LIER JEZUÏETENKERK Tekst | Koen Mortelmans
Laatste Jezuïetenkerk krijgt muzikale vleugels Tien jaar geleden was de laatst gebouwde Jezuïetenkerk (1749-52) in België volop aan het vervallen. Open monumentenvereniging Eduard Bressinck kwam toen tot stand, met als doel de kerk te restaureren en te herbestemmen tot concertruimte. Dat was een logische keuze, want in het aanpalende neogotische gebouw was al de Stedelijke Academie voor Muziek, Woordkunst en Dans gevestigd. De initiatiefnemers wilden met de restauratie en herbestemming van de kerk de bloeiende schoolwerking en het enthousiasme van de talrijke Lierse koren, orkesten en dansgroepen ondersteunen. Onder begeleiding van de Vlaamse Bouwmeester werd daarom een wedstrijd uitgeschreven voor de restauratie van de kerk zelf en de realisatie van een nieuwbouw. De architectenkantoren van Karel Beeck en Daniela Verwilt sloegen de handen in elkaar. Onder leiding van Beeck werd begin 2010 de buitenrestauratie aan de kerk voltooid. Verwilt tekende het nieuwbouwontwerp. Deze werken zijn omstreeks Pasen 2014 afgerond.
HISTORISCHE STIJLEN VERZOEND De nieuwbouw omvat een ruime foyer met 150 zitplaatsen, een volledig uitgeruste HACCP-keuken, sanitair en vestiaire, een onthaalruimte, twee artiestenloges, drie akoestisch geïsoleerde leslokalen voor slagwerk en lichte muziek en een opnamestudio. "Ons ontwerp vertrekt van het geheugen van de site: de bestaande gebouwen krijgen een nieuwe buur die het verticale karakter van de neogotiek verzoent met het massieve van de barok," zegt architecte Daniela Verwilt. Het ontwerp verwijst tegelijk naar de verdwenen bomen en het park achter de gebouwen. De betonnen bomen zijn ook een knipoog naar de luchtbogen van de gotische SintGummaruskerk op de achtergrond. "De organische vormgeving is ideaal voor de akoestische functies en maakt een duidelijk onderscheid met de bestaande gebouwen. Zo wordt de oude, gesloten transcendentale sfeer omgezet naar licht(heid) in de nieuwbouw, wat de creativiteit stimuleert." De hoofdtoegang van de kunstencampus is een glazen volume tussen de historische architectuur en de dynamiek van de verdere nieuwbouw. De leslokalen zijn logisch toegevoegd door het doortrekken van de bestaande gangen, en met de lerarenfoyer als een ruimtelijk –om in muziektermen te blijven– intermezzo. De
raamindeling volgt de functie: groot en ruim waar uitzicht belangrijk is, friezen waar alleen licht nodig is. "Zo krijgt elke ruimte op zich een eigen spankracht en beleveniswaarde," licht de architecte toe.
NUTTIGE ERVARING "Een uitdagend ontwerp," vertelt aannemer Jeroen Verreydt, die vermoedt dat de ervaring die hij hier opdeed hem later nog elders van pas kan komen. "Unieke ervaringen, want voor de schuine kolommen in zichtbeton die de bomen moeten evoceren konden we nergens bestaande voorbeelden vinden. De tot 7 m hoge kolommen hangen tot anderhalve meter uit de loodas en vertonen bovendien een nervenstructuur. We hebben een speciale vloeibeton op punt moeten stellen, via het testen van heel wat stalen. Het kisten en storten gebeurde ter plaatse. De schuine stand heeft trouwens niet alleen visueel betekenis, ze komt ook de akoestiek ten goede." ❚
TECHNISCHE FICHE Opdrachtgever: Ontwerp:
vzw Eduard Bressinck (Lier) TV Architectenbureau Beeck (Mechelen) & Architectenatelier Verwilt-Cautreels (Lier) Algemeen Bouwbedrijf Jeroen Verreydt (Heist-op-den-Berg) september 2012 oplevering: 30 april 2014 1.550 m² 2.240 m²
Hoofdaannemer: Start werken: Einde werken: Oppervlakte terrein: Vloeroppervlakte: Investering nieuwbouw foyer en leslokalen: 2,2 mln € (excl. BTW)
Barok, neogotiek en 21ste eeuw gaan harmonieus samen. De betonnen kolommen herhalen de contouren van verdwenen en gebleven bomen in het park.
