bouwen aan
de zorg
ziekenhuis special
VAKTIJDSCHRIFT over de bouw en ontwikkeling in de zorG
Prinses Elisabeth opent kinderziekenhuis Elisabeth in Gent
Spraakmakende architectuur ISALA Kliniek
NUMMER
6
2011
www.BOUWENAANDEZORG.eu
Huisjes in Antonia, Almkerk
Doordacht tot in detail
We hebben de kennis, de ideeĂŤn, de materialen... CCG Holding bestaat uit een groep gespecialiseerde bedrijven die zich richten op de inrichting en realisatie van hoogwaardige interieurs en geclassificeerde ruimtes en algemene bouw, met een focus op de zorg, farma en biotech-markt. Alle bedrijven werken autonoom maar zullen daar waar mogelijk hun gezamenlijke kennis en vaardigheden voor uw project inzetten.
cleanroomcg.com
gebebouw.nl
rooms-for-care.nl
rfc-products.nl ccgholding.nl
memoriana complete kamer inrichtingen
wissner-bosserhoff Nederland · Keerweer 42 · 3316 KA Dordrecht · Tel.: +31 (0) 78 652 18 50 · Fax: +31 (0) 78 652 18 55 · E-mail: info.nl@wi-bo.de · www.wi-bo.com wissner-bosserhoff Belgium · Egide Walschaertsstraat 15/15 · 2800 Mechelen · Tel.: +32 (0) 15 21 08 41 · Fax: +32 (0) 15 29 14 64 · E-mail: info@wi-bo.be · www.wi-bo.be
‘Is uw vastgoed ook duurzaam?’
Jorissen Simonetti architecten
Simonetti architecten
Doetinchem Leiden Maarssen Rijssen Steenwijk I: jorissensimonettiarchitecten.nl
Doetinchem Leide
voorwoord
Traditioneel in de laatste maand van het jaar – en dus ook in de laatste editie van Bouwen aan de Zorg van 2011 – ontkomen we vanzelfsprekend niet aan een terugblik op het afgelopen jaar. En wat viel ons op? Ook in de zorg heeft men definitief ontdekt dat het gaat om intensieve samenwerkingsverbanden. De markt vraagt er om en creativiteit is geboden. Partijen willen eerder aan tafel zitten bij projecten en dat is ook logisch; men voelt als nooit tevoren de noodzaak om écht het allerbeste eindresultaat te bereiken. Dat was voorheen ook al de gewenste standaard, maar juist omdat aan de vraagzijde geen behoefte meer is aan talloze schakels in het proces, zijn we ‘gedwongen’ om elkaar op te zoeken en met elkaar in gesprek te gaan. Dat betekent dat iedereen die in het vak werkzaam is, dus buiten de gebaande eigen paden moet treden. Natuurlijk heeft iedereen zijn eigen afgebakende kennis maar het opbouwen van een totaalexpertise is een must geworden in de huidige tijden. Dat het scheppen van samenwerkingsverbanden niet van de één op de andere dag lukt, moge duidelijk zijn. Het is en blijft immers een zoektocht naar de multifunctionele dwarsverbanden en dus naar de kansen. Maar de bereidheid om elkaar te willen vinden, is dé winst van het afgelopen jaar. Wij – van Bouwen aan de Zorg – hopen daar ons steentje aan bij te dragen. Dat hebben we in 2011 gedaan en zullen we onverminderd in 2012 blijven doen. We brengen inspiratie en delen kennis. Voor nu wensen wij u veel leesplezier én namens het gehele redactieteam, directie en medewerkers van uitgeverij Louwers wensen wij u tevens een gezond 2012 toe. Tot volgend jaar!
Jerry Helmers Eindredactie
Bouwen aan de zorg
5
bouwen aan
de zorg
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... ........................... . . . . . . . . . . . . ................................................... ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Vaktijdschrift over de bouw en ontwikkeling in de zorg
www.bouwenaandezorg.eu Jaargang 11, nummer 6, 2011 Verschijnt 6 x per jaar ISSN: 1876-0600 Uitgever
Schatbeurderlaan 6 Postbus 249, 6000 AE Weert, Nederland T +31 (0)495 450095 F +31 (0)495 521335 E info@louwersuitgevers.nl W www.louwersuitgevers.nl Redactieteam Hedvig Beunk, Jelleke Bouma, Rob Buchholz, Henk Geist, Roel van Gils, Johan Godschalk, Jerry Helmers, Lilian Heijmans, Tim Janssens, Peter de Koning, Koen Mortelmans, Bram Souffreau, Irene Teunissen, Jan Kees Verschuure, Margot Visser, Willem de Volder Philip Willaert
12
Redactieadres Vlaanderen Koen Mortelmans Kempenlaan 5 B-2160 Wommelgem T +32 (0)3 3536066 E koen@mortelmans.com Bladmanagement Patty Ros E p.ros@louwersuitgevers.nl Secretariaat Mariëlle van den Groenendaal Advertenties Online aanleveren: http://ftp2.louwersuitgevers.nl Username: bagz wachtwoord: gast Postbus 249, 6000 AE Weert, Nederland T +31 (0)495 450095 F +31 (0)495 521335
36
44
Postbus 85, B-3900 Overpelt, België T +32 (0)11 605540 F +32 (0)11 605541 Fotografie Rein Bollen, Roel van Gils, Jerry Helmers, Peter de Koning, Manon Koopman, Raoul van Meel, Michel Oehlen, Peter Pannevis, Evert van Reijswoud, Jeanette Schols, Jan Kees Verschuure, Willem de Volder, Hilde de Wolf Abonnementsprijs € 54,00 per jaar incl. BTW ING 41 71 65 t.n.v. Louwers Uitgeversorganisatie BV o.v.v. Bouwen aan de Zorg. Informatie over abonnementen: T +31 (0)495 450095 E info@louwersuitgevers.nl Adreswijzigingen Schriftelijk ten minste drie weken voor verhuizing naar: Postbus 249, 6000 AE Weert Opzeggingen Indien twee maanden voor het verstrijken van de abonnementsperiode geen schriftelijk bericht van opzegging is ontvangen, wordt het abonnement automatisch met een jaar verlengd.
