Spis treści
Przedmowa – Barbara Bętkowska-Korpała ..................................
Recenzja – Dominika Dudek .....................................................
Kilka słów o diagnozie – Barbara Bętkowska-Korpała ..........................
CZĘŚĆ I
Diagnoza kliniczna w procesie leczenia osób dorosłych z uzależnieniem 1
Rozdział 1
Diagnoza osobowości i jej zaburzeń w kontekście wyzwań dla psychoterapii osób z rozpoznaniem uzależnienia – Katarzyna Nowakowska-Domagała, Marlena Podlecka-Paradowska 3
1.1. Wprowadzenie
1.2. Osobowość w perspektywie uzależnienia
1.3. Charakterystyka kliniczna zaburzeń osobowości
1.4. Zaburzenia osobowości a uzależnienie od substancji psychoaktywnych –modele współwystępowania
1.5. Rozpoznawanie zaburzeń osobowości wśród osób
1.6. Zintegrowane leczenie osób z zaburzeniami używania od substancji psychoaktywnych ze współwystępującym zaburzeniem osobowości
Aneks 1.2 Zaburzenia osobowości według ICD-11 – opisy przypadków
Rozdział 2
Diagnoza neuropsychologiczna funkcji wykonawczych u osób z rozpoznaniem uzależnienia od substancji psychoaktywnych – Anna Starowicz-Filip, Barbara Bętkowska-Korpała, Katarzyna Olszewska-Turek
2.1.
2.2.
2.3. Dysfunkcje wykonawcze u osób z uzależnieniem od alkoholu
2.3.1. Dynamika objawów dysfunkcji wykonawczych w procesie leczenia z uzależnienia od alkoholu
2.3.2. Wpływ dysfunkcji wykonawczych na przebieg leczenia uzależnienia od alkoholu 67
2.4. Przegląd narzędzi neuropsychologicznych wykorzystywanych do oceny dysfunkcji wykonawczej 71
2.4.1. Przesiewowe narzędzia do oceny funkcji poznawczych ............... 71
2.4.2. Narzędzia neuropsychologiczne w diagnozie dysfunkcji wykonawczych.
76
2.5. Opis przypadku: dysfunkcje wykonawcze a trudności w stosowaniu się do zaleceń w leczeniu z uzależnienia od alkoholu 85
Rozdział 3
Zachowania samobójcze a uzależnienia – Katarzyna Nowakowska-Domagała, Marlena Podlecka-Paradowska 93
3.1. Wprowadzenie ............................................................. 94
3.2. Zachowania samobójcze – ujęcie definicyjne ................................ 94
3.3. Patomechanizm zachowań samobójczych ................................... 97
3.4. Uwarunkowania i rozpowszechnienie zachowań samobójczych wśród osób z rozpoznaniem uzależnienia 101 3.4.1. Rola substancji psychoaktywnych
3.5. Rozpoznawanie ryzyka suicydalnego .......................................
3.6. Rozmowa z pacjentem w kryzysie samobójczym – praktyczne wskazówki
3.7. Wybrane narzędzia oceny ryzyka samobójczego
3.8. Zapobieganie samobójstwom – rekomendacje i strategie oddziaływań profilaktycznych ........................................................... 122
3.9. Specyfika oddziaływań psychospołecznych w profilaktyce suicydalnej ....... 127
Aneks 3.1. Fakty i mity dotyczące zachowań samobójczych
Aneks 3.2. Podręczny plan działania na wypadek podejrzenia występowania myśli samobójczych u pacjenta
Aneks 3.3. Dwunastostopniowy Plan Bezpieczeństwa ...........................
Rozdział 4
Trauma i jej konsekwencje w etiologii i przebiegu uzależnienia –Krzysztof Gąsior ......................................................................
4.1. Doświadczenia traumatyczne ...............................................
4.1.1. Zróżnicowanie doświadczeń traumatycznych: trauma typu I i II
4.2. Potencjalne następstwa doświadczeń traumatycznych
4.3. Neurobiologia traumy
4.4. Zespół stresu pourazowego
4.5. Związki między traumą
4.6. Złożony zespół stresu pourazowego ........................................ 160
4.6.1. Złożony zespół stresu pourazowego – charakterystyka kliniczna zaburzenia .......................................................... 161
4.7. Różnicowanie zespołu stresu pourazowego, złożonego zespołu stresu pourazowego i zaburzeń osobowości borderline ............................
4.8. Rekomendowane formy terapii stresu pourazowego u osób z rozpoznaniem uzależnienia i ich bliskich ................................................... 166
4.9. Model spersonalizowanej wielomodułowej terapii złożonego zespołu stresu pourazowego
Rozdział 5
Nadużywanie alkoholu – Robert Modrzyński
5.1. Wprowadzenie .............................................................
5.2. Zaburzenia spowodowane używaniem alkoholu (6C40) według ICD-11 .
5.2.1. Epizod szkodliwego używania alkoholu (6C40.0) .....................
5.2.2. Szkodliwy wzorzec używania alkoholu (6C40.1)
5.3. Zaburzenie używania alkoholu według DSM-5.
5.3.1. Rozwój objawów wskazujących na zaburzenie używania alkoholu 182
5.4. Wybrane przesiewowe narzędzia diagnostyczne ............................ 191
Aneks 5.1. Picie o niskim ryzyku szkód zdrowotnych 195
Aneks 5.2. Ocena zaburzeń używania alkoholu według ICD-11 a oddziaływania profilaktyczno-terapeutyczne 196
Rozdział 6
Zachowania uzależniające – hazard i gry – Bernadeta Lelonek-Kuleta 199
6.1. Zaburzenia uprawiania gier w świetle klasyfikacji zaburzeń DSM-5 i ICD-11 . . . . . 200
6.2. Zaburzenie uprawiania gier hazardowych – charakterystyka zjawiska 201
6.2.1. Rozwój zaburzenia uprawiania hazardu ............................. 201
6.2.2. Typy graczy hazardowych z zaburzeniem grania 209
6.2.3. Zniekształcenia poznawcze w zaburzeniu uprawiania hazardu i w terapii 214
6.2.4. Pierwsza konsultacja
216
6.3. Zaburzenie uprawiania gier wideo (gaming disorder) – charakterystyka zjawiska 217
6.3.1. Rozwój zaburzenia uprawiania gier wideo
218
6.3.2. Typy problemowych graczy w gry wideo 219 Podsumowanie
222
Aneks 6.1. Kierunki pracy terapeutycznej w zaburzeniu uprawiania gier wideo 223
Rozdział 7
Kompulsywne zachowania seksualne – diagnoza, terapia oraz wyzwania na przyszłość – Mateusz Gola ...................................................
7.1. Tło historyczne kompulsywnych zachowań seksualnych
7.2. Kryteria diagnostyczne kompulsywnych zachowań seksualnych według ICD-11 ...
7.3. Kwestionariusze diagnostyczne i przesiewowe
7.4. Oblicza kompulsywnych zachowań seksualnych
7.4.1. Kompulsywne zachowania seksualne
7.4.2. Problemowe korzystanie z pornografii
7.4.3. Chemseks
7.5. Diagnoza
7.6. Konceptualizacja oraz mechanizmy psychologiczne i neurobiologiczne ......
7.7. Kontekst psychospołeczny
7.8. Metody postępowania terapeutycznego w kompulsywnych zachowaniach seksualnych
Otwarte pytania ............................................................
Rozdział 8
Prawne aspekty uzależnień – wybrane zagadnienia – Józef Krzysztof Gierowski, Janusz Heitzman .....................................................
8.1. Wprowadzenie
8.2. Wybrane zagadnienia opiniowania sądowo-psychiatrycznego na przykładzie klinicznych i toksykologicznych aspektów intoksykacji alkoholowej 251
8.2.1. Postacie upić alkoholowych w diagnostyce psychiatrycznej i klasyfikacje intoksykacji alkoholowej ............................... 251
8.2.2. Odmienność reakcji na spożyty alkohol i uwarunkowania sądowo-psychiatryczne ...................................................... 255
8.3. Główne problemy metodologiczne psychologii sądowej i opiniowania sądowo-psychologicznego .
262
8.3.1. Ekspertyza psychologiczna – podstawowe dylematy i problemy metodologiczne
8.3.2. Pomiar czynników ryzyka przemocy i prognoza psychologiczno-kryminologiczna jako pozytywny przykład wykorzystania psychologii dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości ....................
8.3.3. Opiniowanie kompleksowe: psychiatryczno-psychologiczne .......... 270
8.4. Psychologia i prawo w opiniowaniu sądowym ...............................
8.4.1. Prawno-karny kontekst uzależnień – niepoczytalności i leczniczych środków zabezpieczających ..........................................
8.4.2. Prawo cywilne a uzależnienia
8.4.3. Problematyka nieletnich w kontekście uzależnień ....................
8.5. Dobrowolność i przymus w leczeniu uzależnień
8.5.1. Leczenie przymusowe niezależne od faktu popełnienia przestępstwa . . . . 284
8.5.2. Leczenie przymusowe osób przebywających w zakładach karnych 285
8.5.3. Leczenie niedobrowolne, niemające charakteru czysto przymusowego: leczenie quasi-przymusowe
8.5.4. Prawne aspekty leczenia uzależnień małoletnich i nieletnich .........
8.5.5. Przymusowa terapia wobec osób z uzależnieniem lub ujawniających zaburzenia psychiczne związane ze stanem intoksykacji
CZĘŚĆ II
Diagnoza i leczenie dzieci i młodzieży z problemem nałogowych zachowań ......
Rozdział 9
Prawidłowości rozwoju dzieci i młodzieży – czynniki ryzyka i czynniki ochronne w przebiegu używania i nadużywania substancji psychoaktywnych – Iwona Grzegorzewska
9.1. Wprowadzenie
9.2. Rozwojowe konteksty funkcjonowania dzieci i młodzieży ...................
9.3. Czynniki ryzyka powstawania zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych ..........................................................
9.4. Rozwojowe mechanizmy kształtujące podatność na uzależnienia: eksternalizacyjna i internalizacyjna ścieżka rozwoju uzależnień
286
286
286
9.5. Czynniki chroniące dzieci i młodzież przed nadużywaniem substancji psychoaktywnych 315
9.6. Rozwojowe podejście do prewencji i leczenia uzależnień wśród młodzieży 320
Rozdział 10
Psychologiczna diagnoza kliniczna dzieci i młodzieży – Katarzyna SitnikWarchulska ......................................................................
10.1. Wstęp
10.2. Charakterystyka klinicznej diagnozy psychologicznej dzieci i młodzieży . . . . 329
10.2.1. Model zachowań problemowych u dzieci i młodzieży z problemami uzależnienia 331
10.3. Obserwacja psychologiczna oraz wywiad w diagnozie dzieci i młodzieży z problemami uzależnienia 335
10.4. Testy psychologiczne w diagnozie klinicznej dzieci i młodzieży z problemami uzależnienia 339
10.4.1. Obszary ryzyka i objawy psychopatologiczne
10.4.2. Badanie rozwoju u dzieci i młodzieży z problemami uzależnienia 343
10.4.3. Diagnozowanie funkcji poznawczych oraz inteligencji ...............
10.4.4. Badanie funkcjonowania emocjonalno-społecznego i rodzinnego dzieci oraz młodzieży z problemami uzależnienia
10.5. Diagnoza kliniczna a psychoterapeutyczna dzieci oraz młodzieży z problemami uzależnienia ................................................
Rozdział 11
Diagnoza i leczenie zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży –Maciej Pilecki
11.1. Specyfika okresu rozwojowego ............................................
11.2. Diagnoza i uwarunkowania zaburzeń psychicznych w wieku rozwojowym
11.3. Ocena stanu psychicznego dziecka i nastolatka
11.4. Psychopatologia i uzależnienia w okresie rozwojowym
11.5. Leczenie zaburzeń psychicznych – farmakoterapia
11.6. Psychoterapia dzieci i młodzieży ..........................................
11.7.
