Van klimaatadaptatie naar maatschappelijke waarden: lopende WiCE-projecten
WiCE volgt de ‘blauwe draad’ van samenwerking naar een circulaire watersector
Onderzoekers aan het woord: “Waterbewuste keuzes die we nu maken bij elk nieuwbouwproject, hebben impact op het watersysteem van de toekomst.”
Nieuws en publicaties in 2025
3 “Met 15 projecten was het een actief jaar!”
Joep van den Broeke en Henk-Jan van Alphen, KWR
6 “WiCE verdient het om een volgende fase in te gaan”
Interview met Paulien Pistor, PWN en Riksta Zwart, Waterbedrijf Groningen
9 Onderzoeker aan het woord Over agents of change, waterbewust bouwen, circulair water en flexibel energiegebruik
14 Van PFAS-aanpak tot maatschappelijke waarden van water
Lopende WiCE projecten in beeld
17 Nieuwsoverzicht 2025
19 Contact met WiCE / Colofon
Coverfoto: Stad Van de Zon, Heerhugowaard | Flickr
Het jaar 2025 was er één van nationaal en internationaal politiek tumult en conflict. Maar ook opnieuw een jaar van alarmerende berichten rondom klimaatverandering en afhankelijkheden en schaarste van grondstoffen. In Nederland zette de zorgwekkende trend van waterstress zich voort door een uitzonderlijk droog voorjaar. Deze ontwikkelingen benadrukken de noodzaak voor een duurzame en weerbare maatschappij, maar bieden ook een grote kans voor Nederland en Europa om het voortouw te nemen in een transformatie naar een circulaire economie gebaseerd op behoud van waarde(n).
Tegen
deze achtergrond hebben we binnen het WiCEprogramma (Water in de Circulaire Economie) ook in 2025 gewerkt aan een breed spectrum van transitieopgaven in relatie tot water: waterbeschikbaarheid, klimaat, energievoorziening en circulaire economie. Met 15 projecten was het een ongeëvenaard actief jaar. De groeiende interesse in WiCE toont de relevantie van het programma en de samenwerking tussen drinkwaterbedrijven en partners.
In dit jaaroverzicht leest u over afgeronde projecten en nieuwe initiatieven. Centraal staat daarin de samenwerking met andere sectoren. Zo onderzochten we in FlexInWater samen met netbeheerders oplossingen voor het knellende elektriciteitsnet, en
Watersector handelingsperspectieven biedt voor snelle en langdurige veranderingen in maatschappij en omgeving.
Het jaar 2025 was ook een jaar van afscheid. In november nam Riksta Zwart (Waterbedrijf Groningen), voorzitter van de Kerngroep WiCE en medegrondlegger van het programma, afscheid van de drinkwatersector. Haar bijdrage aan de ontwikkeling van WiCE was van grote waarde. In een dubbelinterview met onze nieuwe voorzitter, Paulien Pistor (PWN), blikken we terug op de groei van het programma en kijken we vooruit naar de komende jaren, waarin samenwerking binnen WiCE cruciaal blijft.
Binnen de focusgebieden Water, Grondstoffen en Water & Energie werkt WiCE aan integrale oplossingen om te komen tot een duurzame samenleving. Voor deze transitie zetten we drie soorten kennis in: systeemkennis, normatieve kennis en transitiekennis. We opereren langs vijf onderzoekslijnen om met een uitgebalanceerde kennismix bij te dragen aan vraagstukken van alle genoemde domeinen. De meeste WiCE projecten passen daarom binnen meerdere onderzoekslijnen.
1. Transitie en normatieve kennisontwikkeling
Langetermijnoplossingen zijn nodig om transitiepaden te ontwikkelen die voor uiteenlopende stakeholders aansluiten op hun wensen, behoeften en toekomstbeelden. Daarbij gaat het verder
dan het optimaliseren van het huidige systeem. Transitie- en normatief onderzoek helpt in het ontwikkelen van wensbeelden rond duurzaamheid en circulariteit, op grond van verschillende perspectieven. Inzichten en methoden om tot transitiepaden richting de gewenste toekomst te komen, zijn ook toepasbaar in de andere onderzoekslijnen.
2. Robuuste zoetwatervoorziening in samenhang met het watergovernance systeem
Het huidige Nederlandse watersysteem kan niet langer garanderen dat alle gebruikers op elk moment beschikken over voldoende zoet water van de juiste kwaliteit. Deze onderzoekslijn is erop gericht om maatregelen vanuit het watersysteem te verbinden met het draagvlak dat hiervoor nodig is. We ontwikkelen in samenhang kennis over het systeem van water en bodem, én over watergovernance. Zo komen veranderingen in beeld die breed worden gesteund en realiseerbaar zijn.
3. Duurzame inzet en verwerking van grondstoffen en producten, chemicaliën in de reststoffen in de waterketen in synergie met de bebouwde omgeving, industrie en agrofood
Hoe kan de watersector door efficiënter om te gaan met grondstoffen, bijdragen aan een circulaire economie? Die vraag staat centraal in deze onderzoekslijn, waarin we op zoek gaan naar mogelijkheden om grondstoffengebruik te reduceren of alternatieven hiervoor te vinden. En om grondstoffen terug te winnen en te hergebruiken. Ook werken we aan afwegingskaders en kwaliteitsborging, nodig voor hergebruik van herwonnen producten.
4. Klimaatneutrale water- en energievoorziening en duurzame existentie van water- en energiefuncties
Vanuit de ambitie van de watersector om in 2030 klimaatneutraal te zijn, helpt deze onderzoekslijn methoden te ontwikkelen en toe te passen die dit kunnen meten en afwegen. Ook ligt de focus op de ontwikkeling van kennis rond aquathermie, energieen waterbesparende technologie in de waterketen en andere
inspanningen rond klimaatneutraliteit. Samen met de energiesector wordt gewerkt aan kennisontwikkeling om ervoor te zorgen dat de watervoorziening ook in een duurzaam energiesysteem veilig en betrouwbaar blijft.
