Spis treści
Przedmowa – Barbara Bętkowska-Korpała
Recenzja – Dominika Dudek
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień – Barbara Bętkowska-Korpała, Ireneusz Kaczmarczyk XXXVII
CZĘŚĆ V
Psychoterapia osób z problemem uzależnienia 805
Rozdział 26
Czynniki leczące w psychoterapii osób z zaburzeniami używania substancji psychoaktywnych – Jan Czesław Czabała .................................... 807
26.1. Intrapsychiczne właściwości osób z uzależnieniem.
26.2. Czynniki leczące w psychoterapii osób z problemem uzależnienia 811
26.3. Czynniki wspólne w różnych modalnościach psychoterapii .
26.3.1. Zmienne procesu psychoterapii
Rozdział 27
Psychoterapia integracyjna zaburzeń używania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych – Lidia Cierpiałkowska 829
27.1. Psychoterapia integracyjna niejedno ma imię
830
27.2. Transteoretyczny model terapii i zmiany – teoria i praktyka 832
27.2.1. Procesy psychoterapeutyczne prowadzące do zmiany ............... 833
27.2.2. Stadia terapii, cele zmiany i strategie postępowania 836
27.3. Modele transteoretyczne – zmiany i przymierza terapeutycznego
27.3.1. Transteoretyczny model sojuszu terapeutycznego – fluktuacja przymierza terapeutycznego w procesie psychoterapii
27.3.2. Diagnozowanie fluktuacji siły sojuszu terapeutycznego w przebiegu psychoterapii .
846
847
851
27.3.3. Strategie postępowania skuteczne w naprawie przymierza terapeutycznego – strategie pośrednie i bezpośrednie 855
27.4. Perspektywy rozwoju podejścia transteoretycznego w psyhoterapii zaburzeń używania substancji psychoaktywnych 859
Rozdział 28
Rozumienie uzależnień w nurcie psychodynamicznym –Bożena Maciek-Haściło .
28.1. Ogólne założenia psychoterapii psychodynamicznej ....................... 866
28.1.1. Psychodynamiczna koncepcja uzależnień ........................... 867
28.2. Rozwój psychodynamicznych koncepcji uzależnień – od ujęć klasycznych po teorie neurobiologiczne .
867
28.2.1. Koncepcje klasyczne oparte na teoriach popędów 868
28.2.2. W stronę podejść współczesnych 868
28.3. Diagnoza psychodynamiczna i cele terapii psychodynamicznej 880
28.3.1. Systemy diagnostyczne ............................................. 882
28.3.2. Zjawisko przeciwprzeniesienia jako źródło wiedzy o pacjencie . . . . . . 885
28.3.3. Wzorce przywiązania ............................................... 886
28.3.4. Cele psychoterapii psychodynamicznej ............................. 888
28.4. Interwencje psychoterapeutyczne w pracy z osobami doświadczającymi uzależnienia 890
Rozdział 29
Psychoterapia osób z uzależnieniem prowadzona w nurcie poznawczobehawioralnym – Jan Chodkiewicz .
895
29.1. Ogólne założenia terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) 896
29.2. Rozwój uzależnienia według modelu terapii poznawczo-behawioralnej 898
29.3. Rozumienie nawrotów .................................................... 900
29.4. Cele i proces terapii poznawczo-behawioralnej ........................... 903
29.5. Podstawowe interwencje terapeutyczne ................................... 910
29.5.1. Psychoedukacja .................................................... 910
29.5.2. Praca z „głodem alkoholu (substancji)” 911
29.5.3. Identyfikacja sytuacji ryzykownych (wyzwalaczy) 914
29.5.4. Restrukturyzacja poznawcza 915
29.5.5. Zachowania ........................................................ 917
29.5.6. Nawroty .
918
29.5.7. Relacja terapeutyczna .............................................. 919 Podsumowanie .................................................................. 920
Rozdział 30
Psychoterapia humanistyczno-doświadczeniowa w leczeniu zaburzeń spowodowanych uzależnieniami oraz ich przyczyn – Ireneusz Kaczmarczyk . . 923
30.1. Psychoterapia humanistyczno-doświadczeniowa .......................... 924
30.1.1. Założenia teoretyczne 924
30.1.2. Podstawy psychoterapii skoncentrowanej na osobie 924
30.1.3. Psychoterapia a doświadczenie ..................................... 925
30.1.4. Dysfunkcje i zaburzenia w podejściu humanistyczno– doświadczeniowym ............................................... 926
30.1.5. Relacja psychoterapeutyczna w podejściu humanistyczno –– doświadczeniowym 928
30.1.6. Cele psychoterapii humanistyczno-doświadczeniowej 928
30.1.7. Nurty psychoterapii skoncentrowanej na osobie .................... 929
30.2. Podejście humanistyczno-doświadczeniowe w psychoterapii osób doświadczających uzależnień
30.2.1. Założenia teoretyczne
933
30.2.2. Koncepcja zorientowanej na osobę i doświadczeniowej psychoterapii zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi 934
30.2.3. Zaburzenia używania i nadużywania substancji w podejściu humanistyczno-doświadczeniowym ............................... 936
30.2.4. Konceptualizacja przypadku osoby z zaburzeniami używania substancji – obszary diagnozy psychoterapeutycznej ............... 937
30.2.5. Opis zjawisk – momenty zmiany w procesie psychoterapii 946
30.2.6. Sposób monitorowania zmian i kończenia procesu psychoterapii 959
30.2.7. Wskazania, kwalifikacja i przeciwwskazania 961 Podsumowanie
Rozdział 31
962
Psychoterapia systemowa w leczeniu osób z uzależnieniem – Krzysztof Gąsior, Piotr Szczukiewicz 969
31.1. Wprowadzenie 970
31.2. Ogólne założenia teorii systemów (OTS) 972
31.3. Fazy życia rodzinnego 973
31.4. Szkoły terapii systemowej pierwszej generacji ............................. 976
31.5. Terapia rodzin a uzależnienia
31.5.1. Koncepcja rodziny alkoholowej Petera Steinglassa. .
981
982
31.5.2. Koncepcja alkoholowego systemu rodzinnego Sharon Wegscheider– Cruse 983
31.6. Prężność rodzinna 986
31.7. Badania nad zastosowaniem systemowej terapii rodzin u osób z uzależnieniem
988
Podsumowanie ................................................................. 991
Rozdział 32
Psychoterapia grupowa w leczeniu zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi – Ireneusz Kaczmarczyk ..................... 993
32.1. Psychoterapia grupowa w leczeniu zaburzeń wynikających z zachowań uzależniających 986
32.1.1. Wstęp .
994
32.1.2. Modele grupowej psychoterapii 995
32.1.3. Czynniki leczące w grupach interpersonalnych ..................... 999
32.2. Zagadnienie integracji w psychoterapii grupowej pacjentów doświadczających zaburzeń związanych z uzależnieniami .
1005
32.3. Grupa jako przestrzeń emocjonalnej zmiany osób doświadczających zaburzeń związanych z uzależnieniami .................................. 1009
32.4. Zaburzenia doświadczania jako funkcjonalny proces używania substancji i podtrzymywania uzależnienia 1011
32.5. Terapia grupowa w wybranych perspektywach terapeutycznych .......... 1015
32.5.1. Neuronaukowe podstawy terapii grupowej 1015
32.5.2. Perspektywa psychodynamiczna .................................. 1015
32.5.3. Perspektywa humanistyczno-doświadczeniowa 1020
32.6. Praktyczny wymiar integracji nurtów w interpersonalnej terapii grupowej osób z uzależnieniem ..................................................... 1026
32.7. Przyjęcie do grupy i budowanie sojuszu .................................. 1028
32.8. Przygotowanie terapeuty grupowego .................................... 1031 Podsumowanie 1035
CZĘŚĆ
VI
Programy i metody terapeutyczne w lecznictwie uzależnień 1043
Rozdział 33
Dialog motywujący jako metoda pracy z osobą z problemem uzależnienia –Robert Rejniak ............................................................. 1045
