2.1.
2.2.
2.7.
2.8.
5.6.
6.
Anna Kuryliszyn-Moskal, Jacek Kita
6.1.
6.2.
6.3.
6.4.
7. Prawidłowy
7.1.
7.2.
7.3.
7.4.
7.5.
7.6.
7.7.
10.2. Znaczenie badania kapilaroskopowego w diagnostyce twardziny układowej 71 10.3. Znaczenie badania kapilaroskopowego w ocenie aktywności twardziny ...... 71
11. Znaczenie badania kapilaroskopowego w diagnostyce mieszanej choroby tkanki łącznej i niezróżnicowanej choroby tkanki łącznej
Agnieszka Kęsiak
11.1. Mieszana choroba tkanki łącznej ....................................
11.1.1. Obraz kapilaroskopowy
11.2. Niezróżnicowana choroba tkanki łącznej
12. Znaczenie badania kapilaroskopowego w diagnostyce i ocenie aktywności zapalenia skórno-mięśniowego i wielomięśniowego
Ewa Wielosz
Wstęp
Etiopatogeneza zmian naczyniowych w zapaleniu skórno-mięśniowym
12.3. Przydatność kapilaroskopii w diagnostyce zapalenia wielomięśniowego i skórno-mięśniowego ............................................
12.4. Przydatność kapilaroskopii w ocenie aktywności miopatii zapalnych i stopnia zajęcia narządów wewnętrznych
12.5. Porównanie mikroangiopatii podobnej do twardzinowej w przebiegu idiopatycznych miopatii zapalnych z mikroangiopatią twardzinową
13. Znaczenie badania kapilaroskopowego w diagnostyce układowych zapaleń naczyń 85
Michał Jakubaszek
13.1. Wstęp
13.2. Zmiany kapilaroskopowe w diagnostyce układowych zapaleń małych naczyń ........................................................
13.2.1. Zapalenie naczyń z obecnością przeciwciał ANCA
13.2.2. Zapalenie naczyń związane z krioglobulinemią ................... 86
13.2.3. Zapalenie naczyń związane z immunoglobuliną A (IgA vasculitis, IgAV) 86
13.3. Zmiany kapilaroskopowe w diagnostyce zapaleń średnich naczyń
13.4. Zmiany kapilaroskopowe w diagnostyce zapaleń dużych naczyń ............ 89
13.5. Zapalenie naczyń różnego kalibru 90
14. Znaczenie badania kapilaroskopowego w diagnostyce innych chorób reumatycznych .......................................................
Magdalena Banaszek-Mućka, Sławomir Jeka, Agnieszka Kęsiak
14.1. Toczeń rumieniowaty układowy
Agnieszka Kęsiak, Sławomir Jeka
14.2. Zespół antyfosfolipidowy 95
Agnieszka Kęsiak, Sławomir Jeka
14.3. Zmiany w obrazie kapilaroskopowym w zespole Sjögrena
Magdalena Banaszek-Mućka, Sławomir Jeka
14.4. Zmiany w obrazie kapilaroskopowym w łuszczycowym zapaleniu stawów ........................................................
