Spis treści
Wst p I. Grzegorzewska, L. Cierpia kowska, A.R. Borkowska XVII
Wst p do wydania drugiego I. Grzegorzewska, L. Cierpia kowska, A.R. Borkowska XXI
CZ I
TEORETYCZNE PODSTAWY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ DZIECI I M ODZIE Y
Rozdzia 1 Psychologia kliniczna dzieci i m odzie y w Polsce
Marta Bogdanowicz, Aneta R. Borkowska 3
1.1. Geneza psychologii klinicznej dzieci i m odzie y 5
1.2. Pocz tki rozwoju psychologii klinicznej dzieci i m odzie y w Polsce 5
1.3. G ówne obszary wspó cze nie prowadzonych bada i praktyki w psychologii klinicznej dzieci i m odzie y w Polsce 7
Rozdzia 2 Zdrowie psychiczne dzieci i m odzie y – salutogenetyczne i patogenetyczne modele empiryczne i teoretyczne
Lidia Cierpia kowska, Iwona Grzegorzewska 11
2.1. Psychopatologia i psychiatria dzieci i m odzie y – uj cie historyczne 13
2.2. Podej cie salutogenetyczne – modele i kryteria zdrowia psychicznego okresu dzieci stwa i adolescencji 16
2.3. Podej cie patogenetyczne – modele i kryteria zaburze psychicznych i zachowania okresu dzieci stwa i adolescencji 22
2.4. Rozpowszechnienie zaburze psychicznych i zachowania u dzieci i m odzie y 48
Rozdzia 3 Rozwój w okresie dzieci stwa i dorastania: rodowisko rozwoju, zadania rozwojowe, nabywane kompetencje Anna I. Brzezi ska
3.1. Wprowadzenie
3.2. Punkt wyj cia: podstawowe za o enia
53
55
56
3.3. Zmiany globalne i lokalne jako konteksty analizy procesu rozwoju dzieci i m odzie y 60
3.4. Warunki rozwoju dzieci i m odzie y: czynniki wsparcia i czynniki ryzyka
68
3.5. Kamienie milowe w procesie rozwoju w okresie dzieci stwie i dorastaniu 90
3.6. U yteczno wiedzy o rozwoju cz owieka 98
3.7. Podsumowanie 100
Rozdzia 4 Psychologiczne i biospo eczne koncepcje zaburze psychicznych u dzieci i m odzie y Lidia Cierpia kowska, Iwona Grzegorzewska
103
4.1. Modele biologiczny i podatno –stres a zaburzenia psychiczne 105
4.2. Klasyczna i wspó czesna psychoanaliza 108
4.3. Podej cie behawioralne i poznawczo-behawioralne 116
4.4. Koncepcje interakcyjne, strukturalne i systemowe rodziny jako rodowiska rozwoju 121
Rozdzia 5 Psychopatologia rozwojowa. Integruj ce podej cie do zdrowia i zaburze dzieci i m odzie y Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpia kowska 129
5.1. Psychopatologia rozwojowa jako subdyscyplina integracyjna 131
5.2. Podatno i odporno dzieci i m odzie y – znaczenie czynników ryzyka i czynników ochronnych w cyklu ycia 138
5.3. Trauma w okresie dzieci stwa i adolescencji oraz jej wp yw na rozwój psychopatologii 143
CZ II
PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA KLINICZNA DZIECI I M ODZIE Y
Rozdzia 6 Podstawy psychologicznej diagnozy klinicznej dzieci i m odzie y w kontek cie spo ecznym Lidia Cierpia kowska, Emilia Soroko, Iwona Grzegorzewska 157
6.1. Typy diagnozy klinicznej i konteksty spo eczne diagnozowania 159
6.2. Kliniczna diagnoza opisowa dla celów terapeutycznych 171
6.3. Kliniczna diagnoza wyja niaj ca dla celów terapeutycznych
176
6.4. Diagnozowanie w procesie terapii 196
6.5. Opiniowanie i orzecznictwo w sprawach dzieci i m odzie y 198
Rozdzia 7 Metody stosowane w psychologicznej diagnozie klinicznej dzieci i m odzie y Emilia Soroko 201
7.1. Podstawowe zasady stosowania psychologicznych metod i narz dzi diagnostycznych 203
7.2. Wybrane grupy metod diagnostycznych 215
7.3. Modele i narz dzia w wybranych obszarach funkcjonowania dzieci i m odzie y 228
Rozdzia 8 Diagnoza neuropsychologiczna dzieci i m odzie y Aneta R. Borkowska, Beata Daniluk 237
8.1. Diagnoza neuropsychologiczna – cele i rodzaje diagnozy 239
8.2. Przebieg i metody diagnozy neuropsychologicznej dziecka 246
8.3. Diagnoza neuropsychologiczna dziecka a diagnoza doros ych 251
Rozdzia 9 Etyczne aspekty diagnozy i pomocy psychologicznej dzieciom i ich rodzicom Zuzanna Toeplitz, Ma gorzata Toeplitz-Winiewska
9.1. Wprowadzenie
9.2. Podstawowe prawa klienta
9.3. Zawieranie kontraktu
9.4. Problem dobrowolnej zgody klienta i zleceniodawcy