BOUWEN AAN VLAANDEREN | 95
PIT ANTWERPEN NV Starrenhoflaan 27- 2950 Kapellen Telefoon (03)605 14 33 Fax (03)605 14 76 E-mail: info@pit.eiffage.be www.pitantwerpen.be
SINT-MARTENS-LENNIK RESTAURATIE KERKHOFMUUR Tekst | Bram Souffreau Beeld | Bram Souffreau
Kerkhofmuur sluitstuk restauratie kerk Sint-Martens-Lennik Met de ingrijpende restauratie van de kerhofmuur rond de middeleeuwse Sint-Martinuskerk zet Sint-Martens-Lennik een punt achter de jarenlange opfrissing van dit beschermd dorpsgezicht. Na anderhalf jaar hebben de restaurateurs ook de kerkhofmuur en de monumentale trap afgewerkt. De geschiedenis van de Sint-Martinuskerk gaat tot diep in de elfde eeuw terug. Sporen van de oorspronkelijke romaanse kerk zijn nog altijd terug te vinden, maar de huidige parochiekerk pronkt vooral met de machtige westertoren die uitkijkt over het glooiend Pajottenland, het hooggotisch schip met prachtige glasramen en de muur rond het kerkhof. Sinds eind jaren negentig nemen restaurateurs de kerk onder handen. Eerst kwamen de parochiekerk en het interieur aan bod, nadien werd de toren aangepakt en sinds oktober 2012 restaureert PIT Antwerpen de kerkhofmuur. De aannemer heeft de vervallen en afbrokkelende muur, die zich in een dramatisch slechte staat bevond, grotendeels vervangen. Delen waren ingestort of moesten
gestut worden. De trap naar de kerk was amper begaanbaar en de gietijzeren poort van het toegangsportaal achteraan de kerk staat nu in Edingen. PIT Antwerpen kon niet anders dan de eeuwenoude muur afbreken.
KERKHOFMUUR “We hebben nagenoeg de hele muur weggenomen en alleen de bruikbare afdekstenen behouden”, legt projectleider Koen Hechtermans uit. “De grond van het kerkhof hebben we in trappen afgegraven. Geen eenvoudige klus, want de kerkhofmuur overbrugt een hoogteverschil van vier meter. Skeletten en doodskisten die daarbij boven kwamen, zijn intussen ook met respect herbegraven”. De bouwvakkers van PIT Antwerpen hebben een nieuwe fundering gelegd en de kerkhofmuur in zijn oorspronkelijke stijl heropgebouwd. ›
De zware westertoren piept vanachter de gerestaureerde kerkhofmuur. In de muur is de sokkel in zandsteen duidelijk zichtbaar. Het heraangelegde trottoir wacht op een lading zand.
BOUWEN AAN VLAANDEREN | 97
SINT-MARTENS-LENNIK RESTAURATIE KERKHOFMUUR
een aantal smeedijzeren ankers en ringen. De nis vervangt het kappelletje dat vroeger in de muur was verwerkt. Oorspronkelijk vroeg de dienst Monumenten en Landschappen om de kerkhofmuur wit te kalken, maar liet die vraag uiteindelijk vallen.
MONUMENTALE TRAP Samen met de kerkhofmuur restaureerde PIT Antwerpen ook de trap naar de parochiekerk. Hier werden de treden in oude blauwe stenen wĂŠl grotendeels hergebruikt. De restaurateurs lijmden de gebroken stenen. De trap kreeg ook een aangepaste verlichting en een trapreling. De ruimte rond de kerk doet overigens geen dienst meer als begraafplaats. PIT Antwerpen heeft het kerkhof met gras ingezaaid en een wandelpad aangelegd. Architect Herman Cornelis van Pajo Plan speelt met het idee om fruitbomen in de nieuwe kerktuin aan te planen. De trottoirs langs de kerkhofmuur heeft de aannemer met kasseistenen heraangelegd. â?š De gerestaureerde monumentale trap. De treden zijn gemaakt met de oorspronkelijke stenen. De trap is afgewerkt met eenleuning en aangepaste verlichting.