Magdalena Banaszek-Mućka, Sławomir Jeka
14.5. Reumatoidalne zapalenie stawów ...................................
Agnieszka Kęsiak, Sławomir Jeka
15. Badanie kapilaroskopowe w wieku rozwojowym
Violetta Opoka-Winiarska
15.1. Wstęp
15.2. Standardy badania kapilaroskopowego u dzieci i młodzieży
15.3. Badanie kapilaroskopowe u zdrowych dzieci ...........................
15.4. Badanie kapilaroskopowe w diagnostyce objawu Raynauda w wieku rozwojowym 105
15.5. Badanie kapilaroskopowe w młodzieńczej twardzinie układowej ............ 106
15.6. Badanie kapilaroskopowe w twardzinie miejscowej w wieku rozwojowym 108
15.7. Badanie kapilaroskopowe w młodzieńczym zapaleniu skórno-mięśniowym 108
15.8. Badanie kapilaroskopowe w innych chorobach reumatycznych u dzieci ....... 110
16. Najnowsze trendy w badaniu kapilaroskopowym
Anna Kuryliszyn-Moskal, Jacek Kita
16.1. Wstęp .........................................................
16.2. Monitorowanie zaburzeń mikrokrążenia i prognozowanie przebiegu twardziny układowej
16.3. Ocena ryzyka owrzodzeń
16.4. Prognozowanie powikłań narządowych
16.5. Monitorowanie leczenia twardziny układowej
16.6. Badanie kapilaroskopowe a proces nowotworowy u chorych na twardzinę układową
17. Kapilaroskopia dziś i jutro…
Sławomir Jeka
Jest to jak podróż odkrywcy w nieznane, w poszukiwaniu nie tyle nowego terytorium, co nowej wiedzy. Pociąga ona szczególnie osoby czujące sens przeżywania przygody.
Frederick Sanger – biochemik angielski
Kolejne, znacznie poszerzone, zmienione i uaktualnione wydanie Atlasu praktycznej kapilaroskopii w reumatologii jest przekonującym dowodem, że książka jest potrzebna, a temat w niej omawiany nie tylko szybko się rozwija, ale odgrywa coraz większą rolę w praktyce klinicznej. Atlas praktycznej kapilaroskopii w reumatologii opracowany pod redakcją Sławomira Jeki i Violetty Opoki-Winiarskiej po raz pierwszy został wydany w 2017 r. nakładem Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego [1]. Licząca niespełna sto stron książka bardzo szybko się sprzedała, co potwierdziło przypuszczenia twórców i wydawców o potrzebie takiej publikacji. Stało się to bodźcem do opracowania drugiego, uaktualnionego i poszerzonego wydania. Ukazało się ono w dwóch wersjach językowych (polskiej i angielskiej) w 2020 r. nakładem Wydawnictwa PWN [2]. Przygotowując to wydanie, uwzględniono głosy lekarzy zajmujących się kapilaroskopią oraz rozszerzono i uaktualniono analizę piśmiennictwa światowego dotyczącego tytułowego tematu. Dobre przyjęcie książki i zwiększająca się dostępność kapilaroskopii w Polsce potwierdziły celowość jej wydania. Postęp badań zadziwiająco szybko spowodował nagromadzenie wielu danych niezbędnych do prawidłowego i zgodnego z aktualną wiedzą wykonywania i interpretowania wyników kapilaroskopii. Zwiększyła się jej rola jako znaczącego badania w reumatologii, co zostało ujęte w obecnym wydaniu.
Badanie kapilaroskopowe to analiza obrazu uzyskanego specjalną drogą, dlatego obrazy odniesienia są tak niezbędne w pracy reumatologów i lekarzy innych specjalności wykonujących kapilaroskopię, a także są przydatne podczas szkolenia. Ich źródłem może być atlas, tym bardziej że współczesna typografia pozwala na powielanie zdjęć mikroskopowych z zachowaniem ich wysokiej jakości. Opracowany przez Violettę
Przedmowa
Opokę-Winiarską i Sławomira Jekę – niestrudzonych badaczy i propagatorów kapilaroskopii – Atlas praktycznej kapilaroskopii w reumatologii jest publikacją niemającą wielu odpowiedników na rynku wydawniczym. Najlepiej znany jest atlas autorstwa Maurizia Cutola wydany w roku 2010 przez wydawnictwo Elsevier, który obecnie jest bardzo trudno dostępny [3]. Pierwszy atlas ukazał się wcześniej, ponieważ w 1939 roku w Niemczech [4]. W 1990 roku Alfred Bollinger i Bengt Fagrell wydali ilustrowaną książkę Clinical capilloscopy: a guide to its use in clinical research and practice [6]. Reumatologia jako szczegółowa specjalność lekarska wyodrębniła się z medycyny wewnętrznej i balneologii na początku XX wieku [6]. Choroby reumatyczne znane były od starożytności, a pozostałości wskazujące na