Przedmowa
Jeśli zastanowić się nad odrębnością nauki w stosunku do innych form poznania rzeczywistości – sztuki, intuicji, „zdrowego” rozsądku, objawienia, medytacji itd. –to zapewne nasunie się wniosek, że różnica tkwi w metodzie. Nauka może się mylić, przez dłuższy czas głosić błędne tezy, ale w długim, niekiedy żmudnym procesie autoweryfikacji raczej zbliża się do prawdy niż od niej oddala. Jest to możliwe dlatego, że teorie naukowe są sprawdzalne. Każdy badacz może w niezależnej procedurze sprawdzić, czy tezy głoszone przez innego badacza z grubsza odpowiadają rzeczywistości, czy też raczej zaciemniają jej obraz. A weryfikacja albo falsyfikacja głoszonych teorii lub twierdzeń jest możliwa dzięki obiektywizmowi metody naukowej.
Jeśli z kolei zastanowić się nad właściwościami obiektywnej metody naukowej, to można dojść do wniosku, że kluczową rolę odgrywają dwa uniwersalne narzędzia poznawcze: wnioskowanie według reguł logiki oraz przyjęty język opisu rzeczywistości. Każda dyscyplina rozwija oczywiście specyficzne, swoiste instrumentarium badawcze, jak mikroskopy, teleskopy, spektrometry itd., ale wszystkie posługują się logiką i językiem. I znowu – język każdej dyscypliny jest swoisty, niekiedy wysoce specjalistyczny, ale zawsze jest – a przynajmniej powinien być – klarowny i jednoznaczny. Język jest niezwykle istotnym składnikiem warsztatu uczonego nie tylko dlatego, że umożliwia komunikację i wymianę myśli. Również dlatego, że – co wiemy przynajmniej od czasów Ludwiga Wittgensteina – język wyraża nasze myśli, ale też je kształtuje.
Wychodząc z powyższych przesłanek, podjąłem próbę zmierzenia się z terminologią współczesnej psychologii. Daleki jestem od przekonania, jakoby wolno by mi było kształtować język naszej dyscypliny. Starałem się raczej przybliżyć odbiorcom sposób, w jaki dzisiejsza psychologia rozumie i używa poszczególnych słów. Zadanie okazało się znacznie bardziej wymagające niż się z początku wydawało. Wiele terminów psychologicznych zaczerpnięto z języka potocznego, w którym nadal są używane, niekiedy w innym znaczeniu. Nie byłoby w tym nic szczególnego, w końcu tak szacowne dyscypliny naukowe jak fizyka i chemia też obficie czerpały z języka potocznego. Jednakże terminy takie jak siła, moc, praca czy ciepło uzyskały na gruncie fizyki ścisłe definicje oraz procedury pomiarowe, dzięki którym możliwe jest
wyrażenie tych właściwości w obiektywnie mierzalnych jednostkach. Psychologia niekiedy jest w stanie oprzeć badania na ścisłym pomiarze badanych właściwości, ale nie zawsze. Zawsze jednak powinna dążyć do uściślenia terminologii.
Niektóre pojęcia psychologiczne pochodzą od matki wszystkich nauk, czyli filozofii. To oznacza, iż też wywodzą się z mowy potocznej, z tym że proces ich uściślania i pojęciowego przekształcania był znacznie dłuższy. Niektóre pojęcia używane przez psychologów, np. intencjonalność lub świadomość, mają nieco inne znaczenie na gruncie filozofii, o czym nie zawsze pamiętamy posługując się nimi.
W tym miejscu warto zmierzyć się z argumentem, że przecież badacze korzystają z języka międzynarodowego. Kiedyś była to łacina, dzisiaj język angielski. Po cóż więc trudzić się nad rozwojem terminologii w „językach narodowych”, skoro i tak wszyscy posługują się angielskim. Uważam, że należy to robić z kilku względów. Po pierwsze – estetyka. Żargon specjalistyczny nigdy nie brzmi dobrze, choć może sprawiać wrażenie „uczonego”. Po drugie – tradycja. Gdyby wybitni polscy uczeni nie zadali sobie trudu spolszczenia terminologii, dzisiaj mówilibyśmy element a nie pierwiastek albo integrał a nie całka. Po trzecie – komunikacja społeczna. Nauka jest częścią kultury i pozostaje na utrzymaniu całego społeczeństwa. Jej ustalenia, odkrycia, teorie itd. powinny więc być społeczeństwu komunikowane przyjaznym językiem. W przeciwnym razie nauka może utracić zaufanie i legitymizację społeczną, czego zaczątki zresztą obserwujemy.
