Spis treści
Pokrzywa zwyczajna, Urtica dioica, Anglia 12
Rododendron pospolity (Różanecznik pontyjski), Rhododendron ponticum, Szkocja 14
Listownice (i wielkomorszcz), Laminaria spp. i Macrocystis pyrifera, Szkocja (i USA) 16
Torfowiec lub mech torfowy, Sphagnum spp., Irlandia 20
Jemioła pospolita, Viscum album, Francja
Bylica piołun, Artemisia absinthium, Francja
Koniczyna, Trifolium pratense, Dania
Tulipan, Tulipa spp., Holandia
Chmiel zwyczajny, Humulus lupulus, Niemcy
Jęczmień zwyczajny, Hordeum vulgare, Niemcy
Len zwyczajny, Linum usitatissimum, Szwecja
Mniszek lekarski, Taraxacum officinale, Estonia
EUROPA POŁUDNIOWA
Szafran uprawny, inaczej krokus uprawny, Crocus sativus,Hiszpania 40
Pomidor zwyczajny, Solanum lycopersicum, Hiszpania 42
Helicodiceros muscivorus, z angielskiego „martwy koń” (a także obrazek plamisty, diffenbachia i filodendron), Helicodiceros muscivorus i inne, Hiszpania (a także Anglia, USA i Brazylia) 47
Mandragora lekarska, Mandragora officinarum, Włochy 50
Rącznik pospolity, inaczej rycynus, Ricinus communis, Włochy 54
Karczoch zwyczajny, Cynara cardunculus, Włochy 56
Mirt zwyczajny, Myrtus communis, Grecja 58
WSCHODNIE WYBRZEŻE
MORZA ŚR ÓDZIEMNEGO I BLISKI WSCHÓD
Lukrecja gładka, Glycyrrhiza glabra, Turcja 60
Cytron, Citrus medica, Izrael 62
Cibora papirusowa, Cyperus papyrus, Egipt 64
Mirra, Commiphora myrrha, Jemen 67
AFRYKA
Palma olejowa, Elaeis guineensis, Republika Gwinei 68
Kakaowiec, Theobroma cacao, Wybrzeże Kości Słoniowej 70
Iboga, Tabernanthe iboga, Gabon 73
Welwiczja przedziwna, inaczej drzewko Tumbo, Welwitschia mirabilis, Angola 74
Drzewo kołczanowe (oraz „prawdziwy” aloes), Aloidendron dichotomum (i Aloe vera), Namibia 76
Wanilia płaskolistna, Vanilla planifolia, Madagaskar 80
Hiacynt wodny, Eichhornia crassipes, Kenia 82
Kawa arabska, Coffea arabica, Etiopia 84
AZJA ŚRODKOWA I POŁUDNIOWA
Zapaliczka cuchnąca, Ferula assa-foetida, Iran 86
Róża damasceńska, Rosa × damascena, Iran 89
Lawsonia bezbronna, Lawsonia inermis, Pakistan 91
Lotos orzechodajny, Nelumbo nucifera, Indie 92
Aksamitka wzniesiona, zwana inaczej „afrykańską”, Tagetes erecta, Indie 97
Mango indyjskie, Mangifera indica, Indie 98
Bananowiec (oraz rośliny pokrewne abacá, musella i ensete), Musa spp., Musella i Ensete, Indie (oraz Filipiny, Chiny i Etiopia) 101
Indygowiec barwierski, Indigofera tinctoria, Bangladesz 105
AZJA WSCHODNIA
Soja warzywna, Glycine max, Chiny 106
Fylostachys bambusowaty, inaczej „gigantyczny bambus drzewny”, Phyllostachys reticulata (wcześniejsza nazwa P. bambusoides), Chiny 109
Nori (gatunek wodorostów), Pyropia yezoensis, Japonia 112
Chryzantema, Chrysanthemum spp., Japonia 115
Miłorząb dwuklapowy, Ginkgo biloba, Japonia 116
AZJA POŁUDNIOWO-WSCHODNIA
Imbir lekarski, Zingiber officinale (oraz Z. spectabile), Tajlandia 119
Kokos właściwy, Cocos nucifera, Indonezja 121
Raflezja, inaczej bukietnica Arnolda, Rafflesia arnoldii, Malezja 124
