, NGĀTI HINE, NGĀ PUHI
Ko Te Ao Hurihuri
Whitu te pakeke, tīmata ai
Ko te kupu te kai,
Ka taki kupu, taki ai
Ko te pūrākau hei whai
Ka ako kiripuaki, ka whai
He tapu, he oranga
Ngā mahi ā Rēhia, āe rā, āe!
Ka mau ki roto i tōku tinana
Ki wīwī, ki wāwā Ki tēnei wāhi, ki tērā wā
Ia kupu, ka puta i te waha
He māmā noa te haere
Ka raranga i tōku mauri
Ka tipu tonu, ka pakeke haere Ia waiata ka rere ki te rangi Ka hōhonu te titiro ki te ao Ka tupu te hiahia, ka tupu te kākano I roto i Te Kore, te pūtake o te ao Ko te kōrero te kai Ko te pūrākau hei whai
Ka takahi atu ki Te Wheiao, Ka nekeneke, ka tū, ka kao, Ka puta atu ki Te Ao Mārama
Ngā kōrero tuku iho
Ka taupokina e te wairua.
Ngā mamae tuku iho e
Nō mua, nō nāianei,
Tō tātou ao, tō tātou reo
Nō tua, nō anamata e
Kua rongo au i ēnei kōrero
Ka rere te mauri, ka rere te ora
Ehara nāku ēnei i tito Engari ka maumahara
Tihei Mauri Ora.
Te Pō, ehara koe i te tauhou Massive Magazine
15
sexcap 16
Massive Magazine
MAHI TOI MĀTA GEIRINGER • NGĀTI KAHUNGUNU KI TE WAIROA
pades I kaingākau tētahi wāhine nō taku karaehe kanikani. Mai i te hūnukutanga i Pōneke, ka kaingākau anō te kanikani. Auē rā he taumata anō tēnei hine ki te mahi kanikani. Kāore hoki ōna hopē e rūkahu ana. Ka puta mai te whakaaro, kei a ia rānei he hoa….hoa kanikani?
I au e noho ana i ngā akomanga kanikani, i mātāwai ana te whatu i te tirohanga o tōnā tinana. Te āhua o tōna tinana e nekeneke ana ki te puoru. Kāore kau he whakamā i ahau, ko tāku hiahia kē, kia nekeneke tōku tinana ki tōna.
I tētahi rā, ka tae mai ia ki te karaehe, kua heua tōna ūpoko, ā, he hoahoa koru kei runga. Kāti, i reira tonu whakatau ai ka riro tēnei hine i ahau. Ehara i te mea he ataahua noa iho tēnei wāhine, ko te mea pai rawa atu, he Māori ia! Miiāāāooo! Ka tīmata taku whainga kia riro ai i tēnei hine- māhunga- hoahoa koru! I au e tino hiahia ana kia kaua māua he whānanunga, ka tīmata taku māhere. Nāwai rā, ka tata haere au ki taku Māori Parris Gobel. Ia te karaehe, ka āta neke
au ki tāna taha, ka tīmata hoki māua ki te whakawhānaungatanga i mua i te karaehe. Ka tino piri māua hei hoa, he āhua wāhine moe wāhine pea ki tā ētahi. I tētahi rā ka moe māua i te moenga kotahi i raro i tonu i te whakapae he hoa noa iho māua. E takoto ana ia i muri i ahau, ā, ka rongo au i tōna hā i toku kakī. Kua whiria ō māua ringaringa, e mirimiri haere ana ngā matimati tētahi ki tētahi. Kua hōhā, kua muramura hoki te hiahia, ka huri au ki a ia. Ka tūtaki ō māua kanohi, he hēnetimita noa iho te tawhiti. Ka titiro au ki ōna whatu, kātahi ki ōna ngutu. Ko ia hoki e pērā ana ki ahau. Kua tae mai te wā kanikani. Ka whakatata mai ia, ka kihi i ahau. Ka oho ake tētahi taha mohoao i roto i ahau, ā, ka riro mā ngā hiahia taketake ahau e ārahi. Ka unuhia e au taku tīhate, ka unuhia e ia taku pari. Ka rere ngā kākahu me ngā taonga puta noa i taku rūma. Me tuku mihi motuhake ki ngā hēkona e whā tekau i pau i a ia ki te unu i āna rīngi (koia koia). Kāore i roa, kua noho tahanga māua.