Pisząc Słownik, zderzyłem się z problemem selekcji: ile terminów trzeba koniecznie zdefiniować, aby przybliżyć użytkownikom obraz całej psychologii. Każdy wybór jest dyskusyjny; zapewne niektórych terminów będzie Czytelnikom brakować, a inne mogą się wydawać zbyteczne. Świadomie zrezygnowałem z definiowania terminów ogólnych, jak też terminów kluczowych dla innych dyscyplin naukowych (np. filozofii, socjologii, prawa czy ekonomii). Nie wystarczył sam fakt, że jakieś słowo jest obcego pochodzenia (zwykle chodzi o łacinę i angielski), jeśli uznałem – może błędnie – że nie jest to termin kluczowy dla określonej teorii psychologicznej lub pewnego nurtu badań w tym obszarze. Nie ma na przykład haseł „egzystencja” ani „egzystencjalizm”, chociaż używam tych słów w opisie innych haseł. „Egzystencja” jest bowiem hasłem nadającym się do słownika wyrazów obcych, a „egzystencjalizm” to termin przede wszystkim filozoficzny. Ostateczna liczba 1000 haseł (plus jedno hasło naczelne: psychologia) to kompromis między liczbą słów rzeczywiście używanych przez psychologów a liczbą możliwą do recepcji przez użytkowników.
Inna decyzja, która zaważyła na kształcie książki, dotyczyła objętości i charakteru haseł. Oprócz krótkich definicji starałem się dostarczyć użytkownikom pewnej dozy wiedzy na temat zjawiska, którego dotyczy dane hasło. Uznałem, że definicje rozumiane jako rozwinięcie znaczenia słów są łatwo dostępne, natomiast sama
Przedmowa definicja, bez podania jej sensu, podłoża teoretycznego i znaczenia w opisie zachowania ludzi mogłaby być bezużyteczna. W rezultacie hasła zawarte w tym Słowniku to nie proste definicje, lecz swoiste pigułki wiedzy psychologicznej. Mam nadzieję na życzliwe przyjęcie tej konwencji przez Czytelników. Słownik psychologiczny powinien być użyteczny przede wszystkim dla osób studiujących psychologię oraz dyscypliny bliskie psychologii: filozofię, socjologię, pedagogikę, ekonomię, nauki o kulturze czy o polityce itd. Zdobywanie wykształcenia to w dużej mierze nauka specjalistycznego języka w wybranej dyscyplinie. Słownik powinien też służyć profesjonalnym psychologom, szczególnie tym, którzy komunikują się ze „światem zewnętrznym”, np. światem mediów, próbując przekładać wiedzę na język trafiający do szerokiego spektrum odbiorców. Byłbym zaszczycony, gdyby po tę pozycję sięgnęli ludzie pióra – dziennikarze i publicyści, a jeszcze bardziej, gdyby trafiła ona do tzw. publiczności czytającej.
Wydawnictwu Naukowemu PWN serdecznie dziękuję za zainteresowanie wydaniem tej pozycji i życzliwą, pełną wyrozumiałości współpracę. Dziękuję również prof. Dariuszowi Dolińskiemu na pomocną recenzję.