Rozdział 12
Psychoterapia dzieci i młodzieży z problematyką uzależnień – Jolanta Ryniak, Zbigniew Michalczyk
12.1. Wprowadzenie
12.2. Uzależnienia a kontekst rozwojowy .......................................
12.2.1. Samokontrola i samoregulacja
12.3. Przygotowanie do procesu psychoterapeutycznego ........................
12.3.1. Motywacja do zmiany...............................................
12.4. Kontrakt terapeutyczny i cele terapeutyczne
12.4.1. Kontrakt terapeutyczny
12.4.2. Cele terapeutyczne
12.4.3. Budowanie przymierza terapeutycznego
12.5. Proces psychoterapeutyczny
12.6. Praca z rodziną
12.6.1. Współpraca z rodzicami/opiekunami pacjenta nastoletniego
12.6.2. Etap diagnostyczny w pracy z rodziną pacjenta nastoletniego .......
12.7. Metody psychoterapeutyczne oparte na dowodach naukowych
12.7.1. Wybrane terapie obejmujące system rodzinny pacjenta
12.8. Formy leczenia: ambulatoryjne i stacjonarne...............................
12.8.1. Psychoterapia uzależnień dzieci i młodzieży w stacjonarnym ośrodku / na oddziale
12.9. Współpraca systemu opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży z lecznictwem uzależnień
12.10. Wyzwania dla psychoterapii dzieci i młodzieży z problemami uzależnień
CZĘŚĆ III
Diagnoza medyczna i leczenie farmakologiczne osób dorosłych z problemem uzależnienia
Rozdział 13
Neurobiologiczne mechanizmy uzależnienia – Marcin Wojnar, Katarzyna Radwańska, Kirk J. Brower
13.1. Wprowadzenie
13.2. Rozwój uzależnienia
13.3. Mechanizmy neurobiologiczne podtrzymujące uzależnienie
13.4. Lokalne obwody neuronalne
13.5. Mechanizmy komórkowe i molekularne ...................................
13.6. Mechanizmy
13.7. Wpływ poszczególnych substancji psychoaktywnych
Alkohol
Kokaina, amfetamina i podobnie działające środki
Rozdział 14
Psychopatologia zaburzeń spowodowanych używaniem substancji lub zachowaniami nałogowymi oraz zaburzeń kontroli impulsów Paweł Wiśniewski
14.1. Wprowadzenie
14.2. Zaburzenia spowodowane używaniem substancji
14.2.1. Niebezpieczne stosowanie substancji ............................... 482
14.2.2. Epizod szkodliwego użycia substancji 483
14.2.3. Szkodliwy wzorzec używania substancji ............................ 484
14.2.4. Uzależnienie od substancji 485
14.2.5. Intoksykacja (zatrucie) .............................................
14.2.6. Zespół abstynencyjny
14.2.7. Majaczenie ......................................................... 495
14.2.8. Zaburzenia psychotyczne indukowane użyciem substancji 496
14.3. Zaburzenia kontroli impulsów
14.3.1. Piromania
14.3.2. Kleptomania
14.3.3. Zaburzenie związane z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi
14.3.4. Zaburzenie związane z okresowymi zachowaniami eksplozywnymi
14.4. Zachowania nałogowe
14.4.1. Zaburzenie związane z uprawianiem hazardu .......................
14.4.2. Zaburzenie związane z graniem
Rozdział 15
Współwystępowanie zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania z uzależnieniami – Justyna Zaorska .............................................
15.1. Wprowadzenie
15.2. Epidemiologia
15.3. Znaczenie współwystępowania zaburzeń psychicznych i uzależnienia od substancji psychoaktywnych ........................................... 506
15.4. Zaburzenia psychiczne prowadzą do używania substancji psychoaktywnych –hipoteza „samoleczenia” 507
15.5. Zaburzenia psychiczne wywołane substancjami psychoaktywnymi
. 508
15.5.1. Zaburzenia psychotyczne 508
15.5.2. Zaburzenia nastroju ................................................ 509
15.6. Współwystępowanie wybranych zaburzeń psychicznych i uzależnień 511
15.6.1. Zaburzenia nastroju ................................................ 511
15.6.2. Schizofrenia 512
15.6.3. Zaburzenia lękowe ................................................. 513
15.6.4. Zaburzenia osobowości
514
15.6.5. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi 515
15.6.6. Uzależnienia behawioralne ......................................... 516
15.7. Leczenie uzależnienia od substancji psychoaktywnych współistniejącego z innymi zaburzeniami psychicznymi ...................................... 517
15.7.1. Zaburzenia depresyjne 517
15.7.2. Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) .
519
15.7.3. Schizofrenia i inne zaburzenia psychotyczne 520
15.7.4. Zaburzenia osobowości .
522
15.7.5. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi ........ 523 Podsumowanie 524
Rozdział 16
Zaburzenia używania substancji a choroby somatyczne – Martyna Hordowicz, Anna Klimkiewicz 527
16.1. Alkohol ................................................................... 528
16.1.1. Układ nerwowy .................................................... 528
16.1.2. Układ pokarmowy 529
16.1.3. Nowotwory ........................................................ 530
16.1.4. Układ krwionośny i krwiotwórczy 532
16.1.5. Układ odpornościowy .............................................. 533
16.1.6. Układ hormonalny
533
16.2. Konopie indyjskie (marihuana, haszysz) ................................... 535
16.2.1. Następstwa przewlekłego zażywania tetrahydrokannabinolu (THC) ... 536
16.3. Nowe substancje psychoaktywne 538
16.3.1. Syntetyczne kannabinoidy .......................................... 538
16.3.2. Syntetyczne katynony (mefedron i pochodne) 539
16.3.3. Analogi opioidów ...................................................
16.3.4. Dysocjanty 541
16.4. Stymulanty: kokaina, amfetaminy.
16.4.1. Amfetamina i jej pochodne.
16.4.2. Kokaina ............................................................ 543
16.5. Opioidy (morfina, heroina, oksykodon, fentanyl) ........................... 546
16.5.1. Przedawkowanie opioidów 546
16.5.2. Heroina ............................................................ 546
16.5.3. Powikłania zażywania opioidów drogą dożylną
16.6. Benzodiazepiny i leki z grupy „Z”
16.6.1. Benzodiazepiny ....................................................
16.7. Przypadki kliniczne 551
Rozdział 17
Leczenie farmakologiczne osób z rozpoznaniem uzależnienia –Andrzej Jakubczyk ............................................................... 555
17.1. Wprowadzenie 556
17.1.1. Mechanizmy, w jakich farmakologia może być pożyteczna w leczeniu osób z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych 556
17.2. Grupy leków mogących mieć zastosowanie w leczeniu osób z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych 559
17.2.1. Leki przeciwdepresyjne ............................................ 559
17.2.2. Stabilizatory nastroju ............................................... 562
17.2.3. Leki przeciwpsychotyczne 562
17.2.4. Nieuzależniające leki nasenne ...................................... 563
17.2.5. Leki hamujące wzmocnienie pozytywne poprzez zablokowanie receptora opioidowego typu mi
17.2.6. Leki, których należy unikać – o własnym potencjale uzależniającym .
563
564
17.3. Zastosowanie farmakoterapii w leczeniu uzależnień od poszczególnych substancji psychoaktywnych 565
17.3.1. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od alkoholu ........ 565
17.3.2. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od stymulantów 575
17.3.3. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od benzodiazepin i leków nasennych z grupy „Z” ...................................... 575
17.3.4. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od kannabinoidów ... 576
17.3.5. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od opioidów ....... 577
17.3.6. Leczenie farmakologiczne osób z uzależnieniem od nikotyny 580
17.4. Farmakoterapia uzależnień behawioralnych ............................... 581
CZĘŚĆ IV
Uzależnienia w świetle zmian społeczno-kulturowych 585
Rozdział 18
Społeczno-kulturowe uwarunkowania uzależnień – Justyna Klingemann 587
18.1. Substancje psychoaktywne a struktura społeczna . .
. 588
18.2. Kulturowe wzory używania substancji psychoaktywnych 591
18.3. Substancje psychoaktywne a płeć kulturowa ............................... 593
18.4. Percepcja społeczna używania substancji psychoaktywnych w Polsce 595
18.5. Stygmatyzacja osób z problemem uzależnienia ............................ 597
18.6. Społeczna percepcja lecznictwa uzależnień 599 Podsumowanie ................................................................. 603
Rozdział 19
Profilaktyka uzależnień – Joanna Chwaszcz, Iwona Niewiadomska ............. 609
19.1. Wprowadzenie do profilaktyki 610
19.2. Jak definiować profilaktykę? ............................................... 612
19.2.1. Czym są czynniki chroniące i jak je wzmacniać? 613
19.2.2. Czym są czynniki ryzyka i jak je minimalizować? .................... 616
19.3. Rodzaje profilaktyki i odbiorcy działań profilaktycznych 618
19.3.1. Profilaktyka uniwersalna ........................................... 618
19.3.2. Profilaktyka selektywna ............................................ 619
19.3.3. Profilaktyka wskazująca (indykatywna) 620
19.3.4. Programy rekomendowane ......................................... 621
19.3.5. Promocja zdrowia 621
19.4. Czy wszystkie działania wspierające rozwój człowieka nazywamy profilaktyką? Podstawy naukowe działań profilaktycznych 623
19.4.1. Teoria zachowań problemowych S. i R. Jassorów (1977, 1998) ....... 623
19.4.2. Teoria planowanego działania I. Ajzena (1980, 1991) 625
19.4.3. Teoria modelowania społecznego A. Bandury (2007) .
19.4.4. Teoria oceny zachowania zasobów S. Hobfolla (1998) 627
19.4.5. Teorie wzmacniania odporności .................................... 631
19.5. Strategie profilaktyczne i programy profilaktyczne 632
19.5.1. Strategia informacyjna
19.5.2. Strategia kształtowania umiejętności życiowych
19.5.3. Strategia edukacji normatywnej .................................... 634
19.5.4. Strategia wsparcia
19.5.5. Strategia liderów 636
19.5.6. Strategia ograniczania szkód
19.5.7. Strategia interwencji kryzysowej 637
19.5.8. Strategia krótkiej interwencji .......................................
Rozdział 20
Profilaktyka zachowań uzależniających związanych z internetem –Magdalena Maria Rowicka ......................................................
20.1. Wprowadzenie
20.2. Rekomendacja 1. Odbiorca oddziaływań profilaktycznych
20.3. Rekomendacja 2. Rola instytucji edukacyjnych ........................... 652
20.4. Rekomendacja 3. Strategie profilaktyczne
20.4.1. Przekaz wiedzy jako strategia profilaktyczna 656
20.5. Rekomendacja 4. Praktyczne wskazówki: dieta cyfrowa lub higiena cyfrowa 658
20.6. Rekomendacja 5. Bezpieczeństwo w grach
.................................................................
