Leikskrá
Ljósmyndir og hönnun leikskrár: Jorri
Prentun: Prentmet Oddi.
Myndir í leikskrá eru teknar á æfingu og eru því ekki heimild um endanlegt útlit sýningarinnar.
Sýningarlengd er um tvær klukkustundir. Eitt hlé.
Viðvörun vegna umfjöllunarefnis:
Fjallað er um heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi í sýningunni.
Sérstakar þakkir:
Magnús Geir Þórðarson, Halldór Guðmundsson, Guðni Tómasson, Silja Aðalsteinsdóttir, Auður Jónsdóttir, Maríanna Clara Lúthersdóttir, Benedikt Erlingsson, Brynhildur Guðjónsdóttir, TOYOTA, Kristinn G. Bjarnason, Ilmur Stefánsdóttir, Hafliði Arngrímsson, Hótel Vesturland - Halldóra Guðjónsdóttir og Bjarni Rúnar Bequette, Hrafnhildur Hagalín, Melkorka Tekla Ólafsdóttir, Matthías Tryggvi Haraldsson, Þóra Karítas Árnadóttir, Haukur Ingvarsson.
Ásgeir Júlíusson (1915-1965) teiknaði bókamynstrið fræga sem birtist á spjöldum bóka Halldórs Laxness í útgáfu bókaforlagsins Helgafells og vísað er í á baksíðu leikskrár.
Frumsýning á Söguloftinu, Landnámssetri Íslands, 7. febrúar 2026. Uppsetning Landnámsseturs Íslands í Borgarnesi í samstarfi við Þjóðleikhúsið. Leikhússtjórar Söguloftins: Kjartan Ragnarsson og Sigríður Margrét Guðmundsdóttir. Þjóðleikhússtjóri: Magnús Geir Þórðarson.
SALKA
- ástin og dauðinn
eftir Unni Ösp Stefánsdóttur
Leikverk byggt á fyrri hluta skáldsögu
Halldórs Laxness, Sölku Völku, Þú vínviður hreini
Landnámssetur Íslands
í samvinnu við Þjóðleikhúsið
2025-2026
Tónlistin í sýningunni
Nú vil ég enn í nafni þínu.
Íslenskt þjóðlag. Ljóð: Hallgrímur Pétursson. Útsetning og tónlistarflutningur: Davíð Þór Jónsson. Flytjandi: Karlakórinn Fóstbræður.
Nú vil ég enn í nafni þínu.
Rafútgáfa. Hugar. Útsetning og tónlistarflutningur: Bergur Þórisson og Pétur Jónsson.
Nú vil ég enn í nafni þínu.
Tilbrigði Davíðs Þórs Jónssonar, leikið á harmóníum orgel.
Martraðarstef.
Davíð Þór Jónsson.
Prelúdía nr. 1 í C-dúr, BWV 846. Johann Sebastian Bach.
Konsert fyrir tvær fiðlur í A-moll
RV 522, Op. 3 No 8. Antonio Vivaldi.
Goldberg tilbrigðin
Johann Sebastian Bach. Flytjandi: Glenn Gould.
A Smile - And Perhaps, a Tear.
Charlie Chaplin. Úr kvikmyndinni The Kid.
Stabat Mater.
Giovanni Battista Pergolesi.
Sálumessa í D-moll, K. 626. Wolfgang Amadeus Mozart.
Flytjandi: Philharmonia Orchestra.
Fiðlukonsert í a-moll, BWV 1041. Johann Sebastian Bach.
Six Moments Musicaux, D. 780 (Op. 94). Franz Schubert.
Vocalise, Op. 34. No. 14. Sergei Rachmaninoff. Flytjandi: Anna Moffo.
Orgelsónata nr. 4, BWV 528. Johann Sebastian Bach. Flytjandi: Víkingur Heiðar Ólafsson.
