Klucz do rozpoznawania porostów
GLONY 1
GLONY 2
POROSTY 3
4
5
Z czym mylimy porosty? Z zielenicami (Chlorophyta)
Czasem ich barwa może być rdzawoczerwona (trentepolia)
Liszajec
Lepraria sp.
Brudziec kropkowaty
Misecznica proszkowata
6
7
8
9
10
Złotorost postrzępiony
Obrost wzniesiony
Pustułka pęcherzykowata
Tarczownica bruzdkowana
Mąkla tarniowa
11
12
13
14
15
16
Mąklik otrębiasty
Odnożyca
Włostka brązowa
Brodaczka kępkowa
Płucnik modry
Granicznik płucnik
Jakim powietrzem oddycham?
Centrum Informacyjne
Co to są porosty? Porosty to grzyby, ale wyjątkowe, bo na trwałe związały się z jednym lub wieloma fotosyntetyzującymi partnerami: zielenicami, sinicami lub brunatnicami. Najczęściej do tego „małżeństwa” wybierają zielenice, z którymi tworzą prawie 90% związków porostowych. Chociaż są grzybami, to w niczym nie przypominają znanych przedstawicieli grzybów owocnikowych z kapeluszem i trzonem, po które chętnie wybieramy się do lasu. Organizm porostów wytworzył całkiem nową formę zwaną plechą, która do życia nie potrzebuje ani korzenia, ani pędu. Specjalistyczna nazwa porostów to grzyby lichenizowane, a nauka o nich to lichenologia.
Amandinea punctata
Lecanora conizaeoides
Gdzie ich szukać? Właściwie wszędzie! Mogą występować na drzewach i krzewach (często mylone są z mchami), na drewnie, gruncie oraz na skałach. Ich organizmy świetnie przystosowały się do życia obok człowieka, ponieważ rosną także na betonie, cegłach czy metalowej skrzynce energetycznej. W kluczu, który właśnie trzymasz w rękach, przedstawione są tylko wybrane gatunki porostów epifitycznych (nadrzewnych), stanowiących wskaźniki czystości powietrza.
Czego nie lubią? Porosty są wrażliwe na te same substancje zanieczyszczające powietrze, co człowiek. Jednak reagują na nie zdecydowanie szybciej, ponieważ wymiana gazowa zachodzi w całym ich organizmie. Budowa plechy powoduje, że nie wszystkie są tak samo wrażliwe, np. plechy skorupiaste „oddychają” tylko górną stroną, bo dolną kurczowo trzymają się podłoża, dlatego najtrudniej je otruć. Wydano na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych Warszawa 2017 © Centrum Informacyjne Lasów Państwowych ul. Grójecka 127, 02-124 Warszawa tel.: 22 185 53 53 e-mail: cilp@cilp.lasy.gov.pl Koncepcja i opracowanie merytoryczne Dagny Nowak-Staszewska Recenzja prof. dr hab. Wiesław Fałtynowicz Konsultacja Jolanta Błasiak
Redakcja Anna Wikło Rysunki Alexey Alchakov Zdjęcia Wiesław Fałtynowicz: 3, 5, 6, 9, 13, 14, 15 Dagny Nowak-Staszewska: 1, 2, 8, 10, 12 Amelia Piegdoń: 4, 7, 11 Andrzej Ryś: 16 Projekt graficzny i DTP Paweł Kamiński Druk ORWLP w Bedoniu
Pseudevernia furfuracea
Polycauliona candelaria
Ramalina sp.
Physcia adscendens
Bryoria fuscescens
Hypogymnia physodes
Usnea hirta
Parmelia sulcata
Platismatia glauca
Evernia prunastri
Lobaria pulmonaria
Jak wyglądają porosty? Przeróżnie, bo porosty to organizmy o bardzo fantazyjnych kształtach. Pod względem morfologicznym możemy wśród nich wyróżnić 7 typów budowy zewnętrznej: 1. Plecha proszkowata – gdybyśmy do jej opisu zastosowali słownictwo kulinarne, to taką plechę można porównać do posypki z cukru pudru lub bułki tartej (większe ziarna).