Kraków, kwiecień 2026 Edward Nęcka
Psychologia ( psychology) – dyscyplina naukowa zajmująca się opisem i wyjaśnianiem zachowania ludzi lub zwierząt. Szukając odpowiedzi na pytanie, dlaczego ludzie robią to, co robią, psychologia wskazuje na przyczyny środowiskowe, w tym środowisko społeczne, przyczyny związane z trwałymi cechami osoby (temperament, osobowość, zdolności) oraz interakcję środowiska i cech indywidualnych. Zrozumienie zachowania wymaga analizy procesów motywacyjnych, emocjonalnych i poznawczych, które sterują obserwowalnym działaniem jednostki. To z kolei wymaga poznania mózgowego podłoża tych procesów. Ze względu na różnorodność swoich celów badawczych psychologia wchodzi w relacje z innymi naukami społecznymi (socjologia, pedagogika, nauki prawne), a także z fizjologią, medycyną, neurobiologią i kognitywistyką. Jak większość współczesnych nauk, wywodzi się z filozofii, z której dorobku czerpie nadal. Jednocześnie wzbogaca filozofię o odkrycia empiryczne, istotne dla zrozumienia natury ludzkiej. Psychologia to nauka, ale i praktyka, czyli obszar aktywności (1) zawodowej osób przygotowanych do pracy z ludźmi. Praktyka psychologiczna polega na badaniu zachowania lub próbie jego zmiany. Opis zachowania jednostki, grupy lub organizacji nazywa się oceną bądź diagnozą psychologiczną. Dokonuje się go na podstawie obserwacji, wywiadu lub standardowych metod badania psychologicznego. Natomiast interwencje psychologiczne obejmują poradnictwo, trening psychologiczny lub rehabilitację funkcji umysłowych. Psychoterapia jest rodzajem interwencji, uprawianym przez zawodowych psychologów po przejściu szkoleń podyplomowych i uzyskaniu certyfikatów.
AAbdukcja (abduction) – odmiana rozumowania logicznego, w której na podstawie zaobserwowanych skutków formułuje się hipotezy co do możliwych przyczyn. Rozumowanie abdukcyjne można porównać do poruszania się myślą wstecz: to, co widzimy teraz, stanowi fundament wnioskowania o tym, co mogło się wydarzyć wcześniej. Jest podstawą działania lekarza diagnosty, policjanta rekonstruującego przebieg zbrodni lub uczonego szukającego przyczyn badanego zjawiska. Ma też duże znaczenie w poznaniu potocznym, pozwala bowiem każdemu zrozumieć, skąd się wzięło to, z czym mamy do czynienia obecnie. Abdukcja nie zezwala na wnioski pewne, a jedynie w pewnym stopniu prawdopodobne. Jej uzupełnieniem są indukcja (1) i dedukcja.
Absorpcja (absorption) – stan skupienia uwagi na wybranym obiekcie, myśli, wyobrażeniu, wspomnieniu lub celu działania, z całkowitym ignorowaniem innych obiektów. Może się pojawić spontanicznie albo w wyniku stosowania technik medytacyjnych. Skłonność do popadania w stan absorpcji jest cechą osobniczą, której natężenie można mierzyć skalami psychologicznymi. Jako cecha absorpcja ma związek z otwartością na doświadczenia. Pozwala przewidywać indywidualną podatność na hipnozę.
Abstrahowanie (abstraction, abstract conceptualization) – proces tworzenia w umyśle reprezentacji pojęciowej, która odnosi się do nadrzędnej kategorii obiektów (np. zabawki) albo do zjawisk niemających bezpośredniego związku z konkretnymi obiektami (np. zdrowie). Abstrahowanie to również proces nabywania ogólnych reguł działania, możliwych do zastosowania w pewnej kategorii problemów lub sytuacji (np. regulaminu studiowania). Dosłowny sens słowa „abstrahowanie”, wywodzącego się z łaciny, to odciąganie lub odrywanie. Zgodnie z tym znaczeniem proces abstrahowania polega na umysłowym odrywaniu od obiektu cech nieistotnych, tak aby w treści kategorii pojęciowej znalazło się tylko to, co konieczne ( abstrakcja pozytywna/negatywna). Aby utworzyć w umyśle abstrakcyjną kategorię „zabawki”, należy oderwać, czyli zignorować, cechy obecne w niektórych
Abstrakcja
zabawkach, pozostawiając te, które są obecne we wszystkich. Taką wspólną cechą wszystkich zabawek będzie zapewne ich przeznaczenie, czyli funkcja rekreacyjna.
