Spis treści
CZĘŚĆ PIERWSZA
EDUKACJA I WSPARCIE KOBIETY KARMIĄCEJ PIERSIĄ. KOMUNIKACJA
1. Edukacja kobiet ciężarnych w celu przygotowania ich do karmienia piersią
1.1. Czynniki wpływające na przystosowanie się kobiety do roli matki oraz na karmienie piersią Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek ........................ 3 Pytania/problemy do dyskusji 8
1.2. Czynniki wpływające na przystosowanie się noworodka do nowego środowiska i ich wpływ na karmienie piersią Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk ... 9
Pytania/problemy do dyskusji 11
1.3. Postawy kobiet wobec karmienia piersią Agnieszka Bień ................... 11
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 14
1.4. Promocja karmienia piersią w programach edukacji przedporodowej i diagnozowanie potrzeb edukacyjnych Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk ............................................. 14
1.5. Wykorzystanie zasad andragogiki w edukowaniu kobiet karmiących piersią i ich rodzin Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek ................................. 17
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 20
1.6. Konstruowanie programu i planowanie działań edukacyjnych dla potrzeb pracy indywidualnej i grupowej Dorota Ćwiek, Katarzyna Szymoniak, Justyna Giedrojć .................................................... 20
Pytania/problemy do dyskusji 29
2. Wspieranie kobiet karmiących
2.1. Wspieranie kobiet karmiących piersią jako element budowania więzi między matką a dzieckiem oraz działania wzmacniające kompetencje rodzicielskie kobiety Justyna Giedrojć, Małgorzata Zimny ............................ 31
2.2. Rola położnej w zapobieganiu niepowodzeniom laktacji Justyna Giedrojć 34
2.3. Zasady skutecznego wspierania kobiet karmiących Justyna Giedrojć ......... 35
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 36
5.5.
5.7.
5.8. Międzynarodowy Kodeks Marketingu Produktów Zastępujących Mleko Kobiece
5.9. Ochrona prawna kobiet karmiących piersią w Polsce na gruncie przepisów
6. Korzyści wynikające z karmienia piersią Małgorzata Zimny, Dorota Ćwiek ...... 91
6.1.
6.3.
7. Anatomia gruczołu piersiowego Bożena Kulesza-Brończyk, Grażyna Gebuza, Justyna Giedrojć
7.1. Budowa gruczołu piersiowego
7.2. Dopływ krwi i układ limfatyczny .......................................
7.3. Rozwój gruczołu piersiowego ..........................................
8. Fizjologia laktacji Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ....................
8.1. Przebieg i etapy laktacji
9. Mechanizmy endokrynne odpowiedzialne za laktację Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ........................................................... 113
9.1. Hormony warunkujące proces laktacji 113
9.2. Regulacja hormonalna laktacji ......................................... 115 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 118
10. Składniki i zmienność pokarmu kobiecego Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek, Grażyna Gebuza 119
10.1. Mleko kobiece i jego zmienność ........................................ 119
10.2. Białka zawarte w mleku kobiecym 121
10.3. Substancje odpornościowe zawarte w mleku kobiecym 121
10.4. Tłuszcze zawarte w mleku kobiecym .................................... 123
10.5. Witaminy, makro- i mikroelementy zawarte w mleku kobiecym ............... 124
10.6. Węglowodany zawarte w mleku kobiecym ................................ 124
Pytania/problemy do dyskusji 125
11. Zasady i technika karmienia piersią Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek, Justyna Giedrojć 127
11.1. Pozycjonowanie matki i dziecka 127
11.2. Zasady karmienia piersią ............................................. 138
11.3. Ocena karmienia piersią .............................................. 140 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 142
12. Przeciwwskazania do karmienia piersią Grażyna Gebuza, Grażyna Iwanowicz-Palus ..................................................
12.1. Przeciwwskazania do karmienia piersią i mlekiem matki .................... 143
12.2. Choroby i stany, które nie stanowią przeciwwskazań do karmienia piersią lub stosowania mleka ludzkiego 145
12.3. Karmienie piersią a choroby zakaźne u matki ............................. 146
12.4. Leki a karmienie piersią .............................................. 149
12.5. Karmienie piersią dziecka z chorobą zakaźną 150
12.6. Wskazania dotyczące podawania produktów zastępujących mleko kobiece w określonych sytuacjach ............................................ 153 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 153
CZĘŚĆ TRZECIA
UWARUNKOWANIA PORADNICTWA LAKTACYJNEGO 157
13. Czynniki zaburzające proces laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ... 159
13.1. Czynniki wpływające na laktację ....................................... 159
Pytania/problemy do dyskusji 165
14. Kontakt „skóra do skóry” Dorota Ćwiek, Grażyna Gebuza 167
14.1. Rola kontaktu „skóra do skóry” ........................................ 167
14.2. Czynniki utrudniające breast crawl 172
14.3. Sytuacje szczególne ................................................. 173
14.4. Przeciwwskazania do kontaktu „skóra do skóry” .......................... 174
14.5. Zalecenia dla personelu opiekującego się matką i dzieckiem na sali porodowej 175
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 176
X Spis treści
15. Wskaźniki skutecznego karmienia Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ..... 177
15.1. Długość i rytm karmienia piersią 177
15.2. Ocena skuteczności karmienia ......................................... 178
15.3. Ocena ogólnego stanu dziecka 182
15.4. Ocena przyrostów masy ciała u dziecka .................................. 182 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 183
16. Ocena budowy jamy ustnej dziecka i funkcji ssania Bożena Kulesza-Brończyk, Ćwiek Dorota, Justyna Giedrojć ............................................. 185
16.1. Struktury anatomiczne jamy ustnej dziecka zaangażowane w pobieranie pokarmu Bożena Kulesza-Brończyk, Ćwiek Dorota 185
16.2. Motoryka ssania i jej zaburzenia Bożena Kulesza-Brończyk, Justyna Giedrojć ... 188
16.3. Odruchy oralne noworodków i niemowląt Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk 188
16.4. Rodzaje i mechanizm ssania Bożena Kulesza-Brończyk, Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek ......................................................