START
BIOINDYKACJA
Rozpoczynamy rozpoznawanie wybranych gatunków porostów występujących na korze drzew.
To metoda oceny poziomu zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby na podstawie występowania lub reakcji organizmów żywych. W naszym przypadku rozpoznanie poszczególnych gatunków porostów na danym terenie pozwoli nam odpowiedzieć na pytanie: czy oddychamy czystym powietrzem? Samo prawidłowe określenie budowy plechy mówi wiele, a jeżeli uda
nam się również rozpoznać gatunki nadrzewne, wówczas informacje o składzie powietrza będą dokładniejsze. Stopień wrażliwości na zanieczyszczenia poszczególnych form plech wygląda następująco: krzaczkowate > listkowate bardzo wrażliwe
>
łuseczkowate
> skorupiaste mało wrażliwe
Czy na korze drzewa widoczny jest rozsypany proszek?
TAK
Czy proszek ma kolor zielony lub rdzawy?
NIE
NIE
3. Plecha łuseczkowata – wygląda jak łuski ryby, które mogą bardziej lub mniej odstawać od podłoża, ale zawsze mają dokładnie taki kształt.
Czy na korze drzewa widoczne są porosty, które mają plechę skorupiastą?
4. Plecha plakodiowa – prościej nazywana rozetkową; jest okrągła, a środek rozetki ma postać skorupiastą.
TAK
NIE
5. Plecha listkowata – przybiera formę listków, jednak nie o tak regularnych kształtach, jak np. liście drzew; przypomina raczej fantazyjne liście sałaty ozdobnej.
Czy na plesze widoczne są brunatne lub czarne kropki?
NIE
5 MISECZNICA PROSZKOWATA Plecha jasnoszara lub białawoszara, widoczne koliste owocniki (podobne do talerzy).
Plecha ma kolor żółty lub pomarańczowy.
TAK
NIE
Jak wykonać monitoring czystości powietrza za pomocą porostów? Pomoże Ci w tym skala porostowa, za pomocą której, poprzez obserwacje typów plech, można ocenić poziom zanieczyszczenia powietrza na danym terenie. Porosty pełnią tu rolę gatunku wskaźnikowego (bioindykatora) dla danej strefy.
Plecha rozetkowa.
TAK
NIE
Powstaje, gdy powietrze jest suche i silnie zanieczyszczone dwutlenkiem siarki. Obszary pustyń porostowych występują głównie w centrach miast, przy drogach o dużym natężeniu ruchu samochodowego, w dużych ośrodkach przemysłowych oraz w sąsiedztwie wysypisk śmieci. W skali porostowej za pustynne uznaje się strefy I i II.
6 ZŁOTOROST POSTRZĘPIONY Plecha złożona z drobnych listków, przypominających łuski. Na końcach listków ziarenkowate wybrzuszenia.
Czy plecha jest głęboko powcinana i ma wyraźne rzęski na brzegach?
Strefa I to bezwzględna pustynia porostowa, czyli obszar o szczególnie silnie zanieczyszczonym powietrzu. Całkowicie brak tu porostów nadrzewnych, a na korze drzew pojawiają się jedynie jednokomórkowe zielenice, które pokrywają pnie proszkowatym, zielonkawym nalotem.
7 OBROST WZNIESIONY
TAK
NIE
Rozetki wielkości 2–5 cm, często łączą się w większe odcinki. Końce rozetek rozszerzone i lekko wzniesione – stąd nazwa gatunku. Dolna strona rozetki jasna. Rośnie na drzewach liściastych, a najbardziej lubi drzewa przy drodze.
