Spis treści
Od Autorki
1
Wstęp
3
1. Warunki zdrowia jamy ustnej
7
1.1. Wprowadzenie 1.2. Biofilm 1.3. Kamień nazębny 1.4. Ślina 1.5. Stabilność mikroflory jamy ustnej – homeostaza mikrobiologiczna 1.6. Zjawiska chorobowe a mikroflora 2. Ogólne zasady higieny jamy ustnej 2.1. Wprowadzenie 2.2. Historia higieny jamy ustnej 2.3. Podstawy codziennej higieny jamy ustnej 3. Skutki uboczne higieny jamy ustnej
7 10 14 15 16 17 21 21 22 24 63
3.1. Wprowadzenie 3.2. Substancje ścierne 3.3. Alergeny 3.4. Fluor 3.5. Przebarwienia 3.6. Triklosan 3.7. Dwuglukonian chlorheksydyny 3.8. Alkohol 3.9. Efekty uboczne sposobu szczotkowania 3.10. Nić dentystyczna, wykałaczki, irygatory 3.11. Gumy do żucia
63 63 64 65 66 67 67 68 68 70 70
4. Higiena i styl życia u osób z chorobą przyzębia
73
4.1. Wprowadzenie 4.2. Higiena powierzchni stycznych 4.3. Higiena po zabiegu chirurgicznym na przyzębiu 4.4. Nadwrażliwość
73 74 75 78
Spis treści V
4.5. Weryfikacja szczotkowania zębów po zabiegu chirurgicznym 4.6. Perio lifestyle, czyli co więcej oprócz samej higieny 4.7. Niedobory żywieniowe 4.8. Antyoksydanty 4.9. Witamina D3 4.10. Koenzym Q10 4.11. Konsystencja pokarmu 4.12. Węglowodany 4.13. Aktywność fizyczna 4.14. Alkohol 4.15. Podsumowanie 5. Higiena u osób leczonych ortodontycznie
89
6. Jak uniknąć nieświeżego oddechu
93
7. Jak utrzymać zdrowie jamy ustnej u pacjentów onkologicznych
97
7.1. Wprowadzenie 7.2. Mucositis 7.3. Sialopenia (kserostomia) 7.4. Najczęstsze infekcje oportunistyczne: grzybica i opryszczka 7.5. Próchnica, zapalenie dziąseł i przyzębia 7.6. Popromienna martwica kości 7.7. Profilaktyka i higiena jamy ustnej 7.8. Zalecenia dietetyczne 8. Jak uniknąć erozji szkliwa
97 98 100 101 102 102 102 106 109
8.1. Definicja erozji 8.2. Historia 8.3. Mechanizm powstawania erozji 8.4. Rodzaje erozji 8.5. Diagnostyka 8.6. Etiologia 8.7. Profilaktyka
109 109 112 112 113 114 117
9. Higiena jamy ustnej u osób z nadwrażliwością
123
9.1. Wprowadzenie 9.2. Etiologia 9.3. Diagnostyka 9.4. Higiena jamy ustnej przy nadwrażliwości 9.5. Nadwrażliwość towarzysząca wybielaniu zębów 10. Zdrowie jamy ustnej u dzieci z autyzmem 10.1. Wprowadzenie 10.2. Jama ustna dzieci z autyzmem 10.3. Dieta 10.4. Leki 10.5. Nawyki higieniczne i profilaktyczne 10.6. Wizyty u stomatologa i przygotowanie do nich
VI Spis treści
78 80 80 80 82 83 84 84 85 85 85
123 124 127 128 130 133 133 134 136 136 137 138
11. Zdrowie jamy ustnej kobiet w różnych okresach życia 11.1. Wprowadzenie 11.2. Hormony 11.3. Okres pokwitaniowy 11.4. Zachowania nastolatek sprzyjające zmianom patologicznym w jamie ustnej 11.5. Menstruacja 11.6. Jama ustna podczas ciąży 11.7. Doustne środki antykoncepcyjne 11.8. Etap okołomenopauzalny 11.9. Efekty niektórych zaburzeń odżywiania w jamie ustnej kobiety 11.10. O pozytywnych dla jamy ustnej skutkach odchudzania 11.11. Podsumowanie 12. Troska o jamę ustną małych dzieci 12.1. Wprowadzenie 12.2. Funkcje jamy ustnej 12.3. Zdrowe uzębienie 13. Higiena jamy ustnej seniorów, z uwzględnieniem higieny uzupełnień protetycznych 13.1. Wprowadzenie 13.2. Zmiany układu stomatognatycznego u seniorów 13.3. Dieta seniorów 13.4. Suchość jamy ustnej 13.5. Zalecenia dotyczące higieny ruchomych uzupełnień protetycznych
145 145 145 147 148 149 150 155 155 157 160 161 163 163 163 166 171 171 172 175 178 181