Massive Magazine
Ka tīmata ia ki te ngote kaha i toku kakī. Kua piri ō māua tinana tētahi ki tētahi. WĀ KANIKANI kei te haere! Ka kihi wawe ia i toku tinana, ka heke haere ia ki raro. Ka wiri au i a ia e heke iho ana, e heke iho ana. Kua tata tonu au ki te īnoi atu kia mahia, kātahi ia ka tīmata ki te mitimiti i taku tara. Nā, i mua atu, he tāne anake kua mitimiti i ahau. Nō reira, ka kii noa iho i kōnei he pai ake ngā wāhine. Kua wiriwiri katoa tōku tinana. Ka kaha ake toku reo, ka kaha ake, ka tata ake. I runga i tāua āhuatanga, ka purua e au toku waha i taku pea nō tōku tamarikitanga ko Mr Cuddles. Ka titiro iho au, ka kite i ngā koru e whakarākei ana i tōna ūpoko e titiro ake ana ki ahau, ā, ka mōhio au kua toa au. Ka mutu mai ahau me tētahi tīwaha i wiri ai i ngā matapihi, i a ia e titiro ake ana i ahau. Ka kata ia, ka muku i tōna waha me tōna menemene whakahīhī
“He whakaihuwaka tonu” tāna kī mai.
17
HE KUPU NĀ AISHA SKINNER • NGĀTI RAUKAWA KI TE TONGA, NGĀTI MANIAPOTO, TAINUI
MAHI TOIMĀTA GEIRINGER • NGĀTI KAHUNGUNU KI TE WAIROA
• Toitoi • Hī ika • Mahi māra
• Hī ika • Mahi māra
He wā pai ki te whakatō kakano me ngā momo whakatō katoa; whāia te mātauranga kai hei oranga mō te whānau. Kia kori te tinana, kia ako tonu.
Whakaritea he wā ki te tūhura i te taiao, ki te noho rānei ki te taha wai. He wā pai hoki tēnei ki te whakawhanaunga ki ētahi atu, ki te ako me te tuku karakia, pepeha hoki.
• Hī ika • Mahi māra
18
Massive Magazine
E rere pai ana te whakawhiti kōrero me te auahatanga. Whakamātauria tētahi mea hou. He rā hei whakamānawa i te oranga. Noho tahi ki te whānau.
• Mahi māra
He wā kia tūpato – tērā pea ka puta ngā āhuatanga ohorere. Kaua e hui i tēnei wā. Noho tata ki te whānau. Kia mataara.
• Toitoi • Hī ika • Mahi māra
• Toitoi • Hī ika • Mahi māra
Ko te wāhanga o Tamatea pērā i runga ake nei. He wā kia tūpato – tērā pea ka puta ngā āhuatanga ohorere. Kaua e hui i tēnei wā. Āwhinatia te whānau me te hunga e mate āwhina ana.
Ko te wāhanga o Tamatea pērā i runga ake nei. He wā kia tūpato – tērā pea ka puta ngā āhuatanga ohorere. Kaua e hui i tēnei wā. Āwhinatia te whānau me te hunga e mate āwhina ana.
• Mahi māra
Massive Magazine
Ko te wāhanga o Tamatea pērā i runga ake nei. He wā kia tūpato – tērā pea ka puta ngā āhuatanga ohorere. Kaua e hui i tēnei wā. Āwhinatia te whānau me te hunga e mate āwhina ana.
19
centre
efold