Muszkatołowiec korzenny, Myristica fragrans, Indonezja 126
OCEANIA
Australijskie drzewko bożonarodzeniowe (inaczej nujcja lub moojar), Nuytsia floribunda, Australia 129
Balga lub inaczej „drzewo trawiaste”, Xanthorrhoea preissii, Australia 130
Mak lekarski, Papaver somniferum, Australia 132
Srebrna paproć drzewiasta lub inaczej Ponga, Cyathea dealbata, Nowa Zelandia 134
Fuksja drzewiasta lub inaczej kōtukutuku, Fuchsia excorticata, Nowa Zelandia 137
Kava, inaczej pieprz metystynowy, Piper methysticum, Vanuatu 138
Sosna śrubowa, inaczej pandanus, Pandanus spp., Kiribati 141
Tung molukański, inaczej kukui, Aleurites moluccanus, Markizy (Polinezja Francuska) 144
AMERYKA POŁUDNIOWA
Yerba Mate, Ilex paraguariensis, Argentyna 146
Szarłat zwisły, inaczej amarantus, „miłość-kłamstwa-krwawienie”, Amaranthus caudatus, Peru 148
Ziemniak, Solanum tuberosum, Peru 150
„Palma” panamska, inaczej kapeluszowa roślina panamska, Carludovica palmata, Ekwador 152
Wiktoria królewska, inaczej wiktoria amazońska, Victoria amazonica, Gujana 154
Trzcina cukrowa, Saccharum officinarum, Brazylia 156
MEKSYK, AMERYKA ŚRODKOWA I KARAIBY
Niebieska agawa, Agave tequilana, Meksyk 158
Meksykański batat, inaczej pochrzyn meksykański, Dioscorea mexicana, Meksyk 162
Opuncja figowa, inaczej nopal, Opuntia ficus-indica, Meksyk 164
Ananas jadalny, Ananas comosus, Kostaryka 168
Brezylka nadobna, inaczej Duma Barbadosu, Caesalpinia pulcherrima, Barbados 170
AMERYKA PÓŁNOCNA
Konopia siewna, Cannabis sativa, USA 172
Sosna Cooka, a tak naprawdę igława kolumnowa, Araucaria columnaris, USA 174
Obuwik drobnokwiatowy oraz inne orchidee (w tym storczyki), Cypripedium parviflorum i inne, USA (oraz skrócony tour dookoła świata) 177
Karnegia olbrzymia, inaczej kaktus saguaro, Carnegiea gigantea, USA 180
Kukurydza zwyczajna, Zea mays, USA 182
Mech hiszpański, a tak naprawdę oplątwa brodaczkowa, Tillandsia usneoides, USA 184
Magnolia wielkokwiatowa, inaczej magnolia południowa, Magnolia grandiflora, USA 186
Tytoń, Nicotiana tabacum, USA 188
Kabaczek, dynia i tykwa pospolita, Cucurbita spp. i Lagenaria siceraria, USA (wraz z Papuą-Nową Gwineą) 191
Rośliny mięsożerne z rodzin kapturnicowatych i dzbanecznikowatych, Sarracenia, Darlingtonia i Nepenthes spp.,USA (oraz Borneo) 195
Trojeść amerykańska, Asclepias syriaca, Kanada 198
Skrzyp zimowy, Equisetum hyemale, Kanada 200
CAŁY ŚWIAT
Morski fitoplankton 203
Co możesz teraz zrobić samemu 205
Indeks 212
FRANCJA
Jemioła pospolita
Viscum album
Splątana niczym ptasie gniazda, jemioła jest widywana w zimowych miesiącach na drzewach w północno-zachodniej Europie – szczególnie na jabłoniach, lipach i topolach, kiedy są pozbawione swojego listowia. Ujawniające się zimą silne, podwójne liście jemioły zachowują zielony, wiosenny kolor, podczas gdy owoce, bezbarwne i kusząco półprzeźroczyste, ale toksyczne dla nas i naszych domowych zwierzęcych pupili, stanowią wartościowe źródło pokarmu dla ptaków.
