Obserwujemy niebo nad Kujawami i Pomorzem. TU JEST SUPER, TU PATRZYMY W GWIAZDY!

Obserwujemy niebo nad Kujawami i Pomorzem

TU JEST SUPER, TU PATRZYMY W GWIAZDY!

Konkurs z nagrodami!

Szczegóły z tyłu okładki

KOSMICZNA KRZYŻÓWKA

Sprawdź swoją wiedzę razem z Michałem!

1. Obłok pyłu i gazu, w którym rodzą się nowe gwiazdy (podpowiedź na str. 8–9).

2. Nauka zajmująca się badaniem ciał niebieskich (podpowiedź na str. 2–3).

3. Jedno z imion Gwiazdy Biegunowej (podpowiedź na str. 6–7).

4. Robot na kółkach, który eksploruje inne planety, np. Marsa (podpowiedź na str. 22–23)

5. To on wstrzymał Słońce i ruszył Ziemię (podpowiedź na str. 4–5).

6. Obiekty krążące wokół planet, dzięki nim działają np. telefony (podpowiedź na str. 20–21).

7. Mniejszy układ gwiazd, który może wchodzić w skład jednej lub kilku konstelacji (podpowiedź na str. 16–17).

8. Planeta krążąca najbliżej Słońca (podpowiedź na str. 10–11)

9. Jedna z faz Księżyca (podpowiedź na str. 12–13).

hasło:

Wspólnymi siłami na pewno rozwiążemy krzyżówkę!

Czy zdołasz odgadnąć, jakie ciała niebieskie ukryliśmy w rebusach?

+ + + + ga ł e s no sa a 2. 1.

ASTRONOMICZNE ZAGADKI ZWIERZĘTA NA NIEBIE

Pomóż ŁUCJI POŁĄCZYĆ GWIAZDY I NARYSOWAĆ konstelacje!

Na całym niebie jest aż osiemdziesiąt osiem gwiazdozbiorów. Te dwa to moje ulubione!

WIELKA NIEDŹWIEDZICA WIELKI PIES

Kosmiczne

Wybierz temat i weź udział w konkursie plastycznym!

miejsce na Ziemi 1.

– stwórz plakat dla planetarium, obserwatorium lub astrobazy z naszego regionu

(technika dowolna, format maks. A3)

Do wygrania:

karty podarunkowe o wartości od 250 do 1000 złotych

Superbohaterowie w kosmosie 2.

– zaprojektuj strój dla astronautki lub astronauty (technika dowolna, format maks. A3)

W konkursie mogą wziąć udział dzieci w wieku od 5 do 10 lat

Regulamin i formularz zgłoszenia pod adresem: pomorska.pl/tujestsuper2

Na prace konkursowe czekamy do 9 sierpnia 2026 roku

Obserwujemy niebo nad Kujawami i Pomorzem

Tu jest super, tu patrzymy w gwiazdy!

WIELKI WYBUCH, CZYLI POCZĄTEK

Cześć, mam na imię Łucja i zamierzam zostać wielką astronomką

A ja jestem Michał. Razem z moją przyjaciółką podpowiemy Ci, jak zacząć obserwować niebo.

Kujawy i Pomorze to prawdziwy astroregion

Czy wiesz, że Wszechświat ma ponad trzynaście miliardów lat?

Dawno temu nie istniała przestrzeń, światło ani dźwięk. Był tylko mały punkcik, mniejszy nawet od ziarenka piasku, za to bardzo gorący i niewyobrażalnie gęsty. W pewnym momencie zaczął się błyskawicznie rozszerzać, tworząc cząsteczki, które z czasem połączyły się w chmury gazu, gwiazdy, planety oraz inne ciała niebieskie. Ten moment nazywamy Wielkim Wybuchem. To właśnie on zapoczątkował istnienie całego znanego nam Wszechświata!

P

SPÓJRZ W NIEBO!

Chcesz wiedzieć, jak powstają gwiazdy?

Ile planet krąży wokół Słońca?

Które z nich można zobaczyć gołym okiem?

Czym są koniunkcje, tranzyty albo okultacje?

Odpowiedzi znajdziesz na kolejnych stronach tej publikacji. Razem z dwójką naszych rezolutnych bohaterów nauczysz się rozpoznawać najważniejsze konstelacje, fazy Księżyca oraz poszczególne planety. Odwiedzisz też odległe galaktyki, kosmiczne wystawy i instytucje naukowe. Na koniec poznasz miejsca idealne do obserwowania nieba. W województwie kujawsko-pomorskim jest ich wiele – mam nadzieję, że znajdziesz swoje ulubione i rozpoczniesz niezapomnianą kosmiczną przygodę.

Gwiazdy czekają!

Piotr Całbecki

Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego

astro region

Tajemnice Wszechświata

Badaniem gwiazd, planet oraz innych ciał niebieskich zajmuje się astronomia, jedna z najstarszych dziedzin nauki Odkrycia archeologiczne potwierdzają, że ludzie praktycznie od zawsze próbowali zrozumieć prawa rządzące Kosmosem. Nie inaczej było na Kujawach i Pomorzu. To właśnie stąd pochodzi przecież Mikołaj Kopernik. Województwo słynie też ze świetnie wyposażonego obserwatorium, dwóch planetariów, sieci czternastu astrobaz oraz mnóstwa kosmicznych atrakcji, takich jak np. Astrofestiwal.