Vormgeving Logo Reclame- Ontwerpbureau BV T +31 (0)495 450065 E info@logobv.nl Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen of vermenigvuldigd zonder uitdrukkelijke toestemming van de uitgever en zonder bronvermelding. Hoewel dit blad op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Zij aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op deze informatie.
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. . .. . .. .. .. ..
Doelgroep Als abonnement en in controlled circulation, persoonsgericht naar beslissers in ziekenhuizen, verpleeghuizen, woonzorgcentra, zorggroepen, GGZ, woningcorporaties, architecten, technische/facilitaire managers toeleverancier aan de gezondheidszorg, aannemers, overheidsinstellingen en abonnementen.
8
12
‘Huisjes’ in Antonia Almkerk
16
Ziekenhuisspecial: Welkom in onze derde Ziekenhuisspecial
Het Interview: Mr. A. (Ietje) de Rooij: ‘Creëer het gevoel van Thuis’
18
Hoogste punt Erasmus MC, Rotterdam
21
Instituut Verbeeten, ‘s-Hertogenbosch
23
Mobile operatiekamers voor Antonius Ziekenhuis, Emmeloord
26
Spraakmakende organische architectuur bij Isala , Zwolle
36
Health Sciences-campus voor UZ Gasthuisberg, Leuven
40
Grondige renovatie voor Catharina Ziekenhuis, Eindhoven
.. ..... .. .. .. .. .. .. .. ............. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..... ............. ................................................... .. ..... . . . . . . . ............. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..... . . . . . . . ............. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................................... .. ..... .. .. .. .. .. .. .. ............. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................................... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..... ..... . . . . . . . ............. ............. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ................................................... ................................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18
26
58 BOUWEN AAN DE ZORG
...... . ... . ... . ... . . .. . .. . . . .. . .. . . . .. . .. . . .. . .. . .. .. . .. .. . .. . .. . .. ..
bouwen aan
+
DE ZORG
ziekenhuis special
VAKTIJDSCHRIFT OVER DE BOUW EN ONTWIKKELING IN DE ZORG
VAKTIJDSCHRIFT OVER DE BOUW EN ONTWIKKELING IN DE ZORG
NUMMER
6
44
OK complex bij Beatrix in Winterswijk is de machinekamer
49
Prinses Elisabeth heeft Kinderkliniek UZ Gent geopend
56
Sint-Vincentiusziekenhuis slaat brug naar de stad
61
Thema Leveranciers aan Ziekenhuizen
2011
WWW.BOUWENAANDEZORG.EU
+ 2011 • JAARGANG 11 • 2 MAANDELIJKS
PRINSES ELISABETH OPENT KINDERZIEKENHUIS ELISABETH IN GENT
SPRAAKMAKENDE ARCHITECTUUR ISALA KLINIEK
72
HUISJES IN ANTONIA, ALMKERK
6
Het Kinderziekenhuis Elisabeth in Gent, de bovenbouw heeft een karakteristiek vrijstaand volume, zwevend boven de groendaken.
70
De zes projecten Hedy D’Anconaprijs 2012 zijn genomineerd
72
Op zoek naar de zorgwoning van morgen in Vilvoorde
77
Column: Mooi en praktisch?