9.5. Zako czenie diagnozy – informacje zwrotne
9.6. Opinia psychologiczna dotycz ca osoby ma oletniej
9.7. Zasady prowadzenia i udost pniania dokumentacji
9.8. Dylematy etyczne zwi zane z psychoterapi dzieci
9.9. Wspó praca psychologa z personelem medycznym lub ze szko
9.10. Podsumowanie
Rozdzia 10 Zaburzenia rozwoju
10.1. Niepe nosprawno intelektualna
Ewa Zas pa
10.2. Spektrum autyzmu
Ewa Pisula, Iwona Omela czuk 287
10.3. Zaburzenia neuropsychologiczne
Aneta R. Borkowska 309
10.4. Zespó nadpobudliwo ci psychoruchowej z de cytem uwagi (ADHD)
Ma gorzata Lipowska
10.5. Zaburzenia mowy i komunikacji
Gra yna Krasowicz-Kupis 350
10.6. Specy czne/rozwojowe zaburzenia uczenia si czytania i pisania – dysleksja rozwojowa
Marta Bogdanowicz 363
Rozdzia 11 Destrukcyjne zaburzenia zachowania i zaburzenia spowodowane u ywaniem substancji psychoaktywnych
Lidia Cierpia kowska, Iwona Grzegorzewska 379
11.1. Wprowadzenie
11.2. Rozpowszechnienie zaburze i ich konsekwencje dla jako ci ycia
11.3. Typologia zaburze destrukcyjnych i spowodowanych u ywaniem substancji psychoaktywnych 384
11.4. Koncepcje i modele wyja niaj ce kszta towania si eksternalizacji problemów 393
11.5. Modele biopsychospo eczne zaburze spowodowanych u ywaniem substancji psychoaktywnych 400
Rozdzia 12 Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne)
Wioletta Radziwi owicz
12.1. Wprowadzenie
12.2. Zaburzenia nastroju dzieci i m odzie y
12.3. Zaburzenia l kowe
428
12.4. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne 437
12.5. Reaktywne zaburzenia przywi zania w niemowl ctwie i wczesnym dzieci stwie
Rozdzia 13 Pozosta e zaburzenia wyst puj ce w okresie dzieci stwa i adolescencji 455
13.1. Zaburzenia zwi zane ze stresorami traumatycznymi i urazami psychicznymi
El bieta Zdankiewicz- ciga a 457
13.2. Zaburzenia seksualno ci u dzieci i m odzie y Monika Zielona-Jenek 474
13.3. Zaburzenia zwi zane ze zdrowiem somatycznym: zaburzenia snu, moczenie, zaburzenia wydalania
Iwona D browska, Artur Ko akowski, Katarzyna Rogala 483
13.4. Zaburzenia karmienia u dzieci i zaburzenia od ywiania u m odzie y Bernadetta Izydorczyk
13.5. Mutyzm wybiórczy
Artur Ko akowski, Iwona D browska
502
Rozdzia 14 Zaburzenia osobowo ci obserwowane w okresie dzieci stwa i adolescencji Iwona Grzegorzewska, Anna Fr czek, Beata Pastwa-Wojciechowska
529
14.1. Wprowadzenie do problematyki zaburze osobowo ci dzieci i m odzie y 531
14.2. Zaburzenia osobowo ci borderline – wczesne symptomy u dzieci i m odzie y 542
14.3. Cechy narcystyczne w rozwoju osobowo ci u dzieci i m odzie y 546
14.4. Wczesne predyktory psychopatii 549
CZ IV
KLINICZNE PROBLEMY DZIECI I M ODZIE Y
Rozdzia 15 Agresja dzieci i m odzie y Marzanna Farnicka, Iwona Grzegorzewska 561
15.1. Charakterystyka zachowa agresywnych 563
15.2. Manifestacja zachowa agresywnych od dzieci stwa do adolescencji 564
15.3. Obraz kliniczny zachowa agresywnych 566
15.4. Uwarunkowania rozwoju zachowa agresywnych u dzieci i m odzie y 568
15.5. Koncepcje wyja niaj ce ród a, przyczyny i patomechanizm agresji 569
15.6. Strategie pro laktyczne i kierunki pomocy dzieciom z nasilonymi zachowaniami agresywnymi 572
Rozdzia 16 Autoagresja – samobójstwa i samookaleczenia Wioletta Radziwi owicz 573
16.1. Wprowadzenie 575
16.2. Etiologia zachowa autoagresywnych 578
16.3. Objawy psychopatologiczne wspó wyst puj ce z samookaleczeniami i próbami samobójczymi 582
16.4. Metody leczenia 585
16.5. Podsumowanie 587
Rozdzia 17 Dzieci jako o ary przemocy seksualnej Maria Beisert 589
17.1. Wprowadzenie 591
17.2. Status zjawiska wykorzystania seksualnego dziecka 591
17.3. Charakterystyka zjawiska wykorzystania seksualnego dziecka 592
17.4. Konsekwencje wykorzystania seksualnego dziecka 606
17.5. Podsumowanie 612
Rozdzia 18 Nieletni jako sprawcy przest pstw
Beata Pastwa-Wojciechowska, Iwona Grzegorzewska 615
18.1. Natura i charakter „przest pczo ci” nieletnich 617
18.2. Modele teoretyczne wyja niaj ce przest pczo nieletnich 620
