PODSTAWY TEORETYCZNE I METODYCZNE EDUKACJI ZDROWOTNEJ
Zdrowie –
1.1. De niowanie zdrowia i choroby – Barbara Woynarowska
Zdrowie jako kategoria pozytywna
De niowanie choroby
1.2. Modele zdrowia – Barbara Woynarowska
1.2.1. Biomedyczny model zdrowia
1.2.2. Holistyczne podej cie do zdrowia
1.2.3. Model salutogenezy
1.3. Zdrowie jako warto i zasób dla jednostki oraz zasób dla spo ecze stwa –Barbara Woynarowska
1.3.1. Zdrowie jako warto
1.3.2. Zdrowie jako zasób dla jednostki i spo ecze stwa, prawo do zdrowia
1.4. Zdrowie publiczne i zdrowie globalne – Joanna Mazur
1.4.1. Zdrowie publiczne a medycyna kliniczna
1.4.2. Zakres dzia a zdrowia publicznego
1.4.3. Zdrowie globalne 32
1.5. Mierniki zdrowia – Joanna Mazur 33
1.5.1. ród a danych i typy mierników zdrowia 34
1.5.2. Obszary tematyczne w systemach mierników zdrowia
1.6. Jako ycia zwi zana ze zdrowiem i metody jej pomiaru – Joanna Mazur
35
37
1.6.1. Podstawowe de nicje, modele i metody pomiaru jako ci ycia zwi zanej ze zdrowiem 37
1.6.2. Specy ka badania jako ci ycia zwi zana ze zdrowiem u dzieci i m odzie y 39
Rozdzia 2. Czynniki warunkuj ce zdrowie
43
2.1. Modele czynników warunkuj cych zdrowie – Barbara Woynarowska 43
2.1.1. Koncepcja pól zdrowia 43
2.1.2. Mandala zdrowia 45
2.1.3. T cza polityki – spo eczny model czynników warunkuj cych zdrowie 45
2.2. Psychologiczne zasoby sprzyjaj ce zdrowiu – Nina Ogi ska-Bulik
46
2.2.1. Poczucie w asnej warto ci 47
2.2.2. Poczucie w asnej skuteczno ci 48
2.2.3. Optymizm 51
2.2.4. Poczucie koherencji 53
2.2.5. Umiejscowienie kontroli zdrowia 54
2.2.6. Pr no psychiczna
2.3. Styl ycia i zachowania zdrowotne – Barbara Woynarowska 57
2.3.1. Prozdrowotne style ycia 58
2.3.2. Zachowania zwi zane ze zdrowiem
59
2.3.3. Charakterystyka wybranych zachowa prozdrowotnych i zachowa ryzykownych u ludzi doros ych
2.4. Wsparcie spo eczne a zdrowie – Agnieszka Ma kowska-Szkutnik
60
69
2.4.1. De nicje, rodzaje, ród a i wybrane techniki pomiaru wsparcia spo ecznego 69
2.4.2. Kapita spo eczny a zdrowie 70
2.5. Czynniki spo eczno-ekologiczne warunkuj ce zdrowie i dobre przystosowanie –Krzysztof Ostaszewski 71
2.5.1. Koncepcja resilience – podej cie spo eczno-ekologiczne 72
2.5.2. Czynniki i mechanizmy powi zane z resilience 75
2.6. Czynniki spo eczno-ekonomiczne warunkuj ce zdrowie, nierówno ci spo eczne i nierówno ci w zdrowiu – Joanna Mazur 78
2.7. Opieka zdrowotna – Barbara Woynarowska 82
Rozdzia 3. Dba o ludzi o zdrowie – Barbara Woynarowska 85
3.1. Niektóre uwarunkowania dba o ci o zdrowie
3.1.1. Odpowiedzialno za zdrowie
3.1.2. wiadomo zdrowotna a dba o o zdrowie 88
3.2. Bierno wobec zdrowia i opór zdrowotny 88
3.3. Healthism – nadmierna koncentracja na zdrowiu 89
Rozdzia 4. Terminologia, cele i koncepcje wspó czesnej edukacji zdrowotnej –Barbara Woynarowska 93
4.1. Nazwy i de nicje edukacji zdrowotnej 93
4.1.1. Nazwy i ich ewolucja 93
4.1.2. De nicje edukacji zdrowotnej 95
4.2. Cele i oczekiwane efekty edukacji zdrowotnej 96
4.3. Modele i koncepcje edukacji zdrowotnej 97
4.3.1. Wybrane modele edukacji zdrowotnej 97
4.3.2. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na rozwijanie umiej tno ci yciowych
4.3.3. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na zwi kszanie alfabetyzmu zdrowotnego
4.3.4. Edukacja zdrowotna w perspektywie salutogenetycznej
4.3.5. Demokratyczna/ rodowiskowa edukacja zdrowotna
Rozdzia 5. Edukacja zdrowotna w terapii, pro laktyce chorób i innych problemów zdrowotnych oraz w promocji zdrowia
5.1. Edukacja zdrowotna w terapii chorób – Miros awa Cylkowska-Nowak
5.1.1. Edukacja terapeutyczna, edukacja pacjenta
5.1.2. Praca edukacyjna z rodzin lub opiekunami pozarodzinnymi osoby chorej
5.2. Edukacja zdrowotna w pro laktyce chorób i zachowa ryzykownych dla zdrowia–Krzysztof Ostaszewski
5.2.1. Miejsce pro laktyki w dzia aniach na rzecz zdrowia
100
100
103
103
107
108
108
112
112
113
5.2.2. Typologie poziomów pro laktyki i ich miejsce w edukacji zdrowotnej 116
5.3. Edukacja zdrowotna jako kluczowy komponent promocji zdrowia –Barbara Woynarowska
5.3.1. Geneza i de nicje promocji zdrowia
5.3.2. Strategia i podej cia w promocji zdrowia
5.3.3. Modele promocji zdrowia
Rozdzia 6. Teorie i modele wykorzystywane w edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska
6.1. Teorie/modele zmiany zachowa
6.2. Modele planowania programów promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej
Rozdzia 7. Etyczne aspekty edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska
119
Rozdzia 8. Rola i kompetencje osób prowadz cych edukacj zdrowotn –Barbara Woynarowska, Magdalena Woynarowska-So dan 145
Rozdzia 9. Metodyka edukacji zdrowotnej 155
9.1.1. Etapy planowania programu edukacji zdrowotnej 155
9.1.2. Ewaluacja programu edukacji zdrowotnej 160
9.1.3. Planowanie poszczególnych zaj 163
9.1.4. Ocena jako ci programu edukacji zdrowotnej 164
9.2. Planowanie i przebieg procesu uczenia si pacjentów – Miros awa Cylkowska-Nowak 166
9.3. Komunikowanie w procesie edukacji zdrowotnej – Miros awa Cylkowska-Nowak 171
9.3.1. Komunikat i jego zawarto informacyjna 171
9.3.2. Argumentacja na rzecz zdrowia i dyskutowanie kwestii trudnych 174
9.3.3. Perswazja w konstruowaniu przekona zdrowotnych 176
9.3.4. Subkody komunikacji pozawerbalnej 178
9.3.5. Skuteczno komunikacji a aspekty etyczne
9.4. Metody kszta cenia w edukacji zdrowotnej – Magdalena Woynarowska-So dan
9.4.1. Metoda kszta cenia: ustalenia de nicyjne 179
9.4.2. Rodzaje metod kszta cenia i kryteria ich doboru 179
9.4.3. Aktywizuj ce metody i techniki kszta cenia 181
9.4.4. Charakterystyka wybranych metod i technik aktywizuj cych 183
9.4.5. Metody podaj ce w edukacji zdrowotnej 191
9.5. Organizacja, warunki zyczne i klimat psychospo eczny zaj edukacji zdrowotnej –Magdalena Woynarowska-So dan 193
9.5.1. Zaj cia w grupie 193
9.5.2. Edukacja pojedynczych osób 196
Rozdzia 10. Technologie informacyjne w edukacji zdrowotnej –Miros awa Cylkowska-Nowak, Ewelina Wierzejska 199
10.1. Technologia informacyjna – zasoby i mo liwo ci potencjalnie przydatne w edukacji zdrowotnej 200
10.2. Edukacja zdrowotna, technologie informacyjne i nowe media a zmiana pokoleniowa
201
10.3. Zastosowanie technologii informacyjnych w sferze opieki zdrowotnej 202
10.4. Internet jako przestrze zastosowa edukacyjnych na rzecz zdrowia 204
10.5. Przyk ady praktyk edukacji zdrowotnej z zastosowaniem technologii informacyjnej 205
10.6. Wyzwania i kontrowersje dotycz ce u ytkowania technologii informacyjnych 208
Rozdzia 11. Edukacja zdrowotna w ró nych siedliskach 211
11.1. Edukacja zdrowotna w rodzinie – Izabela Tabak 211 11.1.1. Edukacja zdrowotna dzieci i m odzie y w rodzinie 212 11.1.2. Edukacja zdrowotna doros ych cz onków rodziny 215
11.2. Edukacja zdrowotna w przedszkolu – Barbara Woynarowska 216 11.2.1. Przedszkole jako siedlisko do realizacji edukacji zdrowotnej 217 11.2.2. W a ciwo ci rozwojowe dzieci w wieku przedszkolnym a edukacja zdrowotna 217 11.2.3. Edukacja zdrowotna w podstawie programowej wychowania przedszkolnego 218
11.3. Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia w szkole – Barbara Woynarowska 219 11.3.1. Edukacja zdrowotna w podstawie programowej kszta cenia ogólnego 221 11.3.2. Czynniki wspieraj ce i bariery w realizacji edukacji zdrowotnej w szkole 223
11.3.3. Szko a promuj ca zdrowie 224
11.4. Edukacja w szpitalu i przychodni – Rafa Staszewski, Miros awa Cylkowska-Nowak 227
11.4.1. Edukacja w procesie hospitalizacji 229
11.4.2. Szpitalna edukacja organizacyjna 229
11.4.3. Edukacja terapeutyczna w szpitalu 234
11.4.4. Edukacja na rzecz zaanga owania pacjenta 238
11.4.5. Edukacja zdrowotna w szpitalu
11.4.6. Edukacja zdrowotna i terapeutyczna w praktyce podstawowej opieki zdrowotnej
241
242
CZ II.