Leikari
Unnur Ösp Stefánsdóttir
Listrænir stjórnendur
Leikstjórn
Björn Thors
Leikmynd og búningar
Filippía I. Elísdóttir
Lýsing
Björn Bergsteinn Guðmundsson
Hljóðhönnun
Aron Þór Arnarsson
Tónlistarráðgjöf og útsetningar
Davíð Þór Jónsson
Aðrir aðstandendur
Sýningarstjórn
Róbert Max Garcia
Alma Rún Franzdóttir
Aðstoð við leikmyndargerð
Bjarni Þór Sigurbjörnsson
Valur Hreggviðsson
Ásta S. Jónsdóttir
Lífróður á litlum báti
Í júlí árið 2022 birtist í tímaritinu The New Yorker stór grein í tveim hlutum eftir rithöfundinn Salvatore Scibona um enduruppgötvun Halldórs Laxness fyrir vestan haf. Tilefnið var ný útgáfa á skáldsögunni Sölku Völku sem Philip Roughton hafði þýtt úr íslensku. Bókin hafði ekki verið fáanleg síðan á fjórða áratugnum og þá þýdd úr dönsku. Greinarhöfundi er ljóst að uppgötvunin hófst með nýrri útgáfu á Sjálfstæðu fólki, en hann stenst ekki töfra hinnar níræðu Sölku; fyndnina, flippið og hina beinskeyttu umfjöllun um frelsið, ástina og dauðann. Greininni lýkur á eftirfarandi orðum um Halldór: „þótt hann þykist alltaf fara létt með þetta, þá leggur hann allt sitt í bókina í þeirri von að hún lifi hann.“
Það hefur Salka Valka gert: lifað höfund sinn af því hann lagði sjálfan sig að veði. Halldór er nýbúinn að bíða ósigur í Hollywood þar sem hann skrifaði kvikmyndahandrit um stúlkuna Sölku sem vill „losna undan örlögum kvenna,“ eins og þar segir. Um leið og hann snýr heim kemur Alþýðubókin út þar sem hann lýsti skoðunum sínum á kúgun kvenna: „Allur verkaskiftingamunur, sem miðar að því að gera konuna að fægðum og fávísum kynferðisþræli, einsog tíðkast með betri borgurum, eða subbulegum soðbúrsfanti eins og siður er hjá verkastéttinni, er villimennska.“
Svo settist hann við að skrifa sína fyrstu stóru þjóðfélagssögu eftir að hann gaf bíódrauma upp á bátinn og ákvað að flytja heim í árslok 1929 og verða íslenskur sagnamaður. Nú var allt undir að láta þetta þýðingarlausa pláss og þessar fátæku konur spegla stóra heiminn og tilvistarvandann og heilla um leið sína eigin þjóð. „Oft er mér svo innanbrjósts eins og manni sem er að róa lífróður á litlum báti úti á opnu hafi,“ skrifaði Halldór í bréfi nokkru áður, og það finnur lesandinn enn, tæpri öld síðar: Þessi höfundur og fólkið hans á erindi við þig þar sem allt er lagt undir. Þess vegna er sagan svona róttæk, nútímaleg og heillandi.
Halldór Guðmundsson
né hiti var í húsinu og mótaði fyrir hlera til að komast upp á loft. Þegar upp var komið blasti við ótrúlega fallegt rými þótt það væri fullt af ryki og óhreinindum. En það var eitthvað heillandi þarna og strax kviknaði löngun að nýta það. Benedikt Erlingsson hafði nokkrum árum áður sett á svið Ormstungu, leiksýningu sem byggði á Gunnlaugs sögu ormstungu, ásamt Halldóru Geirharðsdóttur í Skemmtihúsinu við Laufásveg í leikstjórn Peters Engkvist. Skemmtihúsið var ekki ólíkt að formi og pakkhúsloftið, því ekki að fá Benedikt til að gera sýningu upp úr Egils sögu? Allt gekk eftir. Benedikt skrifaði handritið að Mr. Skallagrímsson, Peter leikstýrði og frumsýnt var við opnunina. Í upphafi var afar erfitt að fá fólk til að leggja á sig ferð í Borgarnes til að horfa á einleik á einhverju pakkhúslofti. En viti menn, ágæti sýningarinnar spurðist út og gestir streymdu að. Við segjum oft að þessi sýning hafi komið Landnámssetrinu á kortið meðal Íslendinga. Hún var sýnd yfir 300 sinnum og fólk flykktist hvaðanæva að til að sjá hana. Sýningin var tilnefnd til þrennra Grímuverðlauna og hlaut Benedikt tvenn verðlaun, sem besti leikari í aðalhlutverki og besti handritshöfundur. Benedikt mun endurfrumsýna Mr. Skallagrímsson á tuttugu ára afmælinu.
