Issuu

SPIS TREŚCI

Wykaz wybranych skrótów

1 Ogólne zasady wakcynologiczne – Michał Rząd, Aneta Nitsch-Osuch 1

1.1. Wstęp 1

1.2. Krótka historia szczepień 1

1.3. Czym jest szczepionka? 2

1.4. Rodzaje szczepionek 4

1.4.1. Szczepionki skojarzone 5

1.5. Zasady oceny skuteczności szczepień 6

1.6. Odstępy pomiędzy dawkami szczepionki 7

1.6.1. Skrócenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki 7

1.6.2. Wydłużenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki 8

1.6.3. Zalecane odstępy pomiędzy różnymi szczepionkami 8

1.7. Koadministracja szczepionek 9

1.8. Najczęstsze pytania i wątpliwości 11

2. Program Szczepień Ochronnych – Aneta Nitsch-Osuch, Katarzyna Lewtak, Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka, Mateusz Babicki, Magdalena Krysińska-Pisarek 15

2.1. Wprowadzenie (Aneta Nitsch-Osuch) 15

2.2. Szczepienia obowiązkowe realizowane w ramach PSO (stan na rok 2026) 16

2.2.1. Szczepienie przeciw WZW B (K atarzyna Lewtak) 16

2.2.2. Szczepienie przeciw gruźlicy (K atarzyna Lewtak) 22

2.2.3. Szczepienie przeciw rotawirusom (K atarzyna Lewtak) 28

2.2.4. Szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (K atarzyna Lewtak) 31

2.2.5. Szczepienie przeciw poliomyelitis (Katarzyna Lewtak) 41

2.2.6. Szczepienia przeciw Haemophilus influenzae typu B (Dagmara Pokorna-K ałwak, Alicja Jazienicka) 45

2.2.7. Szczepienia przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-K ałwak)

2.2.8. Szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce (Dagmara Pokorna-K ałwak, Alicja Jazienicka)

2.3. Szczepienia zalecane

2.3.1. Szczepienie przeciw ospie wietrznej (K atarzyna Lewtak)

2.3.2. Szczepienie przeciw meningokokom (K atarzyna Lewtak) 61

2.3.3. Szczepienie przeciw HPV (K atarzyna Lewtak) 65

2.3.4. Szczepienie przeciw WZW A (K atarzyna Lewtak) 71

2.3.5. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek) 75

3. Szczepienia dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch, Mateusz Babicki, Hanna Laudy-Wiaderny, Aneta Nitsch-Osuch, Agnieszka Mastalerz-Migas

3.1. Wstęp 83

3.2. Jak opracować kalendarz szczepień dla osoby dorosłej? 84

3.3. Gdzie szukać informacji o wykonanych szczepieniach?

3.4. Jak postępować w przypadku braku dokumentacji szczepień?

3.5. Szczepienia dorosłych zalecane i obowiązkowe

3.5.1. Obowiązkowe szczepienia w określonych grupach ryzyka

3.5.2. Obowiązkowe szczepienia ochronne przeciw WZW B

3.5.3. Obowiązkowe szczepienia poekspozycyjne

3.6. Czy szczepienia dorosłych są bezpłatne lub refundowane?

3.7. Organizacja szczepień osób dorosłych

3.7.1. Organizacja szczepienia zalecanego w POZ

3.7.2. Przykładowe warianty organizacji szczepienia zalecanego

3.8. Kwalifikacja do szczepienia osób dorosłych

3.8.1. Kto może przeprowadzić kwalifikację do szczepienia u dorosłego pacjenta?

3.8.2. Na co należy zwrócić uwagę podczas kwalifikacji pacjenta dorosłego do szczepienia?

3.8.3. Ocena przeciwwskazań do szczepień 92

3.8.4. Edukacja pacjenta i zgoda na szczepienie

3.9. Sprawozdawczość szczepień 93

3.9.1. Jakie informacje powinny znaleźć się w e-Karcie Szczepień? 93

3.10. Dobór szczepień do sytuacji klinicznej 94

3.10.1. Szczepienia a wiek 94

3.10.2. Szczepienia a choroby przewlekłe 95

3.10.3. Szczepienia osób z zaburzoną odpornością 95

3.11. Szczepienia w programie „Moje Zdrowie” 96

3.12. Szczepienia w opiece koordynowanej 97

3.13. Szczepienia zalecane dorosłym 98

3.13.1. Szczepienie przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Agnieszka Mastalerz-Migas, Aleksander Biesiada)