33.1 Definicja dialogu motywującego.
1046
33.2. Korzyści i prognozy związane z dialogiem motywującym –co mówią badania ........................................................ 1048
33.3. Transteoretyczny model zmiany .......................................... 1051
33.4. Założenia dialogu motywującego 1055
33.5. Duch dialogu motywującego .............................................. 1056
33.6. Zasady dialogu motywującego 1058
33.7. Zadania dialogu motywującego .
1061
33.8. Umiejętności stosowane w dialogu motywującym 1064
33.9. Zjawisko ambiwalencji jako naturalny aspekt procesu zmiany .
1067
33.10. Dialog motywujący w pracy z młodzieżą 1070
33.11. Ograniczenia związane z dialogiem motywującym .
1075
Podsumowanie ................................................................ 1076 ANEKS 33.1
Program wczesnej (krótkiej) interwencji FreD
Rozdział 34
Społeczność terapeutyczna – Jolanta Łazuga-Koczurowska 1081
34.1. Definicje społeczności terapeutycznej .................................... 1082
34.2. Dowody naukowe na skuteczność metody społeczności terapeutycznej 1083
34.3. Opis metody społeczności teraputycznej .................................. 1088
34.3.1. Podstawowe założenia teoretyczne 1088
34.3.2. Model organizacyjno-funkcjonalny społeczności terapeutycznej . . . . 1093
34.4. Zastosowanie metody społeczności terapeutycznej 1098
34.4.1. Cele metody społeczności terapeutycznej .......................... 1098
34.4.2. Kryteria kwalifikacji do programu społeczności terapeutycznej 1098
34.5. Narzędzia pomiaru skuteczności stosowane w społeczności terapeutycznej ........................................................... 1099
34.6. Ścieżka pacjenta i stosowane procedury diagnostyczno-terapeutyczne w dostosowaniu do diagnozy klinicznej .
1101
34.6.1. Procedura przyjęcia do społeczności terapeutycznej 1101
34.6.2. Wiek przyjmowanych pacjentów
1102
34.6.3. Kolejność czynności diagnostycznych 1102
34.7. Oddziaływania lecznicze w społeczności terapeutycznej wynikające z diagnozy psychoterapeutycznej 1103
34.7.1. Oddziaływania psychoterapeutyczne – etapowość procesu terapii .. 1103
34.7.2. Metody i techniki pracy terapeutycznej ............................ 1105
34.7.3. Personel w społeczności terapeutycznej
1111
34.7.4. Procedura zakończenia terapii w społeczności terapeutycznej i dalsze rekomendacje 1112
34.8. Czynniki leczące w społeczności terapeutycznej .......................... 1113
Aneks 34.1 1117
Społeczność terapeutyczna – postępowanie diagnostyczne ................ 1117
Szczegółowe instrukcje wykonywania poszczególnych czynności w postępowaniu diagnostycznym.
Diagnoza problemowa
1118
Aneks 34.2 .................................................................... 1121
Schemat przebiegu spotkania porannego w społeczności terapeutycznej . . . 1121
Rozdział 35
Programy ograniczania używania substancji psychoaktywnych –Anna Przeznak
35.1. Wprowadzenie
35.2. Program ograniczenia picia
35.2.1. Definicja programu ograniczenia picia 1128
35.2.2. Dowody naukowe potwierdzające skuteczność programu ograniczania picia
35.2.3. Cel programu i jego zastosowanie .................................. 1130
35.2.4. Opis programu 1130
35.2.5. Aplikacja telefoniczna i platforma internetowa E-POP .............. 1138
35.2.6. Wybrane narzędzia pomiaru stosowane w POP i E-POP 1141
35.3. Program CANDIS
35.3.1. Definicja programu CANDIS.
1141
1141
35.3.2. Dowody naukowe potwierdzające skuteczność programu CANDIS .. 1142
35.3.3. Cel programu i jego zastosowanie .................................. 1145
35.3.4. Podstawowe założenia programu 1145
35.3.5. Opis programu .................................................... 1146 Podsumowanie 1150
Rozdział 36
Program antynikotynowy – diagnostyka i leczenie –Barbara Bętkowska-Korpała, Katarzyna Olszewska-Turek, Jolanta Ryniak 1153
36.1. Wprowadzenie
36.2. Trochę danych epidemiologicznych 1156
36.2.1. Społeczne i ekonomiczne koszty używania nikotyny
1157
36.3. Przyjmowanie nikotyny a zdrowie fizyczne i psychiczne 1158
36.3.1. Używanie nikotyny w okresie dorastania a zdrowie ................ 1160
36.3.2. Uzależnienie od nikotyny a używanie innych substancji psychoaktywnych ................................................. 1161
36.4. Używanie nikotyny – droga do uzależnienia 1162
36.4.1. Psychologiczne aspekty uzależnienia od nikotyny .................. 1162
36.4.2. Specyfika używania nikotyny przez dzieci i młodzież .
1164
36.4.3. Oddziaływanie nikotyny na układ nagrody 1165
36.5. Diagnozowanie uzależnienia od nikotyny ................................. 1166
36.5.1. Wywiad kliniczny 1167
36.5.2. Wybrane metody testowe przesiewowe . . .
1168
36.5.3. Specyfika diagnozowania dzieci i młodzieży 1172
36.6. Rekomendacje dotyczące leczenia uzależnienia od nikotyny . .
1174
36.7. Oddziaływania terapeutyczne 1176
36.7.1. Farmakoterapia w leczeniu uzależnienia od nikotyny .
1176
36.7.2. Terapia psychologiczno-farmakologiczna .......................... 1177
36.7.3. Interwencje psychologiczne i psychoterapeutyczne w leczeniu uzależnienia od nikotyny .......................................... 1177 Opis sesji terapeutycznych 1182 Podsumowanie ................................................................ 1186
Rozdział 37
Programy terapeutyczne dla osób z rozpoznaniem uzależnienia od substancji psychoaktywnych w wybranych grupach – Tomasz Głowik .... 1191