To impreza plenerowa dla całych rodzin, w trakcie której możesz m.in. spojrzeć w niebo przez teleskop, spróbować swoich sił w naukowych eksperymentach, spotkać się z popularyzatorami astronomii, wziąć udział w licznych konkursach i posłuchać muzycznych gwiazd. Astrofestiwal odbywa się co roku w czerwcu podczas Święta Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Województwo kujawsko-pomorskie

TUTAJ PATRZYMY W GWIAZDY

Kujawy i Pomorze

mają bogatą astronomiczną historię. W województwie nie brakuje również kosmicznych atrakcji Zamierzamy z Michałem wybrać się na wszystkie!

Zajęcia w Centrum Edukacji Astronomicznej w Toruniu

Czy wiesz, że jeden z największych radioteleskopów znajduje się w naszym regionie?

Już starożytni mieszkańcy Mezopotamii konstruowali różnego rodzaju urządzenia powiększające i lunety, ale pierwszy teleskop przypominający te współczesne powstał dopiero około czterysta lat temu. Składał się z umieszczonych w metalowej tubie soczewek, dzięki którym można było lepiej przyjrzeć się gwiazdom, planetom oraz Księżycowi. Niektóre z dzisiejszych teleskopów działają na tej samej zasadzie, są tylko znacząco większe. Inne do obserwowania Kosmosu wykorzystują np. fale radiowe, tak jak radioteleskop RT-4 Kopernik w Obserwatorium Astronomicznym w Piwnicach pod Toruniem.

KOSMOSU ODKRYWCY

Czy znasz astronomki i astronomów z naszego regionu?

• MIKOŁAJ KOPERNIK urodził się w 1473 roku w Toruniu. Miał wiele talentów, ale jego największą pasją pozostawała astronomia. Budował przyrządy do obserwowania nieba, śledził położenie gwiazd i obliczał wielkości planet. W efekcie odkrył, że to Ziemia krąży wokół Słońca, a nie na odwrót. Swoje teorie opisał w rozprawie O obrotach sfer niebieskich

• WŁADYSŁAW DZIEWULSKI przyjechał do Torunia w 1945 roku. Był jednym z założycieli Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz Obserwatorium Astronomicznego w Piwnicach. Za sprawą jego starań wzniesiono pierwsze budynki, zainstalowano teleskop i rozpoczęto fotografowanie nieba. Dzisiaj Obserwatorium należy do najważniejszych obiektów tego typu w kraju.

• WILHELMINA IWANOWSKA przybyła do Torunia w 1945 roku i razem z Władysławem Dziewulskim współtworzyła Obserwatorium Astronomiczne w Piwnicach. Dzięki analizie temperatury, składu chemicznego i ruchu gwiazd dowiodła, że galaktyki są od siebie bardziej oddalone, niż ówcześnie sądzono. Można więc powiedzieć, że podwoiła rozmiary Kosmosu!

• ALEKSANDER WOLSZCZAN w 1975 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Na świecie zasłynął jako odkrywca trzech pierwszych egzoplanet, czyli planet krążących wokół gwiazd innych niż Słońce. Do dzisiaj udało się potwierdzić istnienie ponad sześciu tysięcy egzoplanet!

• AGATA KARSKA od 2016 roku pracuje na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, jest też jego absolwentką. Zajmuje się badaniem tego, jak powstają młode gwiazdy i układy planetarne Do tego celu używa m.in. danych zbieranych przez radioteleskop RT-4 Kopernik oraz olbrzymi kosmiczny teleskop Webba.

Pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu

Urząd Marszałkowski w Toruniu opublikował komiks o Wilhelminie Iwanowskiej

Radioteleskop RT-4 Kopernik w Piwnicach

Wybitnych badaczek i badaczy związanych z naszym regionem jest oczywiście o wiele więcej. Może w przyszłości do nich dołączysz?

Więcej o atrakcjach Obserwatorium Astronomicznego w Piwnicach przeczytasz na str. 16–17

fot. Polska Press, UMWK-P, Fundacja Aleksandra Jabłońskiego

astro region

Kosmiczne przygody

Nocne obserwacje, fascynujące eksperymenty, doświadczenia nie z tej ziemi –w Centrum Edukacji Astronomicznej zawsze dużo się dzieje! To wyjątkowa instytucja, powołana przez marszałka województwa kujawsko-pomorskiego do prowadzenia różnego rodzaju zajęć, warsztatów i inicjatyw łączących naukę z dobrą zabawą.

Centrum Edukacji Astronomicznej w Toruniu jest oddziałem Kujawsko-Pomorskiej Akademii Innowacji i swoimi działaniami obejmuje całe województwo. Cyklicznie organizuje m.in. Pikniki Astronomiczne oraz spotkania międzypokoleniowe, podczas których dzieci, rodzice i dziadkowie wspólnie patrzą w niebo. Jedną z największych atrakcji jest odbywające się co roku w lipcu i sierpniu obserwowanie Perseidów, czyli tzw. spadających gwiazd. Centrum uczy również astrofotografii oraz zarządza siecią astrobaz Więcej o nich przeczytasz na str. 18–19.

Informacje o aktualnych wydarzeniach znajdziesz na stronie: akademiakpai.pl.

Początki astronomii

MAPA NOCNEGO NIEBA

Widzisz tę jasną gwiazdę na końcu ogona

Małej Niedźwiedzicy?

To Gwiazda Polarna. Starożytnym żeglarzom umożliwiała nawigowanie.

Dzięki temu nie gubili się na morzu!

Wielka Niedźwiedzica

Wielki Wóz

Ciekawe, w czym jeszcze gwiazdy pomagały naszym przodkom?

Gwiazdy Polarnej najlepiej szukać przy pomocy Wielkiego Wozu

Czy wiesz, że Gwiazda Polarna znajduje się niemal dokładnie nad biegunem północnym?