5. Modelmatig systeemdenken voor circulariteit, duurzaamheid en robuustheid
Maatschappelijke doelstellingen zoals duurzaamheid en circulariteit hebben ondersteunende methodieken nodig om de impact van activiteiten en besluitvorming te kunnen meten en beoordelen. Deze onderzoekslijn helpt drinkwaterbedrijven hun eigen doelen en activiteiten te definiëren, ondersteund met bijvoorbeeld rekensoftware die scenario’s en maatregelen zichtbaar maakt, inclusief de effecten en doorwerking hiervan (systeemdenken). Ook werken we aan de ontwikkeling van methoden voor het meten en integraal afwegen van klimaatimpact en klimaatneutraliteit.
Meer informatie over WiCE-onderzoekslijnen: www.kwrwater.nl/wice
In de afgelopen jaren heeft WiCE zich verder ontwikkeld tot een kennisgedreven en maatschappelijk verantwoord onderzoeksprogramma rondom water in de circulaire economie. Het succes ligt in het zoeken naar oplossingen vanuit het brede draagvlak. Er is veel bereikt en de tijd is rijp om WiCE een stap verder te brengen. Dat vinden de vertrekkende en de aantredende voorzitter, Riksta Zwart en Paulien Pistor. Een gesprek met deze verbindende krachten.
Blauwe draad
Al vanaf het prille begin was Riksta Zwart bij WiCE betrokken. Enthousiast benoemt de voormalig directeur van Waterbedrijf Groningen wat in de periode van haar WiCE-voorzitterschap is bereikt. “Ik vind het geweldig dat we als drinkwaterbedrijven niet alleen het onderzoek samen met andere partijen doen, maar ook de financiering. Daarmee beleg je op voorhand draagvlak voor de oplossingen die hieruit voortkomen. Net zo vernieuwend zijn de onderwerpen die we met WiCE aanpakken: energie, schaarste en menselijk gedrag in de maatschappij. We hebben het aangedurfd om de ‘blauwe draad’ –dus het maatschappelijk belang – van drinkwater te erkennen waarin we de oplossingen van de toekomst moeten zoeken. Dat is: samenwerken met alle partijen rondom water.”
Sleutel voor maatschappelijke uitdagingen
Wat Zwart vooral bijzonder vindt, is de manier waarop WiCE vanuit de praktijk is georganiseerd. De kerngroep van WiCE bestaat uit deskundigen van de elf drinkwaterbedrijven in Nederland en Vlaanderen. Voordat oplossings-richtin-
“WiCE pakt vernieuwende onderwerpen aan: energie, schaarste en menselijk gedrag in de maatschappij.”
– Riksta Zwart
gen voor vraagstukken worden voorgelegd aan de bestuurders, stemmen we onderling af, ook met andere organisaties zoals overheden, industriepartners, kennisinstellingen en technologiebedrijven. “Zo betrekken we alle partijen die er in de praktijk mee te maken hebben of krijgen en ontstaat breed draagvlak voor mogelijk lastige maatregelen”, licht Zwart toe. “Ik ben verbaasd over de kennis en de ambities die ik gaandeweg ben tegengekomen. Zowel vanuit de drinkwaterbe-
Riksta Zwart – voormalig WiCEvoorzitter en sinds kort algemeen directeur Aveco de Bondt
drijven als bij KWR. We beseffen haast niet hoeveel potentie er is en wat we daarmee zouden kunnen bereiken. Denk aan vragen als: hoe krijg je bij de verschillende stakeholders het waterbelang op de kaart? Welk verhaal moet je vertellen? We leggen alle kennis en kunde uit Nederland en Vlaanderen bij elkaar.
Eigenlijk is de aanpak van WiCE een sleutel voor veel maatschappelijke uitdagingen van vandaag. Door een bestuurlijke aanvliegroute waarbij de discussies al vroegtijdig zijn gevoerd, kunnen de resultaten vlot doorgang krijgen. Een aanpak die in de toekomst mogelijk in het hele onderzoeksprogramma van Waterwijs goed toepasbaar is.”
Duurzaamheid en innovatie
Ook de nieuwe WiCE-voorzitter Paulien Pistor, algemeen directeur bij PWN, gelooft in een gezamenlijke aanpak. Op 1 december 2025 heeft zij het stokje van Zwart overgenomen. Pistor: “Wanneer we als drinkwaterbedrijven tegenwoordig iets in onze omgeving voor elkaar willen krijgen, kan dat niet anders dan samen met andere stakeholders. Ik vind het vanzelfsprekend dat je alleen op die manier tot echte oplossingen kunt komen. Bij PWN heb ik mijzelf de laatste jaren hard gemaakt voor het concretiseren van duurzaamheidsdoelstellingen. Met duidelijk ambities richting een circulaire en CO2-neutrale bedrijfsvoering verkleinen we onze milieu-impact. Behalve drinkwaterbedrijf zijn wij ook natuurbeheerder, dit betekent dat we kijken hoe we kunnen samenwerken met natuur. Een mooi voorbeeld is de klimaatbuffer die we in het IJsselmeer willen aanleggen. Door het water op natuurlijke wijze voor te zuive-
“WiCE het verdient om een volgende fase in te gaan. Dat betekent: het innemen van een positie.”
– Paulien Pistor
ren, zijn minder chemicaliën nodig in het zuiveringsproces. Tegelijkertijd versterken we de natuur in het IJsselmeer, onze belangrijkste bron. Duurzaamheid zit in mijn hart, ik zou het mooi vinden om dit binnen mijn nieuwe rol voor WiCE verder vorm te geven. Daarbij wil ik mij ook graag richten op innovatie; een andere passie die ik meebreng. Dit keer vanuit mijn vorige loopbaan als algemeen directeur en gemeentesecretaris bij gemeente Eindhoven. Innovatieve oplossingen zoeken voor duurzaamheidsvraagstukken; als vitale sector zijn we dat aan onze stand verplicht.”