3.13.2. Epidemiologia

3.13.3. Dostępne preparaty

3.13.4. Schemat szczepienia

3.14. Szczepienie przeciw RSV – (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas)

3.14.1. Sytuacja epidemiologiczna

3.14.2. Schemat szczepienia

3.14.3. Szczepionki dostępne w Polsce

3.14.4. Informacje dodatkowe

3.15. Szczepienie przeciw półpaścowi (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas)

3.15.1. Sytuacja epidemiologiczna

3.15.2. Schemat szczepienia

3.15.3. Szczepionki dostępne w Polsce

3.16. Szczepienia przeciw HPV (Aneta Nitsch-Osuch)

3.17. Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (Aneta Nitsch-Osuch)

3.17.1. Epidemiologia

3.17.2. Schemat szczepienia

3.18. Szczepienia przeciw meningokokom (Aneta Nitsch-Osuch)

3.18.1. Schemat szczepienia

3.18.2. Dostępne preparaty

3.19. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch)

3.19.1. Epidemiologia

3.19.2. Szczepionki przeciw grypie dostępne w Polsce

3.20. Szczepienia przeciw odrze, śwince, różyczce (Aneta Nitsch-Osuch)

3.21. Szczepienia przeciw ospie wietrznej (Aneta Nitsch-Osuch)

3.22. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (Hanna Laudy-Wiaderny)

3.23. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (Aneta Nitsch-Osuch)

3.24. Szczepienia przeciw COVID-19 (Hanna Laudy-Wiaderny)

3.24.1. Szczepionki dostępne w Polsce i schemat szczepienia 133

Schematy szczepień u osób dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch

1. Schemat szczepienia przeciw grypie

2. Schemat szczepienia przeciw pneumokokom

3. Schemat szczepienia przeciw COVID-19

4. Schemat szczepienia przeciw RSV

5. Schemat szczepienia przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi

6. Schemat szczepienia przeciw ospie wietrznej

7. Schemat szczepienia przeciw półpaścowi

8. Schemat szczepienia przeciw HPV

9. Schemat szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce

10. Schemat szczepienia przeciw Heamophilus influenzae typu B

11. Schemat szczepienia przeciw poliomyelitis

12. Schemat szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

13. Schemat szczepienia przeciw meningokokom

14. Schemat szczepienia przeciw WZW A

15. Schemat szczepienia przeciw WZW B

4. Szczepienia kobiet w ciąży, przed planowaną ciążą oraz w okresie połogu i laktacji – Aneta Nitsch-Osuch, Monika Zasztowt-Sternicka