WYBRANE OBSZARY TEMATYCZNE W EDUKACJI ZDROWOTNEJ DZIECI I M ODZIE Y
Wprowadzenie
Rozdzia 1. Okres dzieci stwa i dorastania w kontek cie potrzeb i realizacji edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska, Agnieszka Ma kowska-Szkutnik
1.1. Koncepcja zdrowia dzieci i m odzie y
1.2. Wybrane czynniki wp ywaj ce na zdrowie dzieci i m odzie y
251
1.3. Prawid owo ci rozwoju dzieci i m odzie y a realizacja edukacji zdrowotnej 256
Rozdzia 2. Edukacja zdrowotna dzieci i m odzie y z chorobami przewlek ymi –Miros awa Cylkowska-Nowak, Barbara Woynarowska, Magdalena Woynarowska-So dan 261
2.1. De nicja i cz sto wyst powania chorób przewlek ych u dzieci i m odzie y w Polsce
2.2. Fazowy charakter choroby przewlek ej
2.2.1. Faza przeddiagnostyczna 264
2.2.2. Faza wczesnego przystosowania si do choroby 265
2.2.3. Naprzemienne fazy ró nie nasilonego chorowania 266
2.2.4. Faza przedterminalna
269
2.2.5. Faza radzenia sobie ze strat 270
2.3. Edukacja zdrowotna dzieci i m odzie y z chorobami przewlek ymi w rodzinie
270
2.3.1. Zmiany w yciu rodziny dziecka z chorob przewlek 270
2.3.2. Potrzeby i cele edukacji zdrowotnej dzieci i m odzie y z chorobami przewlek ymi w rodzinie
2.4. Edukacja dzieci i m odzie y z chorobami przewlek ymi w szkole i miejsce w niej edukacji zdrowotnej
2.4.1. Funkcjonowanie uczniów z chorobami przewlek ymi w szkole
2.4.2. Specjalne potrzeby edukacyjne dzieci i m odzie y z chorobami przewlek ymi
273
274
275
275
2.4.3. Edukacja zdrowotna uczniów z chorobami przewlek ymi w szkole 276
Rozdzia 3. Edukacja zdrowotna dzieci i m odzie y z niepe nosprawno ci intelektualn –Dorota Danielewicz
3.1. Stopnie niepe nosprawno ci intelektualnej oraz wspó istniej ce problemy spo eczne i zdrowotne
3.2. Specy ka edukacji zdrowotnej dzieci i m odzie y z niepe nosprawno ci intelektualn
3.2.1. Rola i zadania rodziców
3.2.2. Zadania szko y
280
3.3. Edukacja seksualna dzieci i m odzie y z niepe nosprawno ci intelektualn 286
3.4. Program promocji zdrowia psychicznego 290
Rozdzia 4. Edukacja do dba o ci o cia o – Barbara Woynarowska 293
4.1. Postrzeganie cia a we wspó czesnym wiecie 293
4.2. Uczenie si dba o ci o cia o w dzieci stwie i okresie dorastania
4.2.1. Regularne mycie r k
4.2.2. Dba o o z by
4.2.3. Samokontrola masy cia a
4.2.4. Samobadanie piersi i j der
4.2.5. Ochrona przed nadmiernym nas onecznieniem
4.2.6. Korzy ci i zagro enia zwi zane z upi kszaniem cia a 309
Rozdzia 5. Edukacja do zdrowia psychicznego 311
5.1. Rozwijanie wybranych psychologicznych zasobów dla zdrowia – Izabela Tabak
5.1.1. Poczucie w asnej warto ci
5.1.2. Poczucie w asnej skuteczno ci 316
5.1.3. Optymizm 323
5.2. Edukacja pozytywna – uczenie si dobrostanu – Izabela Tabak
328
5.2.1. Koncepcja psychologii pozytywnej i dobrostanu 328
5.2.2. Uczenie si dobrostanu
5.3. Rozwijanie umiej tno ci yciowych – Magdalena Woynarowska-So dan
5.3.1. Powody zainteresowania umiej tno ciami yciowymi
5.3.2. De nicja i rodzaje umiej tno ci yciowych 335
5.3.3. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na rozwijanie umiej tno ci yciowych dzieci i m odzie y 338
5.4. Poszukiwanie, przyjmowanie i dawanie wsparcia – Agnieszka Ma kowska-Szkutnik 346
5.4.1. Wybrane czynniki kszta tuj ce relacje spo eczne 346
5.4.2. Rodzaje wsparcia spo ecznego dla dzieci i m odzie y
5.4.3. Proces poszukiwania i przyjmowania wsparcia spo ecznego i jego uwarunkowania
5.4.4. Uwarunkowania zwi zane z dawaniem wsparcia spo ecznego
5.4.5. Rozwijanie umiej tno ci poszukiwania, przyjmowania i dawania wsparcia 352
Rozdzia 6. Edukacja ywieniowa
6.1. Zasady prawid owego ywienia – Halina Weker
6.1.1. Organizacja posi ków
6.1.2. Dobór produktów w ca odziennej diecie
6.1.3. Zapotrzebowanie na energi i sk adniki od ywcze 362
6.1.4. Inne czynniki wp ywaj ce na sposób ywienia dzieci i m odzie y
6.2. Rozwijanie preferencji smakowych – Halina Weker
6.3. Czynniki warunkuj ce wybory ywieniowe – Barbara Woynarowska 365
6.4. Edukacja ywieniowa – de nicje, cele, fazy, adresaci – Barbara Woynarowska 366
6.5. Specy ka edukacji ywieniowej dzieci i m odzie y – Barbara Woynarowska 369
6.5.1. Okres poniemowl cy
6.5.2. Okres przedszkolny
6.5.3. M odszy wiek szkolny
6.5.4. Okres adolescencji
6.6. Edukacja ywieniowa dzieci i m odzie y w rodzinie, przedszkolu i szkole – Barbara Woynarowska
371
372
376
6.6.1. Rodzina 376
6.6.2. Przedszkole 377
6.6.3. Szko a 378
Rozdzia 7. Edukacja do zwi kszenia aktywno ci zycznej – Hanna Na cz
7.1. Podstawowe poj cia, metody pomiaru i rekomendacje dotycz ce aktywno ci zycznej dla zdrowia
381
381
7.1.1. Cechy aktywno ci zycznej 382
7.1.2. Pomiar aktywno ci zycznej
7.1.3. Rekomendacje dotycz ce aktywno ci zycznej dla zdrowia
7.2. Aktywno zyczna w dzieci stwie i okresie dorastania
7.2.1. Zmiany poziomu aktywno ci zycznej w dzieci stwie i w okresie dorastania
382
384
385
386
7.2.2. Czynniki wp ywaj ce na poziom aktywno ci zycznej dzieci i m odzie y 386
7.3. Edukacja do zwi kszenia aktywno ci zycznej w ró nych okresach dzieci stwa i dorastania
7.3.1. Okres niemowl cy i poniemowl cy
7.3.2. Okres przedszkolny
387
387
389
7.3.2. M odszy wiek szkolny 389
7.3.4. Okres dorastania 391
Rozdzia 8. Edukacja do bezpiecze stwa – Marta Malinowska-Cie lik, Barbara Woynarowska
395
8.1. Podstawowe poj cia 395
8.2. Cz sto wyst powania urazów w populacji dzieci i m odzie y w Polsce 397
8.3. Przyczyny wypadków urazowych u dzieci i m odzie y
398
8.4. Strategie w prewencji urazów i promocji bezpiecze stwa 399
8.5. Edukacja do bezpiecze stwa w ró nych okresach wieku rozwojowego 400
8.5.1. Wczesne dzieci stwo – edukacja rodziców i opiekunów dzieci
8.5.2. Wiek przedszkolny
8.5.3. M odszy wiek szkolny
8.5.4. Okres dojrzewania p ciowego i dorastania
Rozdzia 9. Edukacja do zdrowia seksualnego – Alicja D ugo cka
9.1. Koncepcja zdrowia seksualnego w fazach ycia cz owieka
9.2. Edukacja seksualna dzieci przed okresem dojrzewania
9.2.1. Okres przedszkolny
9.2.2. Okres wczesnoszkolny
9.3. Edukacja seksualna nastolatków
9.3.1. M odzie w wieku 12–15 lat
9.3.2. M odzie w wieku 16–18 lat
9.4. Edukacja seksualna m odych doros ych 429
9.5. Przygotowanie rodziców i nauczycieli do prowadzenia edukacji seksualnej 433
Rozdzia 10. Edukacja w zapobieganiu zachowaniom ryzykownym – Krzysztof Ostaszewski 437
