Spis treści Nie omijaj wstępu
IX
Rozd z i a ł 1 Ciało i ruch na językach
1
Rozd z i a ł 2 Smoczek a ekspresja emocji
7
Rozd z i a ł 3 Co to znaczy mieć czyste ręce?
13
Rozd z i a ł 4 Z ręką na sercu
19
Rozd z i a ł 5 Zaciśnięta pięść
25
Rozd z i a ł 6 Nie wychylaj się
31
Rozd z i a ł 7 Prawy do lewego, lewy do prawego
37
Rozd z i a ł 8 Patrzeć z góry
43
Rozd z i a ł 9 Znaczenie dotyku
49
VI
SPIS TREŚCI
Rozd z i a ł 10 Gdy organizm chce słodyczy
55
Rozd z i a ł 11 Ciężar dosłownie i w przenośni
61
Rozd z i a ł 12 Skąd przekonanie o wolnej woli
67
Rozd z i a ł 13 Twardość i miękkość psychiczna
73
Rozd z i a ł 14 Temperatura relacji
79
Rozd z i a ł 15 Gesty wpływające na uczenie się
85
Rozd z i a ł 16 Czy warto chodzić, gdy myślimy?
91
Rozd z i a ł 17 Taniec? Jak najbardziej
97
Rozd z i a ł 18 Postawa ciała a religijność
103
Rozd z i a ł 19 Korzystanie z narzędzi
109
Rozd z i a ł 20 Wychodzenie poza ciało
115
Rozd z i a ł 21 Ucieleśniona iluzja
121
SPIS TREŚCI
VII
Rozd z i a ł 22 Pojemne wulgaryzmy
127
Rozd z i a ł 23 Czy szata zdobi (wewnętrznie) człowieka?
133
Rozd z i a ł 24 Sport a umysł
139
Rozd z i a ł 25 Jedność ruchu i muzyki
145
Rozd z i a ł 26 Co wpływa na zaburzenia odżywiania?
151
Rozd z i a ł 27 Moc z ciała
157
Rozd z i a ł 28 Joga w działaniu
163
Rozd z i a ł 29 Splątanie ciała z umysłem w służbie społecznej
169
Rozd z i a ł 30 Refleksja końcowa – ucieleśniona psychologia
175
Bibliografia
179
O Autorze
193
Nie omijaj wstępu
Kiedy wykonujemy najprostsze czynności, na przykład podnosimy do ust filiżankę z poranną kawą, nie zastanawiamy się nad filozoficznym pytaniem o relacje między ciałem a umysłem. Nawet gdybyśmy zadali sobie takie pytanie, odpowiedź byłaby prosta. Postanowiliśmy napić się kawy, więc wykonaliśmy stosowne ruchy. To, co psychiczne, wywołało to, co fizyczne. Po głębszym namyśle uświadomimy sobie jednak, że w czasie podejmowania decyzji o sięgnięciu po kawę w naszym mózgu przebiegały procesy materialne opisywane przez biologię, chemię i fizykę. Więc jak to jest? Relacja między ciałem a umysłem jest bardzo skomplikowana. Filozofowie od tysiącleci snuli rozważania na temat związków między tym, co psychiczne, a tym, co fizyczne. Przez wieki rozprawiano o związku dusza–ciało albo o problemie psychofizycznym. Pojawiło się wiele koncepcji mówiących o relacjach obu sfer człowieka. Jedni, jak Platon, twierdzili, że osnową bytu jest to, co niematerialne, duchowe. Sfera materialna jest tylko powłoką dla duszy, która po śmierci wraca do świata idei. Dusza w tym ujęciu decyduje o ciele. Inni, tacy jak Demokryt, mieli zupełnie przeciwne zdanie. Dusza jest materialna
X
NIE OMI JA J WSTĘPU
i zależna od ciała. Po śmierci przestaje istnieć. Mamy więc prymat materialnego nad duchowym. Z kolei Kartezjusz umocnił zdroworozsądkowe przekonanie o istnieniu dwóch substancji, które komunikują się ze sobą. Filozof znalazł nawet miejsce tej komunikacji. Była nim szyszynka, a więc słabo wówczas poznana część mózgu. Pogląd Kartezjusza nazywany jest dualizmem. W historii filozofii mamy wiele subtelnych odmian tych trzech poglądów. We współczesnej nauce przyjmuje się jeszcze inne rozwiązanie. Ciało i umysł są nierozerwalnie ze sobą związane, będąc dwoma aspektami tej samej substancji. W XXI wieku często używa się metafory komputerowej traktującej ciało i psychikę jak hardware i software. W filozofii jeszcze długo będą toczyły się na ten temat dyskusje. Współcześnie wiele do powiedzenia ma neurokognitywistyka, a więc dyscyplina łącząca elementy wiedzy o mózgu, informatyki, psychologii i lingwistyki. W jej ramach bada się różne mechanizmy leżące u podstaw procesów poznawczych człowieka, takich jak percepcja, myślenie, pamięć czy podejmowanie decyzji. W obrębie tego nurtu na pograniczu psychologii i innych nauk pojawiła się ciekawa koncepcja zwana ucieleśnionym umysłem. Według niej zasadniczym zadaniem umysłu jest koordynacja naszych ruchów, a ciało znajduje odzwierciedlenie w umyśle w większym zakresie, niż nam się wydaje. Na ten temat naukowcy prowadzą wiele bardzo ciekawych badań, o których będzie mowa w kolejnych rozdziałach. Koncepcja ucieleśnienia bywa także rozumiana szerzej, jako obejmująca relacje w dwie strony, nie tylko wpływu ciała na umysł, ale też oddziaływania zwrotnego. Ucieleśnienie to ciekawe i subtelne zjawisko. Wiele efektów z nim związanych jest nieoczywistych i wręcz zaskakujących. W kolejnych rozdziałach poznamy przykłady relacji między ciałem a umysłem. Ciało będzie rozumiane szeroko, nie tylko jako jego poszczególne części, ale także ruch, jaki wykonuje, a nawet jego okrycie (ubranie). Zaczniemy
NIE OMI JA J WSTĘPU
XI
od ssania smoczka, a skończymy na skomplikowanych ruchach pojawiających się w trakcie uprawiania sportu czy wykonywania muzyki. Pomówimy także o narzędziach, jakimi posługujemy się na co dzień i jak zostały odzwierciedlone przez nasz umysł. Kilka razy odwołamy się do języka, aby sprawdzić, jak reprezentuje ciało w umyśle. Choć to ryzykowne, w tego typu książce powiemy także o wulgaryzmach i ich ucieleśnionym charakterze. Psychologowie badają nieoczywiste, a niekiedy bardzo zaskakujące przejawy wpływu ciała na umysł i umysłu na ciało. Znajomość tych prawidłowości ma nie tylko walor poznawczy, może także przyczynić się do lepszego i bardziej świadomego działania w różnych sytuacjach życiowych. W wielu przypadkach znajduje także zastosowanie w edukacji, służbie zdrowia lub biznesie. Nie rozstrzygniemy tu odwiecznego pytania filozoficznego dotyczącego natury bytu. Z praktycznego punktu widzenia ważniejsze jest rozumienie zjawisk psychologicznych, dzięki czemu można wieść bardziej świadome i mądrzejsze życie.