Rozdział 21
Integracja działań wielospecjalistycznych wobec osób z problemem uzależnienia i ich bliskich – Małgorzata Kowalcze
21.1. Wprowadzenie 666
21.2 Lecznictwo uzależnień w procesie integracji
21.3. Gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii ..........................................
21.4. Punkty konsultacyjne do spraw uzależnień ................................ 674
21.5. Gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych 675
21.5.1. Procedura zobowiązania do leczenia
21.6. Pomoc społeczna a integracja oddziaływań 678
21.7. Ośrodki interwencji kryzysowej ........................................... 679
21.8. Społeczna reintegracja osób z problemem uzależnienia 680
21.8.1. Mieszkania readaptacyjne ..........................................
21.8.2. Hostele 681
21.8.3. Schroniska, noclegownie, ogrzewalnie .............................. 683
21.9. Aktywizacja zawodowa 684
21.10. Rola kuratorów sądowych .
21.11. Grupy samopomocowe i kluby abstynenckie 687
21.11.1. Wspólnota Anonimowych Alkoholików
688
21.11.2. Wspólnota Anonimowych Narkomanów ........................... 689
21.11.3. Kluby abstynenckie ............................................... 692
21.12. Znaczenie szkolenia przedstawicieli różnych grup zawodowych.
692
Podsumowanie 693
Rozdział 22
Ambulatoryjne leczenie osób z uzależnieniem – Małgorzata Kowalcze . .
22.1. Wprowadzenie 696
22.2. Leczenie osób z problemem uzależnienia oraz ich bliskich ................. 697
22.3. Zadania pracowników merytorycznych w lecznictwie ambulatoryjnym . . . . . 704
22.4. Leczenie w poradni leczenia uzależnień – procedura postępowania
22.4.1. Pierwszy kontakt ................................................... 708
22.4.2. Pierwsza wizyta u specjalisty psychoterapii uzależnień 708
22.5. Rodzaje diagnozy w lecznictwie ambulatoryjnym .......................... 709
22.5.1. Diagnoza nozologiczna (objawowa) 709
22.5.2. Diagnoza psychoterapeutyczna i diagnoza problemów pacjenta ..... 710
22.5.3. Diagnoza psychologiczna 711
22.5.4. Postępowanie terapeutyczne w lecznictwie ambulatoryjnym ........ 712
22.6. Ambulatoryjne oddziały dzienne 717
22.6.1. Dzienny oddział terapii uzależnienia od alkoholu
717
22.6.2. Dzienny oddział terapii uzależnienia od substancji psychoaktywnych 719
22.7. Procedura zobowiązania do leczenia....................................... 720 Podsumowanie 722
Rozdział 23
Stacjonarne lecznictwo uzależnień: zasady i formy pomocy –Elżbieta Rachowska 725
23.1. Wprowadzenie .
23.2. Zasady i kryteria przyjmowania pacjentów na leczenie
726
23.2.1. Procedura przyjęcia i pierwsze kroki 729
23.2.2. Diagnoza i planowanie terapii....................................... 729
23.2.3. Ochrona praw i prywatności pacjenta 732
23.3. Świadczenia realizowane w placówce stacjonarnej i kwalifikacje personelu
732
23.3.1. Kwalifikacje personelu 734
23.3.2. Prowadzenie dokumentacji medycznej
23.4. Ośrodki i oddziały krótkoterminowej terapii uzależnień. .
23.4.1. Cele terapeutyczne 739
23.4.2. Techniki terapeutyczne ............................................. 739
23.5. Oddziały/ośrodki terapii i rehabilitacji uzależnień od substancji psychoaktywnych ......................................................... 743
23.6. Oddziały/ośrodki terapii i rehabilitacji dla osób z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych ze współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi, głównie psychotycznymi (podwójna diagnoza).
746
23.7. Oddziały detoksykacyjne 749
23.8. Współpraca z innymi placówkami i organizacjami wspierającymi proces zdrowienia 751
Rozdział 24
Nowe zjawiska – leczenie przez doświadczenie, czyli o zastosowaniu psychodelików w terapii uzależnień – Jakub Greń, Maciej Lorenc ..............
24.1. Wprowadzenie
24.2. Krótka historia terapii psychodelicznej .................................... 756
24.2.1. Doświadczenie psychodeliczne Billa Wilsona 756
24.2.2. Psychodeliczna terapia uzależnienia od alkoholu
24.2.3. Prohibicja i renesans
24.2.4. Zagrożenia związane z użyciem psychodelików ..................... 759
24.2.5. Potencjalne mechanizmy terapeutycznego działania psychodelików 761
24.3. Klasyczne psychodeliki w terapii uzależnień ...............................
24.3.1. LSD
Psylocybina ........................................................
24.4. Badania populacyjne nad klasycznymi psychodelikami
24.5. Nieklasyczne psychodeliki w leczeniu uzależnień
24.5.1. Ketamina ...........................................................
24.5.2. MDMA
24.5.3. Ibogaina
Podsumowanie
Rozdział 25
Nowa era psychoterapii – terapia online – Robert Rejniak
25.1. Wprowadzenie
25.2. Terapeutyczna rewolucja online – przypadek czy konieczność? 781
25.3. Czym właściwie jest terapia online? ....................................... 782
25.3.1. Definicje i klasyfikacje: terapia przez internet, wideoterapia, czat, e-mail
25.3.2. Modele terapeutyczne online 783
25.3.3. Platformy i aplikacje
25.3.4. Co terapią online jest, a co nią nie jest? .
784
25.4. Terapia online pod lupą – co mówią badania? 785
25.5. Psychoterapia uzależnień prowadzona przez internet – wyzwania i nowe możliwości 787
25.5.1. Terapia hazardu prowadzona przez internet – szansa i wyzwanie . . . . 788
25.5.2. Uzależnienie od internetu i gier cyfrowych – paradoks leczenia w przestrzeni cyfrowej ............................................. 788
25.5.3. Grupy wsparcia, fora i samopomoc online – wsparcie uzupełniające ... 789
25.6. Specyfika pracy terapeutycznej online – czyli czego terapeuta uczy się na nowo ................................................................... 789
25.6.1. Nowe kompetencje terapeuty w pracy online 789
25.6.2. Jak budować przymierze terapeutyczne online? ..................... 790
25.6.3. Poczucie obecności i więzi w świecie cyfrowym 790
25.6.4. Wyzwania związane z utrzymywaniem uwagi i motywacji pacjenta. . . . 790
25.7. Plusy i minusy terapii online – między elastycznością a ograniczeniami .... 791
25.7.1. Plusy terapii online – atuty
25.7.2. Minusy terapii online – ograniczenia .
792
792
25.8. Jak poprawić skuteczność terapii online? Dobre praktyki terapeutyczne 794
25.8.1. Jasne reguły sesji: struktura, rytm i przewidywalność ............... 794
25.8.2. Warunki techniczne i prywatna przestrzeń 794
25.8.3. Monitorowanie postępów i poziomu motywacji ..................... 795
25.8.4. Dostosowanie tempa i formy do indywidualnych potrzeb 795
25.8.5. Wykorzystywanie narzędzi interaktywnych .
795
25.8.6. Budowanie relacji i przymierza terapeutycznego 796
25.9. Kwestie etyczne a terapia online – o odpowiedzialności, standardach i nowych dylematach ...................................................... 796
25.9.1. Granice kontaktu i zasady relacji online 797
25.9.2. Odpowiedzialność w sytuacjach kryzysowych ....................... 798
25.9.3. Etyka w terapii uzależnień online – szczególny obszar 798
25.10. Prognozy, wyzwania i nowe kierunki rozwoju ............................ 798
25.10.1. Hybrydowe modele terapii – połączenie online i offline 799
25.10.2. Rola sztucznej inteligencji i automatyzowanych interwencji . . . . . . . . 799
25.10.3. Terapia przez wirtualną rzeczywistość, rozszerzoną rzeczywistość i interaktywne technologie ........................................ 799
25.10.4. Dostępność terapii dla grup zagrożonych wykluczeniem ........... 800
25.10.5. Nowe standardy kształcenia terapeutów do pracy online 800
25.10.6. Polityka zdrowotna a finansowanie terapii przez internet .......... 800
25.11. Szkolenia psychoterapeutów online 801
Podsumowanie ................................................................. 802
Skorowidz
805
Barbara Bętkowska-Korpała
Inspiracją do powstania niniejszej książki było uruchomienie specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień w systemie ochrony zdrowia. Zamierzeniem autorów było przygotowanie nowoczesnego podręcznika odpowiadającego na aktualne potrzeby różnych grup zawodowych pracujących z osobami z problem uzależnienia, w tym specjalistów w dziedzinach: psychoterapii uzależnień, psychiatrii, psychiatrii dzieci i młodzieży, psychologii klinicznej, psychoterapii dzieci i młodzieży oraz psychoterapeutów. Celem niniejszej publikacji jest wsparcie rozwoju kompetencji zawodowych przede wszystkim osób specjalizujących się w dziedzinie psychoterapii uzależnień, lecz także w innych dziedzinach. Może być też użyteczna dla dydaktyków i superwizorów. Współpracę przy przygotowaniu książki podjęli zarówno naukowcy (często jednocześnie będący klinicystami), jak i doświadczeni praktycy, którym bliska jest idea rozwoju systemu leczenia uzależnień. Tytuł publikacji wskazuje bezpośrednio na obszary diagnozy i psychoterapii, jednak jego treści – zawarte w dwóch tomach, ośmiu częściach i 46 rozdziałach – odnoszą się do różnych kontekstów leczenia dzieci, młodzieży oraz dorosłych doświadczających problemu uzależnienia oraz ich bliskich. Podręcznik obejmuje szerokie spektrum wiedzy o uzależnieniach, ze szczególnym uwzględnieniem wykorzystania jej w praktyce klinicznej. Opracowane w nim zagadnienia zasadniczo odpowiadają treściom programu szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie psychoterapii uzależnień, którego realizacja wymaga od specjalizantów zdobywania aktualnej wiedzy klinicznej oraz rozwijania kompetencji zawodowych, w szczególności w zakresie: y stosowania strategii i procedur diagnostyczno-terapeutycznych o udowodnionej naukowo skuteczności, systematycznej oceny ich efektywności oraz modyfikowania ich; y rozpoznawania czynników, a także mechanizmów istotnych w etiologii oraz rozwoju zaburzeń używania substancji i kontroli impulsów, zachowań
uzależniających/nałogowych, zaburzeń wynikających z doświadczania relacji z osobą z uzależnieniem bądź czynników i mechanizmów wspierających proces leczenia; y samodzielnego przeprowadzenia diagnozy psychoterapeutycznej i/lub nozologicznej, i/lub psychologicznej klinicznej w zależności od posiadanych kompetencji wynikających z uprawnień uzyskanych w toku kształcenia przeddyplomowego; y planowania postępowania terapeutycznego, w tym psychoterapeutycznego, na podstawie diagnozy; y samodzielnego prowadzenia procesu psychoterapeutycznego ukierunkowanego na leczenie osób z zaburzeniami używania substancji i kontroli impulsów, zachowaniami uzależniającymi/nałogowymi oraz osób będących aktualnie lub w przeszłości w relacji z osobami z uzależnieniem; y diagnostyczno-terapeutycznej pracy z dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami używania substancji i kontroli impulsów, zachowaniami uzależniającymi/ nałogowymi, z uwzględnieniem kontekstu rodzinnego i środowiskowego; y profesjonalnej współpracy z innymi specjalistami pracującymi w placówkach leczenia uzależnień, a także w innych instytucjach ochrony zdrowia, przede wszystkim psychiatrycznych oraz w systemie edukacji, pomocy społecznej i innych obszarach.
Opisane w podręczniku zagadnienia przybliżają Czytelnikowi interdyscyplinarne i zintegrowane podejście do leczenia, umożliwiające optymalizację skuteczności oddziaływań diagnostyczno-terapeutycznych, a w konsekwencji poprawę zdrowia osób zmagających się z uzależnieniem oraz ich bliskich.