18.3. Obraz kliniczny nieletnich sprawców przest pstw 622
18.4. Szacowanie ryzyka powrotu nieletnich do przest pczo ci 625
18.5. Resocjalizacja i terapia 626
Rozdzia 19 Rodzicielstwo nastolatków
Mariola Bidzan 629
19.1. Nastoletnie rodzicielstwo – de nicja, cz stotliwo wyst powania 631
19.2. Nastoletnie rodzicielstwo a zadania rozwojowe okresu dorastania 631
19.3. Czynniki ryzyka nastoletniego rodzicielstwa 632
19.4. Biopsychospo eczna sytuacja nastoletnich rodziców 634
19.5. Formy pomocy odpowiadaj ce na potrzeby nastoletnich rodziców 637
Rozdzia 20 Oty o dzieci i m odzie y Anna Brytek-Matera 641
20.1. Nadmierna masa cia a w okresie dzieci stwa i adolescencji
643
20.2. Psychologiczne konsekwencje oty o ci 645
20.3. Pro laktyka oty o ci dzieci cej 646
20.4. Podsumowanie 649
Rozdzia 21 Kliniczne problemy dzieci z zaburzeniami narz dów zmys ów wzroku i s uchu
Marzenna Zaorska 651
21.1. Zmys wzroku 653
21.2. Zmys s uchu 657
21.3. Wsparcie technologiczne (nowe technologie) we wspomaganiu zaburze widzenia i s yszenia 661
21.4. Aktualne tendencje diagnostyczne – Klasy kacja Funkcjonowania, Niepe nosprawno ci i Zdrowia (International Classi cation of Functioning, Disability and Health, ICF) 662
21.5. Podsumowanie 663
SPECJALNE OBSZARY ZAINTERESOWANIA PSYCHOLOGII KLINICZNEJ DZIECI I M ODZIE Y
Rozdzia 22 Zmaganie si dziecka z chorob Joanna Miniszewska
669
22.1. Wprowadzenie 671
22.2. Choroba dziecka jako sytuacja trudna dla dziecka i jego rodziny 671
22.3. Wiek rozwojowy dziecka a funkcjonowanie psychospo eczne w obliczu choroby somatycznej 674
22.4. Indywidualne i rodzinne czynniki ryzyka i zasoby w zmaganiu si ze stresem choroby 675
22.5. Dziecko w obliczu mierci 678
22.6. Rola i zadania psychologa klinicznego w sytuacji choroby somatycznej 680
Rozdzia 23 Rodzina z dzieckiem z zaburzeniami rozwoju Ewa Zasepa 683
23.1. Wprowadzenie 685
23.2. Etapy adaptacji do niepe nosprawno ci dziecka 685
23.3. Problemy do wiadczane przez rodziców 686
23.4. Rodze stwo osób z zaburzeniami rozwoju 687
23.5. Jako ycia rodziny 688
23.6. Pozytywne do wiadczenia rodziny 689
Rozdzia 24 Kryzys w rodzinie – separacja i rozwód Lucyna Bakiera, Karolina Appelt 691
24.1. Wprowadzenie 693
24.2. Separacja i rozwód z perspektywy kryzysu w rodzinie 693
24.3. Psychologiczne konsekwencje separacji i rozwodu dla funkcjonowania potomstwa 696
24.4. Czynniki okre laj ce skutki separacji i rozwodu rodziców dla funkcjonowania dziecka 702
24.5. Podsumowanie 705
Rozdzia 25 Dzieci w rodzinach adopcyjnych i zast pczych Teresa Jadczak-Szumi o 707
25.1. Wprowadzenie 709
25.2. Formy opieki zast pczej 709
25.3. Sytuacja dziecka i jego rodziny 716
Rozdzia 26 Dziecko w post powaniu s dowym Monika Zielona-Jenek
727
26.1. Rola dziecka w post powaniu s dowym 729
26.2. Specy ka sytuacji dziecka uczestnicz cego w post powaniu s dowym 731
26.3. W a ciwo ci funkcjonowania dziecka a jego zadania w post powaniach s dowych 732
26.4. Psycholog kliniczny wobec dziecka – uczestnika post powania s dowego 734
Rozdzia 27 Dzieci rodziców z zaburzeniami psychicznymi Iwona Grzegorzewska 737
27.1. Wprowadzenie 739
27.2. Specy ka rodzicielskich problemów ze zdrowiem psychicznym w kontek cie rozwoju dzieci 739
27.3. Wp yw zaburzenia psychicznego rodzica na funkcjonowanie potomstwa w cyklu ycia
743
Rozdzia 28 Dziecko i m ody cz owiek w obliczu cyfryzacji ycia Agnieszka Feli ska, Iwona Grzegorzewska 747
28.1. Korzystanie z nowych technologii przez dzieci i m odzie na ró nych etapach rozwoju 749
28.2. Korzy ci i zagro enia dla rozwoju dziecka i adolescenta zwi zane z u ywaniem gier wideo i internetu 751
28.3. „Cyberpsychopatologie” – nowe zaburzenia ery internetu? 757
28.4. Nowe kierunki zastosowania technologii informacyjnych i komunikacyjnych (information and communication technologies, ICT) w pro laktyce i terapii dzieci i m odzie y 759
CZ VI
WYBRANE PROBLEMY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ
Rozdzia 29 Specy ka pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci, m odzie y i rodzin Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpia kowska
769
29.1. Wprowadzenie 771
29.2. Poradnictwo psychologiczne, pomoc w kryzysie i psychoterapia dzieci i m odzie y 771
29.3. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w kontek cie systemów spo ecznych 772
29.4. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w perspektywie wspólnych czynników lecz cych
777
29.5. Badania naukowe nad efektywno ci terapii dzieci i m odzie y 784
Rozdzia 30 Pro laktyka zaburze funkcjonowania i rozwoju oraz promocja zdrowia dzieci i m odzie y Anna Izabela Brzezi ska, Iwona Grzegorzewska
30.1. Wprowadzenie
787
789
30.2. Punkt wyj cia: podstawowe za o enia 789
30.3. Rodzaje wsparcia psychologicznego funkcjonowania i rozwoju jednostki 793
30.4. Obszary i rodzaje dzia a promuj cych zdrowie dzieci i m odzie y 794
30.5. Pro laktyka zaburze funkcjonowania i przebiegu rozwoju na etapie dzieci stwa i dorastania 796
Rozdzia 31 Wczesne wspomaganie rozwoju, wczesna interwencja i rehabilitacja neuropsychologiczna dzieci i m odzie y
Aneta R. Borkowska 809
31.1. Wprowadzenie do problematyki wczesnej interwencji i wspomagania rozwoju 811
31.2. Poj cia wczesnego wspomagania rozwoju i wczesnej interwencji 812
31.3. Odbiorcy wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania 813
31.4. G ówne za o enia realizacji wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania 814
31.5. Wprowadzenie do problematyki rehabilitacji neuropsychologicznej 817
31.6. Planowanie rehabilitacji neuropsychologicznej 818
31.7. Wybrane metody wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania rozwoju oraz rehabilitacji neuropsychologicznej 823
31.8. Pomoc rodzinie z dzieckiem z zaburzeniami neuropsychologicznymi 831
31.9. Podsumowanie 833
Rozdzia 32 Terapia dzieci i m odzie y – podej cie poznawczo-behawioralne Artur Ko akowski 835
32.1. Za o enia i cele terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i m odzie y 837
32.2. Cele i specy ka terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i m odzie y 845
32.3. Zjawiska i proces terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i m odzie y 853
Rozdzia 33 Terapia dzieci i m odzie y – podej cie psychoanalityczne
Katarzyna Schier 865
33.1. Istota psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i m odzie y 867
33.2. Krótka historia psychoanalizy dzieci i m odzie y 868
33.3. Diagnoza poprzedzaj ca psychoterapi 870
33.4. Podstawowe zjawiska w psychoanalitycznej psychoterapii dzieci 874
33.5. Co „leczy” w psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i m odzie y? 882
Rozdzia 34 Terapia oparta na podej ciu systemowym
Anna Kubiak, Anna S ysz 887
34.1. Podej cie systemowe – podstawowe za o enia 889
34.2. Dzieci i m odzie w terapii systemowej 894
Rozdzia 35 Terapia dzieci po urazach psychicznych Iwona Grzegorzewska 905
35.1. Wprowadzenie 907
35.2. Zrozumie dzieci c traum – podstawowe symptomy i mechanizmy 907
35.3. Diagnoza dziecka w procesie terapii traumy 908
35.4. Struktura procesu leczenia 909
35.5. Terapia traumy oparta na dowodach 911
35.6. Pomoc dziecku po traumie w codziennym yciu 912
Rozdzia 36 Psychoterapia indywidualna adolescentów w analizie transakcyjnej Anna Fr czek 915
36.1. Zdrowie i zaburzenia psychiczne w cyklu ycia w analizie transakcyjnej 917
36.2. Kontakt i kontrakt z adolescentem i rodzicami 917
36.3. Poziomy psychoterapii indywidualnej adolescentów 920
36.4. Relacja terapeutyczna i przymierze terapeutyczne z adolescentem w AT 931
36.5. Psychoterapia grupowa adolescentów 932
Rozdzia 37 Socjoterapia dzieci i m odzie y Barbara Jankowiak, Emilia Soroko 935
37.1. Socjoterapia jako grupowa forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej 937
37.2. Socjoterapia wobec psychopatologii rozwojowej 938
37.3. Cele oddzia ywa socjoterapeutycznych 939
37.4. Praca z grup jako kontekst uruchamiania czynników pomocowych 941