79
Thema Gebouwbeheer en Onderhoud
87
Wie doet Wat
Mr. A. (Ietje) de Rooij:
‘Creëer het gevoel van
thuis’
´De kwaliteit van leven van ouderen met dementie.’ Dat staat centraal in het promotie-onderzoek van mr. A. (Ietje) de Rooij, directeur van Woonzorgcentrum de Kievitshorst in Tilburg. Zij richt zich met haar onderzoeksteam op grote en kleine woonvormen voor ouderen met dementie in Nederland en België. De resultaten moeten leiden naar aanbevelingen voor de praktijk én tot haar promotie op de Universiteit van Tilburg/Tranzo. “Er is relatief weinig wetenschappelijk onderzoek over dit onderwerp. Ik wil graag de aanpak in de woonvormen inzichtelijk maken.” De eerste resultaten zijn bekend. Zij vatte ze samen op een overzichtelijk affiche en oogstte daarmee de ‘Poster Award’ op het International Psychogeriatrics Congres in Den Haag. Volgens de Gezondheidsraad stijgt in ons land het aantal mensen met dementie tussen nu en 2015 van 180.000 naar 225.000. Misschien in iets andere grootheden, maar in België is er, volgens De Rooij, eveneens een toename van het aantal ouderen met dementie. Uitbreiding van verpleeghuiscapaciteit is daardoor overal hard nodig. Waar dat gebeurt, wordt tegenwoordig steeds meer gekozen voor kleinschalige in plaats van grootschalige woonvormen. Maar op grond waarvan? “We hebben gezocht naar de verschillen tussen beide woonvormen en zijn daarbij uitgegaan van de zorgdriehoek bewoner-familie-verzorger. De kwaliteit van leven, het voorkomen van gedragsproblemen, het gebruik van middelen en maatregelen kwamen daarbij onder andere, aan de orde als het om de bewoners ging. Wat betreft de familie stonden aspecten als de relatie bewoner-medewerker, familie-medewerker en bewoner-familie centraal. Andersom
8
Bouwen aan de zorg
was de medewerker het uitgangspunt. Om de wensen en ervaringen van de bewoners helder te krijgen, werd gewerkt met ‘gevalideerde vragenlijsten’. Steeds hebben twee verzorgers, die
de bewoner goed kenden, vragen beantwoord over verschillende aspecten zoals kwaliteit van leven, sociale betrokkenheid, deelname aan dagelijkse activiteiten en bezoekfrequentie.
het interview
Mr. A. (Ietje) de Rooij, directeur van Woonzorgcentrum de Kievitshorst
Ruimte en aanpak Ook werd door De Rooij en haar team in de praktijk gekeken naar ruimte, inrichting en aanpak. Representatief voor Nederland zijn de kleine groepen, zes tot acht personen. In België zijn de groepen veelal groter maar heerst wel dezelfde wens naar kleinschaligheid. Om het verhaal beeldend te maken neemt De Rooij ons mee naar een van de kleinschalige afdelingen in ‘haar’ zorgcentrum en vervolgt daar haar verhaal. “Op de kleinschalige afdeling gaat meer aandacht uit naar het creëren van een gevoel van de voormalige woonomgeving van de bewoners. Bovendien wordt de dagplanning er
beter aangepast aan de persoonlijke behoeftes en voorkeuren van de bewoner. In een regulier verpleeghuis met traditionele afdelingen wordt over de volle breedte op grotere schaal gewerkt dan in kleinschalige wooneenheden. De bewoner is er minder bewoner, maar meer ‘patiënt’. Bovendien is er minder ruimte voor het leveren van maatwerk.”
Ritme Ook op het gebied van ritme zijn er verschillen. Zo bepaalt de bewoner in een kleinschalige opzet die vaak zelf, terwijl in een grootschalige vorm de bewoner zich aanpast aan de werk-
wijze en aanpak op de afdeling, kortom het instituutsritme. “Er is minder ruimte voor het leveren van zorg en vermaak op maat.” Volgens De Rooij ligt ook het accent van de zorgvisie anders. “In een regulier verpleeghuis ligt dat nog vaak op het ziektebeeld en kan de instelling een ‘ziekenhuiskarakter’ hebben. Op kleinschalige afdelingen gaat de aandacht primair uit naar de combinatie wonen en welzijn en heeft de woonvorm een huiselijk karakter. Een arts, bijvoorbeeld, doet niet op vaste tijden zijn ronde maar komt langs wanneer het in praktisch opzicht uitkomt in de woonvorm (tenzij er uiteraard sprake is van spoed!).” ➤
Bouwen aan de zorg
9
De kracht van Lopital Als expert in de bouw streeft u naar de optimale mix van functionaliteit, veiligheid en uitstraling. Wij van Lopital begrijpen dit. Dankzij onze ruime expertise op het gebied van bouwkunde, elektra en brandveiligheid zijn wij in staat om altijd met u mee te denken over de meest praktische, betrouwbare en niet te vergeten mooiste implementatie van onze hulpmiddelen. Dat is onze kracht! Door constant met u mee te denken, kunnen onze producten perfect worden geĂŻntegreerd in uw werkwijze en uw zorgvoorziening.
Bent u op zoek naar een betrokken leverancier die meer doet dan alleen het verkopen van producten? Neem dan contact met ons op of bezoek onze website: www.lopital.nl.
