DOKTOR DOLITTLE I SPÓŁKA 142 SERDUSZKO PUKA W RYTMIE CZA-CZA 146 CO CI LEŻY NA WĄTROBIE?
MA CZYM ODDYCHAĆ!
CZY PCHŁA DAŁA DRAPAKA?
CZY…?
CZY KURCZAK W JAJKU MOŻE ODDYCHAĆ?
CZY TŁUSTO ZNACZY CIEPŁO?
CZY KOT MOŻE BYĆ LEWOŁAPY LUB PRAWOŁAPY?
UTRZYMA ŚLIMAK?
Sprawdzamy, jak bardzo klejący może być śluz ślimaka. Czy utrzyma liść, kawałek papieru, a może monetę przyklejone nim do pionowej powierzchni?
Sprzęt
• plastikowa, czysta płyta o wymiarach przynajmniej 50 cm × 50 cm
• stoper (opcjonalnie)
Procedura
• Sformułuj problem badawczy: Czy śluz ślimaka jest na tyle klejący, by utrzymać takie obiekty, jak listek, kawałek papieru, piasek, moneta przy pionowej powierzchni?
• Znajdź w ogrodzie lub na podwórku jednego lub kilka ślimaków dowolnego gatunku.
• Doświadczenie wykonaj od razu po schwytaniu ślimaków – pamiętaj, że nie wolno ich długo przetrzymywać poza naturalnym środowiskiem ich życia!
• Połóż ślimaka na jednym końcu plastikowej płyty i pozwól mu przejść na drugi koniec (to może potrwać, ale nie zmuszaj ślimaka do niczego – jeśli schowa się w skorupie, po prostu poczekaj).
Materiały
• jeden lub kilka ślimaków znalezionych w ogrodzie lub na podwórku
• niewielki listek
• kawałek papieru o wymiarach mniej więcej
2 cm × 2 cm
• monety o nominałach: 1 grosz, 2 grosze, 5 groszy
• piasek (wystarczy kilka szczypt)
• Przyjrzyj się śluzowemu śladowi pozostawionemu przez ślimaka na plastikowej płycie i opisz jego właściwości.
• Ustaw płytę pionowo i przytknij do śluzowego śladu kolejne przedmioty: listek, kawałek papieru, monety o wzrastających nominałach.
• Możesz powtórzyć procedurę dla ślimaków różnych gatunków i / lub różnych rozmiarów.
• Spróbuj zmierzyć za pomocą stopera, jak długo przedmioty o różnej masie pozostaną przyklejone do śluzu ślimaka.
• Po zakończeniu doświadczenia uwolnij ślimaki.
Rycina 1. Ślimak winniczek (Helix pomatia )
Rycina 2. Ślimak przyklejony do powierzchni skały
Obserwacje
W czasie przemieszczania się ślimak wydziela śluzowatą substancję o gęstej konsystencji. Śluz ma zarówno właściwości lubrykujące (nawilżające, poślizgowe), jak i klejące. Można to stwierdzić przez dotknięcie go palcem lub przyklejenie różnych przedmiotów do jego powierzchni. Śluz utrzymuje liście, papier oraz monety niewielkich nominałów na plastikowej płytce ustawionej pionowo.
Wnioski
Śluz ślimaka łączy w sobie dwie niezwykłe właściwości: jest zarazem lubrykantem, jak i klejem. Oznacza to, że nadaje odpowiedni poślizg powierzchni, po której porusza się ciało ślimaka, przez co ułatwia mu przemieszczanie się po trawie, kamieniach i innych przeszkodach. Jednocześnie śluz działa jak klej i ułatwia mięczakowi poruszanie się po pionowych strukturach takich jak kora drzew. Śluz ślimaka składa się w około 95% z wody (występują tu pewne różnice zależne między innymi od gatunku), ale zawiera również naturalne polimery oraz białka, które odpowiadają za klejące właściwości tej wydzieliny. Skład śluzu zmienia się w zależności od okoliczności. Gdy ślimak wydziela go w czasie przemieszczania się, śluz jest bardziej śliski i mniej klejący. Jeśli zwierzę chce schować się w skorupie i przytwierdzić ciało do powierzchni liścia lub kory, wydziela śluz o nieco wyższej koncentracji białek. Proteiny te modyfikują polimerową sieć zawartą w wydzielinie i sprawiają, że nabiera ona właściwości adhezyjnych.