“De kinderen deden proefjes om te ontdekken hoe je vies water weer helder krijgt. Ik werd geraakt door hun oprechte nieuwsgierigheid.” - Paulien Pistor
In antwoord op de vraag hoe de watersector sinds de komst van WiCE is veranderd, schetst Zwart drie richtingen. “Ten eerste zie ik een verandering in de mate waarin de drinkwaterbedrijven WiCE hebben omarmd. Aanvankelijk was er wel wat terughoudendheid. Inmiddels wordt WiCE gezien als een belangrijke bijdrage aan de opgaven van onze sector. Daarnaast is onze competentie tot samenwerken heel duidelijk geworden. Bij inspiratiesessies over toekomstige onderzoeksthema’s zie je een enorme welwillendheid om met elkaar de schouders eronder te zetten. Tot slot vind ik het heel mooi dat we buiten de lijntjes hebben durven kleuren met het thema energie en water. Terwijl energie eerst werd gezien als een heel ander domein, betrekken we het nu bij al onze activiteiten. Door uit te zoomen, halen we het samenwerkingspotentieel naar boven en laten we ons leiden door maatschappelijke relevantie. Binnen het onderzoeksveld van de waterwereld vind ik WiCE intussen het neusje van de zalm. Vernieuwend, breder kijkend, samen onderzoekend, implementerend én gefinancierd. Ik vond het een eer om dit met alle betrokkenen te helpen opzetten en vanuit mijn rol een steentje aan het gezamenlijke onderzoeksprogramma bij te dragen.”
INTERVIEW
Deelnemen aan het maatschappelijk debat
Alle richtingen die Zwart schetst, smaken naar meer. Dit bevestigt Pistor met haar visie op de rol van WiCE in het maatschappelijk debat. “We zijn nu acht jaar onderweg. In het begin was het zoeken naar een eigen plek, jezelf uitvinden. Een startup-achtige energie, zeg maar. Nu denk ik dat WiCE het verdient om een volgende fase in te gaan. Dat betekent: het innemen van een positie. Momenteel is er in onze maatschappij een groot aanbod aan misinformatie. Ook verschijnen publicaties over ogenschijnlijk makkelijke oplossingen die helemaal niet schaalbaar en dus toepasbaar blijken te zijn. Toch lopen politici daar soms mee weg. Het moet duidelijk worden: bij WiCE kan je terecht voor een gedegen verhaal, gestoeld op kennis. Dat verhaal is nodig om de juiste gesprekken te voeren. Ik voel mij bevoorrecht om als voorzitter hier mede vorm aan te geven. Welke paden we hiervoor gaan bewandelen, heb ik nog niet scherp. Behalve dat het moet passen bij onze eigen identiteit, mag het best een beetje buiten onze comfortzone zijn. Dan denk ik dat we de juiste platforms voor dat debat wel weten te bereiken. Water is zo’n mooi stromend product, dat onlosmakelijk is verbonden met onze gezondheid en vitaliteit. Als drinkwaterbedrijven hebben we ons hierin altijd bescheiden opgesteld. Maar de waarde van water mag best wat meer aandacht krijgen. Zodat het minder vanzelfsprekend wordt dat dit elke dag weer uit de kraan komt.”
Voorbeelden van succes
Gevraagd naar voorbeelden die het succes van WiCE goed illustreren, noemt Zwart het project Circulair Water 2050 Hierin is gekeken naar wat ervoor nodig is om de robuustheid en circulariteit van de watersector vorm te geven. “Ik ben er trots op dat we erin zijn geslaagd om dit vanuit de gezamenlijkheid te doen”, zegt zij. “En niet vanuit het standpunt: ‘wij, de drinkwatersector’. Daarnaast ben ik ook erg gecharmeerd van het project Aqua Ludens. Dankzij deze serious game hebben we bij Waterbedrijf Groningen ons watertransitieverhaal richting onze belangrijkste stakeholders met data – en dus feiten – kunnen onderbouwen. Het spelen van een rollenspel maakt dingen
“De jeugd is de bron van de toekomst. Hun frisse blik, daar moeten we het van hebben.”
- Riksta Zwart
veel sneller duidelijk dan het geven van presentaties. Doordat mensen niet hun eigen belang vertegenwoordigen maar dat van een ander – zoals de industrie, landbouw of waterschappen – leren zij enorm veel van de opgaven vanuit een ander perspectief. Dat werkt heel goed. Storytelling richting betrokkenen is belangrijk, maar met het gezamenlijk spelen en ervaren van de serious game maak je een gouden slag.”
Nieuwsgierig blijven
Ook Pistor heeft ervaring opgedaan met serious games en andere werkvormen die samenwerking tastbaar maken. Het valt haar op hoe moeilijk die gezamenlijkheid eigenlijk is. “Er zijn mensen die vasthouden aan hun eigen belang. En er zijn mensen die juist op zoek zijn naar verbinding. In de praktijk komen al die kleuren samen. Wat ik heb geleerd, is dat wanneer je in opvattingen blijft hangen, je vaak in de stolling terechtkomt. Dan is er geen beweging meer. Dus: blijf nieuwsgierig naar elkaars ideeën en standpunten. En kijk hoe je samen een weg kunt vinden om iets met elkaar te doen. Met die houding kunnen we oplossingen vormgeven, nodig voor het behoud van een robuust en duurzaam drinkwatersysteem.”
Water in de Circulaire Economie (WiCE) is een onderzoeksprogramma van de drinkwaterbedrijven in Nederland en Vlaanderen, samen met uiteenlopende partners. De WiCE Kerngroep stuurt het programma aan en bestaat uit vertegenwoordigers van diverse drinkwaterbedrijven en KWR. De voorzitter van de Kerngroep is ook lid van het Directeurenoverleg van Waterwijs.
Dit zijn de leden van de WiCE Kerngroep:
Paulien Pistor (PWN, voorzitter)
Tico Michels (Brabant Water)
Ortwin Deroo (De Watergroep)
Bert van der Wal (Evides)
Iverna Creton (PWN)
Job Rook (Waternet)
Joost Bouten (Vitens)
Ruud Bartholomeus (KWR)
Henk-Jan van Alphen (KWR)
Joep van den Broeke (KWR)
Veerkrachtige steden, die ook nog eens circulair, duurzaam en sociaal zijn. Met onderzoek naar toepassingen in waterhergebruik in de bebouwde omgeving, heeft het ANCHOR-project deze doelstelling in het vizier. Diverse casussen nemen bestaande initiatieven vanuit verschillende invalshoeken onder de loep: technisch, sociaal, bestuurlijk en economisch.