14. Probiotyki – wsparcie dla zdrowia jamy ustnej
187
15. Higiena jamy ustnej u nałogowego palacza papierosów
193
15.1. Wprowadzenie 15.2. Skutki nałogu palenia tytoniu widoczne w jamie ustnej
193 194
16. Higiena zrównoważona czy ekorewolucja?
201
17. Sztuczna inteligencja? Do usług!
211
Zakończenie
215
Piśmiennictwo
217
Spis treści VII
Wstęp
Podczas gdy z billboardów, reklam internetowych i telewizyjnych spotów uśmiechają się, błyszcząc bielą swoich zębów, modelki, aktorki i aktorzy, w paryskim Luwrze spogląda na zwiedzających młoda Włoszka – Lisa del Giocondo, w której uśmiech wpatrują się od pokoleń miliony turystów, zagłębiają się w niego historycy sztuki, a eksperci od neuropsychoanalizy mnożą dotyczące go hipotezy. Czy dzisiaj, po ponad pięciu stuleciach, malując uśmiech swojej modelki, Leonardo da Vinci zdecydowałby się na analogiczny sposób przekazania emocji? W jego epoce damy nie uśmiechały się jak dzisiaj. Z zażenowaniem ukrywały swoje uzębienie lub… jego brak1. Natomiast w naszej codzienności tylko uśmiech ukazujący uzębienie postrzegany jest jak wizytówka. Jeśli widoczne są zdrowe, błyszczące, prawidłowo ułożone zęby, wzbudza on zaufanie i sympatię, a właścicielowi dodaje wiary w siebie. Potrafi przełamać pierwsze lody w poszukiwaniach życiowego partnera, może zdziałać cuda podczas rozmowy o bardziej lukratywną posadę. Nawet w bajkach uosabiającej zło czarownicy brakuje zębów, a Królewna Śnieżka o gołębim sercu śmieje się na jedyny, modny
1 W świetle najnowszych badań naukowych wyraz twarzy Mona Lisy jest charakterystyczny dla osoby bez przednich zębów.
Wstęp 3
dzisiaj, hollywoodzki sposób, ukazując atrakcyjność swojego uzębienia. Uśmiech taki to obecnie często efekt kunsztu pracy stomatologa, eksperta w zakresie estetyki, a bywa, że wręcz prawdziwego czarodzieja w tej dziedzinie. Jednakże długotrwałe zachowanie rezultatów jego pracy bez codziennego przestrzegania zasad profilaktyki nie byłoby możliwe. Atrakcyjne i zdrowe uzębienie to przede wszystkim konsekwencja indywidualnego wysiłku związanego z utrzymaniem prawidłowej higieny, stosowaniem odpowiedniej diety oraz przestrzeganiem innych zaleceń. Zachowania prozdrowotne dotyczące jamy ustnej nie są jednak kluczem wyłącznie do hollywoodzkiego uśmiechu. W różnych sytuacjach zdrowotnych są one koniecznym, a nawet niezbędnym elementem czy wręcz warunkiem sukcesu niejednej terapii stomatologicznej. Mogą być również ważnym zachowaniem pozwalającym poprawić jakość życia, utrzymać funkcje jamy ustnej lub ochronić przed pogorszeniem się stanu zdrowia ogólnego. Jama ustna ma bowiem wieloraki, bogato udokumentowany dowodami naukowymi związek ze zdrowiem ogólnym. Już przed kilkoma tysiącami lat chińscy medycy zauważyli, że jama ustna to zwierciadło naszego organizmu. Jej obraz może pomóc w tzw. wczesnej diagnostyce wielu schorzeń ogólnych (np. cukrzycy, patologii chorób przewodu pokarmowego czy układu krwiotwórczego). Równocześnie schorzenia jamy ustnej mają wpływ na przebieg szeregu chorób ogólnoustrojowych. Przewlekły proces zapalny przyzębia to niezależny czynnik ryzyka zawału mięśnia sercowego oraz udaru mózgu, powód zaburzeń glikemii i zwiększonego ryzyka rozwoju powikłań w przebiegu cukrzycy. Upatruje się w nim także jedną z przyczyn przedwczesnych porodów dzieci z niską masą urodzeniową. Także związek z chorobą Alzheimera, nadwagą oraz otyłością, chorobami układu oddechowego, chorobą Pageta czy reumatoidalnym zapaleniem stawów jest coraz bardziej oczywisty. Ogniska zapalne obecne w jamie ustnej mogą mieć nawet śmiertelne konsekwencje, wywołując zapalenie mięśnia sercowego, uszkadzając zastawki serca lub przyczyniając się do powstania ropnia mózgu. Stan jamy ustnej stanowi więc dzisiaj cel wielu dyscyplin medycznych, m.in. kardiologii, gastrologii, diabetologii, ginekologii, neurologii, psychiatrii, hematologii, okulistyki i innych. Z wymienionych względów profilaktyka stomatologiczna ma obecnie za zadanie nie tylko zapobiegać utracie zębów i zachować funkcjonalność oraz estetykę uzębienia. Zależności z ogólnym stanem zdrowia wskazują na konieczność wprowadzania protokołu profilaktycznego postępowania,