4.1. Szczepienia przed planowaną ciążą

4.1.1. Szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce (MMR)

4.1.2. Szczepienie przeciw ospie wietrznej

4.1.3. Szczepienie przeciw WZW B

4.2. Szczepienia zalecane do wykonania w czasie ciąży

4.2.1. Szczepienie przeciw krztuścowi

4.2.2. Szczepienie przeciw grypie

4.2.3. Szczepienie przeciw syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV)

4.2.4. Szczepienie przeciw COVID-19

4.2.5. Szczepienia możliwe do wykonania w ciąży

4.2.6. Szczepienia konieczne do wykonania w ciąży

4.3. Szczepienia przeciwwskazane do wykonania w czasie ciąży

4.4. Szczepienia kobiet po porodzie

5 Szczepienia w medycynie podróży – Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak

5.1. Wstęp

5.2. Szczepienie przeciw WZW A

5.3. Szczepienie przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi

5.4. Szczepienia przeciw poliomyelitis

5.5. Szczepienie przeciw durowi brzusznemu

5.5.1. Dostępne preparaty

5.5.2. Schemat szczepienia

5.6. Szczepienie przeciw cholerze

5.7. Szczepienie przeciw żółtej gorączce

5.7.1. Przeciwwskazania

5.8. Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu

5.9. Szczepienie przeciw dendze

5.10. Szczepienie przeciw Chikungunyi

5.10.1. Przeciwwskazania

5.11. Szczepienie przeciw wściekliźnie

5.11.1. Szczepienie przedekspozycyjne przeciw wściekliźnie

5.11.2. Szczepienie poekspozycyjne

5.12. Najczęstsze pytania i wątpliwości

6 Szczepienia pracownicze – Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek

6.1. Akty prawne regulujące szczepienia pracownicze

6.2. Dlaczego warto szczepić pracowników? 187

6.3. Rodzaje szczepień pracowniczych 188

6.4. Szczepienia rekomendowane wybranym grupom pracowników

6.4.1. Szczepienia pracowników ochrony zdrowia

6.4.2. Szczepienia pracowników sektora edukacji i opieki społecznej

6.4.3. Szczepienia pracowników sektora turystycznego

6.4.4. Szczepienia pracowników sektora gastronomicznego

6.4.5. Szczepienia pracowników sektora komunalnego

6.4.6. Szczepienia pracowników sektora rolnego i leśnego

6.4.7. Szczepienia pracowników sektora transportu i budownictwa

6.5. Najczęstsze pytania i wątpliwości

7. Strategia kokonowa szczepień – Aneta Nitsch-Osuch

7.1. Strategia kokonowa w zapobieganiu krztuścowi

7.2. Strategia kokonowa w zapobieganiu grypie

7.3. Czy strategię kokonową szczepień można zastosować w profilaktyce innych chorób zakaźnych?

189

195

196

197

198

199

201

202

204

7.4. Strategia kokonowa a odporność środowiskowa 206

8. Profilaktyka poekspozycyjna chorób zakaźnych – Aneta Nitch-Osuch, Martyna Szwejkowska 209

8.1. Odra – postępowanie poekspozycyjne 209

8.2. Ospa wietrzna – postępowanie poekspozycyjne 211

8.2.1. Profilaktyka poekspozycyjna 211

8.3. Wścieklizna – postępowanie poekspozycyjne 213

8.4. Wirusowe zapalenie wątroby typu A –profilaktyka poekspozycyjna 215

8.5. Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) – postępowanie poekspozycyjne 217