ich występowanie można odnaleźć nawet w czasach prehistorycznych [7]. Związek reumatologii z medycyną wewnętrzną i pediatrią jest szczególnie istotny, ponieważ powstawanie tych dyscyplin we współcześnie znanym kształcie to nie tylko oddzielenie kolejnych specjalności medycznych, ale wytworzenie nowego paradygmatu postępowania lekarskiego. Wyodrębnienie się medycyny wewnętrznej jako samodzielnej specjalności lekarskiej wynikało z jednej strony z oddzielenia się specjalności zabiegowych, rozwijających się dzięki postępom anestezjologii, aseptyki i antyseptyki, a z drugiej strony dzięki odkryciu metod pośredniego badania narządów wewnętrznych, a nieco później – wprowadzeniu do praktyki klinicznej rozlicznych metod biochemicznych, czynnościowych, fizycznych i obrazowych. Dzięki nowym metodom badania oraz możliwości korelacji uzyskanych wyników z obserwacjami patologicznymi interna, a potem specjalizacje szczegółowe z niej wyodrębnione, stały się dyscyplinami lekarskimi opartymi na gruntownej analizie patofizjologicznej zjawisk chorobowych i holistycznym spojrzeniu na człowieka chorego [8]. Zbliżony rozwój przechodziła pediatria, kształtując się jako specjalność zajmująca się dziećmi. W procesie diagnostycznym, mając pełniejszy wgląd w stan zdrowia chorego, lekarz dokonuje wieloczynnikowej, dynamicznej analizy znacznej liczby danych uzyskanych z wywiadu, badania fizykalnego oraz stale zwiększającej się liczby badań
pracownianych. Prowadzona obserwacja i ponawianie badania sprawiają, iż analiza ta ma charakter dynamiczny i prowadzi do porównania stanu pacjenta z „podręcznikowym” opisem modelu określonej choroby. To stanowi o prawidłowym przebiegu procesu diagnostycznego, a stopień przybliżenia decyduje o trafności rozpoznania.
Badania wychodzące poza zwykłą obserwację lekarską rozpoczęły się na przełomie XVIII i XIX wieku wprowadzeniem do praktyki klinicznej opukiwania i osłuchiwania. Początków badań pracownianych można się doszukiwać w stosowanej od dawna uroskopii, czyli oglądaniu moczu i obserwacji krwi wynaczynionej podczas krwioupustów. Krew od chorych z zapaleniem ulegała odmiennemu rozwarstwieniu się surowicy od skrzepu i dochodziło do wytworzenia tzw. crusta inflammatoria [9]. Obserwacja ta doprowadziła do opracowania przyrządu mierzącego to zjawisko, powszechnie znane jako odczyn opadania krwinek czerwonych, a w Polsce jako odczyn Biernackiego [10]. Wiek XX to intensywny rozwój badań obrazowych, zapoczątkowanych odkryciem promieni Roentgena i ich szerokim zastosowaniem w medycynie oraz badań elektrofizjologicznych, biochemicznych, immunologicznych, histopatologicznych i mikrobiologicznych, a ostatnio molekularnych i genetycznych, obejmujących duże fragmenty genomu oraz prac zawierających wyniki uzyskane dzięki nowym technikom badawczym, wspólnie określanym jako „omics”. Dają one wgląd w indywidualne aspekty budowy i funkcjonowania organizmu na poziomie cząsteczkowym. Należą do nich m.in. epigenetyka i transkryptomika – dające wgląd w procesy selektywnej ekspresji genów, proteomika – badająca powiązania struktury i czynności białek, metabolomika – zajmująca się metabolitami. Genetykę organizmów patogennych lub współistniejących z człowiekiem bada metagenomika. Z procesami chorobowymi łączą się badania inflamomiki, lipidomiki, glikomiki i inne oparte na analizie dużych zbiorów danych. Pozwala to nie tylko wykrywać choroby, lecz określać swoiste defekty mogące je wywoływać, a więc diagnozować nie tylko in vivo lub in vitro, a również in silico. Znamy już określone i wyodrębnione w ten sposób jednostki chorobowe [11]. Nie można zapominać o znaczeniu rozwoju technologii, która dostarczyła ogromnych możliwości poznawczych uwarunkowanych przede wszystkim przetwarzaniem danych, poszerzając tym samym zdolność precyzyjnego obrazowania, również czynnościowego, struktur tworzących ciało ludzkie. Ogrom informacji będący podstawą niektórych wyżej wymienionych metod badawczych może być analizowany m.in. dzięki rozwijającej się szybko sztucznej inteligencji, której miejsce i znaczenie w medycynie są przedmiotem wielu dyskusji.