Konceptualizacja problematyki uzależnienia jako przejawu zaburzeń zdrowia wymaga dostrzeżenia funkcji tych zaburzeń i innych współwystępujących problemów w sposobie przystosowania, co przekłada się na opracowanie właściwego postępowania terapeutycznego. Z tego powodu w podręczniku poświęcono wiele miejsca zagadnieniom diagnozy klinicznej i rozumienia funkcjonowania człowieka przez pryzmat różnych koncepcji, które rzutują na wybór formuły postępowania terapeutycznego/psychoterapeutycznego.
Zagadnienia diagnozy klinicznej – obejmujące psychologiczną diagnozę funkcjonalną oraz medyczną: nozologiczną i różnicową – przedstawione zostały w tomie pierwszym. Diagnozowanie obejmujące zarówno osoby dorosłe, jak i dzieci oraz młodzież w całej złożoności obrazu klinicznego i funkcjonowania społecznego
stanowi istotne wyzwanie. Wymaga zintegrowanej współpracy wielu specjalistów, niejednokrotnie również międzyinstytucjonalnej. W tomie tym uwzględniono także zagadnienia związane z uwarunkowaniami społeczno-kulturowymi uzależnień, organizacją lecznictwa, a także świadomością społeczną pojawiających się nowych zjawisk w obszarze uzależnień wymagających otwartej, krytycznej postawy wobec nich. Wielość i złożoność czynników oraz ich wzajemne powiązania wymagają spojrzenia z szerokiej perspektywy biopsychospołecznej, pozwalającej na uruchomienie i wzmacnianie procesów służących diagnozowaniu problemów i przeciwdziałaniu zjawiskom związanym z rozwojem uzależnień, zarówno w kontekście jednostkowym, jak i zdrowia publicznego.
Diagnoza kliniczna stanowi podstawę do podjęcia adekwatnych działań terapeutycznych, które są wiodącymi zagadnieniami opisanymi w tomie drugim.
Aktualny stan wiedzy nie wskazuje na istnienie jednego, obowiązującego nurtu bądź jednej uniwersalnej formuły psychoterapii w leczeniu różnych zaburzeń psychicznych, w tym również w leczeniu osób z uzależnieniem. Psychoterapia – jako dziedzina nauki i praktyki klinicznej – z jednej strony poszukuje podstaw swojej skuteczności, a z drugiej strony klarownych wytycznych dotyczących praktyki klinicznej – potrzebuje nieustannie pogłębionych wyjaśnień dotyczących procesu zmiany. Z tego względu obszerna część podręcznika poświęcona jest zarówno prezentacji poszczególnych nurtów, ich dokonań w obszarze uzależnień, zagadnieniom integracji psychoterapeutycznej, jak i różnym formom psychoterapii indywidualnej, grupowej, par i rodzin. Opisy oddziaływań terapeutycznych nie ograniczają się tylko do procesu psychoterapii. Uwzględniają także kilkudziesięcioletni dorobek polskiego lecznictwa uzależnień, bogactwo stosowanych programów oraz metod dostosowanych do potrzeb i możliwości osób leczonych. Decyzja o włączeniu do podręcznika treści poświęconych rozumieniu problemów bliskich osobie z uzależnieniem oraz pomaganiu im w radzeniu sobie z trudnościami wynika z trzech kluczowych aspektów. Po pierwsze, uzależnienie wpisuje się w funkcjonowanie w bliskich relacjach, w których pojawiają się mechanizmy, z jednej strony mogące sprzyjać rozwojowi uzależnienia i wzmacniać trwanie w nim, a z drugiej – inicjować warunki sprzyjające zdrowieniu. Po drugie, uzależnienie ma wpływ na funkcjonowanie członków rodziny i na ich rozwój. Dotyczy to zarówno dzieci, jak i współmałżonków/partnerów, prowadząc nieraz do poważnych zaburzeń o charakterze psychopatologicznym. Po trzecie, w polskim systemie lecznictwa uzależnień jest bardzo dobrze rozbudowana sieć pomocy dla bliskich osób z uzależnieniem,
w ramach której – niezależnie od podjęcia leczenia przez osobę z rozpoznaniem uzależnienia – mogą oni uzyskać pomoc w formie ambulatoryjnej.
O lecznictwie uzależnień w Polsce należy dziś mówić jako o dynamicznym systemie, który od dziesiątków lat kształtuje się nie tylko organizacyjnie, ale wypracowuje różne modele pomocy osobom z problemem uzależnienia i ich bliskim na podstawie aktualnej wiedzy, dobrych praktyk klinicznych i naukowych, niestygmatyzującej terminologii podkreślającej podmiotowość człowieka zmagającego się z własnym problemem uzależnienia lub osób bliskich. W tym kontekście podręcznik odnosi się również do historycznych konceptualizacji zjawisk występujących w uzależnieniach, sygnalizowanych w różnych częściach książki, ale szerzej omówionych w ostatnim rozdziale, z uwzględnieniem wybitnych postaci kształtujących polski system lecznictwa uzależnień. Znajomość jego drogi rozwoju pozwala bowiem docenić miejsce, w którym dziś jesteśmy. Historycznie widoczne są na tej drodze dwa nurty pomagania: pierwszy – skupiony wokół działań Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii i drugi – wokół działań Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Ten historycznie, prawnie i instytucjonalnie uwarunkowany podział, przestał funkcjonować w 2022 roku w wyniku połączenia tych instytucji i powstania Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. W tym samym roku powołanie przez ministra zdrowia konsultanta krajowego w dziedzinie psychoterapii uzależnień dało podstawę do stworzenia nowej formuły kształcenia specjalistów w dziedzinie psychoterapii uzależnień.
Dbając o podmiotowość człowieka zmagającego się z uzależnieniem, podjęliśmy starania, aby terminologia nie miała znamion stygmatyzacji np. słowa alkoholik/narkoman/uzależniony zamienialiśmy na terminy osoba z problemem uzależnienia/osoba z rozpoznaniem uzależnienia/osoba doświadczająca problemów z związanych uzależnieniem. Ze względów historycznych czy też nazw własnych w tekście pozostały oryginalne terminy np. Wspólnota Anonimowych Alkoholików/ Wspólnota Anonimowych Narkomanów. Innym aspektem, który obrazuje aktualną sytuację nazewnictwa dotyczącego rozpoznań medycznych, jest zmieniająca się dynamicznie terminologia wynikająca z rozwoju modeli psychopatologicznych i wprowadzania w najbliższych latach nowej klasyfikacji ICD-11 (obowiązuje jeszcze klasyfikacja ICD-10). Z tego też powodu w podręczniku znajdują się odniesienia do obu tych klasyfikacji, a niektóre terminy są używane zamiennie np. uzależnienia behawioralne/zachowania uzależniające/zachowania nałogowe. Nie tylko warstwa językowa wymaga dużej uważności.
Warto zauważyć, że problematyka leczenia osób zmagających się z uzależnieniem jest złożona i wielowymiarowa, a rozwój nauki w tym obszarze – co pokazują ostatnie lata – bardzo dynamiczny. Między innymi z tych powodów treści zawarte w podręczniku nie przedstawiają pełnej współczesnej wiedzy na temat uzależnień, lecz wymagać będą dalszego aktualizowania i uzupełniania. Drogi Czytelniku, jako autorzy czulibyśmy satysfakcję, gdyby treści tu zawarte nie tylko sprzyjały ugruntowaniu Twojej aktualnej wiedzy w obszarze leczenia uzależnień, lecz stanowiły również inspirację do dalszych poszukiwań i pomnażania dotychczasowych dokonań.
Na zakończenie pragnę wyrazić wdzięczność:
y Autorom, którzy dzięki swoim kompetencjom, doświadczeniu i gotowości do współpracy nadali formę treściom wzbogacającym wiedzę i inspirującym Czytelników do rozwoju;
y naszym Pacjentom i ich Rodzinom, którzy uczą nas lepiej rozumieć ich problemy, a dzięki temu poszukiwać efektywnych rozwiązań i metod pomocy; y Zespołowi Wydawnictwa PZWL, a szczególnie Paniom: wydawcy – Stelli Nowośnickiej-Pawlitko, redaktor Joannie Małkowskiej, producent Annie Bączkowskiej oraz redaktor technicznej Marii Czekaj za niezwykle twórcze zaangażowanie w powstanie tego podręcznika.
O Autorach I tomu
Dr hab. Barbara Bętkowska-Korpała , prof. UJ – specjalista psychologii klinicznej i superwizor psychologii klinicznej, specjalista psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta, trener. Kierownik Zakładu Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie i kierownik Zakładu Psychologii Klinicznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Od 2022 roku konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Członek Komisji Psychologii Polskiej Akademii Nauk. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z pacjentami z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień z pacjentami chorymi somatycznie oraz z ich bliskimi. W pracy naukowej kieruje projektami o tematyce m.in. psychologii klinicznej, leczenia uzależnień i publikuje z tego zakresu. Realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej i psychoterapii uzależnień dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Lekarskiej
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Dr Kirk J. Brower jest emerytowanym profesorem Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Michigan (UM). Ukończył studia medyczne i rezydenturę na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine i Los Angeles. Był założycielem i dyrektorem wykonawczym UM Addiction Treatment Services. Jest również członkiem American Psychiatric Association and a Life Fellow of the American Society of Addiction Medicine.
Dr hab. Joanna Chwaszcz – psycholog, specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień.
Adiunkt w Katedrze Psychoprofilaktyki Społecznej, dyrektor Instytutu Psychologii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Prezes Stowarzyszenia Natanaelum, Instytut Psychoprofilaktyki i Psychoterapii (towarzystwo naukowe). Naukowo zajmuje się psychologią uzależnień, psychoprofilaktyką społeczną oraz psychologią wykluczenia i partycypacji społecznej.
Posiada 20-letnie doświadczenie w pracy klinicznej w obszarze psychoterapii uzależnień.
Kieruje licznymi projektami badawczymi, badawczo-wdrożeniowymi i wdrożeniowymi.
Łączy zainteresowania naukowe z praktyką kliniczną, uczestniczy w zespołach wdrażających do praktyki osiągnięcia nauki, prowadzi ewaluację programów profilaktycznych, terapeutycznych i readaptacyjnych.
Katedra Psychoprofilaktyki Społecznej
Instytut Psychologii
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Dr hab. Krzysztof Gąsior, prof. UJK – specjalista psychologii klinicznej, specjalista i superwizor psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, terapeuta rodzinny. Kieruje Świętokrzyskim Centrum Profilaktyki i Edukacji w Kielcach oraz pracuje w Katedrze Psychologii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego. Specjalizuje się w terapii rodzin i par, psychoterapii uzależnień oraz terapii złożonego stresu pourazowego.
Katedra Psychologii
Wydział Pedagogiki i Psychologii
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
Prof. dr hab. Józef Krzysztof Gierowski – doktor praw, doktor habilitowany psychologii, profesor zw. nauk medycznych. Specjalista psycholog kliniczny i psychoseksuolog, certyfikowany psychoterapeuta i superwizor PTP. Autor i współautor ponad 500 publikacji naukowych z zakresu psychologii oraz psychiatrii sądowej, a także psychologii klinicznej. Zdecydowana większość publikacji ma interdyscyplinarny charakter i dotyczy zagadnień prawno-psychiatryczno-psychologicznych oraz psychologii lekarskiej. Kierownik naukowy czterech KBN-owskich i NCN-owskich grantów naukowych, sześciu statutowych oraz międzynarodowego programu współkierowanego przez Prof. R. Corrado z School of Criminology Simon Fraser University Drive, Burnaby (Canada) pt. Multi-problem Violent Youth: A Foundation for Comparative Research on Needs, Intervention, and Outcomes. Współpracował z wieloma niemieckimi, austriackimi i holenderskimi ośrodkami naukowymi. Otrzymał Nagrodę I stopnia im. Prof. Bohdana Zawadzkiego oraz Nagrodę Aureliusza w kategorii „Postać” za zaangażowanie w zbliżenie medycyny i prawa. Członek korespondent PAU oraz Członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego. Honorowy członek Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.