Lopital Nederland B.V. Laarakkerweg 9, 5061 JR Oisterwijk, Postbus 56, 5060 AB Oisterwijk Tel 013 5239300, Fax 013 5239301, E-mail info@lopital.nl, www.lopital.nl Lopital BelgiĂŤ Bvba, Antwerpsesteenweg 124, 2630 Aartselaar Tel (0032) 03/870.51.60, Fax (0032) 03/877.79.44, E-mail info@lopital.be, www.lopital.be
het interview
Woonkamer
Conclusie
Het voorbeeld gaat schuil in de plek waar De Rooij haar verhaal doet, de onlangs ingerichte woonkamer in De Kievitshorst. Die bevat meubilair uit de jaren zestig. Opmerkelijk huiselijk is de Philips-radio met druktoetsen en de trouwfoto’s uit de tijd dat een radio zeker zo prominent aanwezig was als de televisie nu. “De bewoners zitten er graag en als er animo is, wordt er aan de stoere tafel een bordspel gespeeld.” De Rooij wil nog even wat andere verschillen naar voren brengen. Een voorbeeld is dat het personeel op traditionele afdelingen in uniformen loopt en op kleinschalige afdelingen in burgerkleding. Ook het betreden van de afdeling heeft een verschillend karakter. Zo loopt bezoek op een grote afdeling vaak onaangekondigd in en uit en wordt op een kleinschalige toestemming gevraagd. De Rooij geeft het goede voorbeeld en stelt tijdens de rondgang op de afdelingen steevast de vraag: ‘Mogen we even op visite komen?’
De vraag naar de ideale situatie blijft onbeantwoord. “Het is lastig een grote gemene deler te formuleren. Beide vormen hebben hun positieve kanten. Het wordt dus streven naar een gezonde mix. Bij een keuze moet steeds uit worden gegaan van de bewoner, hoe is zijn fysieke en geestelijke conditie. Wel kunnen we zeggen dat in een kleinschalige setting de familie meer contact heeft met de bewoner, maar ook met het personeel en families van andere bewoners. Bovendien ziet de bewoner minder verschillende gezichten en dat is een voordeel. Het lijkt dat we een eenduidige conclusie niet kunnen trekken, ook niet tussen Nederland en België.” Centraal staat dat de bewoners zo lang als mogelijk zelf dingen kunnen blijven doen en dat in hun ‘eigen’ omgeving. Juist dan lijkt het erop dat de geestelijke achteruitgang minder snel gaat. Ook het kostenaspect komt ter sprake. De Rooij: “Dat is een apart onderzoek waard.” n
Bouwen aan de zorg
11
'Huisjes’ in Antonia Almkerk “Elke opdracht in de zorg is bijzonder,” vertelt architect Daniël Biesheuvel van Jorissen Simonetti. Bij de nieuwbouw van zorginstelling Antonia in Almkerk zat de uitdaging voor hem vooral in het volume. “Het is gelukt om het institutionele karakter te vervangen door een vriendelijke, kleinschalige en vertrouwde woonsfeer. Ook de flexibiliteit en veranderbaarheid zijn bijzonder.”
12
Bouwen aan de zorg
Antonia, almkerk
Het vorige pand uit de jaren 60 was technisch, economisch en functioneel helemaal op, weet Walter van Hallem, divisiemanager facilitaire zaken van De Riethorst Stromenland, de grote zorginstelling waar Antonia deel van uitmaakt. “Het was hokkerig, had per verdieping maar één badkamer en sommige appartementjes waren nauwelijks vijftien vierkante meter. Dat kon echt niet meer.” De eerste gedachte aan nieuwbouw ontstond in 2004. Twee jaar later zette de architect de eerste schetsen op papier. Eind 2008 verhuisden de bewoners naar hun tijdelijke onderkomen in Werkendam, een jaar later startte de bouw en op 22 juni 2011 was de feestelijke terugverhuis. Een centrale rol in het hele proces had projectmanager Maarten Koster van woningcorporatie Woonlinie, de eigenaar van het gebouw.
Huisjes Op een beperkt terrein in een dorpse gemeenschap verrees een gebouw van 3.430 m2 bvo op een bebouwde oppervlakte van 1.385 m2. Drie bouwlagen werd te fors. De architect vond de uitweg in twee bouwlagen met twee atria en een gebogen kap als derde laag. Zo ontstond een compacter, huisjes-achtig geheel met nauwelijks ruimteverlies en voldoende daglicht. De gebogen grenen spanten bleven zichtbaar in de appartementen op laag drie. “Echt heel fraai,” vindt Van Hallem. “Bezoekers en bewoners ervaren aan de buitenkant geen massaliteit. Eenmaal binnen verbazen ze zich over de afmetingen.” Sommige appartementen meten 80m2 voor één of twee personen. In de toekomst zijn deze appartementen, indien nodig, ook commercieel verhuurbaar. ➤
Links architect Daniël Biesheuvel, rechts Walter van Hallem van de Riethorst Stromenland
Bouwen aan de zorg
13
Stichting het Heem, locatie de Eikelaar, Udenhout
ingrediënten voor
inspiratie Tegenwoordig wordt steeds meer aandacht besteed aan sfeer en huiselijkheid in de zorgsector. Vervoort geeft gastvrijheid letterlijk kleur. We begeleiden u graag bij de complete styling van uw zorglocatie, waarbij inspiratie, gastvrijheid, beleving en maatwerk onze kernwoorden zijn. Ons boek met meubelideeën sluit aan op trends en ontwikkelingen op het gebied van inrichting binnen de zorgsector. Vraag het aan en raak geïnspireerd!