Een van de onderdelen van de circulaire economie is het terugwinnen van grondstoffen uit afvalwater en het hergebruiken van afvalwater. De stedelijke omgeving biedt daarvoor een interessante context vanwege de vraag naar (drink)water en de ‘productie’ van diverse kwaliteiten afvalwater. Bovendien spelen in de stad nog andere uitdagingen, zoals klimaatadaptatie, energietransitie en een enorme bouwopgave. Dit biedt kansen om het stedelijke metabolisme opnieuw tegen het licht te houden, inclusief de hiermee samenhangende sociale en bestuurlijke processen.
De wijk
Looptijd: 2023-2026
ANCHOR bestaat uit verschillende werkpakketten die samen de kennis moeten opleveren om transities rond stedelijk waterhergebruik op wijkniveau op gang te brengen. In het governance-werkpakket is onderzocht welke rollen zogenoemde agents of change vervullen bij het realiseren, verspreiden, verdiepen en verbreden van ambitieuze ideeën. Deze agents of change zijn mensen die zulke processen bewust aanjagen en bereid zijn daar veel tijd, energie en middelen in te investeren – zelfs wanneer dat risico’s met zich meebrengt.
“Ambitie wordt realiteit door te doen; ANCHOR onderzoekt de strategieën die mensen hiervoor toepassen.”
– Noor van Dooren, KWR
De voorlopige resultaten laten zien dat in elke ontwikkelfase andere rollen domineren. Tegelijkertijd zijn er rollen die in het hele proces cruciaal blijven: het vormen en bewaken van een centrale visie, het ontwikkelen en delen van kennis en het mobiliseren van middelen. In de komende periode van het project worden binnen de casussen de laatste interviews gedaan met de agents of change. Na afronding van het onderzoek verschijnt een wetenschappelijke publicatie, en worden in een serie roadshows de resultaten breed gedeeld.
Noor van Dooren, noor.van.dooren@kwrwater.nl Onderzoeker in de sociale omgeving van water, percepties en water in de circulaire economie
Het ANCHOR-project is toegekend binnen de INTERREG-regeling van de EU. Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met VITO (Vlaanderen), Waternet, Hamburg Wasser (Duitsland), Bauhaus Universiteit Weimar (Duitsland), NSVA (Zweden) en DuCoop.
De ambities van Nederland zijn groot: vóór 2030 moeten er 900.000 nieuwe woningen worden gerealiseerd. Maar hoe zorgen we dat al die nieuwbouwprojecten ook waterbewust van de grond komen? Drinkwaterbedrijven zijn betrokken bij veel pilots, maar hoe kunnen we de kennis en ervaringen uit deze proeftuinen gebruiken, zodat waterbewust bouwen de standaard wordt? Welke kennis ontbreekt nog? Daarop wil het project Circulaire Proeftuin Waterbewust bouwen antwoord geven.
Door bewust rekening te houden met water in elk nieuwbouwproject, wordt bijgedragen aan vier grote wateropgaven in de bebouwde omgeving. Ten eerste is dat waterbesparing, door zuiniger om te gaan met drinkwater. Daarnaast maakt nieuwe sanitatie het mogelijk om afvalwater effectief, duurzaam en circulair te verwerken. Ook helpt waterbewust bouwen wateroverlast bij hevige regenval te beperken én hitte en droogte tegen te gaan – een duidelijke plus voor klimaatadaptatie. Tot slot versterkt het de biodiversiteit en natuurinclusiviteit van de bebouwde omgeving.
Drinkwaterbedrijven hebben direct belang bij de opgave voor drinkwaterbesparing. Naast het onderling uitwisselen van kennis en ervaringen tussen de projectgroepleden, staan er in het project drie thema’s centraal: volksgezondheid, kansrijke systeemconcepten en beoordelingskaders voor duurzaamheid. De opgedane kennis helpt drinkwaterbedrijven om een gefundeerde bijdrage te leveren aan het Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing. Ook kunnen zij hiermee beter adviseren
“De waterbewuste keuzes die we nu maken bij elk nieuwbouwproject, hebben impact op het totale watersysteem van de toekomst.”
– Marette Zwamborn, KWR
aan gemeenten, waterschappen en projectontwikkelaars, en aan de Bouwtafel Waterzuinig Bouwen. Zo versnellen drinkwaterbedrijven de doorstroom van pilot-oplossingen naar full-scale implementatie – een stap die nu nog vaak vertraging oploopt.
Een actueel thema is de borging van volksgezondheid bij gebruik van alternatieve bronnen zoals regenwater of grijswater. Daarnaast wordt ingegaan op het integrale beeld en de relatie tussen verschillende schaalniveaus – gebouw, wijk en regio – bij waterbewust bouwen, inclusief de kosten. Ook brengt het methoden voor duurzaamheidsbeoordeling in kaart. Door kennisuitwisseling, gezamenlijke proeftuinen en het delen van onderzoeksresultaten zet het project een belangrijke stap richting het ‘nieuwe wonen’, met aandacht voor water.
Marette Zwamborn, marette.zwamborn@kwrwater.nl Onderzoeker op het snijvlak tussen water, energie en de circulaire economie
Looptijd: 2025-2027
Het onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met Vitens, PWN, Dunea, Brabant Water, Waterbedrijf Groningen, WML, Waternet en De Watergroep.
Het is technisch haalbaar om brak water en organische reststromen om te zetten in herbruikbaar water en producten waarvoor een nuttige toepassing bestaat. Dit blijkt uit het project ‘Kansen voor Geconcentreerde Reststromen’, waarin is onderzocht hoe deze stromen door een circulaire behandeling kunnen bijdragen aan een toekomstbestendige en maatschappelijk verantwoorde zoetwatervoorziening.
Op laboratoriumschaal is onderzocht in hoeverre brak grondwater kan worden behandeld zodat naast (industrieel) toepasbare zouten ook een hoge kwaliteit zoetwater wordt geproduceerd. Dit zoetwater kan breed worden toegepast, bijvoorbeeld als gietwater, voor stoom- of waterstofproductie, en uiteraard ook voor de productie van drinkwater. Naast hoogwaardig zoetwater is met het project ook het technische potentieel aangetoond om uit brak grondwater relatief zuiver keukenzout te produceren.