8.6. Tężec – profilaktyka poekspozycyjna 218

8.7. Krztusiec – profilaktyka poekspozycyjna

8.8. Wirusowe zapalenie wątroby typu B – profilaktyka poekspozycyjna

8.9. Zakażenia wirusem HIV – profilaktyka poekspozycyjna

8.10. Podsumowanie

9. Mity na temat szczepień i szczepionek – Aleksander Biesiada, Agnieszka Mastalerz-Migas

9.1. Mity dotyczące składników szczepionek

9.1.1. Tiomersal

9.1.2. Grafen

9.1.3. Adiuwanty

9.1.4. „Ludzkie” linie komórkowe

9.2. Mity dotyczące działań niepożądanych po szczepieniach

9.2.1. Zespół Guillaina-Barrégo (GBS)

9.2.2. Stwardnienie rozsiane

9.2.3. Szczepionki powodują lub zaostrzają przebieg astmy i alergii

9.2.4. Szczepionki powodują nowotwory

9.2.5. Zespół przewlekłego zmęczenia po szczepieniu przeciw HPV

9.2.6. Zapalenie mięśnia sercowego

9.2.7. Wpływ szczepień na płodność

9.2.8. Autyzm

9.2.9. Obniżenie odporności

9.3. Mity dotyczące przeciwwskazań do szczepień

9.3.1. Upały i mrozy

9.3.2. Przebyta w przeszłości reakcja anafilaktyczna

9.3.3. Karmienie piersią

9.3.4. Niepożądane odczyny poszczepienne

9.3.5. Infekcja lub antybiotykoterapia

9.3.6. Kontakt z osobą chorą

9.3.7. Wcześniactwo

9.3.8. Okres rekonwalescencji po chorobie

9.4. Liczby osób uchylających się od szczepień

9.5. Postawy wahające się a zdecydowani przeciwnicy szczepień

10. Jak rozmawiać o szczepieniach? – Antonina Doroszewska, Iwona Drozdowska 239

10.1. Rozpoznanie postawy pacjenta/opiekuna

10.2. Zaufanie, bezpieczna atmosfera rozmowy

10.3. Poznanie perspektywy pacjenta 243

10.4. Przekazywanie informacji

10.5. Wspólne podejmowanie decyzji 246

10.6. Podsumowanie rozmowy

10.7. Czego nie robić podczas rozmowy o szczepieniach?

10.8. Przykład rozmowy z rodzicem dziecka

10.9. Przykład rozmowy z dorosłą pacjentką

10.10. Podsumowanie

250

11. Niepożądane odczyny poszczepienne – Izabela Kucharska 259

11.1. Monitorowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych 259

11.2. Definicja niepożądanego odczynu poszczepiennego 260

11.3. Rodzaje niepożądanych odczynów poszczepiennych i kryteria ich rozpoznawania

261

11.4. Obowiązek i sposób zgłaszania niepożądanych odczynów poszczepiennych 262

11.5. Sposób prowadzenia rejestru zgłoszeń niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz udostępniania danych nim objętych

11.6. Fundusz kompensacyjny

11.7. Zgłaszanie niepożądanych działań leków

12. Aspekty prawne i organizacja szczepień w Polsce – Izabela Kucharska

12.1. Przepisy dotyczące przeprowadzania i organizacji szczepień w Polsce

12.2. Ogólne zasady przeprowadzania szczepień

12.3. Kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia

12.4. Obowiązek szczepień ochronnych i szczepienia obowiązkowe

12.5. Egzekwowanie obowiązku szczepień

12.6. Fundusz kompensacyjny

12.7. Szczepienia zalecane

12.8. Dokumentowanie szczepień

12.9. Sprawozdawczość z realizacji szczepień ochronnych

12.10. Ogólne zasady organizacji szczepień

12.11. Rezerwa przeciwepidemiczna

5. SZCZEPIENIA W MEDYCYNIE PODRÓŻY

Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak

5 1 Wstęp

Podróże, zarówno zawodowe, jak i rekreacyjne, mogą wiązać się z ryzykiem narażenia na choroby zakaźne, przeciwko którym dostępna jest profilaktyka. Obecnie bardzo duży nacisk kładzie się na indywidualizację kalendarza szczepień dla osób wybierających się w określone regiony świata. Istnieje kilka kluczowych elementów, które mają znaczenie podczas podejmowania decyzji o wskazaniu do przyjęcia konkretnej szczepionki.

Indywidualny kalendarz szczepień powinien opierać się nie tylko na ocenie stanu zdrowia pacjenta, weryfikacji przeciwwskazań do szczepień czy też dotychczasowym statusie wakcynologicznym, lecz także na kierunku podróży, okresie, w jakim będzie ona podejmowana, oraz długości pobytu i rodzaju zaplanowanych tam aktywności. Nie można zapominać o regulacjach prawnych dotyczących wjazdu do kraju. Pamiętajmy, że mogą one być odmienne w przypadku powrotu z krajów europejskich, a inne z miejsca endemicznego występowania danej choroby, np. żółtej gorączki.