37.5. Rola podej cia teoretycznego w pracy socjoterapeutycznej 945
37.6. Oblicza diagnozowania w socjoterapii 946 Bibliogra a
Wstęp
Psychologia kliniczna dzieci i m odzie y nie ma tak d ugiej historii i tradycji jak psychopatologia i psychologia kliniczna cz owieka doros ego. Jeszcze na prze omie XIX i XX w. zaburzenia psychiczne i problemy w zachowaniu dzieci i m odzie y diagnozowane by y na podstawie zamieszczonych w Mi dzynarodowej klasy kacji chorób i problemów zdrowotnych (International Classi cation of Diseases and Related Health Problems, ICD) b d Podr czniku diagnostycznym i statystycznym zaburze psychicznych (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM) opisów zaburze cz owieka doros ego. Trudno ci i zaburzenia psychiczne obserwowane u dzieci, cho od czasu do czasu zauwa ane, nie wzbudza y szczególnego zainteresowania ani praktyków, ani naukowców. W du ej mierze wynika o to z powszechnie podzielanego wówczas przekonania, e zaburzenia psychiczne dzieci s „miniatur ” zaburze wyst puj cych u doros ych; nie maj one swojej specy ki zwi zanej z okresem rozwojowym, w jakim si pojawiaj . Co prawda, pierwsze wzmianki na temat psychopatologii dzieci cej mo na zauwa y stosunkowo wcze nie, jednak pediatria jako nauka o zdrowiu i chorobach u dzieci wy oni a si dopiero pod koniec XVIII w. Nie tylko pediatrii, ale przede wszystkim psychologii rozwojowej, a zw aszcza postrzeganiu normatywnego i pozanormatywnego rozwoju zawdzi czamy podwaliny my lenia o zdrowiu i zaburzeniach okresu dzieci stwa i adolescencji. Wraz z uznaniem przez wiat ludzi doros ych dzieci stwa jako odr bnego okresu ycia jednostki podj to liczne wysi ki w celu opisania, zrozumienia i wyja nienia przejawów i problemów zwi zanych ze zdrowiem psychicznym dzieci i m odzie y. Wysi ki te znalaz y odzwierciedlenie w kolejnych wydaniach klasy kacji zaburze psychicznych, takich jak ICD czy DSM, w których zacz to wyodr bnia zaburzenia specyficzne dla okresu dzieci stwa i adolescencji. Tym samym, wraz z rozwojem medycyny i psychologii, nast powa dynamiczny przyrost bada w obszarze dzieci cej psychiatrii i psychopatologii, jako dziedzinach istotnie ró ni cych si od psychiatrii i psychopatologii doros ych. Poniewa pocz tkowo zarówno za o enia teoretyczne, jak i stosowane poj cia by y wprost przenoszone z psychologii klinicznej cz owieka doros ego, zmiany zachodz ce w zachowaniu i rozwoju poznawczo-emocjonalnym dziecka b d ce wynikiem dojrzewaniazycznego i spo ecznych kontekstów jego ycia zwyczajnie pomijano. Dwie publikacje wydaj si szczególnie wa ne dla rozwoju psychiatrii oraz psychologii klinicznej dzieci i m odzie y. Pierwsza to podr cznik brytyjskiego psychiatry Henry’ego Maudsleya (1895–1918), zatytu owany The Pathology of Mind (1897). Znalaz y si w nim rozwa ania dotycz ce bardzo istotnego problemu zawartego w pytaniu: od jakiego stopnia (poziomu) rozwoju umys u dziecka mo na stosowa kryteria pozwalaj ce na odrónienie szale stwa od niezako czonego procesu dojrzewania i konstytuowania si jego psychiki? Autor porusza tak e kwestie metodyczne dotycz ce tworzenia klasy kacji szale stwa u dzieci. Druga to publikacja Remy Lapouse i Mary A. Monk „An epidemiological study of behavior characteristics in children” (1958), zawieraj ca rezultaty bada epidemiologicznych na reprezentatywnej populacji dzieci oraz rozwa ania nad metodologi i procedurami bada nad zaburzeniami psychicznymi okresu dzieci stwa i adolescencji. Obie te publikacje stanowi y podstawy do prowadzenia praktyki klinicznej. Nie tylko zacz to poszukiwa odpowiedzi na pytanie, czy istniej i jakie s nieprawid owo ci w zakresie zdrowia psychicznego dzieci i m odzie y, lecz tak e próbowano na poziomie wyja niaj cym stworzy koncepcje psychologiczne opisuj ce prawid owy i nieprawid owy rozwój m odych ludzi. O ile potra ono ju trafnie opisywa obraz kliniczny ró nych zaburze psychicznych i zachowania dzieci, o tyle niewiele wiedziano o ich biopsychospo ecznych uwarunkowaniach.