37.1. Wprowadzenie 1192
37.2. Terapia osób z problemem uzależnienia przebywających w jednostkach penitencjarnych 1192
37.2.1. Skala uzależnień w populacji osób pozbawionych wolności . . . . . . . . . 1192
37.2.2. System terapeutyczny w jednostkach penitencjarnych 1193
37.2.3. Programy oddziałów terapeutycznych w izolacji penitencjarnej .... 1196
37.2.4. Specyfika pracy terapeutycznej w izolacji penitencjarnej 1198
37.2.5. Działania wspierające proces terapii w izolacji więziennej .......... 1200
37.3.1. Skala zjawiska
1201
37.3. Nadużywanie substancji psychoaktywnych a przemoc 1192
37.3.2. Typologia osób stosujących przemoc a uzależnienie .
1202
37.3.3. Programy korekcyjno-edukacyjne i terapeutyczne dla osób stosujących przemoc .............................................. 1204
37.4. Problematyka uzależnień w grupie seniorów i osób z niepełnosprawnościami ................................................ 1208
37.4.1. Skala zjawiska 1208
37.4.1. Specyfika uzależnień w grupie seniorów i osób z niepełnosprawnościami .......................................... 1209
37.4.2. Profesjonalna pomoc osobom z problemem alkoholowym .......... 1214
37.5. Uzależnienie w grupie LGBTQIA+
1218
37.5.1. Skala zjawiska 1218
37.5.2. Kierunki pracy terapeutycznej ..................................... 1220
Rozdział 38
Rehabilitacja neuropsychologiczna osób z rozpoznaniem uzależnienia od substancji psychoaktywnych – Katarzyna Olszewska-Turek
38.1. Wprowadzenie
1225
38.2. Koncepcja rehabilitacji neuropsychologicznej 1226
38.2.1. Definicja i pojęcia rehabilitacji neuropsychologicznej
1227
38.2.2. Cele rehabilitacji neuropsychologicznej 1231
38.2.3. Najczęstsze zaburzenia funkcji poznawczych u osób z uzależnieniem
38.3. Rehabilitacja neuropsychologiczna w procesie całościowego leczenia pacjenta z uzależnieniem ................................................. 1233
38.4. Wybrane metody rehabilitacji neuropsychologicznej w procesie leczenia osób z uzależnieniem 1233
38.4.1 Metody papier-ołówek ............................................. 1234
38.4.2. Metody komputerowe w rehabilitacji funkcji poznawczych 1239
38.4.3. Techniki terapii poznawczej i stymulacja poznawcza ............... 1243
38.4.4. Psychoedukacja pacjenta i osób bliskich.
38.5. Wykorzystanie metod rehabilitacji neuropsychologicznej w leczeniu uzależnień .
1243
1244
38.6. Analiza przypadku – rehabilitacja neuropsychologiczna* 1246
................................................................
Rozdział 39
Programy redukcji szkód – Justyna Klingemann, Harald Klingemann 1225
39.1. Koncepcja redukcji szkód 1258
39.2. Skuteczność programów redukcji szkód .................................. 1259
39.2.1. Programy substytucyjne
39.2.2. Przeciwdziałanie przedawkowaniu 1261
39.2.3. Programy partyworkingowe i testowanie składu substancji ........ 1263
39.2.4. Programy wymiany igieł i strzykawek 1264
39.2.5. Pokoje iniekcyjne .................................................. 1265
39.2.6. Superwizowane programy alkoholowe 1267
39.3. Charakterystyka polskich programów redukcji szkód ..................... 1269
39.4. Redukcja szkód a system leczenia uzależnienia 1273
39.5. Warunki implementacji programów redukcji szkód ....................... 1275 Podsumowanie ................................................................ 1276
CZĘŚĆ VII
Bliscy osoby z problemem uzależnienia – diagnoza i psychoterapia ............. 1281
Rozdział 40
Problemy partnerek/partnerów osób z uzależnieniem – Krzysztof Gąsior 1283
40.1. Wprowadzenie 1284
40.2. Koncepcje współuzależnienia
40.2.1. Współuzależnienie jako choroba
1285
1285
40.2.2. Współuzależnienie jako zaburzenie osobowości 1286
40.2.3. Współuzależnienie jako reakcja na stres ........................... 1288
40.3. Współczesne ujęcia problemów bliskich osób z uzależnieniem 1291
40.3.1. Reakcja kryzysowa ................................................ 1292
40.3.2. Problemy relacyjne – uwikłanie w destrukcyjną, bliską relację ...... 1293
40.3.3. Reakcja na przewlekły stres i traumę 1295
40.3.4. Problemy bliskich osób z uzależnieniem w wymiarze rozwojowym 1299
40.4. Pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla bliskich osób z uzależnieniem – ujęcie modułowe.
Rozdział 41
1302
Obraz kliniczny i psychoterapia osób, które dorastały w rodzinie z problemem uzależnień – Agnieszka Litwa-Janowska 1283
41.1. Rozważania wokół pojęcia „syndrom DDA”
1310
41.2. Doświadczenie traumy dziecięcej – charakterystyka i możliwe następstwa .................................................... 1314
41.3. Wielowymiarowa diagnoza kliniczna i psychoterapeutyczna 1318
41.4. Specyficzne aspekty psychoterapii traumy interpersonalnej
1320
41.4.1. Trauma a więź 1320
41.4.2. Trauma i regulacja emocji
1324
41.4.3. Somatyczne (cielesne) ślady traumy 1326
41.4.4. Symbiotyczne zjednoczenie a „uzależniony” obiekt – problem tożsamości 1328
41.4.5. Psychoterapia traumy – podstawowe zalecenia i rekomendacje .
1331
Podsumowanie ................................................................ 1336
Rozdział 42
Terapia par z problemem uzależnień – Jolanta Ryniak, Krzysztof Gąsior 1339
42.1. Wprowadzenie
1340
42.2. Terapia par i terapia rodzin – nieco historii 1341
42.3. Psychoanalityczne rozumienie pary z problemem uzależnień ............. 1343
42.3.1. Psychoanalityczna terapia par 1348
42.4. Terapia par skoncentrowana na emocjach ................................ 1350
42.5. Poznawczo-behawioralna terapia par 1353
42.5.1. Struktura procesu terapeutycznego w poznawczo-behawioralnej terapii par 1354
42.5.2. Diagnoza .......................................................... 1355
42.5.3. Ustalanie celów i planowanie terapii ............................... 1356
42.5.4. Przebieg terapii CBCT ............................................. 1357
42.5.5. Leczenie psychopatologii i uzależnień .............................. 1359
42.6. Integracyjno-systemowa terapia par 1360
42.6.1. Struktura i dynamika procesu terapeutycznego .................... 1361
42.6.2. Przebieg procesu terapii 1362
Podsumowanie ................................................................ 1366
42.7. Krótkoterminowa terapia par z osobą pozostającą w leczeniu uzależnienia 1366
42.7.1. Założenia krótkoterminowej terapii par 1367
42.7.2. Cele programu krótkoterminowej terapii par .
1367
42.7.3. Metody pracy terapeutycznej 1368
42.7.4. Struktura programu krótkoterminowej terapii par ................. 1369 Podsumowanie ................................................................ 1370
CZĘŚĆ VIII
Rozwój zawodowy specjalistów psychoterapii uzależnień ....................... 1375
Rozdział 43
Trening interpersonalny, trening terapeutyczny, warsztaty psychologiczne w procesie kształcenia specjalizacyjnego – Jolanta Sokół-Jedlińska, Krzysztof Jedliński
43.1. Trening interpersonalny
43.1.1. Rys historyczny 1378
43.1.2. Cele treningu interpersonalnego
43.1.3. Podstawowe założenia treningu interpersonalnego 1382
43.1.4. Trening interpersonalny dziś ...................................... 1383
43.1.5. Co się dzieje podczas treningu interpersonalnego –wielowymiarowość procesów 1384
43.1.6. Procesy doświadczania na treningu interpersonalnym ............. 1386
43.1.7. Rodzaje treningów interpersonalnych 1389
43.1.8. Procesowość – podstawowy mechanizm określający specyfikę doświadczania na treningu interpersonalnym 1390
43.1.9. Końcowe efekty treningu .......................................... 1391
Podsumowanie 1391
43. 2. Trening intrapersonalny ................................................. 1392
43.3. Warsztat psychologiczny ................................................. 1397 Podsumowanie 1398
Rozdział 44
Superwizja procesu psychoterapeutycznego w lecznictwie uzależnień –Jolanta Agnieszka Litwa-Janowska ............................................. 1401