1. Wybierz teren do badań, którym może być nawet całe miasto lub jego duży fragment. Oznaczenie porostów tylko na jednej ulicy to trochę za mało, żeby móc ocenić, jakim powietrzem oddychasz. 2. Zdobądź mapę! Może to być zwykły plan miasta, jaki z pewnością znaj dziesz na stronach internetowych urzędów miast i gmin. 3. Zaznacz na mapie stanowiska, na których będziesz oznaczać porosty. Tymi stanowiskami będą oczywiście drzewa. Jeżeli badasz teren całego miasta, to postaraj się, aby były od siebie oddalone od kilkudziesięciu do kilkuset metrów. Jeśli wybrane przez Ciebie okazy rosną na skwerze, w parku lub na cmentarzu, wybierz te o największym stopniu pokrycia porostami. Drzewa pojedyncze, rosnące przy ulicach, niepokryte żadnymi porostami, powinieneś również zaznaczyć na mapie – będą ważnym źródłem informacji dla Twojego monitoringu. 4. Opisujemy stanowisko: • dane podstawowe: miasto, ulica, numer stanowiska; • gatunki wyróżniające dla stref I-VII (patrz: klucz obok); • kwalifikacja stanowisk, na których: A: nie znaleziono żadnych porostów na drzewach lub stwierdzono występowanie tylko glonów – strefa I; B: znaleziono wyłącznie gatunki charakterystyczne dla strefy II; C: znaleziono porosty wyróżniające dla strefy I, II i III lub wyłącznie dla strefy III; D: znaleziono porosty wyróżniające dla strefy IV, a oprócz nich porosty wyróżniające dla stref I-III; E: znaleziono gatunki charakterystyczne dla strefy V albo, oprócz nich, wyróżniające dla stref I-IV; F: znaleziono gatunki charakterystyczne dla strefy VI albo, oprócz nich, wyróżniające dla stref I-V; G: znaleziono gatunki charakterystyczne dla strefy VII albo, oprócz nich, wyróżniające dla stref I-VI. 5. Kreślimy mapę. Stanowiska zakwalifikowane jako A łączymy jedną linią, podobnie postępujemy z pozostałymi (B, C, D itd.), czyli łączymy ze sobą stanowiska spełniające te same kryteria. Powstałe obszary zaznaczamy różnymi kolorami.
Listki tworzące rozetkę nachodzą na siebie lub mocno do siebie przylegają.
Plecha krzaczkowata.
TAK
NIE
wa
Targ o
Browarna
172
Plecha nitkowata.
TAK
NIE
a Miodow
wa nko Sola
iesk iego Sob
TAK
Plecha krzaczkowata, listkowata. Listki lekko wypukłe, podwinięte, długości do 10 cm i szerokości około 1 cm. Na plesze igiełkowate lub wałeczkowate wyrostki. Górna strona plechy jasnoszara do ciemnoszarej, dół zmienny, często szaroczarny lub czarny.
STREFA V Na drzewach rosną porosty w postaci krzaczków. Jesteś w lesie lub w jego pobliżu, być może w alei utworzonej przez stare, rozłożyste drzewa. Tu powietrze jest względnie mało zanieczyszczone.
10 MĄKLA TARNIOWA
Plecha krzaczkowata, złożona ze spłaszczonych, rozgałęzionych nieregularnie lub widełkowo listków. Plecha miękka, może zwisać z kory drzew lub sterczeć. Górna strona szarozielona, dół biały. Cała plecha obsypana białymi, mączystymi wyrostkami.
a
Nowa
13 14 WŁOSTKA LUB BRODACZKA Te dwa gatunki są trudne do rozróżnienia, gdy znajdują się na drzewie. Jeżeli jednak pod drzewem znajdziesz kawałek plechy, to rozpoznanie staje się banalnie proste! Wystarczy sprawdzić, czy plecha kryje w sobie biały rdzeń. Uwaga!! Nie niszcz porostów, żeby rozpoznać, jaki to gatunek – są pod ochroną, więc jeśli nie znalazłeś kawałka oderwanej plechy, wróć w to miejsce po wichurze, a wówczas na pewno coś znajdziesz.
Stra a
¿ack
Staw Po³udniowy
Listki tworzące krzaczek są podwinięte.