Abstrakcja (abstraction) – pojęcie ogólne odnoszące się do nadrzędnej kategorii obiektów (np. meble) albo do zjawisk niemających jednoznacznego odpowiednika w zbiorze konkretnych obiektów (np. sprawiedliwość). Również proces nabywania takich pojęć ( abstrahowanie). Z jednej strony posługiwanie się abstrakcyjnymi pojęciami jest poznawczo racjonalne, bo dzięki nim można powiedzieć lub pomyśleć o całej kategorii bez konieczności skupiania się na poszczególnych egzemplarzach. Na przykład planując zakupy, możemy przewidzieć kategorię „owoce”, bez obciążania pamięci osobno jabłkami, śliwkami itd. Z drugiej strony kategorie o bardzo wysokim poziomie abstrakcji są trudniejsze w obróbce, ze względu na brak bezpośredniego odniesienia do percepcji i wyobraźni (1). Dlatego ludzie spontanicznie wybierają średni poziom abstrakcji w opisie świata, planowaniu działań i zapamiętywaniu . Na przykład osoba dorosła objaśnia dziecku świat przyrody najpierw w kategoriach o średnim poziomie abstrakcji (ptaki), nie zaś w kategoriach podrzędnych (sikorki, wróble itd.) czy nadrzędnych (zwierzęta).
Abstrakcja pozytywna/negatywna ( positive/negative abstraction) – abstrakcja pozytywna to włączanie w treść pojęcia cech istotnych, niezbędnych do prawidłowego rozumienia kategorii pojęciowej. Na przykład uczenie się, czym jest romb, wymaga włączenia w obręb kategorii obiektów, które są figurami zamkniętymi o czterech równych bokach. Nieważne są wielkość ani wzajemne proporcje kątów wewnętrznych, ale niezbędne jest, aby figura była zamknięta. Popełniamy błąd abstrakcji pozytywnej, gdy nie włączamy w obręb kategorii pewnych cech istotnych. Natomiast abstrakcja negatywna to pomijanie w procesie kategoryzacji cech nieistotnych, zaciemniających znaczenie pojęcia. Na przykład w skład definicji terminu „student” nie wchodzi wiek, bo studiować mogą osoby w każdym wieku. Jeśli więc ktoś w obręb pojęcia „student” włącza młody wiek, popełnia błąd abstrakcji negatywnej. Procesy abstrakcji pozytywnej i negatywnej badał polski psycholog Andrzej Lewicki (1910–1972).
Abstynencja (abstinence) – powstrzymanie się od spożywania pewnych substancji (np. alkoholu, opiatów) lub od wybranych form zachowania (np. seksu). Może być dobrowolna lub wymuszona okolicznościami, np. brakiem dostępu do substancji lub partnera seksualnego. U osób uzależnionych nagłe pozbawienie substancji wyzwala tzw. zespół odstawienny, czyli silny, negatywny stan emocjonalny, któremu towarzyszy rozregulowanie wewnętrznej równowagi organizmu (homeostazy). Dlatego w terapii uzależnień od opioidów podaje się przez pewien czas środki zastępcze, chemicznie podobne substancjom uzależniającym (np. metadon), co pozwala lepiej znieść stan abstynencji i wytrwać w terapii.
Acetylocholina (acetylocholine, ACh) – substancja chemiczna produkowana przez komórki cholinergiczne układu nerwowego. Należy do grupy neuroprzekaźników. W ośrodkowym układzie nerwowym jest wydzielana przez jądra podstawne, a następnie przekazywana do kory mózgowej i hipokampa. Warunkuje skuteczność procesów uczenia się, uwagi i pamięci. W obwodowym układzie nerwowym uczestniczy w aktywizacji mięśni przez neurony ruchowe. Jest podstawowym neuroprzekaźnikiem dla autonomicznego układu nerwowego, regulującego przechodzenie organizmu od stanu mobilizacji do relaksacji i odwrotnie.