44.1. Początki superwizji i rozumienia jej znaczenia 1402
44.2. Definicja superwizji ...................................................... 1404
44.3. Modalności w psychoterapii a superwizja 1406
44.3.1. Superwizja analityczna (korzenie superwizji) ...................... 1408
44.3.2. Superwizja jungowska .
1408
44.3.3. Superwizja psychodynamiczna. .
1408
44.3.4. Superwizja systemowa 1409
44.3.5. Superwizja poznawczo-behawioralna .............................. 1410
44.3.6. Superwizja humanistyczna (skoncentrowana na osobie) 1410
44.3.7. Superwizja doświadczeniowa ...................................... 1410
44.3.8. Superwizja skoncentrowana na emocjach EFT ..................... 1411
44.4. Rodzaje superwizji .
44.5. Zjawiska w superwizji .
1411
1415
44.6. Przymierze w superwizji a styl przywiązania 1418
44.7. Superwizja w psychoterapii uzależnień
1422
44.8. Nabywanie umiejętności w roli superwizora 1428
Rozdział 45
Prawne aspekty wykonywania zawodu specjalisty psychoterapii uzależnień –Błażej Kmieciak, Justyna Kotowska ............................................. 1433
45.1. Wprowadzenie .
1434
45.2. Psychoterapeuta/specjalista psychoterapii uzależnień w prawie 1436
45.3. Prawa pacjenta w praktyce specjalisty psychoterapii uzależnień.
Rozdział 46
Lecznictwo uzależnień w Polsce w kontekście historycznym –
Bohdan Woronowicz
1441
46.1. Leczenie zaburzeń spowodowanych używaniem innych niż alkohol substancji psychoaktywnych ............................................. 1462
46.1.1. Wprowadzenie .................................................... 1462
46.1.2. Okres międzywojenny i czasy wcześniejsze ........................ 1463
46.1.3. Lata po drugiej wojnie światowej 1465
46.1.4. Organizacje wspierające lecznictwo .
1474
46.2. Leczenie zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu w Polsce 1477
46.2.1. Okres rozbiorów i czasy wcześniejsze .............................. 1477
46.2.2. Okres polski międzywojennej 1479
46.2.3. Okres po drugiej wojnie światowej i czasy dzisiejsze ............... 1480
46.2.4. Organizacje samopomocowe wspierające lecznictwo zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu ............................. 1484
Aneks. Specjalizacja w dziedzinie psychoterapii uzależnień – nowa formuła kształcenia specjalistów psychoterapii uzależnień –Barbara Bętkowska-Korpała 1489
O Autorach II tomu
Dr hab. Barbara Bętkowska-Korpała, prof. UJ – specjalista psychologii klinicznej i superwizor psychologii klinicznej, specjalista psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta, trener. Kierownik Zakładu Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie i kierownik Zakładu Psychologii Klinicznej Szpitala
Uniwersyteckiego w Krakowie. Od 2022 roku konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Członek Komisji Psychologii Polskiej Akademii Nauk. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z pacjentami z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień z pacjentami chorymi somatycznie oraz z ich bliskimi. W pracy naukowej kieruje projektami o tematyce m.in. psychologii klinicznej, leczenia uzależnień i publikuje z tego zakresu. Realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej i psychoterapii uzależnień dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Lekarskiej
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum * * *
Prof. dr hab. Jan Chodkiewicz – psycholog kliniczny, certyfikowany psychoterapeuta poznawczo-behawioralny, specjalista psychoterapii uzależnień. Od prawie 30 lat łączy pracę naukową z prowadzeniem psychoterapii, między innymi osób z uzależnieniem i członków ich rodzin. Pracownik Zakładu Psychologii Klinicznej i Psychopatologii w Instytucie Psychologii UŁ. Specjalizuje się w problematyce psychologii uzależnień, problematyce depresji u mężczyzn oraz terapii poznawczo-behawioralnej. Autor oraz współautor książek (w tym: Odbić się od dna? Rola jakości życia w przebiegu i efektach terapii osób uzależnionych od alkoholu, Łódź, 2012 oraz Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu, Warszawa, 2020), a także ponad 100 artykułów naukowych i rozdziałów w monografiach. Kierownik i uczestnik grantów oraz projektów, m.in. PARPA, KCPU i NCBiR. Członek Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej, Polskiego Towarzystwa Badań nad Uzależnieniami i Sekcji ds. Uzależnień Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Zakład Psychologii Klinicznej i Psychopatologii
Instytut Psychologii
Uniwersytet Łódzki
Prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska – psycholożka, psychoterapeutka, superwizorka terapii uzależnień, kierowniczka specjalizacji z zakresu psychologii klinicznej, pełnomocniczka Rektora UAM ds. wsparcia psychologicznego. Łączy pracę naukową z praktyką kliniczną i psychoterapeutyczną. Zajmuje się konceptualizacją i kierowaniem badaniami naukowymi w obszarze psychologii klinicznej, psychopatologii rozwojowej osobowości oraz badaniami nad fluktuacją przymierza terapeutycznego w relacji terapeuty z pacjentem w procesie psychoterapii. Opu-
blikowała przeszło 200 prac naukowych z dziedziny psychologii klinicznej, psychopatologii i psychologii uzależnień, w tym znaczące podręczniki akademickie. Realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej, seksuologii klinicznej i psychoterapii dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej
Wydział Psychologii i Kognitywistyki
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Zakład Psychologii Klinicznej i Psychopatologii Rozwoju
Instytut Psychologii
Uniwersytet Zielonogórski
Prof. dr hab. Jan Czesław Czabała, emerytowany profesor – specjalista psychologii klinicznej, psychoterapeuta i superwizor psychoterapii certyfikowany, superwizor psychoterapii uzależnień. Przez ponad 40 lat pracownik Instytutu Psychiatrii i Neurologii (w tym 12 lat na stanowisku zastępcy dyrektora ds. badań naukowych), ponad 20 lat w Akademii Pedagogiki Specjalnej (dyrektor Instytutu Psychologii), stypendysta Fulbrighta, członek europejskich zespołów specjalistycznych w zakresie zdrowia psychicznego. Prace naukowe i dydaktyczne dotyczyły przede wszystkim psychoterapii i problematyki zdrowia psychicznego.
Dr hab. Krzysztof Gąsior, prof. UJK – specjalista psychologii klinicznej, specjalista i superwizor psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, terapeuta rodzinny. Kieruje Świętokrzyskim Centrum Profilaktyki i Edukacji w Kielcach oraz pracuje w Katedrze Psychologii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego. Specjalizuje się w terapii rodzin i par, terapii uzależnień oraz terapii złożonego stresu pourazowego.
Katedra Psychologii
Wydział Pedagogiki i Psychologii
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
Dr Tomasz Głowik – dr nauk humanistycznych w dziedzinie psychologii, specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta Solution Brief Focused Therapy (SFBT), superwizor psychoterapii uzależnień i superwizor psychoterapii w nurcie SFBT, wykładowca akademicki. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w pracy psychoterapeutycznej z pacjentami z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień w specyficznych grupach pacjentów, takich jak pacjenci w systemie penitencjarnym, w Domach Pomocy Społecznej, głusi i in. W pracy naukowej zajmuje się tematyką uzależnień, psychoterapii, resocjalizacji.
Zakład Psychopedagogiki Resocjalizacyjnej
Akademia Pedagogiki Specjalnej
Dr n. med. Krzysztof Jedliński – specjalista psychiatra, psychoterapeuta, trener. Superwizor psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychologicznego i Polskiego Stowarzyszenia Humanistyczno-Doświadczeniowego. Superwizor treningu interpersonalnego i warsztatu umiejętności psychospołecznych PTP. Ma ponad 50-letnie doświadczenie w pracy klinicznej z pacjentami
z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych i w prowadzeniu treningów interpersonalnych oraz warsztatów umiejętności psychospołecznych. Szkoli psychoterapeutów i trenerów psychologicznych. Pracuje naukowo nad procesami treningu interpersonalnego i psychoterapii.