Prof. dr hab. Mateusz Gola – psychoterapeuta i neuronaukowiec, pracownik Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk oraz Institute for Neural Computation na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego. Specjalista w zakresie uzależnień behawioralnych, autor ponad 160 publikacji naukowych oraz popularnonaukowej książki „Gdy porno przestaje być sexy”. Prowadzi praktykę kliniczną oraz badania naukowe dotyczące neuronalnych mechanizmów uzależnień i rozwoju metod skutecznej terapii kompulsywnych zachowań seksualnych. Szkoli terapeutów w Polsce i za granicą oraz popularyzuje wiedzę naukową poprzez liczne wystąpienia w mediach.
Pracownia Neuronauki Klinicznej
Instytut Psychologii
Polska Akademia Nauk
Institute for Neural Computation
University of California, San Diego
Dr n. med. Jakub Greń – psycholog kliniczny, certyfikowany psychoterapeuta uzależnień, pracownik naukowy Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, stypendysta programu Fulbrighta na Uniwersytecie Nowego Meksyku w USA. Specjalizuje się w psychoterapii
zachowań nałogowych, a także w integracji doświadczeń psychodelicznych oraz redukcji szkód związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Ukończył m.in. szkolenia z terapii wspomaganej psylocybiną (Cybin, Grecja; Lavin, Polska) oraz z terapii wspomaganej MDMA (MAPS, Bośnia i Hercegowina), a także szkolenie z praktyki integracji psychodelicznej (Fluence, USA) oraz z psychodelicznej interwencji kryzysowej (Kosmicare, Portugalia). Prowadzi własną praktykę terapeutyczną oraz współpracuje z kliniką „KeyClinic”, m.in. przy programie terapii ketaminowej. Jest terapeutą prowadzącym w dwóch badaniach klinicznych nad wspomaganą psylocybiną terapią depresji. Autor ponad dwudziestu publikacji naukowych. Wykładowca Uniwersytetu SWPS. Na realizację swoich badań uzyskał trzy granty z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Kierował m.in. ogólnopolskim projektem naukowym „Psychodeliki nad Wisłą”.
Pracownia Profilaktyki Młodzieżowej „Pro-M”
Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Dr hab. Iwona Grzegorzewska, prof. UZ – psycholog, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży, socjoterapeuta, kierownik Zakładu Psychologii Klinicznej i Psychopatologii Rozwoju, dyrektor Instytutu Psychologii Uniwersytetu Zielonogórskiego. Naukowo zajmuje się zagadnieniami związanymi z psychopatologią rozwojową i psychologią kliniczną dzieci i młodzieży.
Jest inicjatorką, współautorką i współredaktorką pierwszego w Polsce podręcznika „Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży” (2020/2025, PWN) oraz „Psychoterapia dzieci i młodzieży w ujęciu integracyjnym” (2025, PWN). Jako biegła sądowa opiniuje w sprawach rodzinnych i karnych dotyczących dzieci i młodzieży – pokrzywdzonych przestępstwem. Od ponad 30 lat pracuje również jako psycholog-praktyk, udzielając pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dzieciom, adolescentom i ich rodzicom. Jest superwizorem psychologii klinicznej dzieci i młodzieży Polskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz ekspertem Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Realizuje szkolenia podyplomowe z zakresu psychologii klinicznej dzieci i młodzieży dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Klinicznej i Psychopatologii Rozwoju Instytut Psychologii Uniwersytet Zielonogórski
Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Janusz Heitzman – lekarz psychiatra, członek Komitetu Nauk Klinicznych i Komitetu Zdrowia Publicznego PAN. W latach 2005–2025 kierownik Kliniki Psychiatrii Sądowej w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie; 2010–2013 Prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego; 2016–2020 dyrektor Instytutu Psychiatrii i Neurologii; 2020–2025 Pełnomocnik Ministra Zdrowia ds. psychiatrii sądowej. Jest autorem ponad 400 publikacji z zakresu psychiatrii klinicznej, psychiatrii sądowej, stresu pourazowego i zdrowia psychicznego. Jest biegłym psychiatrą sądowym powoływanym przez prokuratury i sądy do wydawania opinii w najbardziej złożonych i spektakularnych sprawach karnych.
Klinika Psychiatrii Sądowej
Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Dr n. med. i n. o zdr. Martyna Hordowicz – lekarz, psychiatra w trakcie specjalizacji. Absolwentka kierunku lekarskiego Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, stopień doktora uzyskała na Uniwersytecie Warszawskim. Po ukończeniu stażu podyplomowego pracowała jako doradca medyczny w firmach Pfizer i GSK w obszarze szczepień i chorób internistycznych, prowadząc program niezależnych grantów oraz szkolenia dla przedstawicieli zawodów medycznych. Autorka publikacji z zakresu psychiatrii, medycyny paliatywnej, epidemiologii oraz innych dziedzin medycyny, realizowanych we współpracy z ośrodkami w Polsce. Na co dzień pracuje w Szpitalu Nowowiejskim w Warszawie, gdzie poza działalnością kliniczną prowadzi również zajęcia dydaktyczne dla studentów kierunku lekarskiego. W praktyce prywatnej zajmuje się przede wszystkim diagnostyką zaburzeń neurorozwojowych, zaburzeń osobowości oraz zaburzeń psychosomatycznych.
Szpital Nowowiejski w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Andrzej Jakubczyk – lekarz, specjalista psychiatra, pracuje w Katedrze i Klinice Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz w Poradni Zdrowia Psychicznego Szpitala Nowowiejskiego w Warszawie. W pracy naukowej zajmuje się przede wszystkim czynnikami związanymi z ryzykiem rozwoju oraz efektami terapii osób z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych.
Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Anna Klimkiewicz – specjalistka psychiatrii, adiunkt w Katedrze i Klinice Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Na co dzień zajmuje się konsultowaniem pacjentów w Szpitalu Nowowiejskim oraz Klinice PsychoMedic, kształceniem studentów Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, a także prowadzeniem badan naukowych – głównie w obszarze uzależnień i powikłań psychiatrycznych po COVID-19. Prezes Polskiego Towarzystwa Medycznej Marihuany i Leków Kannabinoidowych oraz autorka licznych artykułów naukowych, opracowań, podręczników i broszur w dziedzinie psychiatrii. Jest redaktorem naukowym i współautorem kompendium wiedzy o potencjale leczniczym kannabinoidów – „Konopie i medyczne zastosowanie kannabinoidów – praktyczne rekomendacje”.
Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Klingemann – kierownik Pracowni Analiz Systemowych i Badań Interdyscyplinarnych nad Zdrowiem Psychicznym Kliniki Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii w Wojskowym Instytucie Medycznym – Państwowym Instytucie Badawczym. Zajmuje się zagadnieniami z zakresu socjologii zdrowia psychicznego: analizą jakości i skuteczności interwencji profilaktycznych i terapeutycznych w sektorze wojskowym i cywilnym; społecznymi czynnikami warunkującymi proces zdrowienia; profilaktyką zachowań samobójczych; przeciwdziałaniem stygmatyzacji osób z zaburzeniami psychicznymi (również w obszarze języka); psychospołecznymi warunkami pracy. Podejmowana tematyka badawcza
ma na celu rozwijanie potencjału współpracy wojskowo-cywilnej w obszarze zdrowia publicznego, jak też zwiększanie bezpieczeństwa zdrowotnego, które współcześnie nabiera dynamicznego i relacyjnego wymiaru.
Pracownia Analiz Systemowych i Badań Interdyscyplinarnych nad Zdrowiem Psychicznym
Klinika Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii
Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy
Mgr Małgorzata Kowalcze – specjalista psychologii klinicznej i superwizor psychologii klinicznej; specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień i superwizor psychoterapii uzależnień; psychoterapeuta i superwizor SNP Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego; psychoterapeuta Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapii (EAP); trener psychodramy Europejskiego Instytutu Psychodramy (PIfE) i Polskiego Instytutu Psychodramy; trener i superwizor treningu oraz warsztatu umiejętności psychospołecznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Przez 25 lat dyrektor i autor programu SP ZOZ Ośrodka Profilaktyki i Leczenia Uzależnień w Zabrzu. Posiada ponad 40-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z pacjentami z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień oraz z ich bliskimi. W pracy psychoterapeutycznej łączy podejście psychodynamiczne z psychodramą. Od ponad 20 lat wykładowca w szkoleniach prowadzonych dla psychoterapeutów uzależnień/psychoterapeutów/psychologów klinicznych. Ekspert Wojewódzki ds. informacji o narkotykach i narkomanii Województwa Śląskiego. Koordynator merytoryczny szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie psychoterapii uzależnień w Uniwersytecie SWPS, Wydziale Psychologii w Katowicach. Uniwersytet SWPS
Dr hab. Bernadeta Lelonek-Kuleta – specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień, terapeuta motywujący, adiunkt badawczo-dydaktyczny Instytutu Psychologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z zaburzeniami uprawiania gier, zwłaszcza hazardowych, rozwojem tych zaburzeń oraz ich leczeniem. W ostatnich latach analizuje zjawisko gier para-hazardowych w kontekście zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Kieruje projektami badawczymi z tego obszaru, w tym badaniami międzynarodowymi. Autorka licznych publikacji naukowych oraz popularyzujących naukę. Doświadczenia z obszaru terapii zaburzeń hazardowych zdobywane w ośrodkach zagranicznych przekazuje, prowadząc szkolenia dla różnych grup specjalistów wspierających osoby z zaburzeniami uprawiania hazardu i ich bliskich.
Katedra Psychoprofilaktyki Społecznej
Instytut Psychologii
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Mgr Maciej Lorenc – socjolog, autor książek „Czy psychodeliki uratują świat?” (2019), „Grzybobranie: Kulturowa historia psylocybiny” (2023) i „Czy psychodeliki uratują Polskę?” (2025). Tłumacz wielu publikacji o środkach psychoaktywnych, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Psychodelicznego, współorganizator konferencji „Nauka Psychodeliczna” na Uniwersytecie Warszawskim i kierownik studiów podyplomowych „Psychodeliki i odmienne stany świadomości – zastosowania w psychoterapii i medycynie” na Uniwersytecie SWPS. Publikował
m.in. na łamach „Polityki”, „Tygodnika Powszechnego”, „Krytyki Politycznej”, „Znaku”, „Poradnika Zdrowie” i „National Geographic”.
Polskie Towarzystwo Psychodeliczne
Polska Sieć Polityki Narkotykowej
Mgr Zbigniew Michalczyk – psycholog, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży, specjalista psychoterapii uzależnień, superwizor w dziedzinie uzależnień. Od 1997r. zajmuje się pracą kliniczną i terapeutyczną w obszarze podwójnej diagnozy, uzależnień oraz terapii rodzin. Od 2000 r. zaangażowany w dydaktykę dotyczącą pomocy psychologicznej, okresu adolescencji oraz profilaktyki i psychoterapii uzależnień, a od 2013 r. superwizor placówek i zespołów terapeutycznych. Pracuje w Fundacji Konstruktywnego Rozwoju w Warszawie oraz kieruje oddziałem terapii uzależnień i podwójnej diagnozy dla młodzieży w Otwocku. Autor książek i artykułów zajmujących się tematyką uzależnień i okresem dorastania.