skáldverk en hann hefur líka sagt okkur Njáls sögu og Grettis sögu. Of langt mál yrði að telja upp alla þá sem hér hafa tekið á sig hlutverk sögumannsins en þau sem koma næst á eftir Einari með fjölda sýninga eru Vilborg Davíðsdóttir sem sagði sögu Auðar djúpúðgu og Laxdælu og Gísli Einarsson með Mýramanninn og Ferðabók Gísla Einars. Í vetur hefur Jón Hjartarson leikari svo verið að segja okkur Sálminn um blómið sem byggð er á samnefndri skáldsögu Þórbergs Þórðarsonar og er sú sýning enn í gangi við miklar vinsældir.
Það er okkur mikil ánægja að fá nú til okkar listafólk Þjóðleikhússins með sýningu sem byggð er á einni áhrifamestu bók Halldórs Laxness, Sölku Völku. Takk innilega fyrir samstarfið.
Kjartan og Sirrý
Ég er alls enginn kvenmaður – og skal aldrei verða
„Ég er alls enginn kvenmaður – og skal aldrei verða“, segir Salka Valka. Ung álítur hún það lítilsvirðingu ef stungið er upp á henni í mömmuleik, þó að lömbin hrífi hana mest. Seinna getur hún ekki stillt sig um að kreista vöðvann á upphandlegg sínum því hún veit að hann býr yfir nægum krafti til að berja sterka menn. Og samt, já samt finnst henni ekkert eins hrífandi og dulir, þunglyndir piltar sem bera með sér leynda sorg.
Henni leiðast krakkarnir, þar sem hún stendur á ská við aðra, líka þegar hún er orðin stálpuð. Búin að vera upp á eigin spýtur síðan þær mæðgur hættu að vera móðir og dóttir og urðu kona og kona. Því „…tvær sálir geta verið svo fjarlægar hvor annarri jafnvel þó að þær hafi búið í sama líkama.“ Staðreynd sem Steinþór bregður birtu á, ástmögur Sigurlínu, mömmu hennar, – hann sem kemur og fer eins og óveður –en engist af þrá eftir Sölku Völku frá því að hún er barn. Hann berst við náttúruna eins og forherta glæpamenn í útlöndum. Er þó á valdi hennar, náttúran í honum er svo stríð að hún speglar Sölku Völku að kljást við náttúruna í sjálfri sér.
Þegar hún berst við hann, eins konar Woland plássins og lögmála þess, berst hún við sjálfa sig. Náttúran ólgar í kenndum beggja, stundum minnir Salka Valka á Huldu í Barni náttúrunnar. Og Salka er eins og náttúran að því leyti að hún bara er og tilheyrir engum. Ellefu ára í leit að vinnu svarar hún verkstjóra þegar hann spyr hver eigi hana: Ég á mig sjálf.
Salka Valka, barn bláfátækrar konu sem kaupir blómakjól út á vinnu dóttur sinnar, ýmist á valdi ástarinnar eða Hjálpræðishersins en aldrei sjálfrar sín. En dóttirin ætlar ekki að verða móðir sín – kona með kenndir – nei, hún ætlar ekki að hrúga niður börnum undir álögum og týna sjálfri sér heldur eignast hlut í vélbát og róa til fiskjar með karlmönnum.
Krakkarnir kölluðu hana melludóttur þegar þau köstuðu í hana skít. Þá hugsaði hún til þeirra „…með fjandsemi sem ekkert virtist geta sefað, hatri hins lítilmótlega gegn þeim sem hann veit sér máttmeiri.“ Seinna, þegar hún er orðin kona, hefur „…vaxið í brjósti hennar lítið blómstur sem ekki hafði verið til fyrir nokkrum árum. Henni var ekki lengur fró í að skeyta skapi sínu þegar hún var áreitt, heldur forðaði sér.“ Hatrið hafði umbreyst í leiðindi. Og um leið í eitthvað svo mjúkt og næmt að hún óttast ekkert meira.