Czarnogłówki zanurzają dzioby w miąższu owoców, lecz nie połykają pojedynczych nasion, które są otoczone warstwą wiscyny – kleistej, lepkiej substancji, która przywiera do ich dziobów. Te ptaki pieczołowicie wycierają dzioby na gałęziach, nierzadko zdrapując przy tym korę z drzewa, a czasami nawet wbijając je w szczeliny na powierzchni drzew. Drozd mglisty, którego nazwa pochodzi od jemioły (łac. Turdus viscivorus, czyli dosłownie drozd jedzący jemiołę), połyka nasiona w całości, by następnie wydalić je w dogodnym dla siebie miejscu, którym zazwyczaj jest jego regularnie używana latryna. Takie nasiona są wciąż zlepione nitkowatymi włókienkami wiscyny. Zahaczenie głową o taką plątaninę cuchnącego materiału zwisającego z niskich gałęzi jest jedną z prawdziwych radości życia, których możemy doświadczyć na świeżym powietrzu.
Gdy nasiona jemioły znajdą się już na gałęzi, roślina ujawnia swoje mroczne oblicze. Kiełkują z nich smukłe przyssawki, które wczepiają się w żywą tkankę drzewa. Dzięki temu przez resztę swojego życia jemioła (podobnie jak jej kwiecista kuzynka Nujcja, patrz s. 129) egzystuje w roli półpasożyta. Co prawda, gatunek wykorzystuje swoje liście do przeprowadzania fotosyntezy, jednak całą pulę potrzebnej wody i dodatkowych substancji odżywczych pozyskuje od gospodarza, który przez to w rezultacie rośnie wolniej i jest bardziej podatny na choroby. Ze względu na to, że działalność jemioły redukuje ilość pozyskiwanego drewna i owoców z drzew w naprawdę znaczącym stopniu, we Francji wdrażane są regionalne regulacje narzucające właścicielom posesji oraz działek usuwanie jemioły. Na szczęście, ma ona już przygotowane miejsce na rynku.
Przez swoją niezwykłą żywotność i owocowanie w trakcie zimy, jemioła była od czasów pogańskich kojarzona z płodnością. Stanowiła element obrządków druidycznych, kultywowanych przed rozpoczęciem obchodzenia świąt Bożego Narodzenia i uroczystości noworocznych, a od tego był już tylko jeden krok do uznania jemioły za porte bonheur – talizman na szczęście. W dzisiejszych czasach jemioła stanowi element fantazyjnych dekoracji sezonowych, jednak rzadko spotyka się ją w kościołach, ze względu na związaną z nią pogańską symbolikę. Tradycja całowania się pod jemiołą prawdopodobnie wywodzi się z Wielkiej Brytanii, której powściągliwi mieszkańcy być może potrzebowali społecznego przyzwolenia, które miała uzasadniać jemioła. Obecnie dla niektórych jest ona dobrodziejstwem, a może zmorą podczas wielu biurowych przyjęć świątecznych.
JAPONIA
Chryzantema
Chrysanthemum spp.
Chociaż pochodzą z regionu rozciągającego się od Bałkanów do Japonii, większość chryzantem wyewoluowała na Dalekim Wschodzie, a w Chinach uprawia się je ze względu na kwiaty od przynajmniej 2500 lat. Podobnie jak u stokrotki, ich złożone kwiatostany (w formie baldachogron) składają się z wielu drobnych pojedynczych kwiatów w środku, otoczonych przez „kwiaty promieniste” rozchodzące się zgodnie z nazwą na zewnątrz, a ponieważ większość odmian kwitnie jedynie w nocy, trzymanie ich przez przynajmniej 10 i pół godziny w ciemności nadaje im mile widziany kolor późnej jesieni. Wyhodowano już chryzantemy w niezliczonej liczbie wariantów kolorystycznych i form: z pojedynczymi i podwójnymi warstwami kwiatów, płaskie lub poskręcane, a nawet – prawdziwe pudle świata roślin – jako kuliste pompony.