Czy wiesz, że…
Śluz ślimaków ma wiele niezwykłych właściwości, które mogą być wykorzystane nie tylko przez samego mięczaka, ale również… przez ludzi. Dowiedziono, że ta ciekawa wydzielina ma działanie antybakteryjnie w stosunku do niektórych chorobotwórczych mikroorganizmów (np. Pseudomonas aeruginosa), a po nałożeniu na powierzchnię skóry może przyspieszać gojenie ran. Pamiętaj jednak, że nie należy wykorzystywać niezwykłych właściwości śluzu „na własną rękę” – jest to zarówno nieetyczne wobec zwierzęcia, jak i niebezpieczne dla człowieka.
JAJKO BEZ CENZURY
Rycina 1. Jajka zanurzone w occie
Rycina 2. Pierwszy dzień doświadczenia
Oglądamy jajko po rozpuszczeniu skorupki. Dlaczego skorupka zniknęła, a zawartość jajka – mimo iż surowa – nie ma lejącej konsystencji?
Sprzęt
• 1 duży słój (pojemność około 1 litra)
• 2 mniejsze słoje (pojemność około 0,5 litra)
• waga kuchenna (dokładność do 1 grama)
• notatnik
• długopis
• latarka
Materiały
• 4 surowe kurze jaja
• biały ocet
• sól kuchenna
• woda
I część doświadczenia
Procedura
• Sformułuj problem badawczy: Co się stanie z jajkiem po zanurzeniu w occie?
• Przygotuj notes i długopis w celu zanotowania obserwacji.
• Włóż wszystkie jajka do dużego słoja i zalej je octem tak, aby płyn je przykrywał.
• Przyjrzyj się dokładnie temu, co się stało i zapisz swoje obserwacje.
• Przykryj słój i pozostaw w nim jajka na 3 doby; notuj swoje obserwacje co 24 godziny.
Rycina 3. Jajka po dwóch dobach moczenia w occie
Rycina 4. Jajka po trzech dobach moczenia w occie
• Po upływie 3 dób wyjmij jajka ze słoja i przepłucz ich powierzchnię pod strumieniem chłodnej wody.
• Podświetl jajko za pomocą latarki i spróbuj zlokalizować żółtko.
• Zapisz obserwacje na temat wyglądu, konsystencji i innych zaobserwowanych cech jajek.
• Wykorzystaj jedno z jajek do przetestowania wytrzymałości otaczającej je błony: odbijaj jajko coraz silniej aż do jego rozbicia.
• Powierzchnię drugiego jajka przekłuj ostrym narzędziem lub przetnij nożem.
• Dwa pozostałe jajka zachowaj do drugiej części doświadczenia.
Obserwacje
Po zalaniu jajek octem na powierzchni ich skorupek można zaobserwować liczne bąbelki gazu. W kolejnych dobach doświadczenia skorupka staje się coraz cieńsza, aż w końcu – po trzech dobach – ulega całkowitemu rozpuszczeniu. Po trzech dobach jajka mają żółtawą barwę i są półprzejrzyste (po podświetleniu latarką widoczne stają się wewnętrzne struktury takie jak żółtko). Ich konsystencja jest sprężysta (można je delikatnie odbijać jak piłeczkę kauczukową). Jednak przy zbyt silnym uderzeniu lub przecięciu powierzchni jajka jego surowa zawartość wypływa na zewnątrz.