Kapilaroskopia jest nieinwazyjną, bezpieczną metodą badania morfologicznego mikrokrążenia. Jest metodą odmienną od pozostałych i nie może być zastąpiona przez inne badania. Kapilaroskopia jest metodą zarówno starą, jak i nową, która zajmuje szczególne
miejsce wśród badań obrazowych. Jej początki sięgają odkrycia mikroskopu, ale zastosowanie praktyczne rozwinęło się dopiero w ciągu ostatnich dekad. Termin „kapilaroskopia” jest zbitką słów (blend word) kapilara (naczynie włosowate, łac. capillaris – dotyczący włosów) i pochodzącego z greki σκοπῶν (skopion) od słowa σκοπεῖν (skopein), czyli „patrzeć na” lub „badać”. Początki kapilaroskopii sięgają odkrycia Antonie van Leeuwenhoeka (1632–1723). Był on holenderskim handlarzem i przyrodnikiem, ale pracę rozpoczął jako bławatnik w swoim rodzinnym mieście Delft. Ten zapomniany już dzisiaj zawód oznacza handlarza chust, szali i innych elementów konfekcji kobiecej. Miasto Delft słynie z wyrobu fajansu (tzw. delftów), a obróbka ceramiki i szkła mogła zwrócić uwagę młodego bławatnika na szlifowanie soczewek. Po zbudowaniu pierwszego mikroskopu zobaczył, jako pierwszy człowiek na świecie, nieznaną wcześniej składową otaczającej rzeczywistości – świat odmienny od widzianego nieuzbrojonym okiem. Swoje obserwacje opisał w licznych listach wysyłanych do Royal Society w Londynie, przerysowując spod mikroskopu budowę roślin i zwierząt (m.in. odkrywając strukturę komórkową przyrody żywej), a także krwinki czerwone, plemniki oraz wiele rodzajów drobnoustrojów, zwanych przez niego animalculesami. Prowadził obserwacje przyżyciowe, a do oglądania pod mikroskopem przepływu krwi w ogonie węgorza stworzył urządzenie zwane aalijker (eel viewer – oglądacz węgorza) [12]. Pierwsze obserwacje kapilaroskopowe powstały już za życia Antonie van Leeuvenhoeka, lecz były dziełem Johana Christophorusa Kolhausa z 1663 roku. Innym pionierem omawianych badań był Pierre Borel (Petrus Borellius, ok. 1620–1671) – francuski lekarz, botanik i alchemik. W ogłoszonych w 1656 roku pracach De vero telescopii inventore oraz Observationum microscopicarum centuria pisał on o możliwości mikroskopowego oglądania naczyń krwionośnych [13]. W tym czasie opisano naczynia włosowate w różnych miejscach organizmu, przykładowo w spojówkach, wargach, okolicach stawu skokowego. Później Giovanni Rasori (1766–1873) opisał naczynia krwionośne obserwowane poprzez szkło powiększające u chorych na zapalenie spojówek i wykrył tam sploty naczyń włosowatych (określił je jako an inextricable knot of capillary loops). Był pierwszym, który wskazał na związek zmian w mikrokrążeniu z zapaleniem. Auguste Gabriel Maurice Raynaud (1834–1881), lekarz francuski, opisał w 1862 roku zjawisko znane jako zespół Raynauda [14]. Blisko pół wieku później, w 1901 roku, Jonathan Hutchinson (1828–1913) – okulista, dermatolog i anatomopatolog angielski – zastosował badanie kapilaroskopowe do odróżnienia pierwotnego i wtórego objawu Raynauda [15]. W międzyczasie wprowadzono zastosowanie olejku do wykonywania badania, co znacznie podniosło jakość uzyskiwanego obrazu (w 1912 roku uczynił to Warren Plimpton Lombard [16]), udoskonalono sprzęt optyczny i wprowadzono pewne ujednolicenia techniki badania (Weiss w 1916 roku [17]). W lipcu