Nie znajdowano wci sposobu na zintegrowanie wiedzy z psychologii klinicznej i psychologii rozwojowej do zrozumienia i wyja niania zaburze okresu dzieci stwa i adolescencji. Kluczem okaza y si dwie kwestie. Po pierwsze, zauwa ono mo liwo ci wykorzystania koncepcji teoretycznych i modeli empirycznych z psychologii rozwojowej, zw aszcza tych analizuj cych przemiany w cyklu ycia jed-
nostki, do zde niowania kryteriów i wska ników oceny normalnego vs. nieprawid owego rozwoju psychospo ecznego m odych ludzi. Po drugie, zrozumiano, e poszczególne dyscypliny naukowe, takie jak nauki biologiczne, psychologia i socjologia, daj ogromn wiedz o uwarunkowaniach rozwoju dzieci na ró nych p aszczyznach, ale dopiero jej zintegrowanie pozwoli na opisanie i wyja nienie z o ono ci uwarunkowa i patomechanizmów zaburze okresu dzieci stwa i adolescencji. W konsekwencji badacze podj li próby konceptualizacji modeli pokazuj cych dynamiczne relacje mi dzy czynnikami biologicznymi, psychicznymi i spo ecznymi, dzia aj cymi na dziecko w ró nym czasie, z ró n intensywnoci i w ró nych kon guracjach. Niebawem okaza o si , e kumulacja b d zag szczenie biologicznych, psychologicznych i spo ecznych czynników ryzyka i/lub wyst puj ce mi dzy nimi interakcje powoduj za amanie si linii normatywnego rozwoju, prowadz c do pojawienia si problemów i trudno ci, a ich stabilizowanie si skutkuje narastaj cym cierpieniem i konieczno ci podj cia leczenia. W ród tych czynników znajduj si m.in. wiek chronologiczny dziecka, poziom rozwoju poznawczego i spo ecznego, podatno biologiczna, pochodzenie rodzinne i szereg innych czynników spo ecznych i kulturowych. Okaza o si , e tylko bardzo z o one modele zdrowia psychicznego, obejmuj ce czynniki biologiczne, psychiczne i rodowiskowe, s w stanie opisa ró ne trajektorie rozwoju dzieci i m odzie y. Kluczowe do tworzenia coraz bardziej skomplikowanych opisowych i wyja niaj cych koncepcji i modeli zaburze okresu dzieci stwa i adolescencji okaza y si za o enia nowej subdyscypliny, odwouj cej si do my lenia probabilistycznego i systemowego, zwanej psychopatologi rozwojow Najbardziej znacz ce badania nad zaburzeniami psychicznymi i zachowania u dzieci i m odzie y oraz nad efektywno ci terapii odwo uj si do za o e tego sposobu konceptualizowania rozwoju psychopatologii w konkretnych przypadkach. Perspektywa psychopatologii rozwojowej jest coraz bardziej obecna w praktyce klinicznej i szkoleniu specjalistów z zakresu psychologii klinicznej dzieci i m odziey. Du y post p dokona si zarówno w oferowanych metodach i sposobach terapii psychologicznej, jak i w badaniach nad jej skuteczno ci . Obecnie wiele programów badawczych zajmuje si rozwojem metod terapii dzieci i m odzie y z perspektywy ró nych nurtów psychologicznych, konceptualizacj i identy kacj tych metod, które zapewniaj najlepsz skuteczno , oraz analiz bardziej zawi ych kwestii dotycz cych tego, jak dzia a terapia, dlaczego, u kogo i w jakich zwi zkach z szerszym kontekstem rozwoju dziecka (rodzina, szko a, rówie nicy, s siedztwo).
Nie ulega w tpliwo ci, e w ostatnich dwóch dekadach nast pi a eksplozja zainteresowania psychologi kliniczn dzieci i m odzie y, zarówno pod wzgl dem teoretycznym, empirycznym, jak i praktycznym. Odzwierciedleniem tego trendu jest prezentowany podr cznik. Wci jednak wiele problemów pozostaje nierozwi zanych, a wiele pyta – bez odpowiedzi, rodzi si te niema o w tpliwo ci.