Bieguny wyznaczają oś, wokół której Ziemia obraca się niczym olbrzymi zabawkowy bączek. W efekcie tego obrotu mamy wrażenie, że Słońce i inne gwiazdy przesuwają się po niebie – zupełnie jakby tańczyły! Jednak dzięki wyjątkowemu położeniu Gwiazda Polarna pozostaje nieruchoma. Właśnie dlatego nasi przodkowie mogli za jej pomocą wyznaczać kierunki świata. Na Grenlandii już wieki temu była znana jako Nuuttuittuq, czyli „ta, która nigdy się nie rusza”. Dzisiaj nazywamy ją też Polaris, Gwiazdą Biegunową albo Gwiazdą Przewodnią

KOSMICZNA WIEDZA

Czego uczą nas gwiazdy?

Gwiazdozbiór Kasjopei

• NIEBO TO DUŻY ZEGAREK. Wiedzieli o tym już Sumerowie, czyli mieszkańcy Mezopotamii, jednej z najstarszych cywilizacji na świecie. Dzięki obserwacjom ruchu Słońca i innych gwiazd podzielili dobę na dwadzieścia cztery godziny, godzinę na sześćdziesiąt minut, a minutę na sześćdziesiąt sekund. Obliczyli też długość miesiąca gwiazdowego, obserwowali odległe planety i wyznaczyli wiele znanych nam dzisiaj konstelacji. Wszystko to bez teleskopów i komputerów!

• SŁONECZNY KALENDARZ. Badaniem gwiazd zajmowali się także astronomowie starożytnego Egiptu, Chin, Indii oraz obu Ameryk. Wszystkie te cywilizacje stworzyły swoje wersje kalendarza. Najdokładniejszy opracowali Majowie, którzy zamieszkiwali tereny dzisiejszego Meksyku. Kalendarz Majów składał się z 365 dni i z dużą dokładnością odzwierciedlał długość rocznego obiegu Ziemi wokół Słońca. Był więc bardzo podobny do tego używanego współcześnie, chociaż początek roku wypadał w lipcu.

• IMIONA GWIAZD. Cefeusz, Kasjopea, Andromeda, Perseusz – nazwy konstelacji mogą się wydawać trudne do zapamiętania, ale starożytni nie mieli z tym problemu! Nadawali bowiem gwiazdom imiona na cześć zwierząt, fantastycznych stworzeń oraz bohaterów ulubionych opowieści. Tak jak w przypadku Cefeusza i Kasjopei, którzy w greckiej mitologii byli rodzicami Andromedy. Ta zaś musiała stawić czoła przerażającemu morskiemu potworowi, w czym pomógł jej Perseusz. Gwiazdozbiory noszące ich imiona są najlepiej widoczne jesienią

Więcej o tym, jak zmienia się nocne niebo w zależności od pory roku, przeczytasz na str. 16–17.

Gwiazdozbiór Andromedy

Gwiazdozbiór Perseusza

Gwiazdozbiór Cefeusza

astro region

Kosmiczne atrakcje

Jeżeli chcesz lepiej poznać nocne niebo, koniecznie wybierz się razem z rodzicami do Planetarium w Toruniu Podczas seansów takich jak: „Cudowna podróż”, „Kosmiczne ziemniaki” czy „Kolorowy Kosmos” zobaczysz z bliska Słońce, poznasz sąsiadujące z Ziemią planety i dowiesz się, dlaczego niektóre z nich mają pierścienie. Po projekcjach możesz jeszcze odwiedzić jedną z dwóch interaktywnych wystaw.

Pokazy nocnego nieba, wystawy meteorytów oraz astrofotografii organizuje również Planetarium w Grudziądzu. Do najpopularniejszych seansów należą: „Opowieść o gwiazdach i gwiazdozbiorach”, „Słońce –nasza dzienna gwiazda”, „Nasz Wszechświat”. Warto wiedzieć, że przy planetarium działa obserwatorium z teleskopami, przez które (przy dobrej pogodzie) można zobaczyć kratery na Księżycu, planety Układu Słonecznego, a nawet rozbłyski na Słońcu!

Słońce to tylko jedna z miliardów gwiazd w naszej galaktyce.

KARŁY I OLBRZYMY

Znajduje się najbliżej Ziemi i dlatego sprawia wrażenie większej od innych!

Światło Słońca potrzebuje ponad ośmiu minut, żeby dotrzeć do Ziemi

Czy wiesz, że na Słońcu wieje naładowany elektrycznie wiatr?

Na powierzchni naszej gwiazdy pojawiają się niekiedy plamy, czyli odrobinę chłodniejsze obszary o rozmiarze kontynentów. Co kilka lat liczba plam maleje, a potem znowu rośnie w wyniku zróżnicowanego obrotu Słońca wokół własnej osi. Obecnie znajdujemy się w szczytowym momencie cyklu, więc plam jest bardzo dużo. Emitują miliardy naładowanych elektrycznie cząsteczek, które tworzą słoneczny wiatr Jeżeli jest wystarczająco silny, może czasami zaburzać pole magnetyczne Ziemi, malując na niebie niesamowite kształty i kolory. Takie zjawisko nazywamy zorzą

KULE gazu WIELKIE

Czym są i jak powstają gwiazdy?

• KOSMICZNY ŻŁOBEK. Gwiazdy rodzą się w mgławicach, czyli ogromnych obłokach gazu i pyłu. Najbliższym nam obiektem tego typu jest Mgławica Oriona, w której naliczono aż siedemset młodych gwiazd! W całym Wszechświecie wciąż powstają nowe. Pod wpływem siły grawitacji cząsteczki gazu formują kulę, która kurczy się i ogrzewa, co prowadzi do wewnętrznych eksplozji Tak zaczyna się życie gwiazdy.