Hún sem hefur verið kölluð: Buxa litla. Stöðugt sprangandi um í síðbuxum. Í sjávarþorpi gamla tímans þykir kona í buxum vera æpandi ögrun við gangverk kynjanna og reglufestu þá í mannlegri sambúð sem einokunarkaupmaðurinn Jóhann Bogesen selur fólkinu með hveiti, sykri og kaffi, gegn því að eiga líf þess og kreista úr því þrekið.
Og samt þráir hún að fölur og þunglyndur piltur, hann Arnaldur, sjái sig eins og Gústu kaupmannsdóttur sem sigldi til Óseyrar frá útlöndum; stúlku með almennilegar tennur og augu sem „...búa frekar yfir dræmleik bergmálsins en spenningi ópsins.“ Og Salka Valka spyr: En hvaða vandi var að vera nógu laglegur fyrir þann sem hafði nóga peninga? Í mýktinni býr álagadómur kvennanna í þorpinu. Í ástarkenndum móðurinnar býr harmurinn. Vanmátturinn. Þrá sem ertir. Svikin. Dauðinn.
Bróðir hennar fæddist bara til að þjást og dó pínulítill… en hann lifir í Sölku, lífið sem náttúran tendraði og drap, þegar hinn duli og dreymni piltur, Arnaldur, reynir að sofa hjá henni. Þó að hún hafi þráð eitthvað svo ákaft frá honum síðan hún var barn; honum, þessum höfundi þeirrar myndar sem fyrir milljón árum hafði tekið sér bólstað í vitund hennar á veggnum bak við allar myndir: það var hann. Já, samt kýs hún að hann liggi einungis upp að brjósti hennar frekar en að hlýða náttúrunni, þessari óvægnu náttúru. Henni nægir að skynja hann týndan í draumum sínum og bókum; þrá eftir álfkonu, móður sinni, konu í útlandinu þar sem aldinblómin blómstra eins og fíflarnir í göngutúrum þeirra. Strjúka honum með sínum vinnubörðu höndum, gefa honum allt. Hún sem kann bara að vinna.
Hann talar í draumsýnum, skáld hugsjóna, meðan hún talar út frá lögmálum lífsins og lyktar af fiski undir fötunum sínum; eina stundina eins og frjálshyggjumanneskja, þá næstu eins og bolséviki, í átakavindum lands- og þorpspólitíkurinnar á Óseyri, svo ólgandi að minnir á kvíðablandið tilfinningalíf söguhetjunnar.
Í orðum hennar öðlast andstæður samhljóm, hún segir það sem eðlið býður henni. Sjálft lífið í augum hans, vitund þess. Hún sem segir: Ég er bara ... það sem ég er.
Og Arnaldur sem kenndi barninu Sölku að lesa segir henni líka að bursta í sér tennurnar þegar þau eru farin að kyssast. Þrátt fyrir tannburstunina er engin sem skynjar betur en Salka Valka draumsýn hans; engin gefur eins mikið fyrir draum hans og hún, varla hann sjálfur. Það er hún sem skilur lífið eins og plús og mínus í kladda kaupmannsins; hún sem finnur ástina meiða sig, þó að hún vilji ekki einu sinni hafa nokkuð með hana að gera. Og Salka Valka sem lætur draumsýn hans rætast. Þó að hættan sé sú að sú draumsýn verði að engu um leið og hann siglir í átt að henni og skilur eftir sjálfan sig.
Hann sem sagði að ef hann færi burt frá Sölku Völku, þá færi hann burt frá sjálfum sér. Henni sem hafði spurt: Getur hugsjón lifað ef ástin deyr?
En sendir hann samt á vit hugsýnar sinnar, draumsins, skáldskaparins. Elskar hann svo að hún sendir hann til „...þessarar fallegu konu sem þú hefur verið að þrá alla þína ævi.“ Til sumarlandsins fagra.
Og hún veit: „Hann var farinn og mundi aldrei koma aftur. Ekkert kemur aftur.“
Það er svo erfitt að vera manneskja, skrifaði skáldið – sem er erfitt að skilja hvernig gat skrifað kvenmann eins og Sölku Völku sem ennþá lifir í lesendum sínum, sama hvaða kyni þeir eru af; En Sölku Völku skrifaði samt þessi karlmaður og gaf út árið 1931, aðeins á 29. aldursári, seinna bindið kom reyndar árið 1932. Þó búinn að vera kaþólskur suður á Ítalíu að menga marxisma með guði, eins og hinn uppdiktaði höfundur sem skrifaði bókina sem Arnaldur segir Sölku frá; maður bókanna og hugsjónanna sem hann dreymir á meðan Salka Valka er.