10.1. Struktura zachowa problemowych i ryzykownych dzieci i m odzie y 438 10.1.1. Zachowania problemowe 438
10.1.2. Zachowania ryzykowne
10.1.3. Rozpowszechnienie zachowa ryzykownych
10.2. Obiecuj ce strategie edukacyjne w pro laktyce zachowa ryzykownych
10.2.1 Strategia informacyjna: jak dba o jej sensowno ?
10.2.2. Edukacja normatywna
Edukacja rówie nicza
10.2.4. Psychoedukacja
10.2.5. Edukacja w grupach ryzyka
10.3. Edukacja rodziców nauczycieli i opiekunów m odzie y
10.4. Kontrowersyjne nurty w zapobieganiu zachowaniom ryzykownym
Rozdzia 11. Edukacja do bycia aktywnym pacjentem –Magdalena Woynarowska-So dan, Barbara Woynarowska 457
11.1. Znaczenie aktywno ci pacjenta
11.2. Rozumienie poj cia „aktywny pacjent”
11.3. Uczenie si roli aktywnego pacjenta przez dzieci i m odzie 459
11.4. Bariery w pe nieniu roli aktywnego pacjenta przez m odzie 462
Rozdzia 12. Edukacja do higieny cyfrowej – Magdalena Woynarowska, Magdalena Bigaj 465
12.1. Przestrze cyfrowa i oferowane w niej produkty i us ugi
12.2. U ywanie urz dze ekranowych i internetu przez m odzie i dzieci w Polsce 466
12.3. Istota higieny cyfrowej i jej znaczenie 469
12.4. Higiena cyfrowa m odzie y w Polsce 471
12.5. Istota edukacji do higieny cyfrowej 472
12.6. Edukacja dzieci i m odzie y do higieny cyfrowej 473
12.6.1. Edukacja do higieny cyfrowej w domu 473
12.6.2. Edukacja do higieny cyfrowej w szkole
Vademecum potencjalnego dawcy krwiotwórczych komórek macierzystych i szpiku.
Rozdzia opracowany we wspó pracy z Fundacj DKMS
Zdrowie – podstawowe pojęcie w edukacji zdrowotnej
S owo „zdrowie” pojawia si w codziennym yciu bardzo cz sto. yczymy sobie zdrowia, pytamy o zdrowie, pijemy za zdrowie, pozdrawiamy si , powtarzamy, e „zdrowie jest najwa niejsze”, „oby my tylko zdrowi byli”. Zwykle s to stwierdzenia zdawkowe, bez g bszej re eksji. Pro by o zdrowie w asne i osób bliskich s najcz ciej powtarzan sekwencj w codziennych pacierzach i modlitwach intencyjnych (Libiszowska- ó tkowska, 1997). Termin „zdrowie” mo e mie jednak inne znaczenie dla przedstawicieli ró nych zawodów, a tak e „zwyk ych” ludzi. „Od tego, jak poj cie to b dziemy rozumie , zale y koncepcja wychowania zdrowotnego, jego strategia i program” (Demel, 1999, s. 263). Dlatego zdrowie jest podstawowym poj ciem w edukacji zdrowotnej. Personi kacj poj cia „zdrowie” jest grecka bogini Hygeia, która – wed ug ró nych róde – by a córk , siostr lub on Asklepiosa, pierwszego legendarnego lekarza greckiego (ok. XII w. p.n.e.). Mity o Hygei i Asklepiosie s symbolem dwóch nurtów medycyny. Hygeia symbolizuje cnoty zdrowego ycia w pi knym otoczeniu, idea „w zdrowym ciele zdrowy duch”, wiar w to, e cz owiek mo e by zdrowy, je li yje zgodnie z rozumem. Od jej imienia pochodzi nazwa higieny, dyscypliny naukowej zajmuj cej si zachowaniem zdrowia i pro laktyk chorób. Asklepios reprezentuje nurt medycyny naprawczej i zadania lekarza koncentruj ce si g ównie na leczeniu chorób i przywracaniu zdrowia. „O ile Asklepios jest tylko – u ywaj c okre lenia Lutra – «partaczem, naprawiaczem
Boskiego dzie a», o tyle pogodny urok Hygei, w greckiej marmurowej rze bie, symbolizuje wznios nadziej cz owieka, e b dzie móg kiedy osi gn stan harmonii z sob samym i otaczaj cym go wiatem” (Dubos, 1962, s. 120).
Wspó cze nie poj cie „zdrowie” ma wiele znacze i jest u ywane w ró nych kontekstach.
Zdrowie:
• odnosi si do jednostki, ale jest te zdrowie: publiczne, populacyjne, mi dzynarodowe, globalne, spo eczno ciowe, rodowiskowe,
• jest przedmiotem zainteresowania wielu nauk: medycznych, spo ecznych (psychologii zdrowia, socjologii zdrowia, pedagogiki zdrowia), ekonomicznych (ekonomii zdrowia), nauk o zdrowiu,
• powinno „wej ” do ka dego systemu spo ecznego, nie ma odr bnego systemu dla zdrowia (Grossmann i Skala, 1997),
• „wesz o” do polityki pa stw w skali globalnej, poniewa jest powi zane z ekonomi , ideologi polityczn , prawem i oczekiwaniami obywateli (Kickbusch, 2012). Obecnie uwa a si , e perspektywa zdrowotna powinna by uwzgl dniania w pracach nad rozwi zaniami regulacyjnymi w dziedzinach, które nie s bezporednio powi zane z ochron zdrowia (tzw. zasada „zdrowie w ka dej polityce”) ( akowiecki i Chyckowska, 2015),
• jest przedmiotem koncepcji: –zarz dzania zdrowiem (health governance), de niowanego jako dzia ania i rodki wy-
korzystywane przez spo ecze stwo w celu promocji i ochrony zdrowia w asnej populacji (Dodgson, Lee i Drager, 2002), –zarz dzania dla zdrowia ( governance for health), oznaczaj cego podejmowanie przez rz dy, interesariuszy1, kraje lub grupy krajów dzia a na rzecz zdrowia jako integralnej cz ci dobrostanu, w których uczestnicz ca y rz d i spo ecze stwo (whole-of-government, whole-of-society); zdrowie i dobrostan s traktowane jako istotne cechy dobrze prosperuj cego spo eczestwa i o ywionej gospodarki w XXI w. (Kickbusch i Gleicher, 2012).
1.1. De niowanie zdrowia i choroby
Barbara Woynarowska
De niowanie zdrowia2 trwa od ponad 2000 lat. W medycynie europejskiej rozpocz o si od jej „ojca”, Hipokratesa z Kos (460–377 p.n.e.). Uwa a on, e w stanach zdrowia i choroby g ówn rol odgrywaj cztery p yny: krew, luz, ó i czarna ó . Równowaga tych p ynów decyduje o stanie zdrowia cz owieka. Stworzona przez Hipokratesa koncepcja choroby jako zaburzenia czynno ci organizmu przetrwa a – z mniejszymi lub wi kszymi mody kacjami – do XIX w. (Brzezi ski, 1988). Da a ona pocz tek biomedycznemu uj ciu zdrowia.
1.1.1.
Profesjonalne
i potoczne de niowanie zdrowia
„Zdrowie” nale y do poj wieloznacznych, abstrakcyjnych, trudnych do zde niowania. W pimiennictwie znajduje si kilkaset jego de nicji. Ameryka ski epidemiolog Lowell M. Levin uzna , e tworzenie de nicji zdrowia to „porywanie si z motyk na s o ce” (dos . „szu owanie dymu” –akin shoveling smoke) (Lowell, za: Tones i Green, 2004, s. 8). Zdaniem Macieja Demela (2008, s. 24) zdrowie „nale y do poj , które nie poddaj si de nicji formalnej. Jest bowiem raczej ide , te za nie posiadaj konkretnych desygnatów”.
Z punktu widzenia edukacji zdrowotnej w ród ró nych podej do de niowania zdrowia na uwag zas uguje podzia na jego de nicje profesjonalne i potoczne (laickie, niespecjalistyczne). Rozbie no ci mi dzy rozumieniem zdrowia przez profesjonalistów, w tym tak e osoby zajmuj ce si edukacj zdrowotn , a do wiadczaniem i rozumieniem zdrowia przez osoby edukowane mog mie wp yw na realizacj programów edukacji zdrowotnej i ich skuteczno
Profesjonalne de nicje zdrowia1 2
Od 60 lat powszechnie znan i najcz ciej cytowan na ca ym wiecie profesjonaln de nicj zdrowia jest ta sformu owana przez wiatow Organizacj Zdrowia (World Health Organization – WHO). Zawarto j w Preambule Konstytucji WHO, dokumencie podpisanym i przyj tym przez przedstawicieli 61 krajów3 na Mi dzynarodowej Konferencji Zdrowia w Nowym Jorku w 1946 r. Zgodnie z t de nicj , wprowadzon w ycie 7 kwietnia 1948 r., zdrowie jest stanem pe nego dobrego samopoczucia zycznego, psychicznego, spo ecznego, a nie tylko niewyst powaniem choroby lub niedo stwa (niepe nosprawno ci)
Istotnym elementem tej de nicji by o zwrócenie uwagi na:
• zdrowie jako stan pozytywny; niektórzy autorzy w t umaczeniu wyrazu well-being u ywaj okre le „dobrostan” lub „stan pe nej pomy lno ci”,
• wielowymiarowo zdrowia – jego aspekt (p aszczyzn , wymiar) zyczny, psychiczny i spo eczny,
• samopoczucie, czyli subiektywn ocen (poczucie) zdrowia przez cz owieka.
De nicja ta sta a si te przedmiotem krytyki. W ród „zarzutów” wymienia si m.in.:
1 Interesariusze (stakeholders) to osoby lub organizacje, które uczestnicz w tworzeniu projektu (bior czynny udzia w jego realizacji) lub s bezpo rednio zainteresowane wynikami jego wdro enia. Interesariusze mog wywiera wp yw na dan organizacj (Interesariusze, b.d.).