• KOLORY NA NIEBIE. Gwiazdy różnią się temperaturą – chłodniejsze widzimy jako czerwone, bardziej gorące są jasnobłękitne Na początku to może się wydawać dziwne, bo niebieski kojarzymy z lodem, a nie ogniem. Jeżeli jednak rozpalimy metal, zobaczymy, że stanie się czerwony, potem pomarańczowy, żółty, biały, aż wreszcie przyjmie odcień błękitu.

• ROZMIARY W KOSMOSIE. Chłodniejsze gwiazdy są mniejsze, dlatego nazywamy je karłami Spalają się powoli, co w praktyce oznacza, że żyją bardzo długo, nawet jak na kosmiczne standardy! Z kolei gwiazdy o wyższej temperaturze szybciej zużywają energię. To masywne olbrzymy, nadolbrzymy i hiperolbrzymy. Największe na koniec życia eksplodują i zmieniają się w  supernową. Czasami taka eksplozja tworzy czarną dziurę.

• NASZA GWIAZDA. Słońce to żółty karzeł czyli gwiazda o średniej wielkości i temperaturze –przynajmniej w astronomicznej skali. Mierzone ludzką miarą Słońce pozostaje niewyobrażalnie wielkie, mogłoby bowiem pomieścić ponad milion kul ziemskich. Jest też bardzo gorące. Jego korona osiąga temperaturę dwudziestu milionów stopni Celsjusza. Na Ziemię dociera zaledwie część tej energii, dzięki czemu mamy odpowiednie warunki do życia.

Nie patrz bezpośrednio w Słońce! Jego promieniowanie potrafi być niebezpieczne dla oczu, dlatego podczas obserwacji zawsze stosuj osłony. Ta zasada obowiązuje również podczas zaćmienia. Więcej o tym zjawisku przeczytasz na str. 10–11.

Mgławicę Oriona zobaczysz gołym okiem

Riegel w gwiazdozbiorze Oriona jest błękitnym nadolbrzymem

Sagittarius A* to czarna dziura leżąca w sercu Drogi Mlecznej

Podczas zaćmienia Księżyc stopniowo zasłania tarczę Słońca

astro region

Przewrót

Dzisiaj wszyscy wiemy, że Ziemia krąży wokół Słońca. Mamy na to niezbite dowody, filmy i zdjęcia z olbrzymich teleskopów. Nasi przodkowie nie dysponowali równie zaawansowanymi narzędziami. Nie mogli polecieć w Kosmos. Patrząc w niebo, widzieli poruszające się Słońce, Księżyc, gwiazdy. Dlatego założyli, że to właśnie nasza planeta znajduje się w centrum Wszechświata.

Tak było do czasu, aż Mikołaj Kopernik udowodnił, że jest zupełnie na odwrót.

W tym celu przeprowadził wiele obserwacji – m.in. za pomocą kwadrantu, astrolabium oraz trójkąta paralaktycznego. Dawne przyrządy naukowe możesz obejrzeć w Domu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Podczas wizyty weźmiesz udział w pokazie rozgwieżdżonego nieba, poznasz dokonania wielkiego astronoma i zobaczysz, jak wyglądało codzienne życie kupieckiej rodziny w okresie późnego średniowiecza. To będzie fascynująca podróż w przeszłość!

• Układ Słoneczny

NASZE MIEJSCE W KOSMOSIE

Grawitacja działa jak niewidzialna lina. Dzięki niej Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca.

Centrum Nauki i Kultury Młyny Rothera w Bydgoszczy

A my z Łucją nie odlatujemy w niebo, nawet kiedy skaczemy bardzo wysoko!

Czy wiesz, że w naszym Układzie Słonecznym jest osiem planet?

Cztery pierwsze są skaliste i mają zwartą powierzchnię, więc potencjalnie można by po nich spacerować. Pozostałe to gazowe olbrzymy. Zazwyczaj każdą planetę widzimy w innym miejscu na niebie, ale jeżeli znajdą się blisko siebie, mówimy o koniunkcji. Wyjątkowymi zjawiskami są też tranzyty (czyli przejście mniejszego ciała niebieskiego na tle większego) oraz okultacje (zakrycie jednego ciała niebieskiego przez drugie, tak jak dzieje się w przypadku zaćmienia Słońca).

SŁOŃCA DOOKOŁA

Gdzie i kiedy obserwować planety?

• MERKURY krąży najbliżej Słońca po orbicie spłaszczonej niczym jajko. Jest niewielki, skalisty i bardzo szybki. Szukaj go nisko nad horyzontem – tuż przed świtem na wschodzie albo zaraz po zmierzchu na zachodzie. Będzie wyglądał jak mały srebrzysty krążek.

• WENUS łatwo zobaczyć. Ma gęstą atmosferę, co w praktyce oznacza, że odbija większość promieni słonecznych. A mówiąc prościej: świeci bardzo jasno. Najlepiej widać ją kilka godzin przed świtem i po zmroku, dlatego czasami jest nazywana Gwiazdą Zaranną albo Wieczorną.

• ZIEMIA to trzecia planeta od Słońca i nasz dom!

• MARS pozostaje widoczny gołym okiem przez prawie cały rok. Warto spojrzeć na niego również za pośrednictwem dobrego teleskopu. Można wtedy dostrzec kratery uderzeniowe, lodowe czapy polarne, a czasami nawet dwa niewielkie księżyce. Między Marsem a Jowiszem przebiega PAS PLANETOID, czyli różnej wielkości skalnych odłamków. Wśród nich znajduje się również planeta karłowata Ceres

• JOWISZ jest prawdziwym olbrzymem – zmieściłby w sobie ponad tysiąc kul ziemskich. Przez lornetkę zobaczysz, że pokrywają go kolorowe pasy chmur. Koniecznie zwróć też uwagę na Wielką Czerwoną Plamę To burza, która trwa od przeszło trzystu lat!