Voor brak water-valorisatie zijn ionenwisseling en membraanfiltratie (omgekeerde osmose) toegepast. Met een zoutgehalte van circa 4 gram/L zijn de resultaten veelbelovend. Natuurlijk brak grondwater kon worden opgewerkt tot een oplossing die voor 98% uit natriumchloride (keukenzout) bestaat. Door verdamping van deze brak water concentraatstroom kan vrijwel al het water als hoogkwalitatief zoetwater worden teruggewonnen. Dus zonder vloeibare reststroom en zonder extra zoutbelasting voor het milieu door lozing en/of (diep)infiltratie. Vergeleken met de huidige praktijk gaat de benodigde brak grondwateront-
Looptijd: 2022-2026
“Redeneer vanuit de reststromen als je tot circulair water én grondstoffen wilt komen.”
–
Luuk de Waal, KWR
trekking met de helft omlaag. Dit betekent een beperking van de bodemdaling. Bovendien levert deze aanpak circulair toepasbaar zout op.
Een vertaling van de technische resultaten van het project naar een maatschappelijke waarden-scenarioanalyse is besproken tijdens drie workshops. In een afsluitende co-creatie sessie met drinkwaterbedrijven, beleidsmakers en regelgevende instanties zal dit verder worden gedeeld. Zo draagt het WiCE-onderzoek bij aan een breder draagvlak voor het toekomstperspectief van circulaire reststroomverwerking.
Luuk de Waal, luuk.de.waal@kwrwater.nl
Onderzoeker innovatieve waterbehandelingstechnieken en circulair gebruik van reststromen.
Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met PWN, Brabant Water, de Watergroep, Dunea, Evides, Oasen, Waternet, AquaMinerals, Glastuinbouw Nederland, Aquafin, SCW Systems, HVC, Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard en Waterschap Rivierenland.
Water en elektriciteit zijn nauw met elkaar verbonden. Het project ‘Flexibiliteit in Water’ (FlexInWater) heeft onderzocht hoe drinkwaterbedrijven slimmer kunnen omgaan met de aansturing van hun installaties, waardoor ze bijvoorbeeld kosten kunnen besparen, minder broeikasgassen uitstoten, of kunnen bijdragen aan het verhelpen van netcongestie. Binnen het project is kennis uit de energie- en watersector samengebracht en zijn kansrijke praktijkvoorbeelden geselecteerd om deze aanpak verder te testen en toe te passen.
Casussen zijn uitgevoerd bij Vitens, Dunea en PWN. Samen met Vitens – en met input van Liander – heeft KWR voor verschillende locaties berekeningen gedaan om te kijken hoe het drinkwaterbedrijf kan helpen de netcongestie te verlichten. Zo bleek dat de stroombehoefte van drinkwaterbedrijven piekt in de zomer en dat netbeheerders lokaal de grootste problemen hebben in de winter. Daarom lijkt het zinvol om de haalbaarheid te onderzoeken van seizoensgebonden samenwerking met netbeheerders.
Voor PWN is uitgezocht in hoeverre het drinkwaterbedrijf de zonnestroom, opgewekt met drijvende zonne-eilanden op de eigen spaarbekkens, zoveel mogelijk zelf kan gebruiken in plaats van een gedeelte terug te leveren aan het net. Het drinkwaterbedrijf wil daarmee zijn CO2-voetafdruk verder verlagen. De resultaten hebben geleid tot meer inzicht in de CO2-belasting van de processen overdag en ’s nachts.
De casus bij Dunea had als doel om na te gaan of flexibiliteit in energiegebruik kan leiden tot kostenbesparing. Gekeken is in hoeverre bij het verpompen van voorgezuiverd water richting de duinen kan worden aangesloten op goedkope elektriciteit en of
dat kan worden gecombineerd met het verminderen van netcongestie. Op grond van potentieberekeningen lijkt dit mogelijk te zijn. Als vervolg onderzoekt Dunea met welke randvoorwaarden rekening moet worden gehouden bij zo’n flexibele aansturing, bijvoorbeeld met het oog op apparatuur, infrastructuur en natuurbeheer.
“Het elektriciteitssysteem verandert en knelt; met een flexibele bedrijfsvoering kunnen drinkwaterbedrijven meebewegen, profiteren en zelfs bijdragen aan oplossingen voor netcongestie.”
– Daniël Bakker, KWR
Al met al heeft FlexInWater voor drinkwaterbedrijven de nodige kennis opgeleverd voor het maken van goed onderbouwde keuzes en het ontwikkelen van nieuwe initiatieven Zo kunnen zij een positieve bijdrage leveren aan het veranderende elektriciteitssysteem.
Daniël Bakker, daniel.bakker@kwrwater.nl
Onderzoeker op het snijvlak tussen de watercyclus en de energietransitie
Het drijvende zonnepark van PWN op de spaarbekkens in Andijk. (foto: PWN)
Looptijd: 2024-2025
Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met Alliander, Stedin, Enexis, Tennet, Waterschap Aa en Maas, Unie van Waterschappen, Provincie Utrecht en HKV.
Onderdeel van het WiCE-programma is ‘Organiseren en verbinden’ om kennis en onderzoeksresultaten te delen met de drinkwaterbedrijven, partners en de bredere watersector. Ook in 2025 verschenen diverse rapporten en publicaties.
Veilig water uit alternatieve bronnen
Auteurs: Roberta Hofman-Caris, Patrick Smeets
WiCE-rapport - augustus 2025 (WiCE 2025.002 op kwrwater.nl)
Project: Veilig water uit alternatieve bronnen
Kansen voor Geconcentreerde Reststromen: gebruik je brijn als je circulair wilt zijn
Hergebruik van brakwater concentraat; experimenteel vooronderzoek met ionenwisseling
Auteurs: Luuk de Waal, Tessa Vrijhoeven, Wolter Siegers, Thom van Harten, Emile Cornelissen
WiCE rapport - oktober 2025 (2024.100 op kwrwater.nl en Waterwijs-Net)
Project: Kansen voor Geconcentreerde Reststromen (voorheen Kansen voor Concentraat)
How 'Agents of Change' maintain the sustainability ambitions of ANCHOR projects
Auteurs: Jan Starke, Noor van Dooren
ANCHOR lunch talk, 13 May 2025
Project: ANCHOR
ANCHOR: End user acceptance of source separation
Auteur: Henk-Jan van Alphen
Presentatie - juni 2025, Helsingborg
Project: ANCHOR
Voorwaarden voor acceptatie van recycled water
Auteurs: Sandra Sikkema, Jos Frijns Rapport en Supplement - december 2025 (WiCE 2025.005 op kwrwater.nl en Waterwijs-Net)
Project: Ultieme Waterfabriek
Impact watersysteem - tussenrapportage casus Woerden
Auteurs: Jeroen Pelle MSc en dr. Sija Stofberg Rapport – december 2025 (WiCE 2025.006 op Waterwijs-Net)
Project: Ultieme Waterfabriek
Toepassing van systeemkennis voor de watertransitie
Auteurs: Sija Stofberg, Marjolein van Huijgevoort, Henk Krajenbrink, Klaasjan Raat, Ruud Bartholomeus VakbladartikelH2O - 28 januari 2025
Project: Watertransitie: samen werken aan balans in watervraag en -aanbod
Landelijke aanpak om drinkwater veilig te stellen in Nederland: 'Kan kritisch worden bij droge zomer'
Ruud Bartholomeus
Interviews bij EenVandaag, Editie NL, RTL Nieuws, BNR Nieuwsradio, 13 januari 2025
Project: Samen voor balans II. Watersysteem en waterketen verbonden
Chief Science Officer en WiCE-onderzoeker
Ruud Bartholomeus
Eindrapport: Zout terugwinnen uit brakwater
Auteur: Margreet Schoenmakers (red.)