1925 roku ukazała się praca George’a E. Browna i Paula A. O’Leary’ego – lekarzy amerykańskich z Mayo Clinic w Rochester w stanie Minnesota opisująca nieprawidłowy układ naczyń obserwowany kapilaroskopowo u chorych na twardzinę układową [18]. E. Allen i George E. Brown [19] oraz John Henderson Hunt (1905–1987) [20] wskazali na rolę zaburzonego mikrokrążenia w rozwoju zmian tkankowych. W dalszych latach pojawiły się kolejne opisy wskazujące na aspekty medyczne tych obserwacji, ale dopiero w ostatnich dekadach zwrócono uwagę na praktyczną przydatność kliniczną omawianej metody badania mikrokrążenia. W 1973 roku Hildegard Raud Maricq (1925–2009) i Edward Carwile LeRoy (1933–2002) z Microvascular Laboratory Medical University of South Carolina opisali systematycznie różne obrazy kapilaroskopowe występujące u chorych na twardzinę układową [21]. Zaproponowali wstępny podział obrazów zmian kapilaroskopowych stwierdzanych u chorych na aktywne (active) i powolne (slow), który został rozbudowany i szczegółowo opisany przez Maurizia Cutola – dyrektora Academic Unit of Clinical Rheumatology and Postgraduate School of Rheumatology, University of Genova, który wraz ze współpracownikami (Alberto Sulli i Vanessa Smith) opisał w 2000 roku etapy rozwoju zmian kapilaroskopowych u chorych na twardzinę układową [22]. Zaproponowana klasyfikacja jest używana do dzisiaj. Włączenie obrazu kapilaroskopowego do kryteriów klasyfikacyjnych twardziny układowej zaproponowali w 2001 roku E. Carwile LeRoy i Thomas A. Medsger Jr. [23]. Wprowadzili również pojęcie twardziny ograniczonej (limited systemic sclerosis), używając jako jednego z jej kryteriów zmieniony obraz kapilaroskopowy (alternatywnie do występowania autoprzeciwciał u chorego, u którego zidentyfikowano objaw Raynauda). Kilka lat później wprowadzono kapilaroskopię fluorescencyjną, co było zasługą Alfreda Bollingera [24]. Stopniowo kapilaroskopia znajdowała trwałe miejsce w klasyfikacji i diagnostyce twardziny układowej, a także jej wczesnych stadiów. Od 2004 roku w Genui Maurizio Cutolo organizuje kurs kapilaroskopowy, przyczyniający się do popularyzacji omawianej metody diagnostycznej na całym świecie.
Pierwsze w Polsce badania i szkolenia kapilaroskopowe były prowadzone w kilku ośrodkach reprezentujących różne specjalności lekarskie (dermatologię, angiologię, reumatologię i inne). Wspomnieć należy o pionierskich działaniach ośrodka akademickiego z Białegostoku, w którym w 2009 roku Anna Kuryliszyn-Moskal i Otylia Kowal-Bielecka rozpoczęły kształcenie lekarzy w zakresie kapilaroskopii. Kursy były prowadzone w ramach Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego i trwały dwa dni. W ciągu kilku lat przeszkolono ponad 300 lekarzy.