Ośrodek Pomocy i Edukacji Psychologicznej Intra w Warszawie
Dr n. hum. Ireneusz Kaczmarczyk – specjalista i superwizor psychoterapii w dziedzinie uzależnień (KCPU, RSPU, CEM). Ma również certyfikaty psychoterapeuty i superwizora polskich i międzynarodowych stowarzyszeń psychoterapeutycznych (PSHD, PCE Europe, The International Focusing Institute, International Society for Emotion-Focused Therapy). Prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową w podejściu humanistyczno-doświadczeniowym. Autor wielu publikacji, wystąpień konferencyjnych, seminariów oraz projektów szkoleniowych w obszarze uzależnień. Superwizor i nauczyciel warsztatu psychoterapeutycznego w szkołach psychoterapii. Za swoją działalność został uhonorowany przez Ministra Zdrowia RP odznaką „Za zasługi dla ochrony zdrowia”. Publicysta i poeta. Redaktor naczelny czasopisma „Terapia osób uzależnionych i ich bliskich” (od 1997 r. TUIW). Członek zespołu ekspertów ds. programu specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień.
Pracownia Psychosocjologiczna
Dr, dr h. c. Harald Klingemann – socjolog, doktor nauk ekonomicznych i społecznych (University of Cologne). Były dyrektor ds. badań naukowych w Swiss Institute for the Prevention of Alcohol and Drug Problems (ISPA) w Lozannie (obecnie Sucht Schweiz), w Bern School of Social Work oraz w Swiss Consortium for Alcohol Treatment Research. Obecnie pracownik naukowy w Bern University of the Arts w obszarze projektowania komunikacji. Jego zainteresowania badawcze obejmują międzykulturowe analizy systemów leczenia zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych oraz zjawisko samowyleczenia z uzależnienia, za co w 2003 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Sztokholmskiego (Promoting self-change from addictive behaviors, 2007, red. Klingemann & Sobell). W swoich badaniach skupiał się również na roli programów ograniczania picia oraz programów redukcji szkód w odniesieniu do alkoholu w ramach szwajcarskiego systemu lecznictwa.
Institute of Design Research (IDR)
Bern Academy of the Arts
Bern University of Applied Sciences, Switzerland
Dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Klingemann – kierownik Pracowni Analiz Systemowych i Badań Interdyscyplinarnych nad Zdrowiem Psychicznym Kliniki Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii w Wojskowym Instytucie Medycznym – Państwowym Instytucie Badawczym. Zajmuje się zagadnieniami z zakresu socjologii zdrowia psychicznego: analizą jakości i skuteczności interwencji profilaktycznych i terapeutycznych w sektorze wojskowym i cywilnym; społecznymi czynnikami warunkującymi proces zdrowienia; profilaktyką zachowań samobójczych; przeciwdziałaniem stygmatyzacji osób z zaburzeniami psychicznymi (również w obszarze języka); psychospołecznymi warunkami pracy. Podejmowana tematyka badawcza ma na celu rozwijanie potencjału współpracy wojskowo-cywilnej w obszarze zdrowia publicznego, jak też zwiększanie bezpieczeństwa zdrowotnego, które współcześnie nabiera dynamicznego i relacyjnego wymiaru.
Pracownia Analiz Systemowych i Badań Interdyscyplinarnych nad Zdrowiem Psychicznym
Klinika Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy
Dr hab. Błażej Kmieciak – doktor habilitowany nauk prawnych, zatrudnionym na stanowisku profesora uczelni w Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie oraz na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi. Pełni funkcję Pełnomocnika Rzecznika Praw Obywatelskich ds. ochrony zdrowia psychicznego. Z wykształcenia pedagog specjalny (resocjalizacja), socjolog prawa oraz psychoedukator i bioetyk. Ukończył szereg szkoleń dotyczących ochrony praw człowieka/dziecka, psychiatrii i psychopatologii organizowanych przez ONZ, Amnesty International oraz m.in. Uniwersytety: Harvarda, Georgetown, Stanford, Toronto i Alaska. Posiada uprawnienia mediatora, w przeszłości przez 8 lat pełnił funkcję Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego. Był pierwszym Przewodniczącym Państwowej Komisji ds. przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15. Jest laureatem Nagrody Korczaka za działania na rzecz praw dziecka oraz nagrody Aureliusza przyznawanej przez środowisko psychiatrów za działania na rzecz praw pacjenta.
Mgr Justyna Kotowska – psycholog, psychoterapeuta, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień oraz nauczyciel akademicki i biegły sądowy. Absolwentka psychologii na Uniwersytecie Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie, Studium Terapii Uzależnienia i Współuzależnienia IPZ w Warszawie oraz Szkoły Psychoterapii Humanistycznej INTRA. Na co dzień związana z Kliniką Psychiatrii Sądowej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, gdzie zajmuje się opiniowaniem pacjentów objętych środkami zabezpieczającymi. Od 15 lat specjalizuje się w pracy ze sprawcami przemocy oraz ich rodzinami, prowadząc psychoterapię indywidualną i grupową. Od 2020 r. Członkini Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu małoletnich poniżej lat 15. Autorka kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu psychologii i psychiatrii sądowej.
Mgr Jolanta Łazuga-Koczurowska – psycholożka kliniczna, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień, superwizorka. Twórczyni programów terapeutycznych, profilaktycznych i szkoleniowych. W latach 2002 – 2017 przewodnicząca Zarządu Głównego Stowarzyszenia MONAR. Od 1997 r. przewodnicząca Polskiej Federacji Społeczności Terapeutycznych. Stypendystka University of Massachusetts (USA), posiada certyfikat specjalisty terapii uzależnień University of San Diego (Kalifornia, USA). Współpracowała z Radą Europy. Założycielka i dyrektorka pierwszego w Polsce ośrodka rehabilitacyjnego dla dzieci i młodzieży zagrożonych uzależnieniem i uzależnionych w Gdańsku. Członkini Rady Ekspertów przy Marszałku Województwa Pomorskiego oraz członkini Rady Superwizorów Psychoterapii Uzależnień. Autorka wielu publikacji z zakresu terapii i profilaktyki uzależnień, a także wielu referatów i prezentacji wygłaszanych na sympozjach i konferencjach na całym świecie. Autorka wielu programów terapeutycznych, w tym najbardziej znanego „Odnaleźć Siebie”. Odznaczona przez Prezydenta RP Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Stowarzyszenie MONAR
Ośrodek Leczenia Terapii i Rehabilitacji Uzależnień dla Dzieci i Młodzieży Gdańsku
Polska Federacja Społeczności Terapeutycznych
Mgr Agnieszka Litwa-Janowska – psycholog, absolwentka UJ, superwizor i specjalista w dziedzinie psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta PTP. Prezes Krakowskiego Stowarzyszenia Terapeutów Uzależnień, Przewodnicząca Rady Superwizorów Psychoterapii Uzależnień, Dyrektor Krakowskiego Centrum Psychoterapii Uzależnień, wcześniej Kierownik Krakowskiej Szkoły Psychoterapii Uzależnień KRAK-UZ, obecnie Kierownik jednostki specjalizacyjnej w dziedzinie psychoterapii uzależnień KSTU. Kieruje pierwszym w Polsce szkoleniem dla superwizorów-aplikantów SuperKRAK-UZ. Od niemal 40 lat pracuje z pacjentami o różnych diagnozach indywidualnie i grupowo, integrując podejścia, w tym głównie psychodynamiczne. Specjalizuje się w teorii i praktyce psychoterapii syndromu DDA, a szczególnie analizie wpływu traumy na więź. Na co dzień pracuje z pacjentami w Ośrodku Psychoterapii DDA KSTU w Krakowie. Krakowskie Stowarzyszenie Terapeutów Uzależnień
Mgr Bożena Maciek-Haściło – psycholog, psychoterapeutka, superwizorka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, superwizor psychoterapii uzależnień. Kierownik Przychodni Leczenia Uzależnień i Współuzależnienia w Śremie. Przewodnicząca Komisji Certyfikatów Polskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz członkini Rady Superwizorów Psychoterapii Uzależnień. Konsultant wojewódzki w dziedzinie psychoterapii uzależnień w województwie wielkopolskim. Prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową w nurcie psychodynamicznym, w podejściu krótko – i długoterminowym. Pracuje z osobami z uzależnieniem, ich bliskimi, a także z parami i rodzinami, specjalizując się w terapii opartej na teorii więzi. Posiada wieloletnie doświadczenie kliniczne. Autorka publikacji z zakresu psychoterapii uzależnień, aktywnie uczestniczy w konferencjach naukowych i branżowych. Członkini zespołu Laboratorium Psychoedukacji, gdzie jest pomysłodawczynią i kierowniczką Szkoły Psychoterapii Osób z Problemem Uzależnienia.