“De meeste bakstenen konden niet hergebruikt worden�, zegt Hechtermans. “Ze waren niet vorstbestendig en heel veel stenen hadden de voorbije tientallen jaren erg te lijden van de zoutafzetting van de ontbindende lijken. De nieuwe bakstenen hebben we uit Spanje ingevoerd. Sommige zandstenen uit de sokkel konden we wel recupereren, net als een aantal afdekstenen.� Die oude blauwe afdekstenen werden geclusterd geplaatst, zodat de kleurschakeringen niet te hevig verschilden. Aan de andere kant van de kerk werden nieuwe afdekstenen gebruikt. PIT werkte de kerkhofmuur werd verder af met een nis en
TECHNISCHE FICHE Opdrachtgever: Architect: Hoofdaannemer: Start werken: Einde werken: Investering: Subsidies:
Erfgoed
gemeente Lennik Herman Cornelis, Pajo Plan Architecten, Pepingen PIT Antwerpen, Antwerpen oktober 2012 maart 2014 970.000 euro 60% Vlaanderen, 20% Vlaams-Brabant, 10% Lennik, 10% kerkfabriek
1RRG DDQ H[WUD UXLPWH"
Ruben Willaert bvba afdeling Restauratie werkt met een gediplomeerde groep restaurateurs uit verschillende disciplines. Hierdoor wordt het restauratie- of conservatieproject op een deontologische en budgetvriendelijke wijze aangevat en beĂŤindigd. We staan in voor monumentenzorg, adviesverlening, proefrestauraties, restauratie/conservatie met het oog op deontologie, duurzaamheid en budgetvriendelijkheid. Ruben Willaert bvba afdeling Archeologie kan dankzij de inzet van gediplomeerde archeologen met een jarenlange terreinervaring archeologisch onderzoek snel en efficiĂŤnt uitvoeren. Onze afdeling archeologie heeft de voorbije jaren een ruime expertise uitgebouwd in desktoponderzoek, prospectie met ingreep in de bodem en vlakdekkend onderzoek in zowel landelijke als stedelijke contexten.
'RRUZHUNHQ
6WRFNDJH
5HWDLO RSORVVLQJHQ
(Q YHHO PHHU
ZZZ GHERHU FRP 'H %RHU 7HQWHQ 1 9 _ ,QGXVWULHODDQ .DQDDO 1RRUG %UHH 7 _ ) _ ( VDOHV EH#GHERHU FRP
www.rubenwillaert.be
98 | BOUWEN AAN VLAANDEREN
01MRT0093.indd 1
24/04/2013 9:01:58
ANTWERPEN KATHEDRAAL Tekst | Koen Mortelmans
Kempische restauratiespecialist laat Antwerpse klokken galmen De restauratiewerken aan de Antwerpse Lievevrouwekathedraal naderen stilaan hun voltooiing. Alles samen zullen ze bijna een halve eeuw geduurd hebben. Alle werken samen vormen een erg gevarieerd pakket. Renotec was de voorbije jaren op verschillende plaatsen en met veel hooggespecialiseerde medewerkers aan de slag in de bekendste kerk van Vlaanderen. In de loop van de voorbije vijftig jaar verschoven ook de beleidsaccenten en de inzichten over restauratie. Zo was er in de jaren zestig wel veel waardering voor de laatmiddeleeuwse constructie, maar heerste er toen ook misprijzen voor bijvoorbeeld decoratieve schilderingen uit de negentiende eeuw. De hoge noordtoren werd opgetrokken in de veertiende tot zestiende eeuw. Minder bekend is dat hij ook laat-negentiende-eeuws materiaal bevat. "Toen werd het binnenwerk gerestaureerd met beton," legt projectleider Hans Van Tilborg (Reno-
tec) uit. "Dit beton kampte in de open constructie door vochtinsijpeling met carbonatatie. We hebben de aangetaste delen weggekapt en vervangen door nieuwe betonmortel, afgewerkt met een beschermende coating." Het vervangen door een meer eigentijds systeem was geen optie. "Het toreninterieur maakt deel uit van de geleiden bezoeken. De bestaande betonstructuur was niet lelijk en typeert haar bouwperiode. We mochten het aanwezige volume niet vergroten of verkleinen. Maar om carbonatatie te voorkomen moet de wapening minstens 3 tot 5 cm van de rand van het beton zitten. Dat is hier niet het geval. In plaats van extra volume brachten we de coating aan."