Ośrodek Rehabilitacji Uzależnień i Podwójnej Diagnozy w Otwocku
Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii
Dr Robert Modrzyński – specjalista psychologii klinicznej, specjalista psychoterapii uzależnień, adiunkt w Katedrze Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii UMCS w Lublinie. Od wielu lat łączy działalność naukową, dydaktyczną i kliniczną. Pracuje psychoterapeutycznie z osobami z uzależnieniem i ich bliskimi, prowadząc terapię indywidualną i grupową oraz zajmując się diagnozą i leczeniem uzależnień. Jego zainteresowania naukowe obejmują psychologię kliniczną, psychoterapię uzależnień, nowe uzależnienia behawioralne oraz wykorzystanie nowoczesnych narzędzi w pomocy psychologicznej. Jest autorem i współautorem publikacji naukowych, książek i programów terapeutycznych poświęconych m.in. terapii poznawczo-behawioralnej uzależnień, psychoedukacji oraz pracy z osobami z uzależnieniem i ich rodzinami. Prowadzi szkolenia oraz wystąpienia poświęcone psychologii klinicznej, psychoterapii uzależnień i pomocy osobom z problemem uzależnienia oraz ich bliskim.
Katedra Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii
Instytut Psychologii
Wydział Pedagogiki i Psychologii
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Prof. dr hab. Iwona Niewiadomska – psycholog, prawnik, specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Kierownik Katedry Psychoprofilaktyki Społecznej, Instytutu Psychologii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Konsultant wojewody lubelskiego w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Naukowo zajmuje się psychologią zdrowia, psychologią penitencjarną, psychologią uzależnień oraz psychologią wykluczenia i partycypacji społecznej. Posiada wieloletnie doświadczenie w obszarze psychoterapii uzależnień. Kieruje licznymi projektami badawczymi z zakresu promocji zdrowia, profilaktyki społecznej, resocjalizacji oraz psychoterapii uzależnień.
Katedra Psychoprofilaktyki Społecznej
Instytut Psychologii
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Dr hab. n. med. i n. o zdr. Katarzyna Nowakowska-Domagała, prof. UŁ – specjalistka w dziedzinie psychologii klinicznej oraz specjalistka w dziedzinie psychoterapii uzależnień, psychoterapeutka. Profesor uczelni w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz kierownik Zakładu Psychologii Klinicznej i Zdrowia Państwowego Instytutu Medycznego MSWiA w Warszawie. Posiada 25-letnie doświadczenie kliniczne w pracy z osobami z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych, w szczególności z osobami z uzależnieniem i ich rodzinami, a także z pacjentami z zaburzeniami nastroju, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami osobowości oraz trudnościami związanymi z odżywianiem. Przewodnicząca Zespołu Konsultacyjnego Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji ds. ochrony i wsparcia zdrowia psychicznego funkcjonariuszy służb mundurowych oraz pracowników tych służb. Uczestniczy w pracach zespołów eksperckich przy MZ oraz związanych z kształceniem specjalizacyjnym w dziedzinie psychoterapii uzależnień przy CMKP (w tym nad programem specjalizacji oraz opiniowaniem wniosków akredytacyjnych ośrodków szkoleniowych). Członkini Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie psychologii klinicznej i psychoterapii uzależnień przy CEM. Autorka i współautorka publikacji naukowych, od wielu lat zaangażowana w kształcenie studentów oraz specjalistów ochrony zdrowia. W pracy naukowej kieruje i realizuje projekty dotyczące suicydologii, chronopsychologii, psychologicznych aspektów uzależnień i zaburzeń osobowości, a także publikuje w tym zakresie. Prowadzi działalność ekspercką, dydaktyczną i szkoleniową, realizując szkolenia podyplomowe oraz kursy z zakresu psychologii klinicznej, psychoterapii uzależnień, suicydologii i zdrowia psychicznego.
Zakład Psychologii Klinicznej i Psychopatologii
Instytut Psychologii
Uniwersytet Łódzki
Zakład Psychologii Klinicznej i Zdrowia
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w Warszawie
Dr Katarzyna Olszewska-Turek – specjalistka psychologii klinicznej, neuropsycholog. Adiunkt w Zakładzie Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie. Starszy asystent w Zakładzie Psychologii Klinicznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Ma prawie 20-letnie doświadczenie w pracy klinicznej. W pracy naukowej i klinicznej jej zainteresowania dotyczą zagadnień psychokardiologii, neuropsychologii oraz uzależnień, w ramach których prowadzi badania, kieruje projektami i publikuje. Prowadzi zajęcia dla studentów polskich i zagranicznych z zakresu psychologii klinicznej, lekarskiej oraz psychostomatologii i realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej i psychoterapii uzależnień dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Lekarskiej
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Dr hab. n. med. Maciej Pilecki – specjalista psychiatrii, specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży, psychoterapeuta i superwizor PTP, kierownik
Kliniki Psychiatrii i Psychoterapii Dzieci i Młodzieży UJ CM, pełniący obowiązki kierownika Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Kra-
kowie. Członek Rady ds. Zdrowia Psychicznego przy Ministrze Zdrowia RP. Wychowanek i wieloletni pracownik krakowskiej Katedry Psychiatrii. Autor kilkudziesięciu publikacji, rozdziałów w książkach, podręcznikach i monografiach z zakresu psychiatrii wieku rozwojowego, psychoterapii, terapii rodzin, zaburzeń odżywiania się i schizofrenii.
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Klinika Psychiatrii i Psychoterapii Dzieci i Młodzieży
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Mgr Marlena Podlecka-Paradowska – oligofrenopedagog, logoterapeuta. Specjalizuje się w terapii osób doświadczających pustki egzystencjalnej, lęku egzystencjalnego, braku poczucia sensu życia oraz wypalenia zawodowego. Wieloletni pracownik naukowy Kliniki Nerwic, Zaburzeń
Osobowości i Odżywiania Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Aktualnie związana zawodowo z Zakładem Psychologii Klinicznej i Zdrowia PIM MSWiA. Współautorka kilkunastu artykułów naukowych, kilku rozdziałów w monografiach naukowych oraz monografii naukowej. Obecnie w trakcie przygotowywania pracy doktorskiej z zakresu problematyki uzależnień.
Zakład Psychologii Klinicznej i Zdrowia
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA
Mgr Elżbieta Rachowska – psycholog, specjalista w dziedzinie psychologii klinicznej oraz w dziedzinie psychoterapii uzależnień, superwizor psychoterapii uzależnień. Konsultant wojewódzka w dziedzinie psychoterapii uzależnień dla województwa kujawsko-pomorskiego. Przez 35 lat prowadziła Ośrodek Terapii Odwykowej Uzależnień dla pacjentów z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych w Toruniu, wcześniej poradnię dla osób z uzależnianiem od narkotyków. Ukończyła szereg szkoleń z zakresu psychoterapii i terapii uzależnień (analizy grupowej, psychoterapii ericksonowskiej, psychoterapii poznawczo – behawioralnej, terapii schematów i inne). Ma wieloletnie doświadczenie jako dydaktyk między innymi w Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w Collegium Medicum Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika, w Katolickim Uniwersytecie w Lublinie. Przez 14 lat kierowała akredytowanym szkoleniem w Instytucie Psychologii Zdrowia PTP w Warszawie dla terapeutów uzależnień od narkotyków. Odbyła staże zagraniczne w Stanach Zjednoczonych i Holandii. Przez wiele lat współpracowała z Fundacją Batorego prowadząc szkolenia dla terapeutów uzależnień w Ukrainie, Rosji, Litwie, Kirgistanie, Białorusi. Pełniła funkcję Pełnomocnika ds. Uzależnień Województwa Kujawsko-Pomorskiego i Eksperta Wojewódziego ds. Uzależnień od Narkotyków.
Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnień i Współuzależnienia w Toruniu
Prof. dr hab. Katarzyna Radwańska – neurobiolog. Kierownik Pracowni Molekularnych Podstaw Zachowania w Instytucie Nenckiego Polskiej Akademii Nauk. Członek Komitetu Neurobiologii Polskiej Akademii Nauk. Jej badania skupiają się na zrozumieniu molekularnego i komórkowego podłoża procesów pamięciowych oraz uzależnienia od alkoholu.
Pracownia Molekularnych Podstaw Zachowania
Instytut Nenckiego Polskiej Akademii Nauk
Dr n. społ. Robert Rejniak – pedagog, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień –specjalizujący się w problemach adolescencji. Niezależny ekspert Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Trener i instruktor programu wczesnej interwencji FreD – LWL Koordinationsstelle Sucht w Münster, realizator programu Candis. Od 2013 roku członek Motivational Interviewing Network of Trainers. Od 1995 r. kieruje Polskim Towarzystwem Zapobiegania Narkomanii w Bydgoszczy. Właściciel Pracowni Rozwoju Osobistego i Psychoterapii w Bydgoszczy. Terapeuta, trener i superwizor DM PTDM. Wykładowca akademicki. Autor wielu publikacji z zakresu profilaktyki i terapii uzależnień. Od 15 lat prowadzi szkolenia i superwizje z DM dla przedstawicieli różnych grup zawodowych. Organizator wielu konferencji ogólnopolskich i międzynarodowych z zakresu przeciwdziałania uzależnieniom. Jako pierwszy w Polsce zrealizował badania longitudinalne na temat skuteczności Dialogu Motywującego w pracy z młodzieżą wykazującą zachowania ryzykowne (2018–2019). Za swą wieloletnią działalność w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom wyróżniony przez Dyrektora KBPN oraz Ministra Pracy i Polityki Społecznej nagrodą „Primus in Agendo”. Pracownia Rozwoju Osobistego i Psychoterapii – Robert Rejniak Polskie Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii
Dr Magdalena Rowicka – psycholog, kierowniczka Zakładu Metodoogii Badań Psychologicznych w Instytutcie Psychologii Akademii Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej. Ma ponad 15-letnie doświadczenie w pracy badawcej w obszarze związanym z uzależnieniami (od substanjci i zachowania). Kierowała polską częścia dwóch projektów miedzynarowych z zakresu amfetamin i metamfetamin (w tym adaptacji i ewaluacji krótkiej interwencji keirowanej do uzytkowników). W latach 2019 – 2025 kierowała serią projektów „Brzdąc w sieci” poświęconych zagadniniu korzystania z urządzeń ekranowych przez dzieci w wieku do 6. roku życia, mechanizmom nadużywnia i korelatom rozwojowym. W latach 2022 – 2024 kierowała projektami
EVAL dotyczącymi ewaluacji oddziaływań terapeutycznych dla dzieci i młodzieży problemowo korzystających z technologii cyfrowych.
Zakład Metodologii Badań Psychologicznych
Instytut Psychologii
Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej
Dr n. med. i n. o zdr. Jolanta Ryniak – specjalistka i superwizorka psychologii klinicznej, specjalistka i superwizorka psychoterapii uzależnień, psychoterapeutka i superwizorka Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz trenerka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Ma uznany przez Ministra Zdrowia dorobek zawodowy. Zawodowo związana z Oddziałem Klinicznym Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, gdzie pełni funkcję kierownika naukowego specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Od 2024 roku pełni funkcję konsultanta w dziedzinie psychoterapii uzależnień dla województwa małopolskiego. Jest członkinią Krakowskiej Rady Zdrowia Psychicznego, Małopolskiej Rady ds. Przeciwdziałania Uzależnieniom oraz Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w pracy diagnostycznej i psychoterapeutycznej z osobami z rozpoznaniem różnych zaburzeń psychicznych
oraz z ich bliskimi. Prowadzi szkolenia podyplomowe w dziedzinach psychologii klinicznej, psychoterapii uzależnień, terapii par oraz superwizji.
Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
Dr Katarzyna Sitnik-Warchulska – psycholog, specjalista psychologii klinicznej i superwizor psychologii klinicznej, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży, certyfikowany psychoterapeuta PTPK oraz EAP, specjalista terapii środowiskowej, praktyk PlayTherapy. Adiunkt w Instytucie Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od 2015 roku Konsultant Wojewódzki w dziedzinie psychologii klinicznej – woj. śląskkie. Kierownik NZOZ Centrum Terapii Systemowej i Pomocy Psychologicznej DIADA w Gliwicach. Członek zarządu Sekcji Psychologii Klinicznej Polskiego Towarzystwa Psychologii Klinicznej oraz Państwowej Komisji Egzaminacyjnej Centrum Egzaminów Medycznych w zakresie specjalizacji z psychologii klinicznej. Członek Komisji Etyki Certyfikatu Analityka Zachowania oraz członek honorowy Polskiego Towarzystwa Play Therapy. Ma 25-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z dziećmi i młodzieżą z rozpoznaniem zaburzeń behawioralnych, emocjonalno – społecznych, sprzężonych, a także z ich rodzinami. W pracy naukowej koncentruje się na biopsychospołecznym kontekście diagnozy klinicznej i psychoterapii dzieci i młodzieży oraz na systemowym ujęciu zdrowia i zaburzeń psychicznych. Realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej i psychoterapii dzieci oraz młodzieży dla różnych grup specjalistów.
Instytut Psychologii Stosowanej
Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Dr hab. n. med. Anna Starowicz-Filip – specjalista psychologii klinicznej , neuropsycholog, superwizor psychologii klinicznej, psychoterapeuta, adiunkt w Zakładzie Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie. Pracuje jako psycholog kliniczny, neuropsycholog w Oddziale Neurochirurgii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, Oddziale Rehabilitacji Neurologicznej Małopolskiego Szpitala Ortopedii i Rehabilitacji w Krakowie oraz w Oddziale Neurochirurgii Dziecięcego Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie Prokocimiu. Ma ponad 25-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z pacjentami z uszkodzeniem mózgu o różnej etiologii, obejmujące diagnozę i rehabilitację neuropsychologiczną. W pracy naukowej kieruje projektami o tematyce m.in. psychologii klinicznej, neuropsychologii i publikuje z tego zakresu. Jest wykładowcą oraz opiekunem staży klinicznych w ramach szkolenia specjalizacyjnego z psychologii klinicznej.
Zakład Psychologii Lekarskiej
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Dr n. med. Paweł Wiśniewski – lekarz, specjalista psychiatrii. Klinicysta od lat zajmujący się leczeniem chorób psychicznych, związany m.in. ze Szpitalem Nowowiejskim oraz Szpitalem Bielańskim w Warszawie. Badacz w badaniu klinicznym analizującym skuteczność farmakoterapii w zaburzeniu kompulsywnych zachowań seksualnych (CSBD), realizowanym przez
Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie oraz Instytut Psychologii
Polskiej Akademii Nauk. Były pracownik dydaktyczny Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, gdzie prowadził zajęcia z zakresu fizjologii człowieka i psychiatrii (Zakład Fizjologii
Doświadczalnej i Klinicznej, Klinika i Katedra Psychiatrii). W pracy naukowej koncentruje się na zagadnieniu interocepcji, rozumianej jako zdolność organizmu do odbierania i wykorzystywania sygnałów pochodzących z wnętrza ciała, oraz jej znaczeniu w procesach emocjonalnych u osób uzależnionych od alkoholu.
Klinika Psychiatrii
Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Warszawie
Oddział Psychiatryczny
Szpital Bielański im. ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Marcin Wojnar – specjalista psychiatra, profesor Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrycznej WUM i były Dziekan Wydziału Lekarskiego. Ukończył Akademię Medyczną w Warszawie. Od początku pracy zawodowej interesuje się patogenezą i przebiegiem uzależnień. Stopień doktora nauk medycznych uzyskał na podstawie pracy nad mechanizmami rozwoju majaczenia alkoholowego. Dwukrotnie przebywał na stypendium naukowym na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, USA. Praca naukowa poświęcona badaniu związków skłonności samobójczych, impulsywności i nawrotu picia w kontekście genetycznej predyspozycji do uzależnienia od alkoholu zaowocowała jego pracą habilitacyjną. Jest autorem ponad 190 publikacji naukowych w polskich i zagranicznych czasopismach naukowych, kilku monografii i wielu rozdziałów w podręcznikach. Jest aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, wiceprezydentem Europejskiego Towarzystwa Badań Biomedycznych nad Alkoholizmem, członkiem Executive Committee of the European Federation of Addiction Societies, współzałożycielem i byłym prezesem Polskiego Towarzystwa Badań nad Uzależnieniami.
Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Justyna Zaorska – lekarz, specjalista psychiatra, Adiunkt w Katedrze i Klinice Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. W swojej pracy naukowej skupia się na tematyce uzależnień, w szczególności prowadząc badania nad procesami emocjonalnymi u osób uzależnionych od alkoholu i substancji psychoaktywnych. Na co dzień kieruje oddziałem VII Detoksykacyjnym – Narkotyki i Inne Substancje Psychoaktywne w Szpitalu Nowowiejskim w Warszawie.
Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny
Kilka słów o diagnozie
Barbara Bętkowska-Korpała
Diagnoza kliniczna – medyczna i psychologiczna – jest nieodłącznym elementem procesu leczenia osób doświadczających problemów z używaniem substancji psychoaktywnych oraz zachowań uzależniających. Postępowanie diagnostyczne wymaga uwzględnienia całościowego funkcjonowania człowieka i określenia roli tych zaburzeń w procesie adaptacji, także w kontekście etiologii, dynamiki objawów zmieniających się w czasie, ujawniających się z nich konsekwencji oraz innych współwystępujących zaburzeń zdrowotnych i problemów życiowych, a także efektów podjętych oddziaływań terapeutycznych. Konceptualizacja problematyki uzależnienia jako przejawu zaburzeń zdrowia psychicznego kieruje uwagę na różne kliniczne konteksty diagnozy związane między innymi z: y rodzajem i celami diagnozy; y oceną aktualnego stanu psychicznego pacjenta; y współwystępowaniem zaburzeń psychicznych, osobowości, funkcjonowania poznawczego i zaburzeń o charakterze somatycznym. Zatem integracja kontekstów wynikająca z przyjęcia modelu biopsychospołecznego nie tylko pozwala na całościową konceptualizację problematyki osoby doświadczającej uzależnienia, ale też warunkuje stworzenie optymalnych możliwości leczenia. Określenie istniejących patomechanizmów i zasobów oraz dokonywanie analizy zdolności i poziomu przystosowania danej osoby są potrzebne do prognozowania przebiegu leczenia i dokonania wyboru optymalnych kierunków zmiany, które mają na celu zainicjowanie i podtrzymanie procesu zdrowienia (Bętkowska-Korpała, Ryniak, 2008). W biopsychospołecznym podejściu do diagnozy warto uwzględniać różne modele wyjaśniające mechanizmy istotne w etiologii i rozwoju zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień: y model biomedyczny uwzględnia czynniki biologiczne, na przykład zaburzenie w neuroprzekaźnictwie;
y model środowiskowy analizuje wpływ uwarunkowań społecznych, na przykład stylu życia; y model psychologiczny odnosi się do uzależnienia jako zaburzenia przystosowania, na przykład w obszarze samoregulacji. Postępowanie diagnostyczne można definiować jako złożony proces wykorzytania zaplanowanych procedur analizy i wyjasnienia aktualnego stanu funckjonowania i wzorców przystosowania celem zaplanowania oddziaływań pomocowych. W diagnozowaniu istotne są: określenie celu badania, sformułowanie hipotez diagnostycznych, a także zastosowanie odpowiednich metod i narzędzi diagnostycznych w celu ich weryfikacji oraz ukierunkowania zmiany w funkcjonowaniu.
Ważnymi elementami są też opisanie i wyjaśnienie mechanizmów w przyjętych przez diagnostę ramach koncepcyjnych/teoretycznych. Diagnoza kliniczna jest początkiem procesu leczenia, ale też dokonywana jest w trakcie całego procesu zdrowienia osoby z problemem uzależnienia, bowiem służy ona także monitorowaniu stanu pacjenta i wprowadzaniu zmian w strategii postępowania terapeutycznego.
Diagnoza kliniczna – zarówno medyczna, jak i psychologiczna wspomaga: y indywidualizację procesu leczenia; y określenie zdolności i kierunków do zmian niepożądanych sposobów reagowania emocjonalnego, poznawczego i behawioralnego oraz relacyjnego; y dobór adekwatnych metod leczenia; y wyjaśnienie trudności powstających na poszczególnych etapach leczenia, tzw. impasów w terapii.
Diagnoza kliniczna pełni różne funkcje w procesie leczenia. W tym kontekście przydatny jest podział zaproponowany przez Hunsleya i Masha (2007), którzy umieszczają diagnozę w szerszym kontekście klinicznym i wskazują na różne aplikacyjne funkcje diagnozy klinicznej: y oceniającą stan psychiczny; y klasyfikacyjną; y wyjaśniającą/konceptualizacyjną; y prognostyczną i predykcyjną; y monitorującą; y przesiewową.
słów o diagnozie
Tabela I. Funkcje diagnozy klinicznej w leczeniu osób z problemem uzależnienia
Rodzaj diagnozy Funkcja Przykłady zastosowania diagnozy
Ocena aktualnego stanu psychicznego
Opis przejawów trudności i ich ocena w kontekście wiedzy psychopatologicznej
Klasyfikacyjna Ustalenie rozpoznania w oparciu o klasyfikacje medyczne celem spójnej komunikacji i statystyki
Wyjaśniająca –konceptualizacja (tj. ocena ogólnego poziomu przystosowania w kontekście trudności i zasobów związanych z utrwalonymi sposobami funkcjonowania i aktualną sytuacją zdrowotną)
Prognostyczna i predykcyjna
Wyjaśnienie mechanizmów funkcjonowania oraz opisanie czynników ryzyka i zasobów pacjenta do jego funkcjonowania w kontekście wybranej koncepcji, ale z uwzględnieniem perspektywy biopsychospołecznej
Wskazująca kierunki pomocy i potencjalnych konsekwencji podejmowanych interwencji leczniczych (medycznych i psychologicznych)
Monitorująca Opis stanu psychicznego pacjenta w kontekście zmieniającej się sytuacji zdrowotnej oraz podejmowanych oddziaływań psychologicznych i medycznych
Przesiewowa
Identyfikacja osób z problemem uzależnienia w grupach ryzyka innych zaburzeń, np. poznawczych
Ocena obecności i nasilenia objawów uzależnienia i innych współwystępujących zaburzeń
Zaburzenia używania alkoholu,
Koncentracja na funkcjonowaniu psychicznym, fizycznym i relacyjnym pacjenta z uwzględnieniem roli uzależnienia np. w mechanizmach samoregulacji, relacji interpersonalnych itd.
Reedukacja objawów i ustabilizowanie stanu psychosomatycznego wymagają detoksykacji, a to warunkuje podjęcie psychoterapii przez pacjenta
Stała ocena dynamiki stanu psychicznego: nasilenia objawów psychopatologicznych, przystosowania do sytuacji leczenia oraz zmian, których pacjent dokonuje w procesie terapii
Wskazane jest objęcie diagnozą przesiewową w kierunku zaburzeń funkcji wykonawczych pacjentów przejawiających trudności we współpracy w procesie leczenia
Źródło: opracowanie własne z wykorzystaniem podziału funkcji diagnozy Hunsleya i Masha (2007)
słów o diagnozie
Ze względu na interdyscyplinarne zespoły specjalistów zajmujących się diagnozą w placówkach leczenia uzaleznień można wyróżnić kilka najczęściej stosowanych modeli diagnozy klinicznej: y medyczna (nozologiczna, różnicowa); y transdiagnostyczna; y psychologiczna – funkcjonalna i integracyjna; y psychoterapeutyczna (zagadnienia te zostały omówione w tomie II.).