Website-artikel Glastuinbouw Waterproof – 17 december 2025
Project: Kansen voor Geconcentreerde Reststromen
Binnen WiCE werken we samen met partners aan innovatieve oplossingen voor de watersector. Onze kennis draagt bij aan veerkracht en toekomstbestendigheid met concrete handelingsperspectieven. Met de volgende projecten richten we ons op urgente maatschappelijke en ecologische uitdagingen, zoals klimaatadaptatie, duurzame investeringen, PFAS-problematiek, terugwinnen van stoffen, het verbinden van watersysteem en waterketen, en de energietransitie.
Diepe adaptatie voor de watersector - fase 2 Hoe ga je als drinkwaterbedrijf of waterschap om met snelle of langdurige veranderingen in de omgeving of in de maatschappij?
Denk bijvoorbeeld aan de effecten van (klimaat)kantelpunten, grootschalige migratie of maatschappelijke ineenstorting. Het project Diepe Adaptatie voor de Watersector – fase 2 ontwikkelt een handelingsperspectief voor situaties waarin herstel naar de oude toestand niet meer mogelijk is, zoals bij klimaatkantelpunten, grootschalige migratie of maatschappelijke ontwrichting.
Na fase 1, waarin de basis werd gelegd, werken we in fase 2 concrete adaptatiemaatregelen uit op basis van inzichten uit crisisgebieden, afhankelijkheidsanalyses en mogelijke toestandsveranderingen. Het project levert scenario’s, kaders en maatregelen die drinkwaterbedrijven helpen beter te begrijpen wat er kan gebeuren én hoe daarop te reageren. Daarnaast ontstaat een methode om na te denken over snelle systeemveranderingen en een eerste aanzet voor organisatorische inbedding van het gedachtegoed ‘diepe adaptatie’.
Onderzoeker:
Peter van Thienen, peter.van.thienen@kwrwater.nl Looptijd: 2025-2026
Gebiedsgerichte PFAS-aanpak: systeem- & governance analyse
PFAS vormen een groeiende zorg voor mens en milieu. Deze stoffen zijn persistent, mobiel en toxisch, en komen via verschillende routes – waaronder drinkwater – in onze leefomgeving terecht. Om de blootstelling aan PFAS effectief te verminderen, is meer nodig dan alleen een Europees verbod: ook gebiedsgerichte maatregelen zijn essentieel.
Het project Gebiedsgerichte PFAS-aanpak brengt de verspreiding en herkomst van drinkwaterrelevante PFAS in het Nederlandse deel van het Maasstroomgebied in kaart, op basis van bestaande meetdata en literatuur. Daarnaast onderzoeken we hoe het netwerk van betrokken partijen functioneert: wie heeft welke verantwoordelijkheid, en welke handelingsruimte is er om PFAS-emissies naar het oppervlaktewater te beperken?
Onderzoekers:
Inge van Driezum, inge.van.driezum@kwrwater.nl
Sabrina Keinemans, sabrina.keinemans@kwrwater.nl
Looptijd: 2025-2026
Ontwikkeling Value Case: een procesmethodologie voor afweging bij duurzame besluitvorming
Het project Ontwikkeling Value Case ontwerpt een breed toepasbaar projectkader, de Value Case. Deze helpt drinkwaterbedrijven bij het beoordelen van investeringsbeslissingen op zowel bedrijfswaarden als maatschappelijke doelstellingen. Door grote toekomstige investeringsopgaven is behoefte aan een methode die duurzame ambities, zoals klimaat, energie en biodiversiteit, daadwerkelijk verbindt met de praktijk. De Value Case biedt een gestandaardiseerde werkwijze voor het verzamelen en afwegen van relevante informatie. Het project levert een gedragen methodiek, een procesaanpak met betrokken asset-, omgevings- en duurzaamheidsmanagers, en een handleiding die helpt om investeringsbeslissingen effectiever en maatschappelijk verantwoorder te maken.
Onderzoekers:
Fabi van Berkel, fabi.van.berkel@kwrwater.nl
Henk-Jan van Alphen, henk-jan.van.alphen@kwrwater.nl
Looptijd: 2025
BRON-water: Bepalen en Rapporteren van de Omgevingsimpact van de Nederlandse watersector
Het project BRON-water ontwikkelt een wetenschappelijk onderbouwde methodiek en rekentool om de milieu-impact van drinkwaterbedrijven te kwantificeren. Daarmee sluiten we aan bij duurzaamheidsambities en CSRD-thema’s waaraan bedrijven willen voldoen. De aanpak biedt inzicht in milieuprestaties op sectorniveau, inclusief kansen voor benchmarking en uitbreiding naar bredere impact zoals materiaalgebruik en biodiversiteit.
Samen met waterschappen verkennen we een methode ‘van bron tot bron’, zodat de hele watersector haar impact kan bepalen. De resultaten helpen waterbedrijven om gerichte maatregelen te nemen en bijdragen aan een toekomstbestendig, duurzaam waterbeheer.