KLOKKEN De oude galmberden waren al lang verdwenen uit de twee klokkengalerijen in de toren. Renotec bracht nieuwe exemplaren aan. "In koper, dat nu nog oranje is, maar door oxidatie stilaan groen zal worden." Omdat de toren op die hoogte acht gevels telt en de 2 x 1,5 m grote galmberden in verschillende rijen boven elkaar hangen, gaat het om in totaal bijna 500 m² koper. "Vroeger kan je alleen vlak onder de toren van de beiaard genieten. Door de uitgekiende hellingshoek van de galmberden en het gekozen materiaal is de akoestische kwaliteit nu ook in verdere straten uitstekend." ›
NIEUW INKOMPORTAAL Renotec bezorgde de kathedraal ook een nieuw inkomportaal. "Een stalen frame met aan de zijkanten glazen schuifdeuren. Vooraan hangen we de bestaande grote binnenpoorten weer op," aldus Luk Ghys. "Voor aanvang van deze werken hadden we die poorten voorzichtig gedemonteerd en op speciaal aangemaakte, verrijdbare bokken gezet." Renotec integreerde het portaal ook esthetisch in de kathedraal. "Zo bevat het glas kleine glazen piramides. Die verwijzen, ook door hun patroon, naar de klinknagels in de poorten."
BOUWEN AAN VLAANDEREN | 99
ANTWERPEN KATHEDRAAL
GLAS Renotec heeft ook veel expertise in glas- in loodramen in huis. "Ons glas-in-loodatelier behoort tot de belangrijkste van België," zegt afdelingsverantwoordelijke Jurgen Albert. Zijn team restaureerde al verschillende historische glasramen van de kathedraal. "De opdracht die we nu uitvoeren is esthetisch minder opvallend, maar vergt net zo goed technische knowhow. Binnen het pakket dakwerken pakken we ook de ramen van de dakkapellen aan. Die bevatten klassieke doorschijnende ruiten, maar deze moeten net zo goed herlood worden. We nemen hier ook de schilderwerken en het winddicht maken voor onze rekening." Manager interieurrestauratie Luk Ghys verwacht dat de werken najaar 2014 voltooid zullen zijn. "We zijn nu bezig met de kooromgang, de zone tussen het koor en de verschillende kapellen langs de binnengevels van de kathedraal. Daarvoor moesten we eerst de muren en gewelven grondig ontstoffen en van loshangende verfschilfers ontdoen." Hier bestond de uitdaging erin om een rustige overgang te creëren tussen de sobere, witgekalkte delen van het koor en de kleurrijke neogotische kapellen. "Het op punt stellen hiervan vergde verschillende staalnamen en besprekingen met de opdrachtgevers en de erfgoeddiensten." In de kapel aan de ingang van de sacristie kwam een muurschildering van Sint-Joris tevoorschijn. "Fragmentarisch, maar toch voldoende om te conserveren en in het geheel te integreren." ❚
TECHNISCHE FICHE Opdrachtgever: Architect: Aannemer: Start werken: Einde werken:
provinciebestuur Antwerpen, Antwerpen Steenmeijer Architecten, Antwerpen Renotec, Geel 1965 najaar 2014
BOUWEN AAN VLAANDEREN | 101