Wnioski
Skorupka jajka jest zbudowana z węglanu wapnia. Po zalaniu jajka octem (kwasem octowym) ulega ona rozpuszczeniu: dochodzi do wytworzenia dwutlenku węgla, wody oraz octanu wapnia. Obserwowane (szczególnie na samym początku doświadczenia) bąbelki gazu na powierzchni skorupki to właśnie dwutlenek węgla. W kolejnych dobach skorupka jajka ulega stopniowemu rozpuszczeniu. Po trzech dobach na powierzchni jajka nie ma już po niej śladu. Z zewnątrz jajko jest otoczone błoną pergaminową, która nie jest twarda jak skorupka, dzięki czemu jajko jest elastyczne w dotyku i można je odbijać od powierzchni jak piłeczkę. Błona pergaminowa nie jest jednak bardzo wytrzymała, dlatego przy zbyt silnym uderzeniu lub przecięciu jej powierzchni dojdzie do wylania surowej zawartości jajka.
CO JEST PRZYTULNE
DLA
STONOGI?
Sprawdzamy, jakie środowisko preferują stonogi. Czemu tak chętnie chowają się pod kamieniami?
Sprzęt
• niewielkie plastikowe terrarium z przykrywką – przeznaczone dla stawonogów
• spryskiwacz do kwiatów
• plastikowe, zamykane pudełko do przechowywania żywności
• notatnik
• ołówek
Materiały
• co najmniej 6 równonogów: prosionków, stonóg i/lub kulanek (schwytanych zgodnie z podaną poniżej instrukcją)
• czarna tektura, brystol lub czarna folia do streczowania
• taśma klejąca
• 1 ziemniak (umyty i pokrojony na kawałki)
• 4 szklanki ziemi do kwiatów (ilość ziemi musi być dostosowana do wielkości terrarium)
• 2 identyczne gąbki (mogą to być typowe gąbki przeznaczone do zmywania naczyń)
• przegotowana i ostudzona woda
Procedura
• Przygotuj terrarium do doświadczenia (ryc. 1):
– na spód terrarium wysyp taką ilość ziemi do kwiatów, by tworzyła około 0,5–1-centymetrową warstwę; –w jednym rogu terrarium umieść suchą gąbkę;
– w przeciwległym rogu terrarium umieść namoczoną i odciśniętą gąbkę;
sucha gąbka
wilgotna gąbka
kawałki ziemniaka
prosionek szorstki (Porcellio scaber )
stonoga murowa (Oniscus asellus)
Rycina 2. Porównanie prosionka i stonogi
Rycina 1. Przygotowanie terrarium
–pośrodku terrarium umieść kawałki ziemniaka; –otocz terrarium czarną tekturą lub folią do streczowania; – przyklej tekturę lub folię również na przykrywce do terrarium (tak aby po zamknięciu w środku było zupełnie ciemno).
• Schwytaj co najmniej 6 równonogów:
– poszukaj popularnych równonogów (prosionków, stonóg itp.) – charakterystycznych skorupiaków o długości kilkunastu mm i zwartym, kilkusegmentowym, spłaszczonym ciele (ryc. 2); –szukaj w wilgotnych, zacienionych miejscach – pod kamieniami, butwiejącym drewnem, w ruinach, niekiedy również w okolicy piwnic, garaży (trzeba wykazać się refleksem, ponieważ te stawonogi potrafią być bardzo szybkie); – schwytaj odpowiednią liczbę równonogów i umieść je ostrożnie w pudełku przeznaczonym do przechowywania żywności (na krótki czas transportu możesz zamknąć szczelnie pudełko, ale wcześniej zadbaj, by jego wnętrze zostało wyłożone wilgotnym podłożem (np. wilgotnym ręcznikiem papierowym).
• Umieść równonogi w przygotowanym wcześniej terrarium.
• Zamknij terrarium, upewnij się, że skorupiaki mają zapewnioną ciemność i odczekaj 24 godziny.
• Po upływie doby otwórz terrarium i obserwuj, co zrobią umieszczone w nim równonogi (możesz zapisać swoje obserwacje).