Przychodnia Leczenia Uzależnień i Współuzależnienia w Śremie
Laboratorium Psychoedukacji
Dr Katarzyna Olszewska-Turek – specjalistka psychologii klinicznej, neuropsycholog. Adiunkt w Zakładzie Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie. Starszy asystent w Zakładzie Psychologii Klinicznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Ma prawie 20-letnie doświadczenie pracy klinicznej. W pracy naukowej i klinicznej jej zainteresowania dotyczą zagadnień psychokardiologii, neuropsychologii oraz uzależnień, w ramach których prowadzi badania, kieruje projektami i publikuje. Prowadzi zajęcia dla studentów polskich i zagranicznych z zakresu psychologii klinicznej, lekarskiej oraz psychostomatologii i realizuje szkolenia podyplomowe z zagadnień psychologii klinicznej i psychoterapii uzależnień dla różnych grup specjalistów.
Zakład Psychologii Lekarskiej
Katedra Psychiatrii i Psychoterapii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Dr n. med. i n. o zdr. Anna Przenzak – specjalista psychoterapii uzależnień, superwizor psychoterapii uzależnień, psychoterapeuta, terapeuta motywujący. Ma 30-letnie doświadczenie kliniczne w pracy z osobami z uzależnieniem oraz ich bliskimi, zdobywane w placówkach systemu
leczenia uzależnień. Od 2009 kierownik Wojewódzkiego Ośrodka Terapii Uzależnień i Współuzależnienia przy Świętokrzyskim Centrum Psychiatrii w Morawicy. Konsultant wojewódzki w dziedzinie psychoterapii uzależnień oraz ekspert wojewódzki ds. informacji o narkotykach i narkomanii województwa świętokrzyskiego. Ma ponad 15-letnie doświadczenie dydaktyczne w prowadzeniu szkoleń w zakresie psychoterapii uzależnień dla specjalistów psychoterapii uzależnień i innych grup zawodowych. W pracy szkoleniowej wykorzystuje model integracyjny, w tym dialog motywujący jako metodę opartą na dowodach naukowych. Aktualnie pełni funkcję koordynatora merytorycznego szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie psychoterapii uzależnień na Uniwersytecie SWPS w Warszawie.
Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnienia i Współuzależnienia przy Świętokrzyskim Centrum Psychiatrii w Morawicy
Uniwersytet SWPS
Dr n. społ. Robert Rejniak – pedagog, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień –specjalizujący się w problemach adolescencji. Niezależny ekspert Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Trener i instruktor programu wczesnej interwencji FreD – LWL Koordinationsstelle Sucht w Münster, realizator programu Candis. Od 2013 roku członek Motivational Interviewing Network of Trainers. Od 1995 r. kieruje Polskim Towarzystwem Zapobiegania Narkomanii w Bydgoszczy. Właściciel Pracowni Rozwoju Osobistego i Psychoterapii w Bydgoszczy. Terapeuta, trener i superwizor DM PTDM. Wykładowca akademicki. Autor wielu publikacji z zakresu profilaktyki i terapii uzależnień. Od 15 lat prowadzi szkolenia i superwizje z DM dla przedstawicieli różnych grup zawodowych. Organizator wielu konferencji ogólnopolskich i międzynarodowych z zakresu przeciwdziałania uzależnieniom. Jako pierwszy w Polsce zrealizował badania longitudinalne na temat skuteczności Dialogu Motywującego w pracy z młodzieżą wykazującą zachowania ryzykowne (2018–2019). Za swą wieloletnią działalność w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom wyróżniony przez Dyrektora KBPN oraz Ministra Pracy i Polityki Społecznej nagrodą „Primus in Agendo”.
Pracownia Rozwoju Osobistego i Psychoterapii – Robert Rejniak Polskie Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii
Dr n. med. i n. o zdr. Jolanta Ryniak – specjalistka i superwizorka psychologii klinicznej, specjalistka i superwizorka psychoterapii uzależnień, psychoterapeutka i superwizorka Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz trenerka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Ma uznany przez Ministra Zdrowia dorobek zawodowy w dziedzinie psychoterapii dzieci i młodzieży. Zawodowo związana z Oddziałem Klinicznym Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, gdzie pełni funkcję kierownika naukowego specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Od 2024 roku pełni funkcję konsultanta w dziedzinie psychoterapii uzależnień dla województwa małopolskiego. Jest członkinią Krakowskiej Rady Zdrowia Psychicznego, Małopolskiej Rady ds. Przeciwdziałania Uzależnieniom oraz Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie psychoterapii uzależnień. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w pracy diagnostycznej i psychoterapeutycznej z osobami z rozpoznaniem różnych zaburzeń psychicznych oraz z ich bliskimi. Prowadzi szkolenia podyplomowe w dziedzinach psychologii klinicznej, psychoterapii uzależnień, terapii par oraz superwizji.
Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
Mgr Jolanta Sokół-Jedlińska – trener psychologiczny. Superwizor treningu interpersonalnego i warsztatu umiejętności psychospołecznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Ma ponad 30-letnie doświadczenie w prowadzeniu treningów interpersonalnych oraz warsztatów umiejętności psychospołecznych. Szkoli trenerów psychologicznych do pracy warsztatowej i treningowej. Pracuje naukowo nad procesami treningu interpersonalnego.
Ośrodek Pomocy i Edukacji Psychologicznej Intra w Warszawie
Dr Piotr Szczukiewicz – psycholog, psychoterapeuta. Jest adiunktem w Katedrze Psychologii Uniwersytu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Pracował wiele lat w Specjalistycznej Poradni Psychoprofilaktyki i Terapii Rodzin w Lublinie. Prowadzi Ośrodek Logoterapii przy Centrum Zdrowia Psychicznego „Viamed”, gdzie zajmuje się psychoterapią i poradnictwem psychologicznym oraz terapią małżeństw. Popularyzuje w Polsce logoterapię i analizę egzystencjalną Viktora Frankla. Jest współzałożycielem Krakowskiego Instytutu Logoterapii. Prezes Polskiego Towarzystwa Logoterapii i Analizy Egzystencjalnej. Autor książek „Rozwój psychospołeczny a tożsamość”, „O pomaganiu i psychoterapeutach”, „Drogi do zdrowia”, „Pomoc psychologiczna w uzależnieniach”, a także artykułów naukowych i popularnonaukowych z zakresu logoterapii, psychologii uzależnień, pomocy psychologicznej i psychoprofilaktyki.