Niektóre gatunki, np. chryzantema dalmatyńska (myląco kojarzona jako Tanacetum cinerariifolium16), rodzima dla obszarów wschodniego Adriatyku, posiadająca żywe, fuksjowe promienie na płatkach wokół żółtego środka, oraz śnieżnobiała „malowana stokrotka” (Chrysanthemum coccineum17), pochodząca z Kaukazu, wytwarzają pyretryny – związki chemiczne używane do produkcji biodegradowalnych insektycydów. Rośliny wydzielają również feromon, który odstrasza mszyce, a jednocześnie przyciąga biedronki i innych pożytecznych mszycożerców.
Zaraz po różach, chryzantemy są najpopularniejszymi na świecie kwiatami ciętymi, chociaż nie w każdej kulturze budzą takie same skojarzenia. W Nowym Orleanie, w częściach Europy Wschodniej, a zwłaszcza we Włoszech, łączy się je z żałobą. Na Dalekim Wschodzie natomiast kojarzą się z pomyślnością. Związane z odmłodzeniem i długowiecznością, stanowią motyw jednoznacznie optymistyczny. W tradycyjnym malarstwie chińskim chryzantemy (obok śliwy, orchidei i bambusa) są jednymi z „czterech dżentelmenów” uważanych za „szlachetne gatunki”. W Japonii najważniejszym odznaczeniem narodowym jest Najwyższy Order Chryzantemy, a wszechobecna Pieczęć Cesarska Japonii przedstawia wizerunek właśnie tego powszechnie kochanego kwiatu. W trakcie jesiennych festiwali chryzantem istne wodospady z kwiatów są eksponowane obok całych roślin, wyrównywanych i ułożonych tak, że setki łebków tworzą idealne kopuły, każda na szczycie pojedynczej łodygi. Kwiatowe manekiny, o trochę niepokojącym wyglądzie, przebrane za postacie z gier komputerowych są zestawione z bohaterami teatru kabuki. Kontrastują one ze stonowaną elegancją kiku-zake – napoju z płatków chryzantemy unoszących się w czareczce z sake. Takie obchody są wyraźnie japońskie, łączą w sobie tradycję i nowoczesność z szacunkiem dla natury i jednoczesną chęcią jej delikatnej modyfikacji.
16 Wrotycz starcolistny – przyp. tłum.
17 Złocień różowy – przyp. tłum.
Tytoń
Nicotiana tabacum
Członkowie rodziny psiankowatych, do której należą jadalne warzywa, takie jak ziemniaki, ale także mandragora, pokrzyk wilcza jagoda i właśnie tytoń, często bronią się poprzez akumulowanie groźnych trucizn. Nicotiana to rodzaj obejmujący około 70 gatunków, pochodzących głównie z obu Ameryk, spośród których uprawiane są wyłącznie dwa. Krzewiasta, sięgająca do pasa, N. rustica rodzima dla Peru, znana także jako tytoń aztecki, jest niezwykle bogata w nikotynę i wykorzystywana do produkcji insektycydów oraz przez szamanów, jako narkotyk psychoaktywny stosowany w trakcie rytuałów religijnych. Powszechnie znany tytoń, N. tabacum, pierwotnie wywodzi się z Boliwii i jest rośliną jednoroczną, która może urosnąć do wysokości głowy dorosłego człowieka w ciągu jednego sezonu. Jego kwiaty tworzą luźne skupiska bladych trąbek różowiejących na rozszerzonym końcu, z których wystają struktury przypominające kapsułki o wielkości kulek marmurkowych22, wypełnione maleńkimi, przypominającymi ziarna zbóż nasionami. Tytoń rzadko zakwita i owocuje. Jego rosnące wierzchołki są przycinane tak, żeby rośliny przekierowały swoje zasoby do ogromnych liści, które są zbierane i zawieszane w ciepłym miejscu, uzyskując brązową barwę i przyjemny „skórzany” aromat.
Wszystkie części rośliny tytoniu pokryte są drobnymi włoskami gruczołowymi, lepkimi od żółtej wydzieliny, w której skład wchodzi nikotyna – substancja wytwarzana w korzeniach i następnie rozlokowywana we wszystkich tkankach rośliny. Nikotyna ma działanie neurotoksyczne, może zatem zakłócać przepływ impulsów nerwowych. Paraliżuje owady, ale podobnie działa na ludzi – już kilka kropli czystej nikotyny stanowi dawkę śmiertelną i może być wchłaniane przez skórę. W mniejszych ilościach może mieć przyjemne działanie jako środek pobudzający lub uspokajający, hamując odczuwanie głodu, ciepła i bólu, jednocześnie podwyższając tętno i ciśnienie krwi.