4
Wstęp
mającego dużo szersze pole działania – zdrowie ogólne. Istnieją już dzisiaj nie do podważenia argumenty, dla których profilaktykę stomatologiczną należy umiejscawiać pośród kluczowych elementów zdrowia publicznego i konkretnych programów prozdrowotnych. A tak prostą czynność jak codzienna higiena jamy ustnej postrzegać jako klucz do zdrowia nie tylko miejscowego. Higiena w bezdyskusyjnym tego słowa znaczeniu to aktualnie pojęcie, które nie może się ograniczać wyłącznie do szczotkowania zębów. Jest ona bowiem istotnie związana z ogólnymi zachowaniami powszechnie uznanymi za prozdrowotne. To także ciągły rozwój nauki, otwieranie się kolejnych jej obszarów, wprowadzanie nowych technik badawczych oraz uwzględnianie elementów takich jak biomimetyka, ekologia czy sztuczna inteligencja. To także wdrażanie coraz nowszych metod zwiększających skuteczność środków i produktów do higieny jamy ustnej oraz modyfikujących zasady użycia tych wcześniej stosowanych. Sama popularyzacja indywidualizacji higieny jamy ustnej stanowi naturalne następstwo postrzegania jej jako czynnika profilaktyki zdrowia ogólnego. Oznacza także zwrócenie uwagi na to, że jest ona wciąż zagadnieniem dalece zmiennym, ale równocześnie sterowalnym. To czynność, która z jednej strony wydaje się prosta, z drugiej zaś często trudna do zrealizowania na co dzień, ale tak czy inaczej może okazać się fascynująca.
Wstęp 5
Od Autorki
Celem pracy stomatologów na całym świecie jest nie tylko poprawa stanu zdrowia jamy ustnej, lecz także równoległe prowadzenie edukacji oraz działań wzmacniających profilaktykę. Współcześnie wiadomo już, że zdecydowanej większości schorzeń jamy ustnej, włączając nowotwory, można uniknąć przy zastosowaniu ustalonych zasad profilaktyki. Jest to wręcz konieczne, ponieważ schorzenia jamy ustnej zostały umieszczone na czwartym miejscu pośród chorób najbardziej kosztownych do leczenia. Ponadto ograniczenie występowania próchnicy i schorzeń przyzębia ma potężny wpływ nie tylko na poprawę stanu zdrowia miejscowego, ale też na zmniejszenie negatywnych następstw tych schorzeń dla ogólnego stanu zdrowia. Równocześnie warto podkreślić, że zdrowie jamy ustnej zmienia się w czasie, tak jak zdrowie ogólne. Z tego powodu strategie higieny jamy ustnej, sposobu odżywiania i stylu życia powinny być indywidualnie dostosowywane zarówno do aktualnych potrzeb zdrowotnych jamy ustnej, jak i do kondycji zdrowia ogólnego w danym momencie. Aby to osiągnąć, potrzebna jest wiedza na temat tego, jak zdrowie jamy ustnej zmienia się w różnych okolicznościach i co zrobić, żeby je utrzymać. A wzajemne powiązania między zdrowiem jamy ustnej i zdrowiem ogólnym powinny
Od Autorki 1
stać się podstawą ścisłej wzajemnej współpracy między stomatologami a przedstawicielami szerokiego spektrum zawodów medycznych. W epoce internetu nasza codzienność zalewana jest ogromem danych. Teoretycznie więc każdy może się włączyć do dyskusji, której przedmiotem jest higiena jamy ustnej, i wskazywać na zachowania mające służyć jej zdrowiu. W tym natłoku informacji niezwykle trudno zachować w pełni jasną wizję omawianego tematu. Dlatego pisząc niniejszy poradnik, postawiłam sobie za cel weryfikację docierających informacji na temat zachowań prozdrowotnych, by przybliżyć te zagadnienia, opierając się na dowodach naukowych, ale również na własnym, 30-letnim doświadczeniu zawodowym. Skupiam się w nim przede wszystkim na higienie jamy ustnej, uzupełnionej o dietę i inne zachowania prozdrowotne, jako na tych elementach profilaktyki, które mogą być realizowane poza gabinetem stomatologicznym, ale pod ścisłym nadzorem stomatologa. Książka skierowana jest więc nie tylko do studentów wydziałów dentystycznych, lecz także do słuchaczy wydziałów lekarskich, a ponadto absolwentów uniwersyteckich wydziałów zdrowia, podobnie jak do higienistek stomatologicznych, pielęgniarek, opiekunów medycznych, a nawet rodzin opiekujących się przewlekle chorymi lub seniorami.
2
Od Autorki