NIE
12 ODNOŻYCA Porosty krzaczkowate złożone z listków spłaszczonych. Jednakowo zabarwiona plecha po obu stronach.
tta
nta
mo
wicz a Mickie
a
163
STREFA IV Na drzewach znajdujesz porosty o plechach listkowatych, łuseczkowatych i skorupiastych. Jesteś w miejscu o średnio zanieczyszczonym powietrzu. Prawdopodobnie jesteś na obrzeżach miasta, w parku lub innym zazielenionym miejscu.
ow
a Cmentarn
ra
lej
Chopina a zic tas .S St W¹ska
ka W¹s
Wo g
Ko
Piwna
Boles³awa Chr ob rego Mar iack a
Staw Pó³nocny
NIE
Tra ug u
M³yñska
Re y
ka
liñs
Wo gra
sza Ko
go
skie
ew
Czy możesz coś zrobić? Zajrzyj razem z rodzicami na stronę Ministerstwa Zdrowia www.tworzymyatmosfere.pl, a tymczasem warto przesiąść się na rower i zadbać o zieleń, która tworzy doskonały naturalny filtr.
11 MĄKLIK OTRĘBIASTY
TAK
wykonana w Połczynie Zdroju
rcz
8 PUSTUŁKA PĘCHERZYKOWATA Plecha rozetkowa, listkowata, o średnicy 2–6 cm. Górna strona plechy ma kolor szarozielony, dół jest czarny, choć na brzegach także brunatny. Plecha luźno przyczepiona do kory. To najbardziej pospolity porost listkowaty w Polsce.
STREFA III Jeżeli na drzewach znajdujesz porosty o plechach skorupiastej i łuseczkowatej, a także porosty w postaci rozetki, to jesteś w miejscu o mocno zanieczyszczonym powietrzu.
W miastach za powstanie pustyń porostowych odpowiedzialni są głównie… mieszkańcy. Powodem tak znacznych zanieczyszczeń jest niska emisja, czyli przedostawanie się szkodliwych pyłów i gazów do powietrza, którym oddychamy. Trujące substancje pochodzą nie tylko z silników spalinowych – główną przyczyną powstawania miejskiego smogu są przestarzałe domowe piece grzewcze, w których spalanie węgla (często o bardzo niskiej jakości!), odbywa się w nieefektywny sposób lub, co gorsza, spalane są w nich śmieci.
9 TARCZOWNICA BRUZDKOWANA Plecha rozetkowa, luźna, nieregularna, o średnicy do 20 cm. Górna strona plechy koloru białoszarego lub szaroniebieskiego. Dolna strona cała czarna, z licznymi chwytnikami.
Czy plecha jest krzaczkowata, listkowata, jednakowo zabarwiona po obu stronach?
STREFA II* Jeżeli znalazłeś tylko porosty o plesze proszkowatej i skorupiastej, to i tak jesteś na pustyni porostowej, tyle że względnej. Powietrze jest tu trochę lepszej jakości, ale wciąż bardzo silnie zanieczyszczone.
W strefie II, zwanej względną pustynią porostową, rosną jedynie najbardziej odporne porosty o plesze skorupiastej lub proszkowatej, co niestety oznacza, że powietrze nadal jest bardzo silnie zanieczyszczone, chociaż stężenie dwutlenku siarki – nieco niższe.
NIE
Przyk³adowa mapa czystoœci powietrza wykonana w Po³czynie Zdroju powietrza Przykładowa mapa czystości
Zdro jow
TAK
STREFA I* Niestety, powietrze, którym oddychasz, jest skrajnie zanieczyszczone. Jesteś na pustyni porostowej!
*Co to jest pustynia porostowa?
Częściej występuje na drzewach liściastych niż iglastych. Lubi drzewa rosnące pojedynczo lub przydrożne. Plecha szara, pokryta wypukłymi, kulistymi, brunatnoczarnymi owocnikami.