ADHD (attention-deficit hyperactivity disorder, ADHD) – zaburzenie zachowania charakteryzujące się dysfunkcją uwagi w powiązaniu z impulsywnością (1) i nadmierną aktywnością (1) ruchową. Problemy z uwagą polegają na trudności w skupieniu się, zwiększonej podatności na działanie bodźców rozpraszających (dystraktorów) i kłopotach w utrzymaniu uwagi na obiekcie przez dłuższy czas. Nadaktywność przejawia się ruchliwością motoryczną, trudnościami w zachowaniu nieporuszonej postawy ciała, częstą zmianą czynności bez kończenia ich oraz szybkim mówieniem i przerywaniem cudzych wypowiedzi. Impulsywność osób dotkniętych tym zaburzeniem przejawia się w kierowaniu się chwilowym motywem lub zachcianką w działaniu i podejmowaniu decyzji. ADHD jest zaburzeniem rozwojowym, zwykle ujawnia się w młodszym wieku przedszkolnym. Stanowi źródło trudności szkolnych i problemów z adaptacją do wymagań społecznych. Obecnie coraz częściej jest diagnozowane u dorosłych. Domniemanym podłożem mózgowym tego zaburzenia jest relatywnie wolniejsze tempo dojrzewania kory przedczołowej, zawiadującej procesami kontroli i planowania, a także niedostateczna aktywacja (1) kory mózgowej przez neuroprzekaźniki. Podwyższona aktywność ruchowa stanowi sposób na regulację (2) wymaganego poziomu pobudzenia korowego. Podobny efekt dają leki podwyższające poziom aktywacji kory mózgowej. Ich przyjmowanie pozwala obniżyć nadaktywność ruchową i skupić się na zadaniach.
Adolescencja (adolescence) – inaczej: okres dojrzewania; proces przechodzenia od dzieciństwa do dorosłości, zwykle dokonujący się w przedziale od 13. do 20. roku życia. W tym okresie jednostka separuje się psychicznie od rodziców, co jest konieczne do zbudowania własnej tożsamości . Eksperymentuje, szukając odpowiedzi na pytanie, kim jest. Nawiązuje pierwsze relacje romantyczne, niekiedy zderzając się z problemem tożsamości płciowej i orientacji seksualnej. Aspiruje do praw należnych ludziom dorosłym, nie dysponując jednak odpowiednio rozwiniętą samokontrolą. Przejawia egocentryzm (2), ma problemy z przyjmowaniem perspektywy drugiej strony. Buntuje się przeciwko światu dorosłych, kwestionując normy i zasady egzekwowane przez rodziców i nauczycieli. Typowe problemy związane z okresem adolescencji to impulsywność (1), słaba kontrola zachowania oraz
Adrenalina
podatność na uzależnienia behawioralne i uzależnienia od substancji . Występują też problemy z zaburzeniami nastroju (depresyjność, irytacja) i z doznawaniem samotności (1). Wzrasta ryzyko prób samobójczych .
Adrenalina – inaczej: epinefryna (adrenaline, epinephrine) – hormon wydzielania wewnętrznego produkowany głównie przez korę nadnerczy i neurony rdzenia przedłużonego mózgu. W stanie pobudzenia fizjologicznego, wyzwolonego np. silnym stresem lub emocją, aktywizuje się oś podwzgórze–przysadka–nadnercza ( hypothalamic-pituitary-adrenal axis, HPA). Wyrzut adrenaliny przez korę nadnerczy mobilizuje organizm do szybkiego, wydajnego działania, co pozwala radzić sobie z zagrożeniami lub korzystać z pojawiających się szans. Tym fizjologicznym stanom towarzyszy subiektywne poczucie strachu ( dystres) lub euforii (eustres). Podobny efekt daje uprawianie sportów, szczególnie ekstremalnych. Ludzie mają skłonność do poprawiania sobie nastroju poprzez prowokowanie układu HPA, aby dokonał wyrzutu adrenaliny w warunkach relatywnie bezpiecznych (sport, używki).
Afazja (aphasia) – zaburzenie mowy pojawiające się na skutek uszkodzenia tkanki mózgowej (uraz, wylew), głównie lewego płata czołowego (pole Broki) lub lewego płata skroniowego (pole Wernickego). Przejawia się trudnościami w doborze słów, nazywaniu przedmiotów, rozumieniu komunikatów słownych i w ogóle posługiwaniu się mową. Istnieją różne rodzaje afazji w zależności od lokalizacji uszkodzenia. Pacjenci z uszkodzonym polem Wernickego mogą mówić płynnie, ale bez sensu, ponieważ nie są w stanie wystarczająco dobrze kontrolować słuchem tego, co wypowiadają. Natomiast pacjenci z uszkodzonym polem Broki mogą rozumieć komunikaty słowne, ale trudno im konstruować zrozumiałe wypowiedzi. Afazja może się cofnąć, chociaż pełne odzyskanie sprawności językowych wymaga żmudnej rehabilitacji.