2 W j zyku polskim posta pierwotna wyrazu „zdrów” to „dorw-”, „derw” (drzewo); nast pi o stopniowe przej cie znaczenia od „drzewa” na „si , zdrowie” (Brückner, 1957).
3 Warto podkre li , e wspó autorem Konstytucji WHO by Marcin Kacprzak (1888–1968) – lekarz, higienista, twórca medycyny spo ecznej w Polsce. Przewodniczy on delegacji polskiej na konferencji w Nowym Jorku w 1946 r.
De niowanie zdrowia i choroby
• statyczno – „stan” odnosi si do sytuacji chwilowej, tymczasem zdrowie jest dynamiczne – mo na je utrzyma (zachowa ), wzmocni (doskonali ), straci , odzyska ; zdaniem M. Demela (2008) okre lenie „stan” nale a oby zast pi terminem „proces”, • brak uwzgl dnienia aspektu zdrowia duchowego,
• nieprecyzyjno sformu owania „dobrostan”; pojmowanie zdrowia jako stanu idealnego jest „mira em” (Dubos, 1962), utopi (Soko owska, 1980); osi gni cie pe nego zdrowia zycznego, psychicznego i spo ecznego jest praktycznie niemo liwe (Tones i Green, 2004).
Rozwini ciem de nicji zdrowia WHO w kontek cie promocji zdrowia by y zapisy zawarte w Karcie Ottawskiej (1986): „Obecnie zdrowie uwa a si nie tyle za jaki abstrakcyjny stan, co raczej za rodek do osi gni cia celu. W sposób funkcjonalny mo na je okre li jako zasób pozwalaj cy ludziom prowadzi produktywne ycie – tak pod wzgl dem osobistym, spo ecznym, jak te ekonomicznym. Zdrowie jest zatem zasobem dla codziennego ycia, a nie celem ycia. Jest to pozytywna koncepcja, akcentuj ca zasoby spo eczne, osobiste oraz potencja zyczny”.
De nicja zdrowia zaproponowana przez WHO zainicjowa a liczne próby formu owania pozytywnych de nicji zdrowia. Wynika o to m.in. ze wzrostu zainteresowania zdrowiem w ród przedstawicieli nauk spo ecznych – psychologii zdrowia, socjologii zdrowia oraz nauk o zdrowiu. Zdrowie wyst puje tak e w doktrynie Ko cio a katolickiego w wymiarze teologicznym (zdrowie jest darem Boga) i praktycznym (Ko ció okre la regu y post powania cz owieka wobec w asnego cia a i wobec zdrowia bli nich) (Libiszowska-
- ó tkowska, 1997). Szczególny wp yw na wspóczesne de niowanie zdrowia mia a pierwsza jego socjologiczna de nicja, sformu owana przez Talcotta Parsonsa (1969), który okre li zdrowie jako stan, w którym jednostka wykazuje optymaln umiej tno efektywnego wype niania ról i zada wyznaczonych jej przez proces socjalizacji
W drugiej po owie XX w. znacznie rozszerzy si zakres ujmowania zdrowia, ale równocze nie bardzo skomplikowa o si jego de niowanie (róne podej cia, akcenty, terminologia). Wspó czesne de nicje ujmuj zdrowie w ró norodny sposób. Mimo wielu prób zde niowania zdrowia, obecnie przewa a pogl d, e nie ma mo liwo ci sformu owania uniwersalnej de nicji tego poj cia.
Zdaniem:
• Zbyszka Melosika (1999, s. 7): „wspó cze nie coraz cz ciej akceptuje si tez , i nie istnieje mo liwo sformu owania jednej de nicji ciaa, zdrowia i choroby. Nie s to bowiem stany wy cznie obiektywne, które s dane, lecz w du ej mierze – spo eczne konstrukcje. […] Maj one charakter relatywny. To, co w jednych warunkach kulturowych czy spo ecznych jawi si jako bezwzgl dnie zdrowe (st d po dane), w innych mo e sta si przyczyn lub oznak choroby (i odwrotnie). W rezultacie te nie wydaje si mo liwe stworzenie jednej „ostatecznej” (i kulturowo uniwersalnej) koncepcji promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej”,
• Mildred Blaxter (2009, s. 181): „podanie jednej uniwersalnej de nicji zdrowia jest nie tylko niemo liwe [...], ale wszelkie próby narzucenia takowej nigdy nie by y zbyt praktyczne”,
• M. Demela (2008, s. 8): „zdrowie, jakkolwiek je b dziemy pojmowa , jest nie tylko kategori biologiczn , ale te historyczn , spo eczn , obyczajowo-kulturow , jest bowiem zawsze
Ró ne podej cia do de niowania zdrowia
• Zdrowie jako zdolno cz owieka do: normalnego funkcjonowania (wykonywania zada i pe nienia ról spo ecznych); osi gania szczytu w asnych mo liwo ci zycznych, psychicznych i spo ecznych; wszechstronnego rozwoju i stawiania sobie wymaga ; adaptacji w zmieniaj cym si rodowisku; zaspokajania w asnych potrzeb, redukowania napi
• Zdrowie jako potencja zyczny i psychiczny cz owieka, daj cy mo liwo rozwijania ró nych aktywno ci (samorealizacji, twórczego ycia)
• Zdrowie jako równowaga i harmonia mo liwo ci zycznych, psychicznych i spo ecznych cz owieka; dyspozycja do utrzymania równowagi mi dzy organizmem cz owieka a wymogami rodowiska; proces równowa enia zasobów i obci e
• Zdrowie jako dobra jako ycia: dobre samopoczucie, szcz cie, zadowolenie z ycia, samorealizacja
w realiach czasu i miejsca”, „wymyka si ono formu om uniwersalnym i ponadczasowym”; autor ten przestrzega przed podejmowaniem kolejnych prób de niowania tego poj cia. Specjali ci zdrowia publicznego proponuj , aby w formu owaniu de nicji zdrowia bra pod uwag cel, któremu ma ona s u y , np.: w programach pro laktyki chorób lepiej wykorzysta denicj negatywn ; w programach promocji zdrowia bardziej przydatne mog by de nicje funkcjonalne (zdolno ci, potencja cz owieka) (W odarczyk i Po dzioch, 2000).
Mimo trudno ci w sformu owaniu uniwersalnej, profesjonalnej de nicji zdrowia istnieje zgodno co do tego, e zdrowie jest:
• odr bn kategori ni choroba,
• kategori pozytywn , oznacza dobrostan, pe ni mo liwo ci, sprzyja dobrej jako ci ycia i yciu twórczemu,
• poj ciem wielowymiarowym.
Potoczne rozumienie zdrowia
Potoczne rozumienie zdrowia odnosi si do tego, jak rozumiej zdrowie „zwykli ludzie” (laicy) w swym potocznym my leniu, na podstawie dowiadcze z codziennego ycia w asnego i najbli szego otoczenia. To nieprofesjonalne rozumienie zdrowia ma charakter subiektywny i zale y od wielu czynników, m.in. od: wieku, poziomu wykszta cenia, statusu ekonomiczno-spo ecznego, stanu zdrowia, do wiadcze yciowych zdobytych w okre lonych warunkach kulturowych. Ka dy cz owiek mo e rozumie zdrowie na swój sposób.
Uwa a si , e wi kszo ludzi doros ych4 rozumie zdrowie jako poj cie przeciwstawne do choroby, czyli s dzi, e zdrowie jest wykluczeniem choroby, niewyst powaniem jej objawów lub dolegliwo ci, stanem niewymagaj cym interwencji medycznej. Wyniki bada wskazuj jednak, e w potocznym rozumieniu „zdrowie” jest poj ciem równie z o onym i wieloznacznym, jak w rozwa aniach profesjonalistów. Obok zycznego wymiaru zdrowia („brak choroby”, „brak dolegliwo ci, bólu”, „nie trzeba chodzi do lekarza”) w wypowiedziach ludzi obecny jest tak e jego wymiar psychiczny: zwracaj oni uwag na dobrostan psychiczny („ch do ycia”, „zadowolenie
z ycia”, „zrównowa enie psychiczne”) oraz dobre funkcjonowanie w codziennym yciu („energia”, „ch do pracy”, „dobra kondycja”). Okre lenia podawane przez ludzi dotycz te zdrowia jako warto ci i zdrowia jako dzia ania (Kawczy ska-Butrym, 1997). Badani aktywni zawodowo ludzie w wieku 25–55 lat oceniali zdrowie za pomoc wielu kryteriów równocze nie i cz ciej postrzegali je w wymiarach pozytywnych ni negatywnych (Puchalski, 2005).4
Ludzie w ró nych okoliczno ciach mog pojmowa zdrowie w nieco odmienny sposób, w zale no ci od tego, czy my l o nim ogólnie, czy zwracaj uwag na w asny stan zdrowia, czy czuj si dobrze, czy im co dolega. Zmienno t wyja nia, zdaniem Krzysztofa Puchalskiego (1994), koncepcja polimor zmu natury ludzkiej5. Zgodnie z ni jednostka internalizuje w swojej wiadomoci wiele znacze zawartych w szerokim poj ciu zdrowia. W polu jej uwagi znajduj si w danej chwili tylko te aspekty, które s zwi zane z konkretn sytuacj . Zmieniona sytuacja (np. choroba) kieruje uwag cz owieka na inne elementy pojcia „zdrowie”.
Dla poznania, jak ludzie rozumiej „zdrowie”, wa ny mo e by sposób sformu owania pytania. Mo na zapyta : „Co to jest zdrowie?”, „Co oznacza dobre zdrowie?”, „Co wskazuje, e zdrowie jest dobre/z e?”. Mo na te prosi o doko czenie zdania: „Zdrowy jest cz owiek, który…”, „Zdrowy jestem, gdy…”.