Auður Jónsdóttir
Þú vínviður hreini, ó eilífi eini, ég ein er sú greinin sem fest er við þig. Í gleði og harmi með himneskum armi, minn hjartkæri Jesús, þú umvefur mig.
Ei þvílíkan vínvið ég þekki, sem þú, herra Jesús, ert mér. Um eilífð ég sleppi þér ekki, ég alveg er samgróinn þér.
* Sálmurinn Ó, vínviður hreini er eftir
Sigurbjörn Sveinsson. Sú gerð sálmsins sem Halldór Laxness notar í skáldsögu sinni, Sölku Völku, er birt hér.
Unnur Ösp Stefánsdóttir
útskrifaðist úr leiklistardeild LHÍ 2002 og hefur starfað við leikhús og kvikmyndir sem framleiðandi, leikari og leikstjóri. Hún hefur m.a. starfað í Þjóðleikhúsinu, Borgarleikhúsinu, hjá LA, Vesturporti, Lyric Hammersmith og Young Vic. Unnur leikur í Íbúð 10B og Saknaðarilmi í Þjóðleikhúsinu í vetur. Unnur Ösp samdi ásamt Unu Torfa söngleikinn Storm og leikstýrði sýningunni, og samdi handrit Grímuverðlaunasýningarinnar Saknaðarilms í Þjóðleikhúsinu. Meðal hlutverka sem Unnur hefur leikið eru Astrid í Ellen B., Lenù í Framúrskarandi vinkonu, Nóra í Dúkkuheimilinu, Hallgerður langbrók í Njálu, Maríanna í Brot úr hjónabandi, Gréta í Hamskiptunum, Greta í Faust og Donna McAuliff í Elsku barni. Unnur stóð að sjónvarpsseríunni Föngum og lék m.a. í Verbúðinni og Ófærð. Hún leikstýrði m.a. og skrifaði Vertu úlfur og leikstýrði Sem á himni, Mamma Mia!, Kæru Jelenu og Fólkinu í blokkinni. Hún hefur hlotið fjölda leiklistarverðlauna, m.a. Grímuna fyrir leik, leikstjórn og handrit, Edduverðlaun, Stefaníustjakann og Menningarverðlaun DV. Sýning hennar Saknaðarilmur hlaut Grímuverðlaunin sem sýning ársins, auk þess sem Unnur Ösp hlaut verðlaunin fyrir leikrit ársins og leik í aðalhlutverki. Hún hlaut jafnframt Grímuna fyrir leik í Elsku barni og Dúkkuheimili, og sem höfundur og leikstjóri fyrir Vertu úlfur. Unnur Ösp hefur hlotið fálkaorðuna og verið valin bæjarlistamaður Garðabæjar.
Björn Thors
útskrifaðist úr leiklistardeild LHÍ 2003. Hann hefur m.a. leikið í Þjóðleikhúsinu, Borgarleikhúsinu, hjá Vesturporti, Frú Emilíu, Volksbühne, Burgtheater, Lyric Hammersmith og The Royal Alexandra. Í vetur leikur Björn í Íbúð 10B í Þjóðleikhúsinu. Hann leikstýrði þar Saknaðarilmi. Meðal nýlegra verkefna sem leikari í Þjóðleikhúsinu eru Yerma, Ekki málið, Vertu úlfur, Nokkur augnablik um nótt og Atómstöðin. Meðal verkefna hans sem höfundur eru Kenneth Máni og heimildaverkið Flóð. Björn hefur leikið í ýmsum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum, m.a. í Kötlu, Brotum, Svari við bréfi Helgu, París norðursins, Djúpinu og Frosti. Björn hefur hlotið fjölda tilnefninga til Grímunnar og hlaut verðlaunin fyrir Vertu úlfur, Græna landið, Vestrið eina, Íslandsklukkuna og Afmælisveisluna. Hann hefur hlotið Stefaníustjakann og fékk Edduverðlaunin fyrir Svar við bréfi Helgu og Fangavaktina, og hefur hlotið þrjár tilnefningar til verðlaunanna að auki.