Dzięki staraniom Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego, w tym entuzjazmowi oraz zaangażowaniu kierujących Sekcją Badań Obrazowych Towarzystwa Sławomira Jeki i Violetty Opoki-Winiarskiej, organizowane są od 2014 roku dwustopniowe kursy
edukacyjne dla reumatologów polskich. Pozwoliły one na przeszkolenie i udokumentowane certyfikatami nabytych umiejętności bardzo dużej grupy reumatologów w zakresie wykonywania i interpretowania wyników badania. Kapilaroskopia była też jednym z tematów EUSTAR Course, który odbył się po raz pierwszy w Polsce (w Katowicach w 2015 roku). Wykładowcami byli Maurizio Cutolo i Vanessa Smith. Kapilaroskopia przeszła długą drogę rozwoju: od pojedynczych obserwacji, przez opisy zmian w poszczególnych chorobach lub na różnych ich etapach, do sugestii zastosowania praktycznego. Rozwojowi zastosowania klinicznego towarzyszył znaczny postęp metodyczny. Ostatnie lata to szczególnie istotny okres rozwoju omawianej metody diagnostycznej. Ogłoszono prace pozwalające na standaryzację badania u dorosłych [25] i dzieci [26]. Jest to wyjątkowo ważny etap rozwoju metodyki, ponieważ umożliwia z jednej strony prawidłowe stosowanie badania w różnych ośrodkach świata, a z drugiej strony umożliwia pełną porównywalność uzyskanych wyników. Tym samym kapilaroskopia z pomocniczego badania stała się pełnoprawnym narzędziem diagnostycznym [27,28]. Co więcej, jej zastosowanie nie ogranicza się do chorych na twardzinę układową, a metoda jest przydatna podczas diagnostyki wielu układowych chorób tkanki łącznej i innych schorzeń, nawet tych niereumatycznych [29]. Zagadnienia te są po raz pierwszy omówione w obecnym wydaniu Atlasu praktycznej kapilaroskopii w reumatologii, co sprawia, że jest to więcej niż uaktualnienie związane z nagromadzeniem nowych danych szczegółowych, ponieważ wydanie to zawiera wskazania nowych strategii zastosowania kapilaroskopii.
Wyrażam uznanie wszystkim współtworzącym przedstawiany atlas. Nie wątpię, że spotka się on z uznaniem środowiska, ale przede wszystkim będzie pomocny w leczeniu chorych. Życzę wszystkim korzystającym z atlasu sił i wytrwałości w zgłębianiu tajemnic chorób reumatycznych, tak ciągle trudnych do poznania i zrozumienia.
Eugeniusz Józef Kucharz
Piśmiennictwo
1. Jeka S., Opoka-Winiarska V. (red.): Atlas praktycznej kapilaroskopii w reumatologii. Polskie Towarzystwo Reumatologiczne, Warszawa 2017.
2. Opoka-Winiarska V., Jeka S. (red.): Atlas praktycznej kapilaroskopii w reumatologii. Atlas of practical capillaroscopy in rheumatology. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020.
3. Kucharz E.J.: Jan van Breemen (1874–1961), a pioneer of international cooperation of rheumatologists: on the 150th anniversary of his birthday. Rheumatol. Forum 2024; 10(3): 170–172; Kucharz E.J.: History of rheumatology. Foundation of the Polish Society for Rheumatology. Rheumatol. Forum 2022; 8(3):
140–143; Kucharz E.J.: History of rheumatology. Management of rheumatic disorders eighty-five year ago. Rheumatol. Forum 2022; 8: 191–194; Kucharz E.J.: Reumatologia. W: Dzieje medycyny w Polsce (red. W. Noszczyk). Tom 3, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2016: 515–524; Kucharz E.J.: Początki reumatologii polskiej. W: Pamiętnik I Polskiego Zjazdu w sprawie badania i zwalczania reumatyzmu. Inowrocław 1930, przedruk wydania oryginalnego: Polskie Towarzystwo Reumatologiczne (red. E.J. Kucharz E.J.), Katowice 2017: A17–A89; Kucharz E.J.: Eleonora Reicher: a pioneer of European rheumatology. Ann. Rheum. Dis. 2022; 81: 922–924.