Mimo dynamicznego wzrostu bada , opracowa i osi gni z zakresu psychologii klinicznej dzieci i m odzie y, kluczowym problemem pozostaje niewystarczaj ca liczba odpowiednich (rzetelnych, trafnych i znormalizowanych) narz dzi i metod diagnozuj cych problemy i zaburzenia psychiczne okresu dzieci stwa i adolescencji. O ile bowiem dost pno metod diagnostycznych s u cych ocenie dzieci zdrowych lub z niewielkimi odchyleniami od typowej cie ki rozwoju jest coraz wi ksza (aktualnie mo na pos u y si kilkoma testami rozwoju i/lub inteligencji), o tyle oferta narz dzi pozwalaj cych oceni zaburzenia pozostaje znacznie ubo sza. Szczególnie je li przyjmiemy za o enie, e celem diagnozy dziecka z zaburzeniami jest nie tylko ocena jego de cytów, ale g ównie potencja u rozwojowego. Taki stan rzeczy znacznie utrudnia post p w zakresie dzia a naukowych i praktyki klinicznej. Jednocze nie obserwuje si bardzo dynamiczny rozwój bada dotycz cych zaburze rozwojowych z perspektywy szeroko rozumianej neuronauki. Wobec tych bada i ich efektów jest wiele oczekiwa , zarówno diagnostycznych, jak i terapeutycznych. Uzyskiwane wyniki s cz sto bardzo obiecuj ce, pozwalaj z jednej strony zrozumie istot i sposób funkcjonowania dzieci w ró nych sytuacjach i pod wp ywem dzia ania ró nych, cz sto traumatycznych wp ywów, z drugiej za generuj wiele metod terapeutycznych. Szczególnie wa na wydaje si wspó czesna wiedza na temat biologicznych konsekwencji silnie negatywnych emocjonalnych prze y dzieci, czyli np. zaburze wi zi i traumy wczesnodzieci cej. Wzrost „biologicznej wiadomo ci” w odniesieniu do zaburze rozwoju niesie ze sob pewne niebezpiecze stwo nadmiernej koncentracji na mózgowym, w tym zjologicznym czy hormonalnym, funkcjonowaniu dziecka zarówno w kontek cie diagnostycznym, jak i terapeutycznym. Dlatego w ka -
dym przypadku wyja niania problemów rozwojowych optymalnym rozwi zaniem jest integracja danych o funkcjonowaniu o rodkowego uk adu nerwowego i innych uk adów biologicznych dziecka z danymi na temat czynników psychologicznych, w tym psychicznych lub intrapsychicznych i spo ecznych. Nazbyt jednostronne spojrzenie na mechanizmy zaburze , czy to nadmierne przywi zanie do wyjanie psychologicznych, czy biologicznych, mo e prowadzi do powa nych b dów diagnostycznych, a w konsekwencji do nieefektywnej czy wr cz szkodliwej terapii. Podobne zasady odnosz si do wyboru metod interwencji, pomocy terapeutycznej i wspomagania rozwoju dziecka. Zatem tylko wielodyscyplinarna perspektywa, po czenie wiedzy z zakresu neuro zjologii i neuropsychologii, psychologii klinicznej, rozwojowej i spo ecznej pozwala na pe ne zrozumienie patomechanizmów odpowiedzialnych za pojawienie si symptomów i ich stabilizacj w czasie oraz identy kacj zasobów i czynników ochronnych dzia aj cych na dziecko i jego otoczenie, a co za tym idzie – umo liwia skuteczniejszy i bardziej wszechstronny wybór rodzaju pomocy oferowanej dzieciom, m odzie y i ich rodzicom.
Oddajemy do Pa stwa r k pierwszy tak obszerny polski podr cznik psychologii klinicznej dzieci i m odzie y. Do jego stworzenia zaprosi y my Autorki i Autorów reprezentuj cych wiod ce uczelnie w Polsce, uznanych praktyków klinicznych oraz psychoterapeutów. Wszyscy bez wyj tku podj li trud przekazania najbardziej wspó czesnej wiedzy teoretycznej i empirycznej w sposób zrozumia y i odnosz cy si do dzia a praktycznych. Ze wzgl du na ograniczenia formalne rozdzia y i poruszane w nich zagadnienia ró ni si obj to ci i szczegó owo ci analizy omawianych kwestii. Mamy wiadomo , e nie wszystkie informacje, analizy teoretyczne i wyniki bada uda o si zamie ci w tym tomie. Z my l o Czytelniku na ko cu ka dego rozdzia u znajduj si zatem zalecane pozycje z literatury (najcz ciej polskiej) pog biaj ce podejmowane zagadnienia. Podr cznik sk ada si z 37 rozdzia ów, zgrupowanych w sze cz ci i dwa g ówne bloki tematyczne. W pierwszym bloku znajduje si rys historyczny polskiej dzieci cej psychologii klinicznej oraz omawiane s podstawy psychologii klinicznej dzieci i m odzie y uwzgl dniaj ce wiedz o sposobie de niowania dziedziny i jej przedmiocie, ogólne teorie i modele stosowane do analizy zjawisk zdrowia i zaburze okresu dzieci stwa i adolescencji oraz wiedz z psychologii rozwojowej niezb dn do rozumienia nieprawid owo ci w rozwoju m odych osób. Szczególn uwag po wi cono zagadnieniom zwi zanym ze specy k psychologicznej diagnozy klinicznej dzieci i m odzie y; omówiono modele diagnozy, postpowanie diagnostyczne dzieci cego psychologa klinicznego oraz stosowane w diagnozie klinicznej dziecka metody, z uwzgl dnieniem specy ki diagnozy neuropsychologicznej. W bloku tym znalaz si te rozdzia po wi cony etycznym zasadom post powania psychologa klinicznego dzieci i m odzie y, jako badacza i praktyka. Ko cowe jego rozdzia y koncentruj si na psychologii zaburze okresu dzieci stwa i adolescencji. Omówiono w nich modele lub koncepcje psychologiczne i wyniki bada nad wybranymi zaburzeniami psychicznymi wyst puj cymi u dzieci i m odzie y zawartymi w aktualnie obowi zuj cych systemach klasy kacyjnych.