Obecnie na rynku dostępnych jest wiele szczepień dedykowanych dla osób podróżujących po świecie, np. przeciw durowi brzusznemu, japońskiemu zapaleniu mózgu, dendze, cholerze. Nie można zapominać również o tym, że osoba wyjeżdżająca powinna mieć wykonane rekomendowane w naszym kraju

i aktualne szczepienie przeciw tężcowi, krztuścowi, WZW B, WZW A, meningokokom. W przypadku dzieci podstawę stanowią szczepienia zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych (PSO).

W kolejnych podrozdziałach przedstawiamy szczepienia dedykowane podróżnym.

5 2 Szczepienie przeciw WZW A

Szczepienie przeciw WZW A zostało opisane w rozdziale 4. W tym miejscu należy podkreślić, że w kontekście medycyny podróży jest to szczepienie podstawowe. Zachorowania na WZW A są bowiem możliwe w każdym kraju, nie tylko w tych o złych warunkach sanitarno-epidemiologicznych. Szczepienie to należy zalecać podróżującym dzieciom i dorosłym. Obecnie w Polsce dostępne są 2 preparaty: Avaxim (Sanofi) oraz Havrix Adult i Havrix Junior (GSK).

5 3 Szczepienie przeciw

tężcowi, błonicy

i krztuścowi

Szczepienie przeciw błonicy, tężcowi krztuścowi (Tdap) zostało omówione w rozdziale 4. W kontekście medycyny podróży należy podkreślić, że jest to również jedno ze szczepień podstawowych, głównie ze względu na korzyści wynikające z profilaktyki tężca. Zranienia i urazy, nabyte zwłaszcza w krajach rozwijających się, mogą stwarzać trudności ze względu na możliwe ograniczenia w dostępności szczepionki, która powinna być podana poekspozycyjnie. U dorosłych szczepienie Tdap zalecane jest co 10 lat. Obecnie dostępne preparaty to Adacel (Sanofi) oraz Boostrix (GSK).

5 4 Szczepienia przeciw poliomyelitis

Szczepienie przeciw poliomyelitis zostało omówione w rozdziale 4. Aktualnie tylko 2 kraje uznane są za kraje endemicznego występowania poliomyelitis: Pakistan i Afganistan. Ze względu jednak na możliwe zawleczenie choroby, szczepienie to nadal ma znaczenie w ruchu podróżnych i zalecane jest do wykonywania co 10 lat. Dostępne w Polsce preparaty obejmują szczepionkę monowalentną (Imovax Polio, Sanofi) oraz preparaty skojarzone z błonicą, tężcem oraz krztuścem Adacel Polio (Sanofi), Boostrix Polio (GSK).

5 5 Szczepienie przeciw durowi brzusznemu

Dur brzuszny jest chorobą zakaźną spowodowaną przez Gram-ujemne pałeczki Salmonella enterica, serotyp Typhi. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową poprzez zjedzenie zanieczyszczonej wody lub żywności odchodami osoby chorej lub bezobjawowego nosiciela. Mimo że choroba występuje na całym świecie, to największe ryzyko zakażenia jest w krajach, gdzie panuje niska higiena przygotowania i podawania posiłków.

Patogen endemicznie występuje w Afryce, Ameryce Łacińskiej oraz Azji, głównie Południowej. Według szacunków uważa się, że rocznie z powodu choroby może cierpieć 11–21 mln osób, a od 135 tys. do nawet 230 tys. przypadków kończy się zgonem pacjenta. Obszar endemicznego występowania duru brzusznego przedstawia ryc. 5.1.