Na co dzie ludzie rzadko zastanawiaj si nad tym, czym jest zdrowie. „Zdrowia si nie czuje, zdrowie jest swoist «pustk », jakim «antystanem»” (Demel, 1968, s. 70). „Kiedy jestem zdrowy, nie wiem o tym. Nie mówi sam sobie o tym. Kiedy jestem chory, mówi to sobie, mam tego wiadomo . I wtedy wiem, jak to jest, kiedy jestem zdrowy. Ale wtedy nie jestem zdrowy, wi c wiem to tylko teoretycznie, mog to sobie wspomina i wyobra a . Tak jest z wieloma sprawami.
4 Odr bno ci w rozumieniu zdrowia przez dzieci i m odzie omówiono w cz ci II, w rozdziale 1.
5 Zgodnie z t koncepcj , w uj ciu Stanis awa Ossowskiego (1967), wiadomo cz owieka jest niezwykle dynamicznym uk adem, w którym dokonuj si sta e zmiany, „co si z czym ciera, co z czym walczy, w którym jedne tendencje ust puj miejsca innym, by za chwil pojawi si znów w polu uwagi i dozna emocjonalnych” (Puchalski, 1994, s. 60).
De niowanie zdrowia i choroby
[…] By u siebie, by z kim kochanym, y wygodnie – nie wiemy, jak to jest, dopóki tak jest. To chyba dobrze wiedzie , jak to w a nie jest. Szkoda, e trzeba to wcze niej straci ” (Bralczyk, 2004, s. 56)6
Poznanie, jak ludzie de niuj (opisuj ) zdrowie, pozwala lepiej zrozumie ich zachowania, ich gotowo do troski o swoje zdrowie, w tym do kszta towania zachowa mu sprzyjaj cych.
1.1.2. Zdrowie jako kategoria pozytywna
Zdrowie jako kategoria pozytywna wi e si z dobr jako ci ycia, energi yciow , sprawno ci zyczn , potencja em cz owieka, rozwojem, zdolno ci do aktywnego i twórczego ycia, cieszenia si yciem, optymizmem, szcz ciem itd. Efektem takiego uj cia zdrowia jest m.in. u ywanie takich terminów jak: „dobrostan” i wellness
Dobrostan
Termin „dobrostan” (well-being) w de nicji zdrowia WHO jest synonimem dobrego samopoczucia; mo e oznacza pe ni zdrowia, „wyidealizowany stan pe nego zdrowia” (S o ska i Misiuna, 1994, s. 9). Dobrostan jest konstruktem z o onym, ma wiele znacze i wymiarów, np. dobrostan to:
• „poznawcza i emocjonalna ocena w asnego ycia […]. Jest to szerokie poj cie, obejmuje ono do wiadczanie przyjemnych emocji, niski poziom negatywnych nastrojów i wysoki poziom zadowolenia z ycia” (Diener, Lucas i Oishi, 2004, s. 35),
• „stan zyczny, spo eczny i psychiczny, oznaczaj cy satysfakcjonuj c egzystencj , któr
6 My l, e zdrowie docenia si dopiero po jego utracie, ma bardzo d ug histori . Zawarta jest w najcz ciej przytaczanym fragmencie fraszki Jana Kochanowskiego Na zdrowie („Szlachetne zdrowie, nikt si nie dowie, jako smakujesz a si zepsujesz”), w inwokacji otwieraj cej Ksi g pierwsz Pana Tadeusza Adama Mickiewicza („Litwo! Ojczyzno moja! Ty jeste jak zdrowie: Ile ci trzeba ceni , ten tylko si dowie, Kto ci straci .”) oraz dzie ach wielu higienistów, np. „Chorob ka dy si interesuje, bo go niepokoi… zdrowia nikt nie odczuwa…” (Kacprzak, 1957, s. 62).
cechuje zdrowie, szcz cie i powodzenie. Dobrostan zyczny oznacza prawid owe funkcjonowanie cia a, norm biologiczn , sprawno i wydolno zyczn . Dobrostan spo eczny odnosi si do relacji interpersonalnych oraz szeroko rozumianej sytuacji spo ecznej, takiej jak satysfakcja z ma e stwa, zatrudnienia, wczenia do spo eczno ci. […] Na dobrostan psychiczny sk adaj si poczucie w asnej skuteczno ci, subiektywne samopoczucie, spo eczne w czenie oraz zdolno do przystosowania si do rodowiska i spo eczno ci, w których cz owiek yje” (Laverack, 2014, s. 79).
Na uwag zas uguje de niowanie dobrostanu przez ekonomistów, np.:
• Angus Deaton (2013), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 2015 r., napisa , e dobrostan odnosi si do wszystkiego, co jest dobre dla cz owieka i powoduje, e jego ycie jest dobre; sk ada si na niego dobrostan: materialny (zarobki, zamo no ), zyczny i psychiczny (zdrowie i szcz cie); edukacja; zdolno do uczestnictwa w spo ecze stwie dzi ki demokracji i zasadom prawnym; wszystkie te wymiary nale y rozpatrywa jednocze nie jako ca o ,
• Karen Jeffrey, Sorcha Mahony, Juliet Michaelson i in. (2014) w dynamicznym modelu dobrostanu wyró nili dwa obszary: –dobre emocje na co dzie i ogólnie w yciu, np.: poczucie szcz cia, rado , zadowolenie, satysfakcja, –dobre funkcjonowanie, np.: autonomia, kompetencje, bezpiecze stwo, spokój, zwi zki z innymi.
Obszary te s ze sob wzajemnie powi zane. Wp yw na nie maj warunki zewn trzne (np. warunki materialne, kontekst spo eczny) i osobiste zasoby (np. zdrowie, resilience, optymizm, poczucie w asnej warto ci).
Dobrostan psychiczny stanowi przedmiot zainteresowania psychologii pozytywnej, której wspó twórc jest Martin Seligman (2004). Jego zdaniem dobrostan oznacza osobisty rozwój, peni ycia i jest konstruktem z o onym z pi ciu niezale nych, wymiernych elementów:
• pozytywne emocje, w tym szcz cie i zadowolenie z ycia („ ycie przyjemne”),
• poch oni cie – ca kowite zaabsorbowanie wykonywanym zadaniem („ ycie zaanga owane”),
• sens – poczucie przynale enia do czego , co uznajemy za wi ksze od nas, i gotowo do s u by na jego rzecz („ ycie dla idei”),
• poczucie osi gni cia – d enie do osi gni , sukcesu, osi gni cie staje si celem samym w sobie („ ycie jako d enie do osi gni ”,),
• zwi zki z innymi lud mi („ ycie z innymi”). Ka dy z tych elementów jest czym realnym i wchodzi w sk ad dobrostanu, aden jednak z osobna nie okre la go sam w sobie, cho ka dy do niego si przyczynia. Niektóre aspekty tych elementów ocenia si subiektywnie, inne w sposób obiektywny (Seligman, 2011).
Inn koncepcj dobrostanu psychicznego i jego wska ników zaproponowa Janusz Czapi ski (2015). W „Diagnozie spo ecznej”, w ocenie ogólnego dobrostanu psychicznego (subjective/psychological well-being) mierzono jego warstw p ytsz –poczucie szcz cia i zadowolenie ze swego dotychczasowego ycia jako ca o ci, oraz wymiar g bszy – wol ycia (pragnienie ycia i sk onno ci samobójcze). W 2015 r. w ród doros ych Polaków 81,5% uzna o, e ich ycie jest udane, do dobre lub wspania e; 83,8% by o do lub bardzo szczliwymi. Od 1994 r. odsetki te systematycznie si zwi ksza y. Dwa inne wska niki dobrostanu –sk onno ci samobójcze i pragnienie ycia – od 1991 r. ulega y mniejszym i niesystematycznym wahaniom (tam e).
Wellness
Wellness to termin, który nie ma odpowiednika w j zyku polskim. Zo a S o ska (2004) przet umaczy a go jako „pe ni mo liwo ci”. Wed ug WHO wellness odnosi si do optymalnego stanu zdrowia jednostek lub grup i oznacza (Smith, Tang i Nutbeam, 2006):
• pe n realizacj mo liwo ci cz owieka – zycznych, psychicznych, spo ecznych, duchowych i ekonomicznych,
• pe nienie zgodnych z oczekiwaniami ról w rodzinie, spo eczno ci, miejscu pracy, miejscu kultu religijnego i innych siedliskach. W innym rozumieniu wellness to podej cie do zdrowia, które koncentruje si na zbilansowaniu wielu aspektów/wymiarów ycia cz owieka przez tworzenie warunków sprzyjaj cych zdrowiu, a nie na próbach minimalizowania czynników powoduj cych choroby (Joint…, 2012).
Ka dy cz owiek ma w asny, optymalny stan zdrowia i warto zach ca go, aby d y do wellness Optymalny stan zdrowia:
• mo e zmienia si w ró nych okresach ycia cz owieka, w zale no ci od warunków, w jakich yje, a tak e podejmowanych przez niego dzia a dla swego zdrowia,
• dotyczy ludzi uznanych (na podstawie kryteriów medycznych) zarówno za zdrowych, jak i za chorych; osoba chora, d c do wellness, rozwija w asny potencja (w granicach swoich mo liwo ci), unika zagro e , które mog pogorszy jej stan zdrowia, d y do samodzielno ci w osi ganiu celów.