Filippía I. Elísdóttir
hefur starfað við á annað hundrað sýningar sem búninga- og sviðsmyndahönnuður, listrænn ráðgjafi og höfundur gjörninga. Sem búninga- og sviðsmyndahönnuður hefur hún unnið við leiksýningar, óperur og kvikmyndir, jafnt á Íslandi sem erlendis, og hlotið fjölda viðurkenninga fyrir störf sín. Í vetur gerir hún búninga í Þjóðleikhúsinu fyrir Óresteiu. Meðal nýlegra verkefna hennar þar eru Heim, Taktu flugið, beibí!, Ást Fedru, Mútta Courage, Saknaðarilmur, Aspas, Sem á himni, Vertu úlfur, Framúrskarandi vinkona, Nashyrningarnir, Súper og Húsið. Hún gerði nýlega leikmynd og búninga fyrir Hamlet og búninga fyrir Ungfrú Ísland í Borgarleikhúsinu. Hún hlaut Grímuna fyrir Ást Fedru, Ríkharð III, Töfraflautuna, Ofviðrið, Sweeney Todd, Virkjunina, Woyzeck, Engla alheimsins og Dúkkuheimili. Hún hlaut Stefaníustjakann árið 2010 og Fálkaorðuna árið 2016.
og Ríkharður III og Níu líf í Borgarleikhúsinu. Hann hefur hlotið fjölda viðurkenninga og margoft hlotið Grímuverðlaun fyrir lýsingu ársins, nú síðast fyrir Vertu úlfur.
Aron Þór Arnarsson
starfar við hljóðdeild Þjóðleikhússins og hefur hannað hljóðmynd fyrir ýmsar leiksýningar. Meðal verkefna hans þar eru Óresteia, Íbúð 10B, Heim, Eltum veðrið, Saknaðarilmur, Edda, Ekki málið, Ellen B., Ex, Nokkur augnablik um nótt, Aspas, Sem á himni, Ásta, Framúrskarandi vinkona og Kafbátur. Hann hefur unnið sem upptökustjóri og hljóðmaður í rúma tvo áratugi. Meðal þeirra tónlistarmanna og hljómsveita sem hann hefur unnið með eru Björk, Of Monsters and Men, GusGus, John Grant, The Brian Jonestown Massacre, Hjaltalín, HAM, Stuðmenn, Valdimar, Leaves, Trabant, Apparat Organ Quartett, Singapore Sling, Kimono, Úlpa, Jóhann Jóhannsson, Barði Jóhannsson, Hljómar, Mannakorn, KK, Magnús Eiríksson og RASS. Hann hlaut ásamt öðrum Grímuverðlaunin fyrir hljóðmynd í Einræðisherranum, og var tilnefndur ásamt öðrum fyrir Ellen B., Kafbát og Atómstöðina.
Davíð Þór Jónsson er píanóleikari, tónlistarmaður og tónskáld og hefur frá unga aldri lifað með tónlist, leikið með allflestum þekktari tónlistarmönnum landsins og komið fram á tónlistarhátíðum víða um heim. Hann hefur verið afkastamikill sem hljóðfæraleikari, aðallega píanóleikari en einnig á margvísleg önnur hljóðfæri, tónskáld, útsetjari, stjórnandi og upptökumaður fyrir fjölda tónlistarmanna. Hann hefur unnið náið með sviðslistafólki og myndlistarmönnum. Nánasta samstarfið er með Ragnari Kjartanssyni í að skapa innsetningarverk sem byggja á tónlist sem og tónleikagjörningum. Upp úr aldamótum hóf hann að búa til tónlist og hljóðmyndir fyrir leikhúsin, og þá aðallega með leikhópnum CommonNonsense. Hann hefur hlotið Íslensku tónlistarverðlaunin, Grímuverðlaunin og ýmis evrópsk verðlaun fyrir kvikmyndatónlist.
Landnámssetur Íslands
Simi: 437 1600
Netfang: landnam@landnam.is www.landnam.is
Þjóðleikhúsið
Miðasölusími: 551 1200
Netfang miðasölu: midasala@leikhusid.is www.leikhusid.is