vervoort.nl
Edisonstraat 3 5051 DS Goirle Nederland T 013 534 00 34
Antonia, almkerk
Hetzelfde geldt voor de kleinere appartementen van 45 m2 die Woonlinie kan samenvoegen tot marktconforme huurwoningen. Van Hallem: “In clusters van zes kun je woningen verhuren aan andere doelgroepen. Dat maakt het gebouw extra toekomstbestendig. Maar ook binnen onze doelgroepen kunnen we meebewegen met veranderingen in regionale zorgbehoefte.” Architect Biesheuvel vult aan: “Antonia telt nu twaalf appartementen voor psychogeriatrische zorg en 24 voor somatische bewoners. Maar je kunt die verhouding ook omdraaien, of er 18-18 van maken. Bouwkundig en installatietechnisch is dat al voorbereid. De komende jaren verwacht deze regio een groeiend tekort aan pg-huisvesting. Mocht dat inderdaad zo zijn, dan vangt Antonia dat zelf op, eventueel in combinatie met verpleeghuis Altenahove hier in Almkerk. Zo is het gebouw flexibel binnen de zorg en veranderbaar buiten de zorg.”
Warmtewisselaars Op het gebied van installaties zijn duurzame maatregelen getroffen. De luchtbehandeling met warmtewisselaars (rendement 92%) is zo geprogrammeerd dat ’s nachts energiezuinig gekoeld kan worden met koele nachtlucht. De CO2-gestuurde ventilatie in de appartementen houdt het binnenklimaat op een hoog niveau zonder onnodige ventilatie. De energiezuinige ventilatoren zijn van het type gelijkstroom. “Toch wel uniek voor een gebouw van deze bescheiden omvang is de toepassing van warmte- en koudeopslag in de bodem,” vertelt Van Hallem. “Zo gebruiken we via warmtepompen aardwarmte in de winter en aardkoelte in de zomer, zonder traditionele koelmachine. Verder is het hele gebouw voorzien van een laagtemperatuur verwarmingssysteem. En het energydak vangt de zonwarmte in het voor- en naseizoen op en gebruikt dit voor het verwarmen van de appartementen en voor warm tapwater. Zo combineren we energiezuinigheid met een gezond binnenklimaat. Het systeem vergt nog enige gewenning omdat de vertrouwde thermostaat in de woonkamer verdween. We hebben het de bewoners uitvoerig uitgelegd en de meesten pikken het prima op. De kleine kinderziektes sporen we snel op.” Een andere opvallende installatie is de noodstroomvoorziening die bij calamiteiten via een aggregaat het gebouw van stroom voorziet. Vol-
gens Van Hallem wordt zo’n voorziening vaak wegbezuinigd maar is het in Antonia een logisch onderdeel van de zorgvoorziening. “Sommige bewoners zijn afhankelijk van apparatuur. Daarmee wil je geen risico lopen.”
Leerschool Nieuwbouw is altijd een complexe leerschool. Wat heeft Van Hallem geleerd? “De domotica-partner moet altijd aansluiten bij de bouwvergadering. Goede communicatie scheelt veel tijd.” Biesheuvel propageert wat hij noemt het ‘Emotioneel Programma van Eisen’: “Vóór de eerste schets komen eigenaar, gebruiker, architect en adviseurs bij elkaar voor een ongeremde brainstorm. Alles komt op tafel, zonder ballast van schotten en budget. Dat werkt fantastisch.” n
FEITEN EN CIJFERS PROJECT: Woonzorgcentrum Antonia, Almkerk Opdrachtgever: Woonlinie, Woudrichem Zorgverlener: De Riethorst Stromenland, Raamsdonksveer Architect: Jorissen Simonetti architecten, Leiden Bouwmanagement: Woonlinie, Woudrichem Los meubilair: Moments furnitire, Tiel Bouwtijd: • Selectie architecten: Woonlinie 2006 • Start sloop: december 2009 • Oplevering sloop: februari 2010 • Overdracht sloop naar nieuwbouw: februari 2010 • Start nieuwbouw: februari 2010 • Oplevering: mei 2011 • Totale oppervlakte terrein: 1385m2 • Totale oppervlakte gebouw: 3430m2 BVO Capaciteit: • totaal 36 plaatsen zijnde 24 plaatsen somatiek ‘licht’ en 12 plaatsen psychogeriatrie kleinschalig • voor 36 plaatsen zorginfra structuur • woningen aantal: 36 Totale bouwkosten: • investering zorgcentrum circa € 4.300.000 incl. BTW • investering woningen circa € 1.200.000,• totale investering € 5.500.000,- incl. BTW. Aantal bedden: 36 appartementen, waarvan 24 kleinschalig en 12 individueel Aantal huiskamers: 4 intramurale huiskamer en 1 extramurale ruimte
Bouwen aan de zorg
15
Voorwoord ziekenhuisspecial Welkom in onze derde Ziekenhuisspecial. Het is zo langzamerhand een goede traditie geworden waar ook wij ons zeer op verheugen.