Ośrodek Logoterapii Frankla VIAMED
Dr n. med. Bohdan Tadeusz Woronowicz, absolwent Akademii Medycznej w Warszawie i Podyplomowego Studium Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW, specjalista psychiatra i seksuolog, certyfikowany specjalista i superwizor psychoterapii uzależnień. Utworzył i przez 35 lat kierował Ośrodkiem Terapii Uzależnień w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Założyciel i wieloletni dyrektor Centrum Akmed. Fundator i wieloletni Prezes Zarządu Fundacji Doktora Woronowicza Zależni Niezależni. Jeden z dwójki fundatorów Fundacji Biuro Służby Krajowej Anonimowych Alkoholików (AA) w Polsce oraz pierwszy Powiernik klasy A (niealkoholik) w polskiej Wspólnocie AA. Autor ponad 250 artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz kilku książek poświęconych problematyce uzależnień. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne zasługi i zaangażowanie w działalności na rzecz ludzi uzależnionych”, honorową odznaką „Za zasługi dla ochrony zdrowia” oraz warszawską Syrenką „w uznaniu zasług dla Stolicy Rzeczypospolitej Polskiej”.
Centrum Akmed, Warszawa
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień
Barbara
Bętkowska-Korpała
Ireneusz Kaczmarczyk
Osiągnięcia naukowe w zakresie etiologii i leczenia osób z problemami uzależnień stawiają przed psychoterapeutami wysokie wymagania – zarówno w obszarze wiedzy teoretycznej, jak i umiejętności diagnozowania współistniejących czynników, mechanizmów i ich skutków dla rozwoju uzależnienia i procesu zdrowienia. Takie ujęcie wyraźnie toruje drogę psychoterapii opartej na dowodach naukowych, wymaga rozumienia i rozpoznawania złożonych relacji między procesami psychicznymi – emocjonalnymi i poznawczymi – funkcjonowaniem somatycznym oraz ogólną sytuacją społeczną pacjenta, co umożliwia dobór skutecznych, spersonalizowanych metod terapeutycznych. Oddziaływanie diagnostyczno-terapeutyczne powinno więc mieć charakter zindywidualizowany, uwzględniający wiele warunków kwalifikujących do określonych form pomocy. Jedną z najistotniejszych metod oddziaływań w ramach specjalistycznych programów skierowanych do osób z uzależnieniem i ich bliskich jest właśnie psychoterapia.
W polskim lecznictwie uzależnień na przestrzeni kilku dziesięcioleci wypracowano bogatą ofertę programów terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Wiele uwagi poświęcano rozwojowi psychoterapii w uzależnieniach. Wybitną postacią, która prawie pół wieku temu dostrzegła znaczenie psychoterapii w leczeniu osób z uzależnieniami, był prof. Jerzy Mellibruda, który wraz ze współpracownikami zaproponował model psychoterapii strukturalno-strategicznej. Profesor Mellibruda rozwijał myśl psychoterapeutyczną w kierunku integracji psychoterapii, co znalazło odzwierciedlenie w publikacji Siedem ścieżek integracji psychoterapii jego autorstwa. Aktualne badania dotyczące ram efektywności psychoterapii potwierdzają zasadność podążania w tym kierunku. Dziś już wiadomo, że nie istnieje jeden skuteczny nurt bądź jedna uniwersalna formuła psychoterapii w leczeniu zaburzeń psychicznych, w tym również uzależnień.
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień
Psychoterapia, poszukując z jednej strony podstaw swojej skuteczności, a z drugiej – jasnych wytycznych dla praktyki klinicznej, potrzebuje nieustannie pogłębianych wyjaśnień dotyczących procesu zmiany. Niekiedy pozornie wykluczające się koncepcje w różnych modalnościach psychoterapeutycznych – w kontekście rozumienia procesu leczenia i zmian w funkcjonowaniu pacjenta na poszczególnych etapach – mogą w sposób bardzo korzystny wpływać na proces zdrowienia. Wybór metod i formy leczenia zależy jednak od wielu aspektów, takich jak: y diagnoza kliniczna obejmująca możliwości i ograniczenia pacjenta z uzależnieniem (m.in. zdolności adaptacyjne), a także współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych oraz ogólny stan zdrowia psychicznego i somatycznego; y uwzględnienie diagnozy oraz postawionych celów leczenia, które przede wszystkim dotyczą zmiany nawyków na bardziej prozdrowotne, uzyskania większego wglądu w istotę własnych problemów, modyfikacji schematów emocjonalno-poznawczych i zachowań oraz ich dynamiki w procesie leczenia;
y potrzeby i cele pacjenta, które zmieniają się dynamicznie w procesie leczenia;
y dostosowanie do tych celów form krótko-, średnio – i długoterminowej, indywidualnej i/lub grupowej, terapii par/rodzin opartych na dowodach naukowych, spersonalizowanych i dopasowanych do etapów leczenia; y etap leczenia – praktyka kliniczna wskazuje, że na początku procesu leczenia wskazane są bardziej ustrukturalizowane metody pracy oparte na zwiększonej częstotliwości i szczegółowym kontrakcie terapeutycznym, ukierunkowane na zaangażowanie w proces zmian, redukcję objawów i zatrzymanie ich rozwoju oraz zainicjowanie bardziej prozdrowotnego sposobu funkcjonowania; w późniejszym okresie leczenia – w zależności od opracowywanych z pacjentem problemów – można dokonać wyboru innych metod pracy psychoterapeutycznej.
Uwzględnienie tych aspektów, z perspektywy transteoretycznej, umożliwia całościowe ujmowanie problemów pacjentów – wraz z ich cechami oraz procesami podtrzymującymi objawy, a także celowy, bardziej świadomy dobór metod wywodzących się z poszczególnych nurtów, ukierunkowanych na poprawę funkcjonowania.