• SATURN ma największe pierścienie w całym Układzie Słonecznym. Żeby je dostrzec, musisz użyć przyrządów optycznych. Bez nich Saturn pozostanie niepozornym żółtym punkcikiem na niebie.

• URAN dobrze obserwować przez lornetkę albo teleskop. Widać wówczas, że jest turkusowy, jaśniejszy w centrum i ciemniejszy przy brzegach. To zasługa metanu w atmosferze. Z kolei w jego wnętrzu według naukowców mogą pływać… wielkie diamenty!

• NEPTUN znajduje się tak daleko od Ziemi, że nie zobaczysz go gołym okiem. Dzięki sondom kosmicznym wiemy, że ma niebieski kolor i bardzo wietrzną pogodę. Jest ostatnią planetą w Układzie Słonecznym, ale za nim znajdują się jeszcze Pluton oraz inne planety karłowate.

Merkury

Dzień dłuższy niż rok

Toksyczny deszcz

Woda w stanie ciekłym

astro region

Pokryty rdzawym pyłem

Ponad sto księżyców

Pierścienie z lodu

Obraca się w bok

Huragany i burze

Grawitacja to siła, z jaką obiekty przyciągają się nawzajem Ma wpływ zarówno na malutkie ziarenka piasku, jak i większe skały, całe planety, gwiazdy, mgławice oraz galaktyki.

Więcej o sile grawitacji dowiesz się na wystawie SOWA w Młynach Rothera w Bydgoszczy. To Strefa Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności, w której dzięki osiemnastu stacjom badawczym lepiej zrozumiesz rządzące światem zjawiska fizyczne, a w specjalnej przestrzeni do majsterkowania nauczysz się budowania mostów, wież, katapult oraz obiektów latających. Równie ciekawe są interaktywne wystawy MŁYN-MASZYNA i WĘZŁY. Gwarantujemy mnóstwo dobrej zabawy!

ZAWSZE BLISKO ZIEMI

Księżyc to najjaśniejsze ciało niebieskie na nocnym niebie.

Morze Jasności

Morze Deszczów

Ocean Burz

Krater Kopernik

Krater Kepler

Morze Chmur

Morze Wilgoci

Krater Tycho

Morze Spokoju

Najlepiej obserwować go parę dni przed lub po pełni. Wtedy dostrzeżemy więcej szczegółów, np. kratery uderzeniowe, oceany i morza.

Księżyc w pełni

Czy wiesz, że na Księżycu można skakać jak na trampolinie?

Grawitacja na Księżycu jest sześć razy słabsza niż na Ziemi. W praktyce oznacza to, że jeżeli staniesz na powierzchni naszego satelity, będziesz ważyć mniej i skakać wyżej – zupełnie jak astronauci, którzy wylądowali na Księżycu ponad pół wieku temu. Chociaż minęło tak dużo czasu, odciski ich butów wciąż są widoczne na pylistej powierzchni. To dlatego, że Księżyc nie ma atmosfery, więc procesy wietrzenia i erozji są dużo wolniejsze. Brak atmosfery oznacza też ekstremalne różnice temperatur: od 120°C w dzień do –230°C w nocy!

RÓŻNE

OBLICZA KSIĘŻYCA

Co wiemy o naszym naturalnym satelicie?

• KSIĘŻYC TO KAWAŁEK ZIEMI. Kiedy nasza planeta była jeszcze w trakcie budowy, prawdopodobnie uderzyło w nią bardzo duże ciało niebieskie. Kawałki płynnych skał oderwały się od Ziemi, odleciały w przestrzeń kosmiczną, a później za sprawą grawitacji połączyły się i przybrały kulisty kształt. Właśnie tak powstał Księżyc.

• BEZ KSIĘŻYCA NIE BYŁOBY ŻYCIA. Jego siła przyciągania stabilizuje oś obrotu Ziemi, a w efekcie reguluje klimat i pory roku. Nasz satelita odpowiada też za pływy morskie, czyli cykliczne unoszenie się, a potem opadanie wody w oceanach i morzach. Wielkość pływów zależy od kilku czynników. W Bałtyku pływy są nieznaczne, ale w Zatoce Fundy u wybrzeża Kanady mogą sięgać nawet kilkunastu metrów!

• KSIĘŻYC PRZECHODZI FAZY. Czasami jest okrągły jak pączek, innym razem przypomina cienkiego rogala. Wszystko dlatego, że kiedy okrąża Ziemię, Słońce oświetla jego różne części. Jedno okrążenie trwa dwadzieścia dziewięć i pół dnia – w tym czasie wygląd naszego satelity zmienia się osiem razy. Zjawisko to nazywamy fazami Księżyca.

• WIDZIMY JEDNĄ STRONĘ KSIĘŻYCA. Jego obrót wokół własnej osi trwa dokładnie tyle samo, ile okrążenie Ziemi! Z tego powodu Księżyc jest zawsze zwrócony do nas tą samą stroną, druga pozostaje ukryta. Dzięki sondom kosmicznym wiemy, że obie strony są podobne, chociaż ta niewidoczna ma więcej kraterów po uderzeniach meteorytów, z kolei na widocznej dominują obszary nazywane księżycowymi morzami. Nie ma w nich wody – tylko zastygła lawa wulkaniczna.

Na miejsce pierwszego lądowania na Księżycu wybrano Morze Spokoju. Więcej o eksploracji Kosmosu przeczytasz na str. 22–23.

