Kwink en burgerschap handreiking voor schoolleiders incl checklist

Kwink en burgerschap handreiking

voor schoolleiders en Kwink-coaches

Kwink en burgerschap

Handreiking voor schoolleiders en Kwink-coaches

Burgerschap. Veel scholen hebben daar vragen over. Want hoe geef je deze verplichting in het curriculum vorm op jouw school? Aan welke eisen moet burgerschap voldoen? En wat is de relatie met Kwink voor sociaal-emotioneel leren (SEL), de methode die je al gebruikt? Vragen die een concreet antwoord verlangen.

Deze handreiking laat zien wat je met Kwink voor burgerschap – een toevoeging aan Kwink voor SEL – kunt bereiken. En hoe je daarmee aan vrijwel alle nieuwe kerndoelen kunt voldoen.

Burgerschap en sociaal-emotioneel leren

Scholen zijn van oudsher gewend aandacht te besteden aan de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Dat doen ze in een veilige oefenomgeving. Maar hoe verhouden sociaal-emotioneel leren en burgerschap zich tot elkaar?

Sociaal-emotioneel leren gaat over ‘Het proces waarbij leerlingen noodzakelijke kennis, attituden en vaardigheden verwerven en toepassen, teneinde

SEL

Sociaal-maatschappelijk niveau

Gerichtheid

Kennis

Houdingen en waarden

Samenwerking en conflict

Doelstelling

beter te worden in het omgaan met zichzelf en de ander’.1 SEL biedt leerlingen de basis om zichzelf te leren kennen en zich in sociale verbanden te kunnen bewegen. Een aantal van die aspecten zijn voorwaardelijk voor burgerschap.

Er is duidelijk verwantschap tussen SEL en burgerschap, maar er zijn ook grote verschillen. Hessel Nieuwelink2, lector Burgerschapsonderwijs aan de Hogeschool van Amsterdam, geeft die verschillen in tabel 1 beknopt weer.

De methodes Kwink voor SEL en Kwink voor burgerschap zijn beide gebaseerd op eenzelfde didactisch model en maken het inhoudelijke onderscheid zoals in de tabel hieronder aangegeven. Ze zijn dus complementair en vormen samen een vrijwel complete aanpak voor SEL en burgerschap voor alle groepen van de school.

Burgerschapsonderwijs als integraal onderdeel van de schoolcultuur

De schoolcultuur wordt in belangrijke mate bepaald door de dagelijkse interactie tussen leraren en leerlingen. Internationaal onderzoek - zo stelt de memorie van toelichting - toont aan dat de houding en het handelen van leraren de sleutel blijken te zijn in de overdracht van waarden, vaardigheden en attitude. ‘Leraren dagen leerlingen uit om in gesprek te gaan,

Vooral gericht op microniveau

Nabije personen

Kennis van jezelf en over je naasten

Lineair groeimodel

Samenwerkingsgericht

Voegen in de samenleving

Burgerschap

Vooral gericht op meso- en macroniveau

Abstracte gemeenschappen en de ander

Kennis van samenleving, politiek en democratie

Multi-interpretabele waarden, niet zonder meer sprake van groei

Samenwerking en conflict beide essentieel

Voegen in de samenleving

1 Overveld, K. van (2017). SEL: Sociaal-emotioneel leren als basis. Huizen: Uitgeverij Pica: 20.

2 Nieuwelink, H. Burgerschap en sociaal-emotioneel leren. Publicatie in opdracht van het project ‘Burgerschap op de Basisschool’, een samenwerking tussen de PO-Raad en Stichting School & Veiligheid.

waarmee vaardigheden en houdingen worden ontwikkeld die van belang zijn voor burgerschap. Zij vervullen hiermee een voorbeeldrol en functioneren als rolmodel. Leren functioneren in een democratische samenleving vindt niet alleen mondeling en formeel plaats maar ook informeel en impliciet, door zaken als schoolbeleid, de bejegening van leerlingen en de onderlinge omgang tussen de betrokkenen bij het onderwijs (leraren, bestuurders, ondersteuners en vrijwilligers.)’

Burgerschapsvorming moet dus een integraal onderdeel van je schoolorganisatie- en cultuur zijn. Hierbij kun je de waarden van je school betrekken.