16
Ons gehele redactieteam – zowel uit Nederland als uit België – gaat graag op pad om te zien hoe de stand van zaken is. We hebben unaniem geconstateerd dat er wederom veel is geïnvesteerd en dat er vooral is gezocht naar synergie tussen de verschillende disciplines in het bouwen aan de zorg. Het lijkt wel alsof het jaar 2011 de zoektocht naar effectieve samenwerking op allerlei fronten heeft ingezet; men realiseert zich meer en meer dat integratie van de keten waarschijnlijk hét recept voor de toekomst is. Dat laatste zal vanzelfsprekend de tijd moeten uitwijzen, maar de eerste tekenen zijn goed. En dat belooft wat voor de komende jaren. Daar is deze Ziekenhuisspecial al een mooie opmaat voor die niet alleen uw kennis bijspijkert op het gebied van wat er speelt, maar u beslist ook motiveert om nog verder buiten de gebaande paden te gaan denken. Veel leesplezier. n
Streekziekenhuis Koningin Beatrix, Winterswijk
Catharina Ziekenhuis , Eindhoven
Isala Klinieken, Zwolle
Bouwen aan de zorg
voorwoord ziekenhuisspecial
Mobiele OK, ziekenhuis Antonius Emmeloord
UZ-Gasthuisberg, Leuven
Kinderkliniek Prinses Elisabeth, UZ Gent Erasmus MC, Rotterdam Sint-Vincentius, Antwerpen
Bouwen aan de zorg
17
Nieuwbouw Erasmus MC bereikt hoogste punt Op donderdag 29 september vierden Erasmus MC en Bouwcombinatie Nieuwbouw Erasmus MC (BAM Utiliteitsbouw en Ballast Nedam Bouw & Ontwikkeling Speciale Projecten) het bereiken van het hoogste punt in de nieuwbouw. De nieuwe toren, een ontwerp van EGM architecten, telt dertig verdiepingen en is met 120 meter net iets hoger dan de bestaande (witte) faculteitstoren. De hoge toren is gebouwd met behulp van een zogenaamde ‘hijsloods’, een bouwtechniek die nu voor de tweede maal in Nederland is toegepast. Een hijsloods is een soort 'fabriek' die bovenop de vierde etage van de kantoortoren werd gebouwd: een platform met overkapping waarbinnen alle werkzaamheden plaatsvonden. Dankzij de constante omstandigheden en een uitgekiend productieproces is het gelukt om per week een etage te bouwen. De hijsloods is inmiddels gedemonteerd met behulp van een grote rupskraan, die met zijn giek 180 meter de lucht in reikt. De afwerking aan de binnenkant van de nieuwe toren is in volle gang. Begin 2013 kan bouwdeel Oost, waar de toren toe behoort, in gebruik worden genomen. Er zullen voornamelijk kantoorfuncties worden ge-
18
Bouwen aan de zorg
erasmus mc, rotterdam
Projectsecretaris Nieuwbouw van het Erasmus MC Liesbeth van Heel:
huisvest. Direct naast de hoge toren is de lagere toren voor laboratoria gerealiseerd. Voor het komende jaar staat de start van het eerste deel van bouwdeel West gepland waarin patiëntenvoorzieningen zoals poliklinieken, dagbehandeling en verpleegafdelingen een plaats zullen krijgen. Projectsecretaris Nieuwbouw van het Erasmus MC Liesbeth van Heel: “We zijn nu druk bezig met het voorbereiden van de inhuizing van een aantal afdelingen in bouwdeel Oost. Na deze inhuizing zal een aantal bestaande gebouwen gesloopt worden om plaats te maken voor het tweede deel van Bouwdeel West. Daarnaast vinden werkzaamheden plaats rondom het Sophia Kinderziekenhuis om de bestaande bouw op de nieuwbouw aan te sluiten.” In totaal omvat de door EGM architecten ontworpen nieuwbouw van het Erasmus MC ca. 185.000 m2 bruto
vloeroppervlakte: een nieuwe stadswijk in de binnenstad van Rotterdam. Architect prof.ir. Bas Molenaar: “Het witte nieuwbouwcomplex vormt een baken van rust in de omliggende stad.” De bouw is tot nu toe voorspoedig verlopen vindt Liesbeth van Heel. “De overlast voor het ziekenhuis (patiënten, bezoekers en medewerkers) is beperkt gebleven. De bouwwerkzaamheden zijn goed voorbereid. Achter de bouwhekken, op het vrijgemaakte bouwterrein kan de aannemer zijn gang gaan, en het ziekenhuis kan doorgaan met haar activiteiten in de naastgelegen gebouwen.” De afronding van de totale nieuwbouw wordt in 2017 verwacht. n Verbouwing rechtstreek te volgen via www.erasmusmc.nl/nieuwbouw
(Foto’s: EGM architecten)
FEITEN EN CIJFERS
PROJECT: Erasmus MC, Rotterdam Opdrachtgever: Erasmus MC, Rotterdam Architect: EGM Architecten, Dordrecht Aannemer: Bouwcombinatie Erasmus MC Installatietechniek: Combinatie Bam Techniek en ULC Luchtbehandelingskasten: Carrier, HazerswoudeRijndijk Vloer: Nora Floorings, Kaatsheuvel Vloerafwerking: Maasdam Groep, Waddinxveen Bouwtijd: december 2009 tot voorjaar 2017 Totale oppervlakte gebouw: 184.000 m2 bvo
Bouwen aan de zorg
19
Duurzame techniek onze zorg 1.