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień
Autorzy rozdziałów dotyczących psychoterapii – realizując ten postulat – zwracają uwagę na wiele czynników, mechanizmów i zjawisk oraz na ich wzajemną dynamikę ujmowaną w spójny proces przyczynowo-skutkowy, obejmujący zarówno etiologię, jak i procesy zmiany. Tak rozumiana psychoterapia stanowi fundament nowoczesnego, zintegrowanego i odpowiedzialnego podejścia do leczenia osób doświadczających uzależnień. Jej celem nie jest jedynie utrzymanie abstynencji od substancji psychoaktywnych i/lub ograniczenie zachowań uzależniających, lecz także rozwój zdolności przystosowania, samostanowienia i zmiany zachowań. Wiele już wiadomo na temat czynników wspólnych, które prowadzą do takiej jakościowej zmiany. Niezależnie od modalności psychoterapeutycznej badania wskazują, że kluczowe dla tego procesu jest odzyskanie przez pacjenta nadziei, że zmiana jest w ogóle możliwa oraz potwierdzające tę nadzieję w praktyce poczucie własnej skuteczności. Współczesna psychoterapia osób z problemami uzależnień coraz wyraźniej jest kształtowana z uwzględnieniem zarówno wspólnych czynników leczących, jak i praktyki klinicznej dotyczącej rozwijających się stale nurtów psychoterapii. Sprawia to, że model integracji psychoterapii – jako jeden z filarów jej skuteczności – staje się również najbardziej preferowanym modelem leczenia tak złożonego zaburzenia, jakim jest uzależnienie. Nie jest to jedynie teoretyczne założenie, lecz wyłania się ono z doświadczeń klinicznych i badań wskazujących, że uzależnienia należą do wielowymiarowych zjawisk klinicznych, które są rezultatem dynamicznych interakcji pomiędzy czynnikami i mechanizmami biologicznymi, psychologicznymi i społecznymi współwystępującymi oraz wzajemnie się wzmacniającymi na przestrzeni życia pacjenta. Integracyjny model psychoterapii nie jest w tym kontekście jedynie zbiorem metod osadzonych w różnych modalnościach, lecz przemyślanym wyborem leczenia dostosowanym do sytuacji osoby z uzależnieniem lub jej rodziny. Badania i doświadczenia kliniczne w obszarze uzależnień nieustannie skłaniają do poszukiwania skuteczności terapeutycznych oddziaływań, odsłaniając przy tym wielowymiarowość problemów osoby, także w kontekście jej biologicznych uwarunkowań oraz znaczenia życiowych kontekstów i zasobów. Rozwijająca się dynamicznie neuronauka i inne dziedziny pokrewne oraz praktyka kliniczna potwierdzają, że ten kierunek interwencji redukuje dynamikę objawów psychicznych i przyczynia się do zmiany procesów neuroplastyczności mózgu, co zwiększa szanse na dokonywania zmian w całościowym funkcjonowaniu człowieka. Wymaga to jednak również jasnych ram do rozwoju skutecznej psychoterapii, na które współcześnie składają się jej integracja, czynniki wspólne w postaci
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień
zoperacjonalizowanych zasad i praktyk terapeutycznych oraz przede wszystkim rozwój kompetencji i kształtowanie cech psychoterapeuty.
Integracja psychoterapii jest z konieczności – biorąc pod uwagę cele pacjenta – procesem ciągłym, wymagającym refleksji nad praktyką terapeutyczną, co czyni z niej zarówno metodę psychoterapii, jak i orientację rozwojową dla samego psychoterapeuty. W całości tych procesów wrasta znaczenie kompetencji psychoterapeutów w zakresie: y ich zdolności do nawiązywania relacji jako mechanizmu zmiany; y posiadania szczególnych cech warunkujących zdolność prowadzenia procesu psychoterapii; y umiejętności postawienia trafnej diagnozy; y personalizowania procesu terapii; y stosowania sprawdzonych i użytecznych metod, adekwatnych do możliwości, zasobów, historii życia, kultury i preferencji pacjentów.
Takie kompetencje zbliżają praktykę kliniczną w obszarze uzależnień do psychoterapii opartej na dowodach, a jednocześnie wyznaczają cele kształcenia psychoterapeutów. Tym celom podporządkowany jest cały program specjalizacji w dziedzinie psychoterapii uzależnień, ukierunkowany zarówno na zdobywanie wiedzy oraz rozwijanie umiejętności, jak i na kształtowanie wrażliwości etycznej. Wszystko to razem buduje wartości, etos osobisty i tożsamość psychoterapeuty. Wstępem do tego procesu kształcenia jest cykl treningów psychologicznych, których celem jest rozpoznanie interpersonalnych i intrapsychicznych sił działających na człowieka oraz konsekwencji wynikających z ich dynamiki. Oba te obszary, a także doświadczanie ich wzajemnego przenikania, stanowią istotne grupowe doświadczenie rozwojowe dla każdego psychoterapeuty. Pozwala ono na pełniejsze zrozumienie sytuacji pacjentów jako uczestników terapii, a jednocześnie na rozpoznanie przy tym własnych problemów wymagających szczególnej uwagi. Treningi te sprzyjają refleksji nad procesem zmiany i warunkami, w jakich ona zachodzi, a także poszerzają i pogłębiają terapeutyczne spojrzenie zarówno na pacjenta, jak i na siebie samego jako aktywnego i świadomego uczestnika procesu zmiany. Inną formą rozwoju zawodowego jest prowadzenie superwizji własnej pracy, szczególnie obszaru, gdzie przecinają się procesy pacjenta i psychoterapeuty – nie tylko w celu korekty procesów psychoterapeutycznych i relacji, lecz także osobistej zmiany. Proces superwizji nie kończy się wraz z zakończeniem specjalizacji,
Psychoterapia w lecznictwie uzależnień XLI
lecz w trakcie jej trwania formuje się i utrwala jako wewnętrzny imperatyw. W ten sposób wnikamy w obszary wartości i zagadnień etycznych, które są kluczowe w postawie zawodowej specjalisty psychoterapii uzależnień.
Sytuacja pomagania, konfrontacja z cierpieniem oraz świadomość własnych ograniczeń kieruje nas – specjalistów psychoterapii uzależnień / psychoterapeutów – w stronę własnej przeszłości. Zmiana, jakiej dokonujemy, odkrywając źródła osobistych trudności, w imię zdolności do emocjonalnej obecności i towarzyszenia drugiemu człowiekowi w jego zmianie, składa się na osobisty i zawodowy etos specjalistów psychoterapii uzależnień / psychoterapeutów. Etos jest czymś więcej niż moralnością, otwiera bowiem psychoterapeutę w doświadczania relacji z drugim człowiekiem na większą samoświadomość i dojrzałość. Proces ten nie zmierza do uformowania „psychoterapeuty idealnego”, lecz do nadawania znaczenia sytuacjom, w których kształtują się właśnie jego cechy osobiste, które coraz częściej uznawane są – obok kompetencji – za warunek terapeutycznej skuteczności.
Proces osobistej zmiany psychoterapeuty polega na otwartości oraz stałym kierowaniu uwagi na własne doświadczenie, jego modulowaniu, a czasem także na mierzeniu się z kryzysami, z których wyłania się zwykle nowa jakość. Wybór własnej drogi do osiągnięcia profesjonalizmu pozostaje jednak osobistą decyzją specjalisty psychoterapii uzależnień / psychoterapeuty, choć należy przyjąć, że zawiera w sobie także etyczne zobowiązanie i odpowiedzialność wobec osób potrzebujących pomocy.
Piśmiennictwo: 1. Magill M., Martino S., Wampold BE.: Defining the therapeutic relationship in the context of alcohol use, other drug use, and behavior change: Principles and practices. J Subst Use Addict Treat, 2024; 163: 209398. doi: 10.1016/j.josat.2024.209398. 2. Mellibruda J.: Siedem ścieżek integracji psychoterapii. Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2011. 3. Mellibruda J., Sobolewska-Mellibruda Z.: Integracyjna psychoterapia uzależnień – teoria i praktyka. Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2006. 4. Muran J.C., Lipner L.M.: How should we conceptualize and conduct psychotherapy most effectively according to evidence-based principles? Reflections on change processes, clinical choices, and positions. W: APA Handbook of Psychotherapy: Evidence-Based Practice, Practice-Based Evidence, and Contextual Participant-Driven Practice (red. T.L. Frederick, F.T.L. Leong, J.L. Callahan i wsp.). American Psychological Association., Washington, DC 2024. 5. Swift J.K., Cooper M., Timulak L.: What is the contemporary patient-focused perspective on psychotherapy processes and outcomes? W: APA Handbook of Psychotherapy: Evidence-Based Practice, Practice-Based Evidence, and Contextual Participant-Driven Practice (red. T.L. Frederick, F.T.L. Leong, J.L. Callahan i wsp.). American Psychological Association., Washington, DC 2024.