De school als oefenplaats

Bij het leergebied burgerschap gaat het om een samenhangend geheel van kennis, vaardigheden en ervaringen die worden beschreven in de verschillende kerndoelen. De school als democratische oefenplaats vormt een belangrijke randvoorwaarde om sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen te stimuleren. Basiswaarden van de democratische rechtsstaat vormen het fundament onder het handelingsperspectief dat leerlingen ontwikkelen ten aanzien van de diverse samenleving en gebruiken in de context van democratische en maatschappelijke betrokkenheid.

Door als schoolteam zelf het goede voorbeeld te geven en te zorgen voor een schoolcultuur die in overeenstemming is met onze Nederlandse basiswaarden en de universeel aanvaarde mensenrechten, bied je jouw leerlingen een respectvolle en veilige oefenplaats.

Samenhang met andere leergebieden

Burgerschap krijgt betekenis binnen de context van andere leergebieden. Leerlingen verkennen onder andere hun mogelijke betrokkenheid ten aanzien van vraagstukken die binnen deze leergebieden spelen. Verwante leergebieden zoals mens en maatschappij, mens en natuur en kunst en cultuur bieden specifieke kennis over onderwerpen zoals diversiteit, de organisatie van de samenleving, bestuur en besluitvorming. Maatschappelijke vraagstukken worden in deze leergebieden vanuit verschillende perspectieven verkend. Daarnaast is er binnen het leergebied mens en maatschappij aandacht voor sociale en emotionele ontwikkeling van leerlingen, evenals voor relationele en seksuele ontwikkeling. Dit draagt bij aan het bevorderen van een respectvolle omgang met anderen.

Leerlingen leren bij digitale geletterdheid over de invloed van digitale technologie en media op henzelf en de samenleving, en leren hoe zij zelf actief en verantwoord kunnen bijdragen aan de digitale samenleving.

Activiteiten in het kader van burgerschap Inspectie zal vragen naar hoe burgerschap concreet zichtbaar wordt in jouw school. Daarvoor kun je een activiteitenrooster Burgerschap opstellen. In dit rooster staan activiteiten waarmee je jouw leerlingen actief kennis laat maken met de wereld rondom de school, met de samenleving en met werelden waarmee ze niet bekend zijn. Deze activiteiten kun je vervolgens jaarlijks concreet benoemen.

De zorg voor de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs

Bij de zorg voor de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs zijn gesprek, uitleg, uitwisseling en dialoog belangrijke ingrediënten. Het is verstandig om de onderwerpen die samenhangen met het thema burgerschap op jouw school aan te geven in een korte opsomming.

Geef ook aan hoe je de voortgang in de ontwikkeling van je leerlingen volgt. Voor zowel de cognitieve als de niet-cognitieve ontwikkelingsgebieden. Dat kun je doen door te vermelden welke tools je daarvoor gebruikt. Daar hoort ook bij hoe je de burgerschapskennis toetst.

Kenmerken van het leergebied burgerschap

In een samenleving waarin maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken, diversiteit, digitalisering en globalisering een grote rol spelen, is goed burgerschapsonderwijs belangrijk. Die samenleving is in

Nederland ingericht als een democratische rechtsstaat en kent in brede zin een diverse samenstelling, waarin ruimte is voor verschillende opvattingen, overtuigingen en achtergronden. Basiswaarden van de democratische rechtsstaat – vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit – vormen belangrijke fundamenten voor het samenleven. Democratische en maatschappelijke betrokkenheid van burgers zijn van groot belang voor het functioneren van de democratische rechtsstaat.

Op basis van deze kenmerken zijn de nieuwe kerndoelen ontwikkeld (zie tabel 2).

Domein

Kerndoel

Democratische oefenplaats 19

Samenleven in een democratische rechtsstaat 20

Vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid

21

Omschrijving

De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats

A. Sociale en maatschappelijke competenties

De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat

A. Basiswaarden van de democratische rechtsstaat

B. Diversiteit in de samenleving

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid

A. Democratische betrokkenheid B. Maatschappelijke betrokkenheid

Uitwerking van de kerndoelen

Burgerschapsonderwijs begint vanuit de overtuiging dat alle leerlingen, passend bij hun mogelijkheden, als burger actief kunnen deelnemen aan de samenleving. Daarom komen de inhouden van de kerndoelen grotendeels overeen voor po/so en onderbouw vo/vso. De opbouw zit in het aanbod van kennis, vaardigheden en ervaringen en de ontwikkeling van het handelingsperspectief van de leerling.

Tabel 3: Uitwerking kerndoelen

Kerndoel

19: De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats

20: De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat

In het po en so ligt de nadruk op verkennen, beschrijven en ervaren, wat past bij het ontdekkende leerproces van jongere leerlingen.