Rycina 5 1 Obszar endemicznego występowania duru brzusznego (https://www.mp.pl/pacjent/ zdrowiewpodrozy/problemy/146623,ryzyko-zwiazane-z-podroza-do-kr ajow-tropikalnych-irozwijajacych-sie,6). Kolorem brązowym zaznaczono tereny endemiczne, czerwonym silnie endemiczne (największego ryzyka zakażenia)

5 5 1 Dostępne preparaty

Obecnie na polskim rynku dostępne są 3 typy monowalentnych szczepionek przeciw durowi: pełnokomórkowa inaktywowana (tzw. „nieżywa”), komórkowa (tzw. „żywa”), zawierająca żywe atenuowane pałeczki durowe, oraz

podjednostkowa, zawierająca wysoce oczyszczony wielocukier Vi. Ponadto w Polsce zarejestrowany jest preparat skojarzony z toskoidem tężcowym.

5 5 2 Schemat szczepienia

Schemat szczepienia i droga podania uzależnione są od preparatu.

• Pełnokomórkowy, inaktywowany (Ty, IBSS BIOMED S.A.) – podanie 3 dawek w schemacie 0–1–12 miesięcy (po 1 dawce) oraz dawek przypominających co 3–5 lat.

• Preparat zawierający żywe, atenouwane bakterie, tzw. szczepionka „żywa” (Vivotif, Emergent Netherlands B.V.) – podanie drogą doustną, w 3 dawkach w schemacie 1–3–5 dni. Możliwe jest szczepienie dorosłych i dzieci > 5. roku życia. Odporność uzyskiwana jest po 7–10 dniach i utrzymuje przez 3 lata. Po tym czasie , jeśli jest to konieczne, zalecane jest przyjęcie dawek przypominających w tożsamym schemacie jak szczepienie pierwotne. Należy pamiętać, że nie powinno się podawać doustnego preparatu przeciw durowi brzusznemu jednocześnie z doustnym szczepieniem przeciw cholerze – zalecany odstęp wynosi > 2 h. Ponadto szczepionkę tę najlepiej przyjąć 3 dni przed planowaną antybiotykoterapią lub po jej zakończeniu. Podobnie zaleca się utrzymanie > 3-dniowego odstępu pomiędzy pełnym schematem szczepienia a rozpoczęciem stosowania profilaktyki przeciwmalarycznej (z wyjątkiem połączenia atowakwonu z proguanilem, gdzie możliwe jest ich jednoczesne zastosowanie). Szczepionka musi być przechowywana w temperaturze 2–8°C.

• Szczepionka polisacharydowa (Typhim Vi, Sanofi) – podanie drogą domięśniową, zarejestrowana jest u dzieci > 2 lat życia. Schemat obejmuje podanie 1 dawki, natomiast dawki przypominające należy przyjmować co 3 lata w przypadku narażenia na chorobę.

Porównanie szczepionek przeciw durowi brzusznemu przedstawia ryc. 5.2.

Rycina 5 2 Porównanie szczepionek przeciw durowi brzusznemu (https://szczepienia.pzh.gov.pl/ wp-content/uploads/2024/10/szczepienia-dur-brzuszny-scaled.jpg, dostęp: 1.09.2025 r.).

Szczepienie przeciw durowi jest zalecane dla osób wybierających się do regionów endemicznego występowania choroby.

Szczepienia przeciw durowi są dobrze tolerowane, przeciwwskazania do jego stosowania są zależne od wybranego preparatu. Zazwyczaj niezbędny czas do wytworzenia uodpornienia obejmuje 7–10 dni od szczepienia.

Przeciwwskazanie do szczepienie obejmuje nadwrażliwość na którykolwiek składnik szczepionki oraz występowanie ciężkich reakcji alergicznych po podaniu poprzedniej dawki.

Szczepionki przeciw durowi brzusznemu mogą być stosowane jednocześnie z innymi szczepieniami zgodnie z ogólnymi zasadami koadministracji.

5 6 Szczepienie przeciw cholerze

Cholera jest chorobą wywołaną przez Gram-ujemną bakterię Vibrio cholerae (przecinkowiec cholery). Transmisja choroby następuje drogą fekalno-oralną w wyniku spożycia zanieczyszczonej wody i/lub żywności. Możliwe jest również zakażenie poprzez bezpośredni kontakt z wydalinami chorego lub nosiciela.