3.
2.
Elektrotechnische installaties Werktuigbouwkundige installaties Sprinkler, data en medisch technische inrichting Technisch beheer en onderhoud
Labradordreef 18 Postbus 2405 3500 GK Utrecht T 030 26 50 500 F 030 26 20 895 E info@ulcgroep.nl I www.ulcgroep.nl
4.
1. St. Antonius Ziekenhuis, Utrecht 2. Albert Schweitzer Ziekenhuis, Dordrecht 3. Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam 4. Erasmus MC, Rotterdam
instituut verbeeten, 's-hertogenbosch
Instituut Verbeeten In het vorige nummer stond bij het artikel over de nieuwbouw van Instituut Verbeeten abusievelijk een foto van de achterzijde. Daarmee kwamen concept en ontwerp van EGM architecten niet tot hun recht. Het is een uitnodigend en toegankelijk gebouw dat optimaal gebruik maakt van de ‘healing environment’ in zijn directe omgeving. Symbolisch is dit aangegeven met een centraal gelegen blok met daaromheen plekken die naar buiten zijn gericht en verbonden worden door een dak dat zich tevens afsluit naar de achterzijde van het Willem Alexander gebouw. De bunkers vormen het hart van het gebouw. Het instituut ontleent zijn betekenis aan deze bunkers. Hier komt de patiënt voor. In plaats van het te zien als iets dat weg gestopt moet worden, wordt het omarmd als hetgeen dat kans geeft op genezing. De uitwerking van het ontwerp moest eraan bijdragen dat de patiënt niet opziet tegen het bezoek aan het gebouw. Architect Caroline Euser wilde ook het enthousiasme van de medewerkers voor de mensen die er komen en de open manier van werken tot hun recht laten komen. “Dat wilde ik laten terugkomen in het gebouw. De bestralingsbunkers zijn niet verstopt, ze zijn immers het centrale deel
van de behandeling, dat wat de genezing bevordert. Dat mag gezien worden. Het omhulsel moest uitstralen dat men er echt welkom is.” Haar eerste vertaling van concept in maquette was direct een schot in de roos en die kwaliteit heeft men weten vast te houden in het uiteindelijke gebouw. In het ontwerp is gespeeld met plafondhoogtes, materialen, lichtinval, en dubbelgebruik van onderzoek- en spreekkamers. De buitenruimte werd nadrukkelijk in het ontwerp betrokken: een prachtige omgeving met aan de ene kant een mooi groengebied, aan de andere kant het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis, met zijn levendige verkeersstromen. Er is zorgvuldig aandacht besteed aan de entreehal, die ondanks het hoge plafond een intieme en warme indruk maakt. Een van de bouwkundige hoogstandjes was de realisatie van het dak, dat ter plekke werd vervaardigd. Dat dak – beeldbepalend voor het aanzicht, maar ook de binnenafwerking van het pand – bleek sneller getekend dan gemaakt. Maar ook aan dit deel van het ontwerp is nauwelijks getornd. Begin september nam Instituut Verbeeten in 's-Hertogenbosch de gloednieuwe vestiging voor radiotherapeutische oncologie en nucleaire geneeskunde in gebruik. De bouw werd in goed 11 maanden gerealiseerd. n
Bouwen aan de zorg
21
Vertrouw de zorg voor een gezond klimaat toe aan de specialist. Ziekenhuizen en zorginstellingen zijn er in tal van variaties. Maar ze hebben allemaal één ding gemeen: een zo optimaal mogelijke welzijnstoestand van de patiënt. Carrier heeft hetzelfde doel. Een goed klimaatbeheersingssysteem kan immers het welzijn van een patiënt beïnvloeden. Gezonde lucht voor een gezond klimaat. Carrier is ’s werelds grootste expert. Als uitvinders van de airconditioning zijn we altijd een stap verder in technologie, om u in iedere situatie de optimale oplossing te bieden. Klimaatbeheer op afstand bijvoorbeeld, dat doen we al in ruim 20% van alle Nederlandse ziekenhuizen. Dus, voor élke klimaatoplossing: turn to the experts. Carrier Airconditioning. Do you turn? T (071) 341 71 11, www.carrier.nl
turn to the experts
antonius ziekenhuis, emmeloord
‘Wij geloven niet meer in een ziekenhuis als instituut’
Antonius Zorggroep slaat flexibele weg in Ziekenhuiszorg verandert. Het klassieke ziekenhuis verliest terrein en steeds meer ontstaan er netwerken met diverse zorgverleners. De Antonius Zorggroep in Sneek is voorloper op dit gebied. Na verdubbeling van het aantal patiënten uit de Noordoostpolder en Urk is in samenspraak met de plaatselijke huisartsen in 2007 een ziekenhuisvoorziening geopend in Emmeloord. Een snel groeiend aantal specialisten zag er haar patiënten, met een vlotte uitbreiding tot gevolg. De wens om de patiënten nog beter te kunnen bedienen, werd in september werkelijkheid met de opening van een mobiele operatiekamer. Operatie die wordt uitgevoerd in een mobile OK VanGuard Mobile