NÓW

SIERP PRZYBYWAJĄCY

astro region

PIERWSZA KWADRA

ROSNĄCY GARB

PEŁNIA

ZNIKAJĄCY GARB

TRZECI KWADRA

SIERP UBYWAJĄCY

Królik i kogut

Według chińskich legend na Księżycu mieszkają bogini Chang’e i jadeitowy królik Yutu. Jeżeli się przyjrzysz, zobaczysz zarys jego sylwetki – długie uszy, zadarty pyszczek i łapki z moździerzem, w którym ugniata zioła na eliksir nieśmiertelności. Yutu jest najlepiej widoczny podczas jesiennej pełni. Chińczycy zbierają się wówczas w rodzinnym gronie, jedzą księżycowe ciasteczka i wspominają przodków.

My też mamy swoje legendy związane z Księżycem –ich bohaterem jest Pan Twardowski. Żeby zyskać dostęp do magii, Twardowski zaprzedał duszę diabłu, ten zaś, zgodnie z umową, mógł ją odebrać wyłącznie w Rzymie. Czarnoksiężnik oczywiście nie zamierzał wybierać się do Włoch, za to odwiedził Bydgoszcz, gdzie leczył mieszkańców, a nawet odmłodził burmistrza. Zanim wyruszył w dalszą drogę, zatrzymał się w Karczmie Rzym – i tam dopadł go diabeł. Na szczęście Twardowskiemu udało się wskoczyć na koguta i odlecieć na Księżyc.

Wciąż jednak odwiedza Bydgoszcz – codziennie o godzinie 13:13 oraz 21:13 w oknie kamienicy na Starym Rynku pokazuje się figura Pana Twardowskiego. Czarnoksiężnik macha do przechodniów przy akompaniamencie muzyki, śmieje się głośno i… znika.

SPIRALA Z POPRZECZKĄ

Michał, popatrz tylko, jaka piękna jest Droga Mleczna!

Obrót Drogi Mlecznej wokół własnej osi trwa ponad dwieście milionów lat

ale kosmos!

Czy wiesz, że we Wszechświecie panuje cisza?

Ciekawe, jak wyglądają inne galaktyki i czy są w nich planety podobne do Ziemi?

Dźwięk, żeby mógł się roznosić, potrzebuje powietrza, wody, metalu lub innych materialnych ośrodków, których w przestrzeni kosmicznej po prostu nie ma. Są za to różnego rodzaju fale elektromagnetyczne, np. ultrafiolet, podczerwień czy widziane przez nas światło. Rejestrujemy je dzięki teleskopom i potem przetwarzamy, m.in. na obrazy albo dźwięki. W tym drugim przypadku mówimy o procesie sonifikacji. Za jego pośrednictwem możemy posłuchać, jak „brzmi” Droga Mleczna, mgławica, czarna dziura i inne ciała niebieskie. Na kanale YouTube amerykańskiej agencji kosmicznej NASA znajdziesz specjalną playlistę z muzyką Kosmosu.

TOWARZYSTWO KOSMICZNE

Jak jest zbudowany Wszechświat?

• ZAWSZE W RUCHU. Dzięki sile grawitacji gwiazdy, planety, pył oraz gaz krążą wokół siebie, tworząc olbrzymie skupiska nazywane galaktykami. Ze względu na kształt dzielimy je na trzy główne typy – spiralne, eliptyczne oraz nieregularne.

• NIEWIDZIALNA SIŁA. Według astronomek i astronomów w sercu części galaktyk znajdują się czarne dziury, czyli obszary o tak olbrzymiej grawitacji, że nie pozwalają uciec nawet światłu. Dlatego nie możemy zobaczyć ich samych, dostrzegamy jednak cień, jaki rzucają na gwiazdy.

• TUTAJ JESTEŚMY. Nasza galaktyka ma spiralny kształt, poprzeczkę w środku, cztery wielkie ramiona i kilka mniejszych. My żyjemy w jednym z tych mniejszych – Ramieniu Oriona

• NOCNE OBSERWACJE. Ponieważ znajdujemy się wewnątrz galaktyki, widzimy tylko jej fragment –świetlisty pas z ciemniejszymi smugami. Starożytnym Grekom przypominał rozlane mleko, dlatego nazwali go Drogą Mleczną.

• DROGOWSKAZ NA NIEBIE. Prawie każda kultura posiada mity związane z Drogą Mleczną. Dla Chińczyków była „srebrną rzeką”, dla Wikingów „zimową ulicą”, a dla Bałtów „ścieżką ptaków”. Rzeczywiście mnóstwo gatunków ptaków wykorzystuje gwiazdy do nawigacji!

• PRZEŁOMOWE ODKRYCIA. Prawdopodobnie wokół większości gwiazd wchodzących w skład Drogi Mlecznej krążą planety. Pierwsze trzy odkrył związany z naszym regionem Aleksander Wolszczan. Więcej o nim przeczytasz na str. 5.