4. Cutolo M.: Atlas of capillaroscopy in rheumatic diseases. Elsevier, Amsterdam 2010: 1–208.
5. Müller O.: Die feinsten Blutgefässen des Menschen Stuttgart E. Enke Verlag 1939.
6. Bollinger A., Fagrell B.: Clinical capilloscopy: a guide to its use in clinical research and practice. Hogrefe & Huber, Göttingen 1990: 1–166.
7. Kucharz E.J.: Zmieniające się oblicza reumatologii W: Reumatolodzy. Opowieści w kuluarach (red. I. Zimmermann-Górska). Medisfera, Otwock 2014: 101–132; Rothschild B.: Contributions of paleorheumatology to understanding contemporary disease. Reumatismo. 2002; 54: 272–284.
8. Kucharz E.J.: Internal medicine: yesterday, today, and tomorrow. I. Origin and development: the historical perspective. Eur. J. Intern. Med., 2003, 14, 205-208; Kucharz E.J.: Internal medicine: yesterday, today, and tomorrow. II. Definition and development in the 20th century.. Eur. J. Intern. Med. 2003; 14: 272–274; Kucharz E.J.: Internal medicine: yesterday, today, and tomorrow. III. Specialists versus generalists or hospitalists. Eur. J. Intern. Med. 2003; 14, 344–346; Kucharz E.J.: Man is the way of medicine. The open letter of the President of the Polish Society of Internal Medicine issued on the hundredth anniversary of the Society foundation. Pol. Arch. Med. Wewn. 2006; 116: 1229–1243.
9. Kucharz E.J.: Dr Edmund F. Biernacki: life and contribution to the discovery of erythrocyte sedimentation rate. Acta Med. Hist. Rigen. 1997; 3(22): 47–54; Kucharz E.J.: 80e anniversaire de la decouverte du test de la vitesse de sedimentation sanguine. Mat. Med. Pol. 1975; 7: 344–346; Kucharz E. J.: Edmund Biernacki and the erythrocyte sedimentation rate Lancet 1987, 1(8534): 696; Kucharz E.J.: The forgotten contribution of Dr. Edmund Faustyn Biernacki to the discovery of the erythrocyte sedimentation rate J. Lab. Clin. Med. 1988; 112: 279–280.
10. Grzybowski A., Sak J.: Edmund Biernacki (1866–1911): Discoverer of the erythrocyte sedimentation rate. On the 100th anniversary of his death. Clin Dermatol. 2011; 29: 697–703; Kucharz E.J.: Sesquicentennial of the birth of Edmund Faustinus Biernacki, a discoverer of the erythrocyte sedimentation rate. Reumatologia. 2017; 55: 24–28; Kucharz E.J.: Dr. Edmund Faustyn Biernacki i jego odkrycie. Pol. Arch. ed.. Wewn. 1994; 92: 442–447; Kucharz E.J.: Sto pięćdziesiąta rocznica urodzin Edmunda Faustyna Biernackiego – twórcy testu pomiaru szybkości opadania krwinek czerwonych Rheumatol. Forum 2016; 2: 194–198.
11. Kucharz E.J.: VEXAS syndrome: a newly discovered systemic rheumatic disorder. Reumatologia 2023; 61: 123–129.
12. Lane N.: The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) ‘Concerning little animals’. Phil. Trans. R. Soc. 2015; B370: 1666: 20140344.
13. Domínguez M.V.G., Kieselová K.: História da dermatoscopia. Rev. Soc. Portug. Dermatol. Venerol. 2016; 74: 117–122.
14. Raynaud M.C.: De l’asphyxie locale et de la gangrène symétrique des extrémités. Leclerc, Paris 1862.
15. Hutchinson J.: Two lectures on acropathology, Raynaud’s phenomenon and allied conditions. Med. Week/Sem. Hôp. 1893; 85: 97; Hutchinson J.: Symmetrical acro-sphacelus without Raynaud’s phenomenon. Arch. Surg. 1896; 7: 201–209; Hutchinson J.: Raynaud’s phenomenon. Arch. Surg. 1900; 11: 330–336; Hutchinson J.: Raynaud’s phenomenon. Medical Press Circular 1901; 123: 403–405.