Pytania/problemy do dyskusji
17. Metody pozyskiwania i przechowywania pokarmu kobiecego Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek 197
17.1. Wskazania
17.2.
17.3. Odciąganie pokarmu ................................................
17.4. Zbieranie i przechowywanie odciągniętego pokarmu .......................
18. Rozszerzanie diety niemowlęcia Dorota Ćwiek, Małgorzata Zimny .............
18.1.
18.2. Zapobieganie alergii pokarmowej ......................................
19. Odżywianie kobiety w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Katarzyna Szymoniak .... 221
20. Suplementy diety stosowane w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Małgorzata Zimny ........................................................
20.1. Kwas foliowy (witamina B9) ...........................................
20.4. Kwas
21. Przebieg porady laktacyjnej Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk, Krystyna Czechowska, Joanna Giedrojć
21.1. Wywiad
21.2. Analiza
21.4. Obserwacja i badanie dziecka
21.5. Obserwacja aktu karmienia piersią
21.6. Badania dodatkowe ................................................. 245
21.7. Ustalenie rozpoznania ............................................... 246
21.8. Interwencja 246
21.9. Omówienie planu postępowania z matką ................................ 247
21.10. Udokumentowanie podjętych działań ................................... 247
21.11. Wyposażenie torby położnej udzielającej porady laktacyjnej w domu pacjentki 255
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 255
CZĘŚĆ CZWARTA
PROBLEMY I SYTUACJE TRUDNE W OKRESIE KARMIENIA PIERSIĄ 257
22. Problemy wynikające z różnej budowy piersi i brodawek piersiowych
Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ...................................... 259