1.1.3. De niowanie choroby
De niowanie choroby natra a na podobne trudno ci jak de niowanie zdrowia. De niowaniem tego poj cia zajmuj si przedstawiciele medycyny, socjologii i psychologii, zwracaj c uwag na ró ne aspekty i skutki choroby. Traktuj c chorob jako brak zdrowia (niedobór, de cyt, „niezdrowie”), a zdrowie jako niewyst powanie choroby, mo na pos u y si lini prost (kontinuum), na której kra cach znajduj si znakomite zdrowie i choroba. Model takiego kontinuum przedstawi m.in. Aaron Antonovsky (2005) w swojej koncepcji salutogenezy (patrz cz. I, podrozdz. 1.2.3).
Chorob , jako stan, mo na okre li w trzech wymiarach. W j zyku angielskim wymiary te nazywane s za pomoc terminów, które nie maj odpowiedników w j zyku polskim (Tobiasz-Adamczyk, 2000):
•
• disease – obiektywne zmiany patologiczne w organizmie potwierdzone w badaniach lekarskich i/lub laboratoryjnych (wymiar biomedyczny),
•
• illness – subiektywne poczucie choroby, indywidualna interpretacja i sposób reagowania na objawy choroby, w którym najwa niejsze znaczenie ma samopoczucie cz owieka; na tej podstawie ludzie czuj si niezdrowi, chorzy (wymiar psychologiczny),
• • sickness – spo eczna to samo choroby, ludzie s uznani przez innych za niezdrowych (chorych) lub sami publicznie tak si okre lili; efektem takiej oceny jest otrzymanie etykiety „chory” i traktowanie w odmienny sposób przez osoby uwa ane za zdrowe (wymiar socjokulturowy).
Modele zdrowia
Szczególne znaczenie ma rozwa anie choroby w sensie obiektywnym i subiektywnym, gdy czste s rozbie no ci mi dzy orzeczeniem lekarskim a samoocen zdrowia. Subiektywna ocena zdrowia w wi kszym stopniu wp ywa na zmian zachowa cz owieka ni zalecenia lekarskie, wynikaj ce z obiektywnej (profesjonalnej) diagnozy stanu zdrowia.
Socjologowie medycyny postrzegaj chorob , podobnie jak zdrowie, w aspekcie funkcjonalnym – jako zdolno do wykonywania zada yciowych i pe nienia ról spo ecznych. W chorobach przewlek ych cz owiek cz sto przyjmuje rol spoeczn chorego, mo e ogranicza lub zaniecha pe nienia dotychczasowej roli oraz zmieni swoje zachowania na „zachowania w chorobie” (illness behaviour) (tam e, 33–40).
Stwarzanie ludziom mo liwo ci zastanawiania si nad tym, co to jest zdrowie, pomaga im u wiadomi sobie, co ono dla nich znaczy, zach ca ich do zainteresowania si zdrowiem nie tylko jako przeciwie stwem choroby. Jest to wa ne zadanie edukacji zdrowotnej.
1.2. Modele zdrowia
Barbara Woynarowska
W pi miennictwie, obok de nicji poj cia „zdrowie”, prezentowane s szersze rozwa ania na temat zdrowia, okre lane jako modele, koncepcje, paradygmaty lub podej cia do zdrowia (terminy u ywane zamiennie). W dalszej cz ci rozdzia u u ywany jest termin „model” ( ac. modulus – miara, wzór) lub „podej cie do zdrowia”. Ten pierwszy ma wiele znacze . Ze wzgl du na to, e poj cie „zdrowie” jest bardzo z o one, przyj to, i termin „model” oznacza opis, w którym przedstawiono jego g ówne za o enia, elementy i w a ciwo ci.
1.2.1. Biomedyczny model zdrowia
Biomedyczny model zdrowia stanowi podstaw wspó czesnej medycyny. Jego za o enia zosta y opisane m.in. przez Fritjofa Capr (1987). Model ten ukszta towa si pod wp ywem mechani-
stycznej teorii przyrody ( ycia) Kartezjusza (René Descartes’a, 1596–1650). Koncepcje Kartezjusza, genialnego lozofa, matematyka i zyka, wywar y wp yw na wiele dziedzin nauki i metodologi bada naukowych. Istot jego teorii, która przyczyni a si do powstania biomedycznego modelu zdrowia i stanowi jego podstaw , by y m.in. nastpuj ce za o enia:
• dualizm – podzia na dwie odr bne sfery: ducha ( ac. res cogitans – rzecz my l ca), na której skupi y si nauki humanistyczne, i materii ( ac. res extensa – rzecz rozszerzona), któr zaj y si nauki przyrodnicze,
• wiat materialny jest maszyn , maszynami s tak e ro liny, zwierz ta i ludzie; w cz owieku zamieszkuje rozumna dusza, po czona z cia em za pomoc szyszynki,
• przyrod rz dz prawa mechaniki i wszystko mo na wyt umaczy w kategoriach ruchu i uk adu poszczególnych cz ci; najdoskonalszym modelem, wed ug Kartezjusza, jest mechanizm zegarowy. „Cia o ludzkie uwa am za maszyn […]. Porównuj w my lach cz owieka chorego i le zrobiony zegar oraz moje wyobraenie cz owieka zdrowego i zegar dobrze zrobiony” (za: Capra, 1987, s. 94); w tym uj ciu zadaniem lekarza powinno by przywrócenie prawid owego funkcjonowania uszkodzonego mechanizmu.
Krytycy biomedycznego modelu zdrowia, w tym tak e F. Capra, stawiaj mu nast puj ce zarzuty:
• podzia na dusz i cia o spowodowa , e lekarze zacz li zajmowa si g ównie cia em, nie doceniaj c psychicznych, spo ecznych i rodowiskowych uwarunkowa zdrowia i choroby; nast pi podzia na lekarzy zajmuj cych si cia em i umys em,
• cia em cz owieka (maszyny) z o onym z rónych uk adów (cz ci) zajmuj si ró ni specjali ci; w medycynie zacz o powstawa coraz wi cej w skich specjalizacji, pacjent nie jest postrzegany jako integralna ca o ,
• koncentracja na chorobie traktowanej jako brak zdrowia,
• bierna, przedmiotowa rola jednostki,
• nieuwzgl dnianie wp ywu sytuacji yciowej i czynników rodowiskowych na zdrowie,
• „in ynieryjne” traktowanie zdrowia zrodzi o nadmierne zainteresowanie technologi medyczn , uwa an za jedyn drog do lepszego zdrowia.
Zdrowie – podstawowe poj cie w edukacji zdrowotnej
Biomedyczne podej cie do zdrowia przyczynio si do znacz cego rozwoju medycyny – poznania przyczyn wielu chorób, opracowania skutecznych metod ich leczenia, nowych technologii medycznych w diagnostyce i terapii. Niektóre elementy biomedycznego podej cia do zdrowia s nadal aktualne i komplementarne do nowego, holistycznego podej cia do zdrowia.
1.2.2. Holistyczne podej cie do zdrowia
Holistyczne podej cie do zdrowia wywodzi si z koncepcji holizmu (gr. holos – ca y, ca kowity), czyli „ca o ciowo ci”. Termin ten odnosi si do pogl dów, kierunków lozo cznych i metod ujmujcych oraz wyja niaj cych zjawiska w sposób ca ociowy, przyjmuj c, e przynajmniej niektóre przedmioty mo na okre li tylko w obr bie obejmuj cej je ca o ci. „W najszerszym znaczeniu holizm przedstawia prób uj cia wszystkich stron okre lonego obszaru problemowego, uwzgl dniaj c wszystkie mo liwe aspekty i powi zania, aby unikn zbytniego uwypuklenia poszczególnych aspektów, elementów sk adowych ca o ci” (Surzykiewicz, 2003, s. 237). Podej cie holistyczne znalaz o zastosowanie w naukach przyrodniczych i spo ecznych.
Podstaw teoretyczn holistycznego pojmowania istoty zdrowia i choroby stanowi ogólna teoria systemów, której twórc jest Ludwig von Bertalanffy (1984). Istot tej teorii stanowi hierarchia systemów, z których ka dy jest jednocze nie cz ci wi kszego systemu i zbiorem systemów podrz dnych, ka dy system stanowi jednocze nie ca o i cz . „Cz owiek jest zarówno samodzieln jednostk o okre lonej konstrukcji psychicznej i autonomii funkcjonalnej, jak i elementem spo ecze stwa oraz szeroko poj tej przyrody” (Bishop, 2000, s. 46). Podobnie uwa a Julian Aleksandrowicz (1988, s. 121): „Cz owiek to co wi cej ni suma komórek, tkanek i narz dów. Cz owiek to take co wi cej ni «cia o» i «dusza». Cz owiek pojmowany jako dynamiczny system funkcjonuj cy w sprz eniu z innymi systemami, poddany oddzia ywaniu rodowiska przyrodniczego i spoecznego, i sam na nie oddzia uj cy – to zupe nie nowa jako ”.
Spo eczno-ekologiczny model zdrowia
Holistyczne podej cie do zdrowia mo na rozwaa w dwóch aspektach: systemowego postrzegania wiata („wi kszej ca o ci”), w którym zdrowie cz owieka jest rozpatrywane w kontek cie i w powi zaniu z szeroko rozumianym rodowiskiem, oraz z perspektywy jednostki („mniejszej ca oci”). Stanowi to istot spo eczno-ekologicznego modelu zdrowia (zwanego tak e modelem biopsychospo ecznym), który jest „zapleczem teoretycznym dla wspó czesnej promocji zdrowia”.
Zak ada on m.in., e (S o ska, 1999b):
• mi dzy cz owiekiem i jego rodowiskiem istniej skomplikowane powi zania,
• na zdrowie cz owieka wp ywa wiele czynników,
• dost p do zdrowia (opieki zdrowotnej i sprzyjaj cego zdrowiu stylu ycia) jest nierówny, zale y on od cech po o enia spo ecznego (p e , wiek, wykszta cenie, dochody).