• NIESKOŃCZONY KOSMOS. Galaktyki również się przyciągają, tworząc grupy i gromady. Największą galaktyką w pobliżu Drogi Mlecznej jest Galaktyka Andromedy. Razem z ponad pięćdziesięcioma innymi wchodzą w skład Grupy Lokalnej

Mgławice, galaktyki i gromady nazywamy obiektami nieba głębokiego. Do ich badania używamy specjalnych kosmicznych teleskopów, m.in. Hubble’a i Webba

Drogę Mleczną najlepiej widać latem

Zdjęcie Drogi Mlecznej wykonane podczas misji Artemis II

Galaktykę Andromedy widać z Ziemi

Teleskop Hubble’a pokazał nam barwy Kosmosu fot. NASA, Getty Images

astro region

Dawno temu, w odległej galaktyce

Nie wiemy, czy na innych planetach istnieje życie podobne do naszego – ale lubimy sobie wyobrażać, że tak jest! Dlatego wciąż tworzymy różnego rodzaju historie, książki, komiksy, animacje i filmy o kosmicznych przygodach, takie jak np. Gwiezdne Wojny

Ogólnopolski zlot fanów tej kultowej sagi odbywa się co roku w Żninie. Podczas Star Wars Day można zobaczyć zbroje z filmów, zdalnie sterowane droidy oraz repliki najważniejszych lokalizacji, np. fragment korytarza Gwiazdy Śmierci. Do Żnina przyjeżdżają także modelarze, miłośnicy gier i cosplayerzy, czyli osoby, które przebierają się za ulubione postacie z Gwiezdnych Wojen. Większość samodzielnie tworzy stroje, peruki, broń lub dodatkowe rekwizyty, wkładając w to mnóstwo serca. Różnego rodzaju cosplaye są także ważnym punktem programu Festiwalu Gier i Fantastyki Copernicon w Toruniu.

Trójkąt Letni

NIEBO NAD KUJAWAMI I POMORZEM

Łabędź

Wygląd nocnego nieba zmienia się w zależności od pory roku.

To dlatego, że kiedy Ziemia krąży wokół Słońca, my spoglądamy na różne części Wszechświata!

Herkules

Konstelacje widoczne latem

Czy wiesz, że czasami nasz satelita chowa się w cieniu Ziemi?

Takie zjawisko nazywamy zaćmieniem Księżyca Bywa częściowe albo całkowite – w przypadku tego drugiego widok jest naprawdę niesamowity! Do całkowitego zaćmienie może dojść maksymalnie trzy razy w roku, chociaż są też lata, kiedy w ogóle nie występuje. Innym ciekawym zjawiskiem astronomicznym jest tzw. superksiężyc, czyli pełnia, podczas której nasz satelita wygląda na większego niż zwykle. Przechodzi wówczas przez najbliższy Ziemi punkt swojej orbity, a my mamy szansę lepiej przyjrzeć się jego powierzchni.

PORY ROKU CZTERY

Co i kiedy zobaczysz na nocnym niebie?

• WIOSNA. O tej porze roku dobrze widoczne są gwiazdozbiory: Lwa, Hydry, Raka, Panny, Wagi, Pucharu i Kruka. Pierwszego na pewno dostrzeżesz majestatycznego Lwa – leży na prawo od Wielkiej Niedźwiedzicy. Składa się z dwóch kształtów: trójkąta i odwróconego znaku zapytania. Najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji jest Regulus, nazywany również Lwim Sercem

• LATO. Krótkie, ciepłe noce należą do: Łabędzia, Lutni i Orła. Ich gwiazdy centralne noszą imiona Deneb, Wega oraz Altair. Razem tworzą Trójkąt Letni. To asteryzm, czyli mniejszy wzór ułożony z gwiazd wchodzących w skład większych konstelacji. Na prawo od Trójkąta Letniego znajdziesz jeszcze Herkulesa, a poniżej Wężownika, Strzelca i Skorpiona. Z kolei w bezksiężycowe noce koniecznie skieruj teleskop na Drogę Mleczną – ujrzysz tysiące gwiazd rozsypanych na niebie jak kryształki soli!

• JESIEŃ. To świetny czas na obserwacje konstelacji: Pegaza, Kasjopei, Perseusza, Andromedy, Cefeusza, Małej i Wielkiej Niedźwiedzicy, a także znajdującego się w obrębie tej ostatniej asteryzmu Wielkiego Wozu. Więcej o tych gwiazdozbiorach przeczytasz na str. 6–7.

• ZIMA. Najbardziej rozpoznawalnym gwiazdozbiorem zimowego nieba jest Orion – ma kształt krzywej klepsydry, którą w połowie przecina linia złożona z trzech błękitnych gwiazd. W greckiej mitologii Orion był myśliwym, nic więc dziwnego, że po niebie podążają za nim gończe psy. W Wielkim Psie świeci najjaśniejsza gwiazda na całym nieboskłonie – Syriusz, nazywany także Psią Gwiazdą. Na zimowym niebie zobaczysz również: Bliźnięta, Byka i Woźnicę

Przez cały rok możesz obserwować ruch planet oraz fazy Księżyca –piszemy o tym na str. 10–13.

Gwiazdozbiory Małego i Wielkiego Psa

astro region

Spadające gwiazdy

Tak naprawdę to meteory, czyli niewielkie kawałki skał, które spalają się w trakcie wchodzenia w ziemską atmosferę. Zostawiają wówczas na niebie smugi światła – czasami ledwo dostrzegalne, innym razem bardzo jasne, złote, zielone i błękitne. Kiedy w atmosferę wpada większy strumień kosmicznego pyłu, a noc rozświetlają setki kolorowych smug, mówimy o deszczu albo roju meteorów. Do najbardziej widowiskowych należy rój Perseidów, utworzony przez okruchy z komety Swifta-Tuttle’a.

Perseidy pojawiają się na niebie co roku w lecie. Z tej okazji Obserwatorium Astronomiczne w Piwnicach organizuje Pikniki Spadających Gwiazd, podczas których odbywają się kosmiczne warsztaty, wykłady, koncerty i zabawy edukacyjne. Obserwatorium można też odwiedzać w innych terminach, trzeba się tylko wcześniej umówić. Obiekt na co dzień służy bowiem astronomkom i astronomom do prowadzenia badań. Jest wyposażone w liczne teleskopy, w tym największy w Europie Środkowo-Wschodniej radioteleskop RT-4 Kopernik Zwiedzanie i działalność edukacyjną na terenie Obserwatorium prowadzi Fundacja Aleksandra Jabłońskiego w Toruniu.