Pytania/problemy do dyskusji 271
23. Ból brodawek Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek 273
23.1. Fizjologiczna bolesność brodawek ...................................... 274
23.2. Ból z powodu uszkodzenia brodawek 276
23.3. Ból brodawki z powodu choroby ....................................... 281
do dyskusji ........................................ 288
24. Przepełnienie piersi (nawał mleczny) Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek .. 291
24.1. Zalecenia w nawale mlecznym ......................................... 294 Pytania/problemy do dyskusji 296
25. Spektrum stanów zapalnych w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk 299
25.1. Obrzęk patologiczny piersi (zastój pokarmu) .............................. 304
25.2. Zablokowanie przewodu mlecznego (stan zapalny bezbakteryjny) 306
25.3. Podostre zapalenie sutka .
308
25.4. Bakteryjne zapalenie sutka ........................................... 309
25.5. Galaktocele i zakażone galaktocele 316
25.6. Nawracające zapalenie piersi .......................................... 316
25.7. Ropowica ......................................................... 317
25.8. Ropień 317
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 319
26. Hiperlaktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ....................... 321
Pytania/problemy do dyskusji 327
27. Grzybica brodawek lub przewodów mlecznych Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk 329
Pytania/problemy do dyskusji 333
28. Opóźniona laktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk 335
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 340
29. Pozorny i rzeczywisty niedobór pokarmu Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ................................................. 341
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 350
30. Odmowa ssania przez dziecko Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ........ 353 Pytania/problemy do dyskusji 354
31. Relaktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk 355
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 358
32. Choroby matki wpływające na karmienie piersią Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ........................................................... 359
32.1. Choroby metaboliczne i zaburzenia hormonalne ........................... 360
32.2. Karmienie piersią a choroby układu oddechowego 366
32.3. Karmienie piersią a choroby autoimmunologiczne ......................... 368
32.4. Karmienie piersią a przewlekłe choroby nerek ............................ 369
32.5. Karmienie piersią a przewlekłe choroby wątroby: niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby ................................................... 370
32.6. Zaburzenia przysadkowe oraz podwzgórzowo-przysadkowe ................. 370 Pytania/problemy do dyskusji 372
33. Wady rozwojowe lub choroby gruczołu piersiowego a karmienie piersią
Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek ...................................... 375
33.1. Anatomiczne zaburzenia rozwoju piersi .................................. 375
33.2. Operacje plastyczne a karmienie piersią 379 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 380
34. Cięcie cesarskie – wpływ na karmienie piersią Justyna Giedrojć ............. 383
34.1. Fizjologiczne mechanizmy adaptacji dziecka mające wpływ na karmienie ....... 383
34.2. Wpływ cięcia cesarskiego na rozpoczęcie i utrzymanie karmienia piersią ........ 386
34.3. Działania wspomagające karmienie piersią i mlekiem matki po porodzie drogą cięcia cesarskiego ................................................... 389 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 391
35. Karmienie piersią wieloraczków Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek .............. 393
35.1. Czynniki wpływające na laktację i karmienie wieloraczków .................. 393
35.2. Wpływ ciąży wielopłodowej i porodu na początek laktacji 394
35.3. Trudności w karmieniu piersią wieloraczków ............................. 395
35.4. Udzielanie profesjonalnego wsparcia laktacyjnego matce i rodzinie wieloraczków 396 Pytania/problemy do dyskusji 401
36. Karmienie wcześniaka Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek 403
36.1. Ochronne działanie mleka matki wcześniaka ............................. 404
36.2. Przyjazne metody opieki nad noworodkiem urodzonym przedwcześnie ........ 406
36.3. Techniki wspomagające karmienie wcześniaka 411 Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 416
37. Zaburzenia mechanizmu ssania wynikające z nieprawidłowej techniki karmienia Justyna Giedrojć ............................................. 419
37.1. Zaburzenia pierwotne i wtórne ........................................ 420
37.2. Wpływ nieprawidłowej techniki karmienia na powstanie zaburzeń mechanizmu ssania 422
37.3. Wpływ pozycjonowania w trakcie karmienia na jamę ustną dziecka ............ 424
37.4. Wpływ karmienia butelką na powstanie zaburzeń mechanizmu ssania u dziecka .. 429 Pytania/problemy do dyskusji 432
38. Zaburzenia ssania Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek .......................... 433
38.1. Krótkie wędzidełko języka ............................................ 433
38.2. Zaburzenia związane z patologią żuchwy ................................. 449
38.3. Rozszczep wargi i/lub podniebienia 451
38.4. Zaburzenia neurologiczne i nieprawidłowe reakcje odruchowe u dziecka – wpływ na karmienie piersią .......................................... 454
Pytania/problemy do dyskusji 457
39. Choroby dziecka i urazy okołoporodowe Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek ...... 459
39.1. Choroby dziecka wpływające na karmienie piersią ......................... 459
39.2. Hospitalizacja dziecka i matki ......................................... 466
Pytania/problemy do dyskusji 468
40. Karmienie dziecka adoptowanego. Laktacja indukowana Justyna Giedrojć ... 471
40.1. Fizjologiczne podstawy laktacji indukowanej ............................. 471
40.2. Czynniki wpływające na proces laktacji indukowanej (adopcyjnej) ............. 472
40.3. Wspomaganie laktacji środkami mlekopędnymi 473
40.4. Działania w planowaniu laktacji indukowanej ............................. 474
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 476
CZĘŚĆ PIĄTA
SUBSTANCJE W MLEKU KOBIECYM ........................................ 479
41. Przyjmowanie leków przez kobietę karmiącą Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ................................................. 481
41.1. Podział leków w laktacji 481
41.2. Dobór leków .
482
41.3. Bazy danych o lekach ................................................ 484
41.4. Podawanie radiofarmaceutyków lub środków kontrastowych ................ 484
Pytania/problemy do dyskusji: 485
42. Olejki aromaterapeutyczne w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . 487
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 489
43. Zioła w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ...................... 491
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 493
44. Galaktogogi i substancje zmniejszające laktację Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ................................................. 495
44.1. Galaktogogi ....................................................... 495
44.2. Substancje zmniejszające produkcję mleka 499
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 500
45. Homeopatia w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ............... 503
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 504
46. Używki w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk 505
46.1. Tytoń 505
46.2. Alkohol ........................................................... 508
46.3. Kofeina ........................................................... 509
46.4. Narkotyki 510
Pytania/problemy do dyskusji ........................................ 513
47. Zanieczyszczenia środowiska a karmienie piersią Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk ................................................. 515
47.1. Metale 516
47.2. Związki chemiczne pochodzące z obróbki cieplnej ......................... 518
47.3. Mykotoksyny ....................................................... 519
47.4. Pestycydy 520
47.5. Substancje pochodzące z opakowań .................................... 521
47.6. Inne substancje ..................................................... 522 Pytania/problemy do dyskusji 523
48. Banki mleka w Polsce Aleksandra Mołas, Aleksandra Wesołowska 525
48.1. Zasady rekrutacji dawczyń ............................................ 526
48.2. Bank mleka kobiecego – specjalistyczne laboratorium 528 Odpowiedzi na pytania/problemy do dyskusji 531