Wstęp Ukończony w 1841 roku pamiętnik Jaakowa ha-Lewiego Lewina jest utrzymanym po części w apologetycznym, po części w martyrologicznym duchu zapisem doświadczeń autora z okresu od końca lutego do końca kwietnia 1831 roku, wpisanym w ramy narracji o powstaniu listopadowym, którą autor zarówno rozpoczyna, jak i kończy swoją relację. Lewin, wraz ze swym szwagrem Salomonem Markusem Posnerem oraz jego współpracownikami, został oskarżony o szpiegostwo na rzecz armii rosyjskiej i pojmany przez oddział wojsk powstańczych. U podstaw tych oskarżeń leżały przede wszystkim powszechne w polskim społeczeństwie antysemickie uprzedzenia1, pod wpływem których wielokrotnie zarzucano Żydom działania na rzecz wroga. Poddawani szykanom bohaterowie tej opowieści przemierzali wsie i miasteczka województw płockiego i mazowieckiego w drodze do Warszawy, gdzie mieli stanąć przed sądem. Tekst można uznać w związku z tym za unikatowe spojrzenie na sytuację Żydów w Królestwie Polskim w pierwszych dekadach XIX wieku, szczególnie zaś w czasie powstania listopadowego. Jest tak z kilku powodów. Po pierwsze, pomimo pewnego (wyraźnie mniejszego niż w pozostałych zaborach) zróżnicowania etnicznego ludności zamieszkującej teren Królestwa Kongresowego funkcjonujące w obiegu historycznym i literackim teksty źródłowe dotyczące tego okresu skupiają się niemal wyłącznie na perspektywie polskiej lub rosyjskiej. Pamiętnik2 Jaakowa ha-Lewiego Lewina stwarza zatem rzadką możliwość, by spojrzeć na niektóre aspekty jednego z najistotniejszych wydarzeń polskiej historii XIX wieku z innej perspektywy niż normatywna – to znaczy chrześcijańska i polska (czy też rosyjska). Po drugie, nieliczne opracowania uwzględniające sytuację Żydów 1
2
VII
Choć przyjęło się uważać, że nowoczesny antysemityzm narodził się dopiero pod koniec XIX w., wiele składających się na niego postaw istniało już wcześniej. Jak postaram się wykazać w niniejszym wstępie, początek XIX w. był na ziemiach polskich okresem, w którym wzmocnieniu uległy stanowiska leżące u podstaw polskiego antysemityzmu, dlatego stosowanie tego terminu uważam za uzasadnione. Bez wątpienia opisane tu przejawy wrogości wobec Żydów wykraczają też poza ramy teologicznego antyjudaizmu. O problemach z definicją i datowaniem antysemityzmu zob. A. Cała, Czy antysemityzm jest wieczny?, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, suplement nr 1 do „Studia Judaica” 3 (2003), s. 277–288. W niniejszym opracowaniu pojęcia „pamiętnik i „wspomnienia” są używane zamiennie, jako że tekst Lewina spełnia definicje ich obydwu.
Wstęp