Tytoń, jako jeden z pierwszych „narkotyków” używanych w Ameryce Południowej, był zażywany w trakcie rytuałów, pity w formie naparu, żuty lub wdychany po spaleniu przez tubylców na przestrzeni tysięcy lat, jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Kiedy Krzysztof Kolumb dotarł na Kubę w 1492 r., wydawało mu się, że miejscowi tak jakby „pili dym” ze skręconych liści tytoniu – prototypów hawańskich cygar – a także przez trzciny wkładane ujmująco do ich nozdrzy. Tytoń wkrótce dotarł do Hiszpanii, a w latach 60. XVI wieku francuski dyplomata Jean Nicot, od którego nazwiska nadano zarówno nazwę łacińską roślinie, jak i miano jej substancji psychoaktywnej, wysłał tytoń na dwór królewski. Wśród tamtejszych elit nastał zwyczaj wdychania szczypty lub dwóch zmielonego tytoniu (tabaki), a następnie popularną europejską alternatywą stało się palenie fajki.
22 Zabawka dziecięca o średnicy od około 0,5 do 2 cm – przyp. tłum.
Na początku XVII wieku tytoń stał się pierwszym dochodowym produktem eksportowym z kolonii północnoamerykańskich w Wirginii i bardzo szybko istotnym towarem handlowym. Początkowo był uprawiany oraz przetwarzany przez najemnych pracowników, których nieurodzaj i ubóstwo zmusiły do opuszczenia Anglii i Walii. Jednak wraz z poprawą warunków w kraju, a więc ze wzrostem produkcji, w krótkim czasie normą stało się wykorzystywanie pracy afrykańskich niewolników. W połowie XVIII wieku około 140 000 niewolników, pracujących na dużych plantacjach, głównie w Wirginii i Maryland, było w stanie przetwarzać 15 000 ton liści tytoniu rocznie, co stanowiło eksport do Anglii. Arystokracja tytoniowa obejmowała dwóch ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, Thomasa Jeffersona i George’a Washingtona. Około 250 lat później, w czasach obecnych, ponad miliard palaczy na całym świecie kupuje 5,5 biliona papierosów rocznie, a nieustanny marketing i luźne regulacje sprawiają, że w krajach rozwijających się palenie tytoniu nadal zyskuje na popularności.
Nikotyna sama w sobie jest niezwykle silnie uzależniająca, a jej wykorzystywanie wiąże się z wieloma problemami zdrowotnymi, podczas gdy jej połączenie z setkami innych substancji zawartych w dymie papierosowym, którego drobinki wpływają nie tylko na płuca, ale również na wiele innych organów, jest jeszcze bardziej niebezpieczne. Warto też wspomnieć o nieprzyjemnych objawach fizycznych i psychicznych u osób, które chcą zaprzestać użytkowania. Pomimo tego firmy tytoniowe przyniosły ogromne zyski swoim dyrektorom, udziałowcom i rządom, które zaczęły polegać na przychodach podatkowych ze sprzedaży ich produktów. Jednak tytoń zabił i okaleczył więcej ludzi niż jakakolwiek inna znana roślina, a także zajmuje 40 000 kilometrów kwadratowych powierzchni Ziemi, która mogłaby być przeznaczona na uprawę żywności lub chroniona ze względu na cenne siedliska leśne. Można tylko podziwiać gimnastykę umysłową mężczyzn i kobiet, którzy wykorzystują nadzwyczajne bogactwo i siłę lobbingową, żeby przedstawiać firmy tytoniowe jako wzorcowo działające korporacje. Obecnie reklamowy sposób przedstawiania tytoniu jest rzeczywiście przekonujący23.
23 Warto jednak wspomnieć o powszechnych kampaniach antynikotynowych, w ramach których na opakowaniach papierosów i tytoniu umieszcza się fotografie i hasła nawiązujące do problemów zdrowotnych, które mogą spotkać palaczy, m.in. raka płuc, bezpłodności, oraz do potencjalnych zagrożeń dla biernych palaczy – przyp. tłum.