Afekt (affect) – inaczej: stan afektywny. Afekty to kategoria nadrzędna wobec emocji i nastrojów. Wszystkie stany afektywne cechują się walencją, czyli pozytywnym lub negatywnym znakiem. Poza tym różnią się intensywnością, częstością występowania, poziomem uświadomienia, podatnością na samoregulację i sposobem wpływania na zachowanie. Afekt, obok poznania i motywacji, tradycyjnie uważa się za podstawowy składnik psychiki (umysłu).
Agnozja (agnosia) – utrata zdolności rozpoznawania bodźców wzrokowych, słuchowych lub dotykowych będąca następstwem uszkodzenia mózgu albo zaburzeń w jego funkcjonowaniu. Jest specyficzna w odniesieniu do konkretnej modalności zmysłowej, a nawet konkretnego aspektu stymulacji (1). Pacjent z agnozją wzrokową może np. nie rozpoznawać barw, choć rozpoznaje kształty. Na podstawie typu agnozji można dość dokładnie wnioskować, które części kory mózgowej uległy
Agresja z wrogości uszkodzeniu w wyniku udaru lub wylewu. Zastosowanie odpowiednich ćwiczeń rehabilitacyjnych pozwala wyleczyć niektóre formy agnozji lub osłabić jej dotkliwość.
Agresja (aggression) – zachowanie mające na celu wyrządzenie szkody innych istotom (ludziom, zwierzętom), grupom społecznym lub instytucjom. Może być reakcją na wzbudzony gniew lub inną emocję negatywną, np. strach, wstręt, poczucie zagrożenia. W teorii frustracji–agresji zachowanie agresywne jest opisywane jako reakcja na frustrację, czyli niezaspokojenie ważnej potrzeby. Bezpośrednim skutkiem doznanej frustracji jest gniew, na podłożu którego rozwija się atak na obiekt odpowiedzialny za frustrację albo na obiekt zastępczy. Agresja może też wynikać z czynników społecznych, np. z naśladowania agresywnie zachowujących się osób lub z chęci dopasowania się do standardów obowiązujących w grupie. Agresja skierowana wobec członków rodziny albo osób zależnych może przerodzić się w przemoc.
Agresja instrumentalna (instrumental aggression) – inaczej: agresja proaktywna; zachowanie agresywne, które jest środkiem do osiągnięcia celu osobistego lub pozyskania ważnych zasobów. Specyficznym celem agresji instrumentalnej może być zdominowanie ofiary i wymuszenie jej uległości. Jest to agresja zaplanowana, egzekwowana „na zimno”, bez koniecznego udziału pobudzenia emocjonalnego. Jeden z objawów antyspołecznego zaburzenia osobowości stanowi częste stosowanie agresji jako instrumentu osiągania osobistych celów.
Agresja przemieszczona (displaced aggression) – zachowanie agresywne wobec obiektu przypadkowego lub zastępczego, jeśli nie jest możliwe agresywne zachowanie wobec obiektu pierwotnego. Obiektem przypadkowym może być niewinna osoba, a nawet przedmiot (np. rozbity w złości mebel). Obiektami zastępczymi są zazwyczaj inni ludzie niżsi w hierarchii społecznej lub zależni od agresora, np. dzieci bądź współmałżonek.
Agresja reaktywna (reactive aggression) – inaczej: agresja impulsywna; zachowanie agresywne w odpowiedzi na postrzegane zagrożenie czy prowokację lub w reakcji na frustrację. Ten typ agresji jest ściśle powiązany z intensywnymi negatywnymi emocjami, takimi jak gniew, strach lub nienawiść. W odróżnieniu od agresji proaktywnej (instrumentalnej) agresja reaktywna nie jest zaplanowana; przeciwnie, osoba świadoma swoich problemów z kontrolą emocji może chcieć zachować się inaczej, ale ulega impulsywnej potrzebie wyładowania emocji. Osoby mające taki problem mogą powstrzymać się od impulsywnej agresji poprzez nauczenie się, jak rozpoznawać u siebie wczesne objawy nadchodzącej furii.
Agresja z wrogości ( hostile aggression) – zachowanie agresywne, którego zasadniczym celem jest intencjonalne wyrządzenie komuś krzywdy i sprawienie, żeby