Holistyczny (spo eczno-ekologiczny) model zdrowia jest przedstawiany w pi miennictwie za pomoc ró nych form gra cznych, a jego symbolem jest zwykle ko o. W modelu zaproponowanym przez du skich pedagogów (Simovska, Jensen, Carlsson i in., 2006), cz owieka – „mniejsz ca o ” – z jego sze cioma wymiarami zdrowia opisanymi dalej, otaczaj omówione ni ej elementy (ryc. 1.1.):
• Zdrowie spo ecze stwa/spo eczno ciowe (societal health ) to normy kulturowe, warto ci i praktyki, które mog by „zdrowe” i „niezdrowe”. Trudno by zdrowym w „chorym” spo ecze stwie (sick society, social malaise), które nie zaspokaja podstawowych potrzeb biologicznych i psychicznych jednostek, w którym np. ograniczona jest dost pno do ywno ci, mieszka , pracy, opieki zdrowotnej, dóbr kulturalnych, rekreacji, lekcewa one s prawa cz owieka, istnieje dyskryminacja grup mniejszo ciowych (etnicznych, o ró nych orientacjach seksualnych) (Ewles i Simnett, 2003).
• Zdrowie rodowiskowe7 (environmental health) obejmuje te aspekty zdrowia i choroby cz o-
7 „Zdrowie rodowiskowe” to wzgl dnie nowe i wielodyscyplinarne poj cie, które jest rozmaicie de niowane. W ró nych dokumentach i publikacjach WHO zamieszczone s nieco odmienne jego de nicje.
Modele zdrowia
wieka, które s determinowane przez czynniki rodowiska. Odnosi si ono do teorii i praktyki identy kowania oraz kontrolowania tych czynników rodowiskowych, które mog wp ywa na zdrowie; uwzgl dnia zarówno bezporednie patologiczne skutki czynników chemicznych, biologicznych i promieniowania, jak i ich oddzia ywanie (cz sto po rednie) na zdrowie i dobrostan ludzi. rodowisko jest tu rozumiane szeroko jako rodowisko zyczne, psychologiczne, spo eczne i estetyczne, w tym mieszkania, rozwój urbanizacyjny, wykorzystanie ziemi i transportu (WHO, 2006b).
Zdrowie jednostki jako „ca o ”
Holistyczne podej cie do zdrowia jednostki nawi zuje do de nicji zdrowia WHO, w której wyróniono dobre samopoczucie zyczne, psychiczne
i spo eczne. Podej cie to zak ada, e zdrowie cz owieka stanowi „ca o ”, z o on z kilku powizanych ze sob i zale nych od siebie wzajemnie wymiarów. Wymiary te to zdrowie: zyczne, psychiczne, spo eczne, duchowe, emocjonalne oraz seksualne i prokreacyjne. Symbolem tej ca oci jest tak e ko o (ryc. 1.1), w którym poszczególne wymiary zdrowia stanowi jednakowo wa ne i powi zane ze sob cz ci. Zmiany w jednym wymiarze wp ywaj na pozosta e wymiary. Zdrowie oznacza pewien rodzaj równowagi mi dzy poszczególnymi jego wymiarami. Wyró nienie wymiarów u atwia opis zdrowia, s one jednak, podobnie jak „ca o ” zdrowia, trudne do jednoznacznego zde niowania.
Zdrowie zyczne (physical health) odnosi si do cia a, biologicznego funkcjonowania organizmu i jego poszczególnych uk adów. Mo e oznacza z jednej strony prawid ow ich budow i funkcj (bez objawów choroby, dysfunkcji lub niepe nosprawno ci), a z drugiej – odpowiedni poziom
ZDROWIE ŚRODOWISKOWE
ZDROWIE SPOŁECZNOŚCIOWE
ZDROWIE JEDNOSTKOWE
fizyczne
duchowe
emocjonalne
seksualne, prokreacyjne
psychiczne
społeczne
Rycina 1.1. Holistyczny model zdrowia
ród o: mody kacja w asna na podstawie: Simovska, Jensen, Carlsson i in. (2006).
Zdrowie – podstawowe poj cie w edukacji zdrowotnej
sprawno ci i wydolno ci zycznej, zdolno do wykonywania codziennych czynno ci bez nadmiernego zm czenia. „Zdrowie zyczne zawdziczamy nie tylko naturze, lecz tak e […] pracy nad w asnym cia em”, gdy niektóre jego elementy mo na wiadomie pot gowa przez wiczenie, hartowanie (Demel, 2008, s. 11).
Zdrowie psychiczne (mental health) jest znacznie trudniej zde niowa i w pi miennictwie istnieje wiele propozycji jego de nicji. Wed ug WHO (2014) „zdrowie psychiczne to dobrostan, w którym ka dy cz owiek realizuje swój w asny potencja , mo e radzi sobie z normalnymi stresami codziennego ycia, wydajnie pracowa i jest zdolny do uczestnictwa w yciu swojej spo eczno ci”. Zdaniem Katherine Weare i Gay Gray (1996) na zdrowie psychiczne sk adaj si dwa komponenty:
• poznawczy, czyli zdrowie umys owe (mental health), okre lane jako zdolno do jasnego, spójnego my lenia, uczenia si , rozwoju swego potencja u intelektualnego,
• afektywny, czyli zdrowie emocjonalne (emotional health), które oznacza: –zdolno do kontrolowania emocji (np lku, z o ci, alu, rado ci), w tym rozpoznawania ich i wyra ania w sposób adekwatny do sytuacji, zapewniaj cy poczucie komfortu i akceptowany spo ecznie, –zdolno do radzenia sobie z trudno ciami, stresem, napi ciem, depresj i l kiem.
Zdrowie spo eczne (social health) jest, podobnie jak zdrowie psychiczne, poj ciem z o onym i ró nie de niowanym. Wed ug Keitha Tonesa i Jackie Green (2004) oznacza ono:
• niezale no (autonomi ) jako cech osób dojrza ych spo ecznie,
• zdolno do utrzymywania dobrych relacji interpersonalnych i wspó pracy z innymi lud mi,
• akceptowanie odpowiedzialno ci za siebie i innych.
Zdaniem M. Demela (2008, s. 12) zdrowie spoeczne dotyczy relacji mi dzy jednostk i spo eczno ci . „Zdrowym spo ecznie mia by by osobnik, który dobrze czuje si w ró norakich rolach spoecznych i w grupie spo ecznej, a przy tym osi ga wzajemno : innym te jest z nim dobrze”. Autor ten uwa a, e poj cie zdrowia spo ecznego jest enigmatyczne i próby jego de niowania nie s przekonuj ce.
Zdrowie duchowe (spiritual health) jest pojciem jeszcze bardziej wieloznacznym ni zdrowie psychiczne i spo eczne. Niektórzy autorzy uwaaj , e zdrowie duchowe nie jest odr bn „kategori ”, lecz cz ci afektywnego komponentu zdrowia psychicznego (Tones i Green, 2004). W pimiennictwie jest niewiele de nicji tego poj cia. Na przyk ad Zo a Kubi ska (2010, s. 36) okre li a zdrowie duchowe „jako transcendentn moc wewn trzn cz owieka wynikaj c z prawid owego funkcjonowania rozumu, woli, sumienia i wyobra ni, kieruj c jego zachowaniami”, wyra aj c przy tym pewien niepokój co do takiego sformu owania. Cz ciej wymienia si sk adowe/cechy lub kryteria zdrowia duchownego, np.:
• samo wiadomo , jako relacji, system warto ci i poczucie celu ycia (Seaward, 1991),
• zdolno do dawania i przyjmowania, okazywanie („promieniowanie”) ciep a, bezwarunkowa mi o , poczucie sensu i celu ycia, uznawanie czynników transcendentalnych, wewn trzna si a i spokój, pozytywne nastawienie, w asne kredo yciowe, uznawanie istnienia czego , co istnieje „poza naszym umys em”, otwarto na prze ycia duchowe, zdolno do wyj cia poza wiadomo (Hill, 1995).
Na podstawie analizy propozycji ró nych autorów mo na przyj , e zdrowie duchowe najogólniej oznacza do wiadczanie wewn trznego spokoju i zgody z samym sob oraz rozpoznawanie i wdra anie w ycie zasad i przekona religijnych lub moralnych. Jego rozumienie zale y zatem od przekona i stosunku ludzi do si , które kieruj yciem ludzkim i „porz dkiem” (sensem) wiata. Dla ludzi wierz cych jest ono zwi zane z ich przekonaniami, praktykami religijnymi i podstawowymi warto ciami dla danej religii. Dla ludzi niewierz cych wynika z praw natury lub ich osobistego kredo.
W asn interpretacj zdrowia duchowego przedstawi Józef Tischner (1998, s. 127). Uzna on, e cz owiek jest bytem dla siebie, dla samego siebie pewnym zadaniem; „mo na powiedzie , e cz owiek jest dla samego siebie jakim darem, ale mo na tak e powiedzie , e jest dla samego siebie jakim nieszcz ciem. [...] Kiedy jeste my dla siebie, jeste my jednocze nie w jakiej mierze przeciwko sobie”. Wychodz c z takiego za o enia, J. Tischner uzna – zastrzegaj c si , e jest to okrelenie niezbyt precyzyjne – e zdrowie duchowe „polega oby na tym, e owo «dla siebie» i «prze-
Modele zdrowia
ciwko sobie» pozostaj we wzgl dnej harmonii, tzn. ka de «przeciwko sobie» pojawia si w ramach g bszego «dla siebie»” (tam e). Z rozwa a tych wynikaj wa ne wskazania dla edukacji zdrowotnej odnosz ce si do osób, u których przewaaj dzia ania „przeciw sobie”, do sytuacji, w których cz owiek „w granicach swojego jestestwa jest wrogiem samego siebie”. Zdaniem J. Tischnera „pojawia si wówczas problem, jak nauczy takiego cz owieka przyja ni, nie tylko z innymi, ale przede wszystkim z samym z sob ” (tam e).