Drugi blok dotyczy klinicznego spojrzenia na specy czne problemy dzieci i m odzie y. W kolejnych rozdzia ach specjali ci scharakteryzowali wybrane trudno ci obserwowane u m odych ludzi, które nie spe niaj kryteriów zaburzenia psychicznego, ale znacz co wp ywaj na dyskomfort psychiczny oraz obni aj zdolno ci do skutecznego funkcjonowania w najwa niejszych dziedzinach ycia. Poruszono zarówno zagadnienia bezpo rednio zwi zane z nieprawid owymi wzorcami zachowania m odego cz owieka (takimi jak agresja, samookaleczenia, oty o czy przedwczesne macierzy stwo), jak i problemy wynikaj ce z niekorzystnych warunków rodowiskowych (m.in. zaburzenia psychiczne rodzica, opieka zast pcza, separacja i rozwód). Podr cznik ko cz zagadnienia zwi zane z ró nymi formami praktycznej dzia alno ci psychologa klinicznego dzieci i m odzie y. Oprócz omówienia specy ki pomocy udzielanej dzieciom i ich rodzinom poruszono te tematyk pro laktyki, psychoterapii wybranych zaburze , wczesnej interwencji i terapii neuropsychologicznej oraz spo ecznych i rodowiskowych form pomocy (np. socjoterapii).
Podr cznik jest adresowany do wszystkich osób zainteresowanych problematyk psychologii klinicznej dzieci i m odzie y, a w szczególno ci do studentów psychologii, s uchaczy studiów podyplomowych i uczestników kursów specjalizacyjnych. Polecamy go tak e psychologom praktykom pracuj cym z dzie mi, m odzie i ich rodzinami oraz przedstawicielom zawodów pokrewnych: pedagogom,
kuratorom s dowym, lekarzom, socjologom itp. By mo e skorzystaj z niego te rodzice, którzy niepokoj si o przebieg rozwoju i wzorce funkcjonowania swoich dzieci. Mamy nadziej , e prezentowane opracowanie wype ni luk na rynku wydawniczym i stworzy okazj nie tylko do uzupe nienia wiedzy, lecz tak e do re eksji, przemy le , dyskusji i rozwoju zawodowego.
Praca twórcza i redakcyjna nad podr cznikiem nie by a atwym zadaniem. Tym bardziej dzi kujemy wszystkim osobom zaanga owanym w jego powstanie. W pierwszej kolejno ci dzi kujemy Autorkom i Autorom, którzy przyj li zaproszenie do wspó pracy. Ich wiedza i do wiadczenie oraz trud i sumienno stanowi podstaw merytoryczn prezentowanego dzie a. Dzi kujemy prof. dr hab. Eleonorze Bielawskiej-Batorowicz, która z ogromn wnikliwo ci zrecenzowa a wszystkie teksty podr cznika, dziel c si z nami wiedz i uwagami merytorycznymi z ró nych dziedzin psychologii. Dzi kujemy te Wydawnictwu Naukowemu PWN, szczególnie w osobie Pani Redaktor „Naczelnej” Aleksandry Ma ek i Pani Redaktor Magdaleny Mendys, których profesjonalizm, pomoc i yczliwo towarzyszy y nam na ró nych etapach powstawania tej publikacji. Bez ich cierpliwo ci i zaanga owania ostateczna wersja podr cznika nigdy nie ujrza aby wiat a dziennego. Praca psychologów klinicznych, zarówno badaczy, jak i praktyków nie mia aby sensu, gdyby nie odbiorcy naszych dzia a : dzieci, dorastaj cy, rodze stwo i rodzice. Ich udzia w poznawaniu specy ki rozwoju dzieci i m odzie y w kontek cie problemów i trudno ci klinicznych jest dla naszej pracy bezcenny. Dzi kuj c im, pragniemy wyrazi nadziej , e nieustanny trud, jaki ponosimy w prowadzeniu bada naukowych i bezpo rednich dzia a praktycznych, zaowocuje popraw opieki i pomocy psychologicznej kierowanej do m odych ludzi i ich rodzin.
Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpia kowska, Aneta R. Borkowska
Zielona Góra, Pozna , Lublin, lipiec 2019 roku