16. Lombard W.P.: The blood pressure in the arterioles, capillaries and small veins of the human skin. Am. J. Physiol. 1912; 29: 335–362.
17. Weiss W.: Demonstration von Hautkapillarveraenderungen bei akuter Nephritis. Med. Bl. Landerver. 1916; 86: 383.
18. Brown G.E., O’Leary P.A.: Skin capillaries in scleroderma. Arch. Intern. Med. 1925; 36: 73–88.
19. Allen E.V., Brown J.E.: Raynaud’s disease: a critical review of minimal requisites for diagnosis. Am. J. Med. Sci. 1932; 183: 187–200.
20. Hunt J.H.: Raynaud’s phenomena: a critical review Q. J. Med. 1932; 5: 399–444.
21. Maricq H.R., LeRoy E.C.: Patterns of finger capillary abnormalities in connective tissue disease by “wide-field” microscopy. Arthritis Rheumatol. 1973; 16: 619–628; Maricq H.R., Maize J.C.: Nailfold capillary abnormalities. Clin Rheum Dis. 1982; 8: 455–478; Maricq H.R., Harper F.E., Khan M.M. i wsp.: Microvascular abnormalities as possible predictors of disease subsets in Raynaud phenomenon and early connective tissue disease. Clin. Exp. Rheumatol. 1983; 1: 195–205.
22. Cutolo M., Sulli A., Pizzorni C., Accardo S.: Nailfold videocapillaroscopy assessment of microvascular damage in systemic sclerosis. J. Rheumatol. 2000; 27: 155–160.
23. LeRoy E.C., Medsger T.A.: Criteria for the classification of early systemic sclerosis. J. Rheumatol. 2001; 28: 1573–1576.
24. Bollinger A., Jager K., Siegenthaler W.: Microangiopathy of progressive systemic sclerosis. Evaluation by dynamic fluorescence videomicroscopy. Arch. Intern. Med. 1986; 146: 1541–1545.
25. Smith V., Herrick A.L., Ingegnoli F. i wsp.; EULAR Study Group on Microcirculation in Rheumatic Diseases and the Scleroderma Clinical Trials Consortium Group on Capillaroscopy: Standardisation of nailfold capillaroscopy for the assessment of patients with Raynaud’s phenomenon and systemic sclerosis. Autoimmun. Rev. 2020; 19: 102458.
26. Melsens K., Cutolo M., Schonenberg-Meinema D. i wsp.; EULAR Study Group on Microcirculation in Rheumatic Diseases: Standardized nailfold capillaro-
scopy in children with rheumatic diseases: a worldwide study. Rheumatology (Oxford). 2023; 62: 1605–1615.
27. Smith V., Vanhaecke A., Herrick A.L. i wsp.; EULAR Study Group on Microcirculation in Rheumatic Diseases: Fast track algorithm: How to differentiate a “scleroderma pattern” from a “non-scleroderma pattern” Autoimmun. Rev. 2019; 18: 102394.
28. Cutolo C.A., Cere A., Toma P. i wsp.: Peripheral and ocular microvascular alterations in systemic sclero-
sis: observations from capillaroscopic assessments, perfusion peripheral analysis, and optical coherence tomography angiography. Rheumatol. Int. 2024; 44: 107–118.
29. Piette Y., Reynaert V., Vanhaecke A. i wsp.: Standardised interpretation of capillaroscopy in autoimmune idiopathic inflammatory myopathies: A structured review on behalf of the EULAR study group on microcirculation in Rheumatic Diseases. Autoimmun. Rev. 2022; 21: 103087.