Voor de uitwerking van de kerndoelen in termen van subdoelen, welke inhoud daarbij hoort en hoe alles gekoppeld is aan Kwink voor burgerschap: zie tabel 3

Subdoel en inhoud Les

De school stimuleert sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen.

Het gaat hierbij om:

• aanbieden van kennis en vaardigheden ten aanzien van basiswaarden van de democratische rechtsstaat en de diverse samenleving, gericht op respectvolle omgang; stimuleren van sociale vaardigheden en kritische denkvaardigheden;

• stimuleren van respectvolle communicatie, offline en online;

• aanbieden van activiteiten die sociale cohesie en actief burgerschap stimuleren. 3, 13, 15 2, 15 5, 10

20A: De leerling redeneert over het belang van basiswaarden van de democratische rechtsstaat.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de betekenis van basiswaarden van de democratische rechtsstaat: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit;

• beschrijven hoe de Grondwet, kinder- en mensenrechten basiswaarden van de democratische rechtsstaat mogelijk maken;

• redeneren over hoe vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit met elkaar op gespannen voet kunnen staan;

• ervaringen opdoen met het voeren van dialogen, omgaan met conflicten en gelijkwaardige behandeling;

• herkennen en benoemen hoe basiswaarden van de democratische rechtsstaat een rol spelen in de samenleving en het eigen leven.

20B: De leerling verkent hoe die kan omgaan met diversiteit in de samenleving.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van aspecten van diversiteit: godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid;

• verkennen van de eigen identiteit ten aanzien van aspecten van diversiteit;

• herkennen en benoemen van stereotypering, discriminatie en uitsluiting;

• benoemen van het belang dat mensen elkaar gelijkwaardig behandelen;

• ervaringen opdoen met het omgaan met verschillende perspectieven en ervaringen van anderen, overeenkomsten en verschillen, oordeel uitstellen, omgaan met mogelijkheden en gedrag van anderen.

Tabel 3: Uitwerking kerndoelen

Kerndoel

21: De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid

Subdoel en inhoud Les

21A: De leerling verkent mogelijkheden om democratisch te handelen.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven hoe je door middel van inspraak, verkiezingen en vertegenwoordiging invloed kunt uitoefenen;

• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;

• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen;

• benoemen welke bijdrage de leerling zelf levert aan democratisch handelen.

21B: De leerling verkent mogelijkheden om bij te dragen aan de samenleving.

Het gaat hierbij om:

• benoemen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;

• onderzoeken van maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties en de middelen die zij aanwenden om bij te dragen aan de samenleving of veranderingen in de samenleving teweeg te brengen;

• verkennen van actuele, maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken;

• ervaringen opdoen met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen;

• verkennen van mogelijkheden om vanuit eigen idealen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst.

2, 8 2, 8 2, 8, 15 2, 8 1, 5, 10, 12 5, 10 5, 10 10, 11, 14 6, 10, 11, 14

Checklist Burgerschap in de basisschool

1. Schoolcultuur & dagelijks samenleven

Hebben we duidelijke schoolregels die mét leerlingen zijn opgesteld?

Is er ruimte voor kringgesprekken/klassenvergaderingen?

Oefenen leerlingen in democratisch beslissen (stemmen, overleggen, compromis)?

Worden conflicten opgelost via gespreks- of mediatievormen in plaats van alleen straffen?

Geven leerkrachten actief het goede voorbeeld (respect, luisteren, eerlijkheid)?

2. Leerlingenparticipatie

Hebben we een leerlingenraad of vergelijkbare vorm van inspraak?

Worden leerlingen betrokken bij schoolprojecten en evenementen?

Kunnen leerlingen zelf initiatieven nemen (bijv. actie voor goed doel, ideeën voor de school)?

3. Leren van de omgeving

Organiseren we excursies naar gemeentehuis, rechtbank, brandweer, bedrijven, religieuze instellingen?

Nodigen we gastsprekers uit met verschillende achtergronden of beroepen?

Doen we mee aan buurt- of maatschappelijke projecten (schoonmaakactie, voedselbank, voorlezen bij ouderen)?

4. Diversiteit & identiteit

Worden verschillende culturen, tradities en feestdagen zichtbaar en besproken in de school?

Is er aandacht voor gelijke kansen, discriminatie en respect in het dagelijks taalgebruik en beleid?