7. Plecha nitkowata – tworzą ją pęki nitek różnej długości, ale podobnej grubości. Wyglądem przypominają korzenie traw.
3 LISZAJEC Proszek na korze drzew koloru białego, szarego, żółtawozielonego, ale nigdy złotożółtego.
TAK
4 BRUDZIEC KROPKOWATY
6. Plecha krzaczkowata – ma postać drobnego „krzaka” przyczepionego do kory. Podobnie jak u krzewów, pień przewodni plechy jest znacznie grubszy niż drobne zakończenia gałązek.
ie Œw
STREFY CZYSTOŚCI POWIETRZA
TAK
2. Plecha skorupiasta – jeżeli przeniesiemy do skali mikro obraz ziemi spękanej podczas suszy, to uzyskamy wygląd „skorupek”, tworzących właśnie taką plechę.
163
1 2 Jeżeli na drzewach występuje tylko zielony lub rdzawy proszek, czyli glony (zielenice), to niestety jesteś na pustyni porostowej.
Po naciągnięciu pojedynczej nitki pojawia się biały sprężysty rdzeń.
TAK
14 BRODACZKI Plecha brodaczek to zwisające, obłe, szarozielone nitki z białym rdzeniem.
NIE
STREFA VI Jesteś w lesie, parku lub w małej miejscowości położonej wśród zieleni. Spotykasz tu porosty o wszelkich formach, w tym w postaci zwisających z drzew nitek. Oddychaj głęboko, ponieważ jesteś w miejscu o nieznacznie zanieczyszczonym powietrzu.
13 WŁOSTKI Plecha nitkowata, długa do kilkunastu centymetrów, nitki rozgałęzione i splątane, pojedyncze spłaszczone i pogięte. Wyglądają jak włosy (stąd nazwa) o odcieniu od szarobrązowego do brązowego.
PARK
za Wars
ZDROJOWY
wska
Wogra
jeziora i stawy
Sola
nkow a
lasy
Zalew
Plecha listkowata.
rzeki
³¹ki parki i ogrody cmentarze zabudowa ulice drogi alejki
173
0
200 m
Strefy skali porostowej Strefa III - o silnie zanieczyszczonym powietrzu Strefa IV - o œrednio zanieczyszczonym powietrzu Strefa V - o wzglêdnie ma³o 163 zanieczyszczonym powietrzu
Literatura: Fałtynowicz W., Wykorzystanie porostów do oceny zanieczyszczenia powietrza, Fundacja Centrum Edukacji Ekologicznej Wsi, 1995. Fałtynowicz W., Porosty LKP. Lasy Środkowopomorskie, Nadleśnictwo Karnieszewice, 2016.
NIE
TAK
Czy listki przypominają liście sałaty ozdobnej?
TAK
NIE
16 GRANICZNIK PŁUCNIK Plecha o średniej długości 10 cm (może osiągać aż 30 cm), jasnobrunatna, zielonobrunatna lub zielona. Zewnętrzna strona listków charakterystycznie pomarszczona, przypomina system żyłek. Od spodu plecha biała na obrzeżu, czasem (rzadko) widoczne są owocniki: owalne, pomarańczowobrązowe.
15 PŁUCNIK MODRY Plecha zielona lub zielononiebieska. Listki duże, szerokości 0,5–3 cm, długości 1–4 cm, brzegi wzniesione i pofalowane. Na brzegach listków znajdują się wargowate wypustki. Dolna strona plechy jest czarna, na brzegach jaśniejsza, z nielicznymi chwytnikami.
STREFA VII
Gatunek objęty ochroną ścisłą
Gatunek objęty ochroną częściową
Jesteś w dużym kompleksie leśnym - w Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej, Knyszyńskiej lub Boreckiej. Powietrze jest tu czyste lub ze znikomą ilością zanieczyszczeń. Znajdujesz wszystkie formy porostów, a wśród nich jeden z najrzadszych gatunków – granicznika płucnika, dla którego tworzy się specjalne strefy ochrony. Oddychaj bardzo głęboko, bo tutaj powietrze jest Twoim wielkim sprzymierzeńcem!