Onderzoekers:
Josje Brouwers, josje.brouwers@kwrwater.nl
Daniel Bakker, daniel.bakker@kwrwater.nl
Looptijd: 2025-2027
Partners: Brabant Water, De Watergroep, Dunea, Evides, Oasen, PWN, Unie van Waterschappen, Vitens, Waterbedrijf Groningen, Waternet, WMD
Samen voor balans II. Watersysteem en waterketen verbonden
Het project Samen voor balans II – Watersysteem en waterketen verbonden versterkt de regionale zoetwatervoorziening door het watersysteem en de waterketen beter te verbinden. In samenwerking met waterbedrijven en gebiedspartners worden methoden zoals Watersysteemdenken en Watersysteemmodelleren verder doorontwikkeld en toegepast, onder andere via de Watersysteemverkenner-app. In regionale casussen worden
kansen en knelpunten onderzocht voor maatregelen die de zoetwaterbeschikbaarheid vergroten. Het project levert nieuwe tools, werkvormen en inzichten op die helpen om van gedeeld begrip naar concrete uitvoering te komen en zo de impact van WiCE op de watertransitie te vergroten.
Onderzoekers:
Ruud Bartholomeus, ruud.bartholomeus@kwrwater.nl
Klaasjan Raat, klaasjan.raat@kwrwater.nl Looptijd: 2024-2027
W-IJzer met Metaal – opwaardering van ijzerslib naar circulaire toepassingen
Het project W-IJzer met Metaal onderzoekt of waterijzer uit de zuivering van oppervlakte- en grondwater kan dienen als grondstof voor metallisch ijzerpoeder, een potentieel energiedragermateriaal. De zuiverheid van ijzerslib is bepalend voor de kwaliteit van het ijzerpoeder, daarom wordt op verschillende zuiveringslocaties slib verzameld en gekeken hoe de zuiverheid kan worden verbeterd. In een praktijkpilot wordt hoogwaardig ijzerslib geproduceerd, dat via waterstofgasreductie wordt omgezet naar metallisch ijzerpoeder. Dit poeder kan mogelijk worden ingezet voor energieopslag. Het project bouwt voort op eerdere resultaten waarin 70–92% zuiver ijzermetaalpoeder kon worden gewonnen.
Onderzoeker:
Luuk de Waal, luuk.de.waal@kwrwater.nl Looptijd: 2022–2026
Partners: Aquaminerals, Metalot, TU Eindhoven, Allied Waters, SOLID, MTSA, Pometon
Energietransitie Versnellen met Aquathermie (EVA) 2.0
Het project EVA 2.0 onderzoekt hoe TED (Thermische Energie uit Drinkwater) kan bijdragen aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving. TED benut warmte en koude uit drinkwater als duurzaam alternatief voor traditionele warmtebronnen, waarbij zomerse warmte wordt opgeslagen voor gebruik in de winter. Hoewel veel Regionale Energie Strategieën aquathermie – en specifiek TED – als kansrijk benoemen, is opschaling alleen mogelijk als drinkwaterkwaliteit en -levering gegarandeerd blijven. Het project, voortbouwend op WarmingUP, richt zich daarom op standaardisatie, effecten op temperatuur en waterkwaliteit, en het delen van kennis voor veilige en verantwoorde toepassing.
Onderzoekers:
Andreas Moerman, andreas.moerman@kwrwater.nl
Frits van Charante, frits.van.charante@kwrwater.nl
Looptijd: 2023-2026
Partners: Netwerk Aquathermie (NPLW, Energie en grondstoffenfabriek en Stichting WarmteNetwerk) - Diverse consortia en het voormalige WarmingUP-consortium
Het CHILL project ontwikkelt publieke zeer lagetemperatuurnetten (ZLT netten) als toekomstbestendige, betaalbare warmte en koudenetten voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. KWR en drinkwaterbedrijven delen kennis om de technische rol van de sector te verkennen. ZLT netten combineren warmte en koude-infrastructuur met individuele warmtepompen, bieden lage warmteverliezen, koeling, flexibele aanleg en minimale impact op drinkwaterkwaliteit. Ze zijn minder afhankelijk van centrale bronnen en geschikt voor een elektrificerende gebouwde omgeving. Het project ontwikkelt methodieken, innovaties en uitvoeringsplannen en levert een gevalideerde, integrale aanpak voor grootschalige toepassing van ZLT netten in Nederlandse wijken.
Onderzoeker:
Andreas Moerman, andreas.moerman@kwrwater.nl Looptijd: 2025-2028
ANCHOR Lees meer
< klik op de link
Circulaire Proeftuin Waterbewust Bouwen Lees meer
Flexibiliteit in Water Lees meer
Kansen voor Geconcentreerde Reststromen Lees meer
De Ultieme Waterfabriek Lees meer
De vakbeurs Aqua Nederland in maart 2025 stond in het teken van waterzuivering en circulariteit, thema’s die sterk aansluiten bij WiCE. KWR werkt samen met partners uit de waterketen aan innovatieve projecten die deze brede en actuele onderwerpen verder brengen. Zo heeft het WiCE-project ‘Kansen voor Geconcentreerde Reststromen’ een proof-of-principle zuiveringsmethode op labschaal opgeleverd waarmee water én zout uit brak grondwater vrijwel volledig benut zou kunnen worden. Samen met Glastuinbouw Nederland is dit resultaat uitgewerkt in een maatschappelijke waardenanalyse voor een specifieke praktijklocatie om te kunnen komen tot een zero-liquid-discharge behandeling van brakgrondwater.
Ook in 2026 is WiCE vertegenwoordigd op de AquaNL met een speciaal programma over water in de circulaire economie op woensdag 18 maart (Evenementenhal Gorinchem).
Bij het winnen van thermische energie uit drinkwater kunnen de temperatuurmarges omhoog, zonder gevaar voor de microbiologische veiligheid. Dit blijkt uit een pilotstudie bij PWN. Vervolgonderzoek bij De Watergroep (Vlaanderen) moet de resultaten breder onderbouwen.