Diagnoza medyczna
Diagnoza nozologicza i różnicowa, jest warunkiem przyjęcia do leczenia. Na podstawie klasyfikacji medycznych rozpoznaje się zaburzenia używania substancji psychoaktywnych oraz zaburzenia behawioralne. Analizie podlegają objawy tych zaburzeń, ich konfiguracje, nasilenie i dynamika oraz współwystępowanie z innymi zaburzeniami zdrowia psychicznego i somatycznego. Ten rodzaj diagnozy korzysta z klasyfikacji służących do rejestrowania i raportowania o zaburzeniach psychicznych i zaburzeniach zachowania. W rozdziałach poświęconych diagnozie medycznej, w tym diagnozie różnicowej, uwzględniono obowiązującą jeszcze Rewizję 10. Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10, International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision), stanowiącą system opracowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO, World Health Organization) do klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych, w tym uzależnień. Przedstawiano także kryteria rozpoznawania problemów zdrowotnych według nowej klasyfikacji – ICD-11, wprowadzonej przez WHO w 2022 roku. Wersja polska klasyfikacji ICD-11 jest w przygotowaniu Ponadto zaproponowano rozpoznawanie objawów również na podstawie piątej edycji klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-5, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition).
Transdiagnostyczny model diagnozy
Transdiagnostyczny model diagnozy dotyczącej uzależnień (TdM) znajduje swoje miejsce między diagnozą nozologiczną i psychologiczną funkcjonalną. Jest stosunkowo nową formułą opisu psychopatologii, zarówno z perspektywy klinicznej, jak i naukowej, poszukującą ogólnego czynnika psychopatologii (P), który w kontekście psychologicznym można definiować jako źródłowy problem. W tym modelu problemy zdrowia psychicznego opisywane są w sposób ateoretyczny, uwzględniający
Kilka słów o diagnozie
jednak biopsychospołeczny charakter uzależnienia, jego złożoność i wielowymiarowość. W tym modelu diagnostycznym przyjmuje się jako regułę współwystępowanie z uzależnieniem różnych zaburzeń oraz zakłada się, że podwójne i wtórne diagnozy stanowią normę w praktyce klinicznej. W TdM następuje odejście od kategorii diagnostycznych na rzecz wymiarowego rozumienia zaburzeń. Uznaje się, że: y objawy uzależnienia są wymiarowe, ocenia się kontinuum; ich nasilenie może być łagodne, umiarkowane lub ciężkie y podstawą tej samej diagnozy mogą być bardzo różne objawy i dynamika; y konceptualizacja źródłowego problemu, który leży u podłoża uzależnienia, jest różna, a podobne źródłowe problemy zdrowia psychicznego mogą mieć różne przejawy, niekoniecznie związane z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych lub z zachowaniami uzależniającymi; y nie znaleziono markerów biologicznych ani emocjonalno-poznawczych, które jednoznacznie determinowałyby konkretne zaburzenie psychiczne, w tym uzależnienie; y charakter zaburzeń w ciągu rozwoju jest zmienny, na przykład między zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi a zaburzeniami używania substancji jako formy samoleczenia (Narayanan i Naaz, 2018).
Zgodnie z TdM czynniki ryzyka, czynniki ochronne oraz podtrzymujące, a także procesy związane z problemami zdrowia psychicznego – niezależnie od ich biologicznego, społeczno-środowiskowego czy psychologicznego charakteru – nie wykazują specyficzności dla określonych jednostek diagnostycznych, ale raczej działają ponad tradycyjnymi granicami nozologicznymi.
Diagnoza psychologiczna
Psychologiczna diagnoza funkcjonalna w obszarze uzależnień i współwystępujących problemów osadzona jest w paradygmacie psychologicznym rozumianym jako system założeń, teorii, metod i pojęć, które określają sposób rozumienia, badania i wyjaśniania zjawisk psychologicznych i wskazuje na odmienne – w zależności od przyjętej koncepcji psychologicznej – podejścia do diagnozy, w kontekście założeń teoretycznych i metodologicznych oraz wskaźników oceny funkcjonowania psychologicznego (za: Izydorczyk i Jaskólski, 2026 – w przygotowaniu).
Uzależnienie może być więc różnie konceptualizowane i opisywane w zależności od koncepcji, a w trakcie leczenia różne aspekty będą eksplorowane (patrz tom II, części IV i V). W procesie diagnozy funkcjonalnej analizowane są czynniki
i mechanizmy adaptacyjne – biologiczne, psychologiczne i społeczne – w kontekście trudności i ograniczeń (perspektywa patogenetyczna) oraz zasobów (perspektywa salutogenetyczna).
Integracyjny model diagnozy psychologicznej wykorzystuje metody oraz założenia różnych koncepcji i jest bardzo popularny w pracy klinicznej psychologów. W diagnozie psychologicznej o charakterze integracyjnym wykorzystuje się poniższe modele:
y paradygmatyczny – łączy różne paradygmaty dotyczące rozumienia zaburzenia zdrowia (w tym używania substancji psychoaktywnych) i rozwoju zachowań uzależniających;
y pozaparadygmatyczny – korzysta z konstruktów, które najlepiej wyjaśniają analizowaną problematykę; y ponadparadygmatyczny – dąży do wyodrębnienia wspólnych czynników i mechanizmów (Soroko, 2014).
Celem diagnozy integracyjnej jest stworzenie spójnego obrazu klinicznego osoby badanej, rozumienie jej problemów zdrowotnych w kontekście etiologii, mechanizmów podtrzymujących zaburzenia oraz mechanizmów sprzyjających korzystnej dla zdrowia zmianie, uwzględniając całościowe biopsychospołeczne funkcjonowanie oraz ukierunkowanie terapii optymalnie dopasowanej do sytuacji i historii tej osoby, jej aktualnego stanu psychicznego, potrzeb i celów pomocy krótko-, średnio – lub długoterminowej. W tym celu stosuje się różne metody i narzędzia psychologicznej diagnozy klinicznej.
Metody diagnostyczne
Wśród metod diagnostycznych podstawowymi narzędziami są wywiad kliniczny i obserwacja. Wywiad kliniczny zawsze jest spotkaniem z drugim człowiekiem, a obserwacja odbywa się przez cały czas relacji z pacjentem. W kontekście struktury i techniki prowadzenia rozmowy wyróżnia się typy wywiadu: ustrukturalizowany (forma ankiety), swobodny oraz najczęściej stosowany częściowo ustrukturalizowany. Receptą na dobrze przeprowadzony wywiad jest świadomość metodologiczna diagnosty, a także zdolność do nawiązania relacji i dbałość o jakość tej relacji. Dzięki temu wywiad kliniczny może być metodą poznania świata doświadczeń badanej osoby.
słów o diagnozie
Metodologia dobrze przeprowadzonego psychologicznego wywiadu klinicznego
1. Określenie celu wywiadu – zebranie informacji potrzebnych do jego realizacji, na przykład określenie źródła cierpienia pacjenta, funkcji nadużywania substancji psychoaktywnych.
2. Koncepcja teoretyczna w odniesieniu do różnych badanych obszarów (np. zgodnie z założeniami koncepcja integracyjna korzysta z różnych konstruktów psychologicznych odnoszących się do całościowego funkcjonowania pacjenta).
3. Pytania i hipotezy badawcze:
• pytanie (np. Co powoduje cierpienie pacjenta? Jaka jest funkcja objawów?),
• hipotezy – stawiane na podstawie uzyskanych przesłanek, aby łatwiej dobrać wskaźniki do weryfikacji tych hipotez (np. nadużywanie substancji psychoaktywnych jest sposobem radzenia sobie z poczuciem alienacji).
4. Wskaźniki – ważny jest trafny dobór wskaźników w kontekście orientacji teoretycznej, na podstawie której diagnosta wyjaśnia funkcjonowanie psychiczne pacjenta oraz weryfikuje hipotezy.
5. Operacjonalizacja, czyli dobór sposobów uzyskania informacji (np. popr zez zadawanie pytań, odzwierciedlanie). Warto zwracać uwagę na treści wypowiedzi, ich formę, dane z obserwacji i recypatii oraz dane kontekstowe.
6. Interpretacja danych – analiza danych uzyskanych na podstawie wiedzy dotyczącej mechanizmów psychologicznych w szerokim kontekście biopsychospołecznym. W nadawaniu znaczenia uzyskanym informacjom w trakcie wywiadu ważne są ich spójność oraz wnioski końcowe, ale znaczenie ma także określenie obszarów do dalszej eksploracji.
Źródło: Stemplewska-Żakowicz i Kreitz, 2005
Narzędzia diagnostyczne używane są w zależności od celu badania, pytań badawczych i hipotez. Do stosowania wielu narzędzi klinicznego badania psychologicznego, zgodnego ze standardami, wymagane jest wykształcenie psychologiczne i w tej części nie będą one szczegółowo omawiane. Jednak niektóre z tych narzędzi zostały w treściach rozdziałów wskazane w kontekście analizowanych konceptów i zjawisk, m.in. osobowości i jej zaburzenia, funkcjonowania neuropsychologicznego, ryzyka suicydalnego oraz stresu pourazowego.
Umiejętności korzystania z diagnozy klinicznej
W wielospecjalistycznych zespołach pracujących w lecznictwie uzależnień istotne jest uwspólnianie działań na rzecz osób – dorosłych oraz dzieci i młodzieży –z rozpoznaniem zaburzeń używania substancji psychoaktywnych i/lub zachowań uzależniających. W tym kontekście ważne są umiejętności korzystania z diagnozy
Kilka słów o diagnozie
klinicznej – medycznej i psychologicznej – w celu ukierunkowaniu oddziaływań terapeutycznych, w tym psychoterapeutycznych, rehabilitacji, poradnictwa i pomocy w kryzysie, a także monitorowania i oceny efektów postępowania terapeutycznego.
Możliwość wielospecjalistycznych działań diagnostycznych oraz gotowość współpracy, wymiany informacji wynikających z diagnozy oraz wskazań terapeutycznych pozwala nie tylko uzyskać pełniejszy obraz kliniczny pacjenta, lecz także zintegrować proces jego leczenia.
Treści tomu I podręcznika odnoszą się do szerokiego kontekstu diagnozy klinicznej w uzależnieniach i są nie tylko rzetelnym opracowaniem naukowym, ale również mają dużą wartość aplikacyjną dla praktyki klinicznej.
Piśmiennictwo: 1. Bętkowska-Korpała B., Ryniak J.: Rola diagnozy klinicznej w leczeniu uzależnień, w: Bętkowska-Korpała B. (red.): Uzależnienia w praktyce klinicznej – zagadnienia diagnostyczne. Wyd. PARPAMEDIA, Warszawa, 2008. 2. Gałecki P., Szulc A.: Psychiatria. Rozpoznania według ICD-11. PZWL, Warszawa 2023/2024. 3. Narayanan G., Naaz S. A Transdiagnostic Approach to Interventions in Addictive Disorders – Third wave therapies and other current interventions. Indian J Psychiatry 2018 Feb;60(Suppl 4):S522–S528. doi: 10.4103/ psychiatry.IndianJPsychiatry_20_18. 4. Soroko E. Integracyjne modele w diagnozie zaburzeń osobowości. W: Cierpiałkowska L., Soroko E. (red.) Zaburzenia osobowości : problemy diagnozy klinicznej, s. 75-95. 2014. 5. Stemplewska-Żakowicz K., Kreitz K. (red.): Wywiad psychologiczny. (t.1). Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2005a, 31-89. 6. Hunsley J., Mash EJ. „Evidence-based assessment. Annu Rev Clin Psychol. 2007:3:29-51. doi: 10.1146/annurev.clinpsy.3.022806.091419