Het vooralsnog tijdelijke ziekenhuis in Emmeloord heeft een poliklinische functie. In de mobiele operatiekamer (OK) worden zogenoemde laagrisico-operaties uitgevoerd, waarbij de patiënt dezelfde dag nog naar huis mag. Directe aanleiding voor de uitbreiding met de mobiele OK is de renovatie van de operatiekamers in Sneek. Door capaciteit naar Emmeloord te verschuiven, wordt een risicovolle situatie tijdens de verbouwing voorkomen en kunnen patiënten uit de Noordoostpolder en Urk dichter bij huis terecht voor een lichte ingreep. Gedurende het jaar dat de renovatie in Sneek duurt, wordt de bezetting en benutting van de mobiele OK in Emmeloord strak gemonitord. Bij voldoende gebruik kan uiteindelijk een volwaardig ziekenhuis worden gerealiseerd. “Flexibiliteit is de toekomst,” stelt Wouter van der Kam, voorzitter van de Raad van Bestuur van de Antonius Zorggroep. Het Antonius ziekenhuis is het snelst groeiende ziekenhuis van Nederland en binnen vier jaar marktleider geworden in de regio Noordoostpolder/Urk. Jaarlijks worden er 25.000 tot 30.000 patiënten gezien. ➤ Een mobiele OK op transport
Bouwen aan de zorg
23
Rob van Liefland, Vanguard
Wouter van der Kam, voorzitter Raad van Bestuur van de Antonius Zorggroep
De renovatie van de operatiekamers op de locatie in Sneek leidde tot het besluit om in Emmeloord te gaan opereren. “We hadden de keuze: een tijdelijke OK in Sneek, uitwijken naar elders of in Emmeloord een OK inrichten,” legt Van der Kam uit. De kernconclusie was ‘doe wat de klant van je wil’. Emmeloord wil complete zorg hebben, meer dan alleen een polikliniek. Op dit punt kwam Vanguard in beeld “Wij kenden het bedrijf vanuit het bedrijfsleven en ontdekten dat zij niet
24
Bouwen aan de zorg
alleen producten leveren die wij willen, maar dat ook onze visies overeenkomen,” vertelt Van der Kam. “Wij geloven niet meer in een ziekenhuis als instituut, maar in flexibele netwerken.” Vanguard speelt hier naadloos op in met units die, als het moet, binnen enkele uren tot een complete operatiekamer kunnen worden ingericht. Met een dieplader worden de units van 15 bij 3,5 meter afgeleverd en via een ingenieus systeem uitgevouwen tot een operatieruimte van
120 m2. Het van oorsprong Engelse bedrijf levert in heel Europa mobiele units voor de ziekenhuiszorg, waarin inmiddels al 150.000 patiënten zijn behandeld. Zo nodig levert Vanguard ook alle apparatuur. In Emmeloord is dat deels het geval. “Veel artsen werken graag met apparatuur die ze gewend zijn te gebruiken,” zegt commercieeldirecteur Rob van Liefland van Vanguard. Van buitenaf ziet de operatiekamer er niet anders uit dan een unit, een bijgebouw. Het beeld van een tijdelijke ruimte verdwijnt als sneeuw voor de zon bij binnenkomst via de verbindingsluis met het ziekenhuis. Het enige waar de OK fysiek van verschilt met een reguliere operatiekamer is de oppervlakte. Die is wat kleiner, maar door slimme oplossingen, waarbij bijvoorbeeld de microscoop aan de wand is opgehangen, is er toch voldoende ruimte om een enorm scala aan operaties uit te voeren. Waar de mobiele OK technisch in uitblinkt, is de luchtkwaliteit. “De omgevingslucht in de operatiekamer is zo schoon dat de units gevalideerd zijn als Klasse 1 operatiekamers,” zegt Van Liefland. “Daarmee zijn ook patiënten voor prothesiologie in onze units te behandelen.” In het kader van business de-
antonius ziekenhuis, emmeloord
velopment participeert Vanguard in het project van de Antonius Zorggroep en neemt daarbij een deel van het aanvankelijke financiële risico voor haar rekening. Met dit principe boort Vanguard een markt aan onder specialisten die een eigen zorgbehandelcentrum willen starten. Wat de units van Vanguard volgens Van Liefland tevens uniek maakt, is dat er geen bouwvergunning nodig is voor de plaatsing van een mobiele OK. “Het blijft mobiel. We schuiven de unit zo in, zetten hem op een dieplader en rijden er mee weg.” n
FEITEN EN CIJFERS PROJECT: Mobiele OK, ziekenhuis Antonius Emmeloord Opdrachtgever en Zorgverlener: Antonius ziekenhuis De OK unit wordt compleet (inc.l meubilair), gehuurd van de firma Vanguard healthcare UK. Totale oppervlakte terrein: 300 m2 Totale oppervlakte gebouw: 120 m2 Totale bouwkosten: Kosten complete infrastructuur € 167.000. Exclusief huur. (Advertentie)
Bouwen aan de zorg
25