Zdrowie seksualne ( sexual health ), wed ug WHO (2001), to zespó biologicznych, emocjonalnych, intelektualnych i spo ecznych aspektów ycia seksualnego, wa nych dla pozytywnego rozwoju osobowo ci, komunikacji i mi o ci. Zdrowie seksualne oznacza wolno od przymusu i przemocy seksualnej, ochron przed ni oraz odpowiednie rozwi zywanie problemów zwi zanych z yciem seksualnym. Jest to pozytywne podejcie do ludzkiej seksualno ci (patrz tak e cz. II, rozdz. 9). Wyodr bnienie tego aspektu zdrowia by o efektem ewolucji postaw wobec seksualno ci cz owieka (uznanie jej za integraln cz osobowo ci), nowego podej cia do zaburze seksualnych i wdra ania praw cz owieka, w tym praw seksualnych (Lew-Starowicz, 1999).
Z seksualno ci cz owieka zwi zane jest tak e zdrowie prokreacyjne (reproductive health). Deniuje si je jako stan pe nego dobrostanu (well-being) w aspekcie zycznym, psychicznym i spoecznym, a nie wy cznie brak choroby lub niedomaga zwi zanych z uk adem rozrodczym oraz jego funkcjami i procesami we wszystkich okresach ycia8. Zdrowie9prokreacyjne oznacza, e ludzie mog 1 0 prowadzi odpowiedzialne, satysfakcjonuj ce i bezpieczne ycie seksualne, maj zdolno do prokreacji oraz swobod decydowa-
8 De nicja ta, zaproponowana przez WHO (nawi zuj ca do ogólnej de nicji zdrowia), zosta a przyj ta w Platformie Dzia ania IV wiatowej Konferencji w sprawach Kobiet, która odby a si w Pekinie, w 1995 r. Termin „zdrowie prokreacyjne” jest w odniesieniu do cz owieka bardziej w a ciwy ni powszechnie u ywane okre lenie „zdrowie reprodukcyjne”, b d ce wiernym t umaczeniem z j zyka angielskiego.
9 Patogeneza – nauka o mechanizmach powstawania i rozwoju chorób, wyja nia dzia anie czynników chorobotwórczych na organizm oraz zmiany anatomiczne i funkcjonalne w organizmie.
10 Homeostaza to „tendencja jakiego uk adu do utrzymania równowagi dynamicznej w ramach wewn trznych zale no ci, a w wypadku jej zak ócenia – do przywrócenia stanu równowagi na drodze w asnych mechanizmów autoregulacyjnych” (PAN, 1981, s. 410).
nia o tym, czy, kiedy i ile chc mie dzieci. Kobiety i m czy ni maj prawo do: uzyskiwania informacji, dost pu do bezpiecznych, skutecznych i akceptowanych metod regulowania p odno ci oraz opieki zdrowotnej, która zapewnia kobiecie bezpiecze stwo w czasie ci y i porodu, a obojgu rodzicom daje szans na posiadanie zdrowego dziecka (WHO, 2001).
1.2.3. Model salutogenezy
Koncepcj i model salutogenezy opracowa w kocu lat 70. XX w. socjolog medycyny A. Antonovsky (2005), zwany teoretykiem „etiologii zdrowia” (Fitzpatrick i Tinning, 2014). Model ten opisuje i wyja nia uwarunkowania i mechanizmy osigania zdrowia i sta si prze omem w naukach o zdrowiu (S k, 2006). Stanowi on tak e podstaw teoretyczn dla promocji zdrowia (Antonovsky, 1996; Mittelmark i Bull, 2013).
Podej cie patogenetyczne i salutogenetyczne
W tradycyjnym, biomedycznym modelu zdrowia, przewa a podej cie patogenetyczne9, skoncentrowane na chorobach i czynnikach ich ryzyka. Jego istot , zdaniem A. Antonovsky’ego, stanowi za o enie, e stanem normalnym organizmu cz owieka jest homeostaza10 i porz dek. Przy naruszeniu homeostazy organizm uruchamia ró ne mechanizmy regulacyjne (neuropsychologiczne, immunologiczne, endokrynologiczne) dla jej przywrócenia. Gdy jest to niemo liwe, pojawia si choroba, a jej leczenie ma na celu przywrócenie lub zast pienie tych mechanizmów. Konsekwencj takiego my lenia jest m.in.:
• podzia ludzi na dwie kategorie: zdrowych („normalnych”, z niezaburzon homeostaz ) i chorych („dewiantów”); na dzia ania wobec chorych, którzy cierpi i s bardziej zagro eni, przeznacza si wi cej rodków spo ecznych ni na dzia ania w zakresie zdrowia publicznego, które dotycz ca ej populacji,
• koncentracja na przyczynach chorób i czynnikach ich ryzyka oraz na poszczególnych jednostkach chorobowych, z pomijaniem wspólnych, cz sto pozamedycznych ich przyczyn,
Zdrowie
• za o enie, e stresory s zawsze szkodliwe dla zdrowia i nale y d y do ich eliminowania i tworzenia nieosi galnego, sterylnego rodowiska „bez stresów”.
Podstawowe pytania w podej ciu patogenetycznym
• Co jest przyczyn chorób?
• Jakie s czynniki ich ryzyka?
Przedstawiaj c cechy i ograniczenia podejcia patogenetycznego i doceniaj c jego znaczenie w medycynie, A. Antonovsky nie zaproponowa jego odrzucenia, ale uzupe nienie. Swoje podej cie okre li on jako salutogenetyczne ( ac. salus – zdrowie, szcz cie). Zak ada ono, e stanem normalnym organizmu cz owieka jest nieuporz dkowanie, stan zaburzonej homestazy, dokonuj ce si pod wp ywem ci g ych zmian wewn trznych i zewn trznych. To system otwarty, w którym jest jednak tak e miejsce dla porz dku. Cz owiek przemieszcza si w swoim yciu na kontinuum (linii) rozci gaj cym si mi dzy dwoma wyimaginowanymi biegunami (kra cami), przedstawionym poni ej:
To, czy na kontinuum przesuwamy si w kierunku bieguna „zdrowie” czy „choroba”, zale y od tego, jak radzimy sobie w codziennym yciu ze stresorami. „Zde niowano je jako wymagania, dla których nie ma gotowych ani zautomatyzowanych reakcji adaptacyjnych i które rodz stan napi cia” (S k, 2006, s. 47). Stresory te A. Antonovsky dzieli na trzy grupy: przewlek e, wa ne wydarzenia yciowe i dokuczliwe k opoty codzienne. Skuteczne radzenie sobie z napi ciem zwi zanym ze stresorami sprzyja zdrowiu i zale y od zasobów odporno ciowych i silnego poczucia koherencji. Skutkiem nieskutecznego radzenia sobie z napiciem mo e by choroba.
Uogólnione zasoby odporno ciowe (generalized resistance resources) „stanowi bufory dla czynników ryzyka […] i s to w a ciwo ci jednostki, grupy, jej rodowiska i kultury, które […] umo liwiaj unikni cie stresorów i usprawnienie procesu radzenia sobie z wymaganiami w ten sposób, e zapobiegaj przekszta caniu si napi cia w stan stresu” (S k, 2006, s. 46). Do zasobów tych nale :
• w a ciwo ci cz owieka – cechy biologiczne (genetyczne, konstytucjonalne) i psychiczne (m.in. poczucie to samo ci, sprawstwa i kontroli, zdolno ci, inteligencja, wiedza), zdolnoci interpersonalne,
• cechy rodowiska zycznego (naturalnego i wytworzonego przez cz owieka),
Zdrowie pełne, idealne
Choroba poważna, zagrażająca życiu
Mi dzy biegunami kontinuum s ró ne stany po rednie wzgl dnego zdrowia lub choroby. Poziom (stan) zdrowia to miejsce na kontinuum w danym czasie. Mo na go okre li obiektywnie (np. w badaniu lekarskim) i subiektywnie z perspektywy cz owieka. Ze wzgl du na sta zmienno tego miejsca nale y zajmowa si ca populacj – lud mi znajduj cymi si w ka dym punkcie kontinuum (a nie, jak w podej ciu patogenetycznym, g ównie lud mi chorymi).
• czynniki spo eczno-kulturowe – wsparcie spoeczne, stabilno kulturowa, religia, opieka zdrowotna,
• warunki materialne, pozycja zawodowa. Zasoby te sprzyjaj ochronie zdrowia i procesom zdrowienia. Termin „uogólnione” oznacza, e dzi ki do wiadczeniu „dzia aj ” one niezale nie od sytuacji. Niektóre zasoby, zw aszcza biologiczne, s wrodzone (dziedziczne), wi kszo jednak rozwija si w procesie rozwoju osobniczego i socjalizacji. Wa na jest umiej tno wykorzystywania przez cz owieka dost pnych mu zasobów. Umiej tno ta wi e si z centralnym poj ciem koncepcji salutogenezy – poczuciem koherencji (patrz cz. I, podrozdz. 2.2.4).
Podstawowe pytania w podej ciu salutogenetycznym
• Dlaczego ludzie mimo dzia ania czynników szkodliwych (stresorów) zachowuj zdrowie lub w razie choroby powracaj do zdrowia?
• Dlaczego dana osoba, niezale nie od miejsca, jakie zajmuje na kontinuum, przemieszcza si w kierunku bieguna „zdrowie”?