Thermische Energie uit Drinkwater (TED) biedt een duurzame warmte- en koudebron voor de gebouwde omgeving. Hiermee
zouden drinkwaterbedrijven kunnen bijdragen aan de energietransitie. Maar waar liggen de veilige temperatuurgrenzen? Om zelfs tot 24 graden Celsius te kunnen gaan, is een mobiele proefinstallatie gebouwd. Door het doseren van micro-organismen en te variëren in temperatuur, materiaalgebruik en volumestromen, wordt de microbiologische veiligheid in kaart gebracht. Een veilige blik op de potentie van aquathermie voor de watersector, en overal inzetbaar.
Met de afronding van een eerste casus van het ANCHORproject zijn sleutelpersonen in het duurzame woonproject de Nieuwe Dokken (Gent) gekoppeld aan propelling mechanisms. Dit zijn sociale drijfveren die ideeën laten groeien en verspreiden.
ANCHOR ontwikkelt decentrale watersysteembeheersystemen op wijkschaal die veerkrachtig, circulair, geïntegreerd, duurzaam en sociaal zijn. Een raamwerk met verschillende sleutelpersonen – agents of change – laat zien waar rollen nog ontbreken of gecombineerd kunnen worden. Deze agents of change zijn mensen die een rol in duurzaamheidsprojecten spelen. Het Europese project – mede gefinancierd vanuit WiCE – loopt tot 2026 en is een samenwerking van KWR, Waternet en partners uit Vlaanderen, Duitsland en Zweden.
(vervolg volgende pagina)
Publieksprijs 2025
In 2025 ging de Waterwijs Publieksprijs naar het WiCEproject Aqua Ludens, een serious game voor samenwerking in de waterketen.
Om mee te dingen naar de Waterwijs Publieksprijs, hadden zes projectteams een korte video gemaakt waarin zij hun impact overbrachten op een breed publiek van professionals uit de drinkwatersector. Aqua Ludens scoorde het hoogst met hun toelichting op de serious game; een bordspel, gecombineerd met een digitaal watersysteemmodel dat de spelers duidelijk maakt hoe complex het watersysteem is en hoe functies als drinkwater, industrie, landbouw en natuur op elkaar ingrijpen.
De game is ingezet in Groningen én daarbuiten en blijkt effectief in het versterken van het wederzijds begrip en het verbinden van stakeholders. Er is inmiddels een regionaal team onder leiding van het drinkwaterlaboratorium WLN (Groningen, Drenthe) gevormd dat zelfstandig speelsessies organiseert en zo bijdraagt aan bewustwording en samenwerking in de watertransitie.
Door hun infrastructuur flexibeler in te zetten, kunnen drinkwaterbedrijven bijdragen aan het veranderende energiesysteem. Dit blijkt uit FlexInWater, met energie-gerelateerde cases bij Vitens, Dunea en PWN.
Tijdens een WiCE-symposium op 23 september 2025 in Utrecht kwamen drinkwaterbedrijven en netbeheerders samen voor het delen van de projectresultaten van FlexInWater. Het project laat zien hoe drinkwaterbedrijven slimmer en flexibeler met energie kunnen omgaan, zonder dat dit ten koste gaat van de drinkwaterkwaliteit of leveringszekerheid. Vitens onderzocht of afstemming van energiegebruik op seizoensgebonden vraag en aanbod op het elektriciteitsnet netcongestie kan verminderen. PWN keek naar het inzetten van zelf opgewekte zonnestroom om de CO2-
voetafdruk nog verder te verlagen. De casus bij Dunea draaide om de vraag of flexibeler energiegebruik kan leiden tot kostenbesparing.
November: Symposium ANCHOR over de impact van
Hoe ziet waterhergebruik eruit in duurzame woningen? Tijdens het ANCHOR-event op 26 november 2025 in Kerkrade kwamen experts uit Nederland, Vlaanderen, Duitsland en Zweden samen om ervaringen te delen over circulaire woonconcepten.
In de demo-wijk Superlocal in Kerkrade draait alles om een gesloten waterkringloop voor circa 130 woningen. Binnen het Europese INTERREG-project ANCHOR werken KWR, Waternet en partners aan kennis over techniek, beleid, economie en bewonersbetrokkenheid. De paneldiscussie tijdens de bijeenkomst ging eerst in op de belangrijkste motivaties voor het toepassen van bronscheiding: het besparen van drinkwater en het terugwinnen van grondstoffen, als onderdeel van het bredere doel om klimaatneutraal te worden. Verder kwamen de lange doorlooptijd (5–10 jaar), vereiste competenties, bewonersbetrokkenheid en samenwerking met technologiepartners aan bod. De boodschap? Koplopers en showcases zijn cruciaal om waterhergebruik op wijkniveau succesvol te maken.
Op 12 februari 2026 vindt bij KWR in Nieuwegein het WiCE Acceptatie Atelier | Water, Energie & Voedsel plaats. De interactieve dag is ingericht rond één centrale vraag: hoe kunnen we acceptatie, vertrouwen en betrokkenheid versterken in de transitie van water- en energiesystemen? Het event is onderdeel van het lopende project De Ultieme Waterfabriek.
Neem voor meer informatie over het symposium contact op met Sandra Sikkema, via sandra.sikkema@kwrwater.nl
WiCE is een onderzoeksprogramma van de Nederlandse waterbedrijven en De Watergroep (BE)
PWN
Waterleid i ng bed r ijf
Noord-Hol la nd
Water net
Dunea
Oasen
Ev ides Waterbed r ijf
De Waterg roep (BE)
Waterbed r ijf
Gron i ngen
WMD
Vitens
Bra ba nt Water
Heeft u naar aanleiding van dit jaaroverzicht vragen of wilt u meer weten over samenwerking? Neem dan contact op met:
Kijk ook op: www.kwrwater.nl/WiCE en Waterwijs-Net
Colofon
Redactie: Team Communicatie KWR
Vormgeving: WarmGrijs.nl
Fotografie: Ivar Pel
Joep van den Broeke via Joep.van.den.Broeke@kwrwater.nl of Henk-Jan van Alphen via Henk-Jan.van.Alphen@kwrwater.nl
Infographic: Ronald van der Heide
We hebben ons uiterste best gedaan zorgvuldig om te gaan met tekst en beeld. Mocht er iets zijn, waar u op wilt reageren, dan horen wij dat graag. U kunt uw reactie naar een van de programmamanagers sturen of naar communicatie@kwrwater.nl
©2026 | KWR | Groningenhaven 7 | 3433 PE Nieuwegein | communicatie@kwrwater.nl