Krijgen kinderen ruimte om hun eigen mening en identiteit te uiten en tegelijk die van anderen te respecteren?

5. Burgerschap geïntegreerd in vakken

Wordt bij geschiedenis aandacht besteed aan democratie, mensenrechten, kinderrechten?

Wordt bij aardrijkskunde gewerkt rond thema’s als duurzaamheid, armoede, migratie?

Worden bij taal/wereldoriëntatie debatten, discussies of rollenspellen gedaan?

Is er ruimte in kunst en creativiteit om identiteit, waarden en samenleven te verkennen?

6. Schoolbrede initiatieven

Hebben we themaweken of vieringen rond bijvoorbeeld vrijheid, duurzaamheid, diversiteit?

Bieden we leerlingen kansen om maatschappelijk betrokken te zijn (bijv. sponsorloop, inzamelactie)?

Is burgerschap onderdeel van onze visie en schoolplan (dus niet alleen losse activiteiten)?

! Als je veel kunt aanvinken, zit burgerschap al verweven in jullie schoolcultuur. De open vakjes laten zien waar kansen liggen om nog sterker aan burgerschap te werken.

Kwink voor burgerschap in het kort

DIT IS KWINK VOOR BURGERSCHAP

Kwink voor burgerschap is een online leerlijn voor de hele school en kent een mooie verbinding met Kwink voor sociaal-emotioneel leren. Het heeft dezelfde didactische opbouw, werkt ook met de SEL-competenties, biedt animaties en filmpjes aan en werkt aan de nieuwe kerndoelen van SLO.

DE IMPACT VAN KWINK VOOR BURGERSCHAP

Burgerschapsonderwijs gaat over de kennis, vaardigheden en ervaringen die jouw leerlingen opdoen in onze diverse en democratische samenleving. De democratische waarden vrijheid, gelijkheid en solidariteit zijn hiervoor het fundament. Jouw school is de ideale oefenplaats voor burgerschap. Kwink voor burgerschap behandelt deze inhouden en heeft daarom een belangrijke impact op het functioneren van kinderen - nu en later - in onze samenleving.

WIL JE MEER WETEN?

KWINK VOOR BURGERSCHAP WERKT AAN DE KERNDOELEN

Met Kwink voor burgerschap werk je aan de nieuwe kerndoelen. Kerndoelen gelden als de wettelijke opdracht voor elke school in het funderend onderwijs. Ze omvatten een brede inhoudelijke basis waar alle leerlingen recht op hebben. De geactualiseerde kerndoelen geven daarnaast meer richting aan curriculum- en onderwijsontwikkeling op school. De kerndoelen zijn opgebouwd volgens een vaste structuur, waardoor doorlopende leerlijnen zichtbaar worden. Hoe de school invulling geeft aan het onderwijsaanbod, pedagogiek en didactiek is aan de school zelf. De kerndoelen laten ruimte voor de eigen schoolvisie en keuzes voor accenten op basis van de leerlingpopulatie of identiteit.

Heb je vragen of wil je meer informatie?

Op www.kwinkvoorburgerschap.nl vind je een overzicht van veelgestelde vragen. Staat jouw vraag er niet bij? Neem gerust contact op met de relatiebeheerder in jouw regio. Je kunt ook het contactformulier invullen of bellen met onze klantenservice via 033 – 460 19 40.

SELplan

Team-coaching

Klassenafspraken

Implementatie

Veilige school

Maak Kwink nóg sterker met onze trainingen

Ben jij die leerkracht die meer wil weten over sociaal-emotioneel leren (SEL) en Kwink? Sluit je dan aan bij een van onze inspirerende trainingen.

SEL-competenties

Wil jij dat Kwink en sociaal-emotioneel leren een prominente plek krijgen op jouw schoolagenda?

Kwink-slagen

Wil je zelf graag meer kennis opdoen over Kwink en over SEL? Bekijk dan ons uitgebreide trainingsaanbod voor de ‘Kwink-coach’. Of verken een van onze andere trainingen op: www.kwinkopschool.nl/trainingen

Ben jij Kwink-coach op jouw school of wil je dat worden? Fantastisch! Dan zijn onze trainingen onmisbaar. Leer alles over de kracht van sociaal-emotioneel leren. Over hoe je met jouw team praktisch aan de slag gaat en hoe je het beste in collega’s naar boven haalt. En maak een SEL-plan voor een stevige, duurzame basis.

Meer weten over SEL of Kwink? Bekijk onze trainingen!

Bekijk