• Obserwacja gwiazd

ŚWIATŁA NA NIEBIE

W nocy

nie wszędzie jest tak samo ciemno. Miejskie światła rozpraszają mrok i utrudniają obserwowanie nieba.

Parki krajobrazowe to idealne miejsca do obserwowania gwiazd

Dlatego wybraliśmy się z Łucją w Bory Tucholskie. Tutaj lepiej widać gwiazdy i Księżyc!

Czy wiesz, że nadmiar sztucznego światła jest szkodliwy?

Iluminacje na fasadach budynków, uliczne latarnie, sklepowe neony, szyldy i reklamy sprawiają, że nawet po zmroku w dużych aglomeracjach jest jasno. Blask emitowany przez różnego rodzaju urządzenia odbija się od chmur i pyłów, tworząc charakterystyczną łunę, widoczną nawet z Kosmosu. Taką łunę nazywamy świetlnym smogiem lub zanieczyszczeniem światłem. To duży problem, bo zanieczyszczenie nie tylko utrudnia obserwowanie gwiazd, ale też szkodzi zwierzętom i roślinom. Dlatego powinniśmy ograniczać emisję sztucznego światła, np. poprzez montowanie odpowiednio skonstruowanych latarni.

fot. Daniel Pach dla UMWK-P

PRZYGOTOWANI KOSMICZNIE

Czego potrzebujesz do obserwowania gwiazd?

• DO PLECAKA spakuj: mapę nieba, notes, kolorowe flamastry, lornetkę astronomiczną, latarkę, kompas, termos z ciepłym piciem, ulubione przekąski i drugą parę skarpetek na zimne wieczory. Pamiętaj też, żeby ciepło się ubrać – nawet latem w nocy może być chłodno Dobrze więc zawsze mieć ze sobą kurtkę, czapkę, szalik oraz rękawiczki. Do siedzenia z kolei przyda się gruby koc albo karimata.

• DLA BEZPIECZEŃSTWA na nocne obserwacje wybieraj się tylko w towarzystwie dorosłych opiekunów, np. rodziców, dziadków lub innych krewnych. Zawsze informujcie przy tym pozostałych domowników, gdzie zamierzacie iść i zabierajcie ze sobą naładowany telefon komórkowy.

• Z DALA OD ŚWIATEŁ nocne niebo jest naturalnie ciemniejsze. Dlatego na obserwacje najlepiej wybrać się za miasto, na wzniesienie, dużą polanę, nad jezioro albo do parku krajobrazowego W takich miejscach zobaczysz więcej gwiazd… chociaż nie od razu! Nasze oczy potrzebują około dwudziestu minut, żeby przyzwyczaić się do mroku.

• W KOSMOSIE są tryliardy gwiazd. Jeszcze nikomu nie udało się ich dokładnie policzyć, ale astronomki i astronomowie skrupulatnie spisują każde nowe odkrycie. Ty też możesz prowadzić dziennik nieba. Notuje się w nim m.in. datę, godzinę, miejsce, warunki i obiekty obserwacji Warto również dodać rysunek z położeniem gwiazd lub planet. Dzięki temu porównasz różne obserwacje, wyciągniesz wnioski i zyskasz wspaniałą pamiątkę na przyszłość.

słowniczek

Słowa „światło” i „świat” należą do tej samej rodziny wyrazów. Dawniej oznaczały „jasność, świt, początek dnia”.

astro region

Ciemniejsze niebo

Informacje o lokalizacji i ofercie astrobaz znajdziesz na stronie: akademiakpai.pl W świecie, w którym robi się coraz jaśniej, prawdziwy nocny mrok wymaga ochrony tak samo jak zagrożone gatunki zwierząt czy roślin. Właśnie dlatego tworzy się specjalne strefy ciemnego nieba – taka strefa może w najbliższym czasie powstać na pograniczu Wdeckiego i Tucholskiego Parku Krajobrazowego To jedno z zadań realizowanych przez województwo kujawsko-pomorskie w ramach międzynarodowego programu DARKERSKY4CE.

Kolejnym są organizowane w astrobazach warsztaty edukacyjne na temat wpływu sztucznego oświetlenia na środowisko. Warto wiedzieć, że w województwie kujawsko-pomorskim mamy aż czternaście astrobaz Każda została wyposażona w pełni zautomatyzowaną kopułę, kamerę do rejestracji obiektów astronomicznych oraz duży teleskop, umożliwiający obserwowanie nawet bardzo odległych układów gwiazd.

PORZĄDKI W KOSMOSIE

Jak myślisz, czym mogą być te ruchome

światełka na niebie? Widać je nawet bez teleskopu!

Michał zadał dobre pytanie. To sztuczne satelity, dzięki którym działają np. telefony. Niestety, kiedy się zepsują, zostają na orbicie, bo ściągnięcie ich na Ziemię jest zbyt kosztowne.

Satelitami nazywamy obiekty krążące wokół planet

Czy wiesz, że śmieci dotarły na Marsa wcześniej niż ludzie?

Do tej pory żaden człowiek nie postawił stopy na Czerwonej Planecie, ale już teraz leży tam siedem ton różnego rodzaju odpadków. Jeszcze więcej krąży wokół Ziemi, tworząc coś w rodzaju pierścienia albo chmury. Znajdziemy w niej m.in. niedziałające już satelity oraz fragmenty rakiet. Niektóre śmieci są bardzo malutkie, inne większe, wszystkie jednak poruszają się z zawrotną prędkością, przez co stanowią nie lada zagrożenie dla astronautów. Badaczki i badacze wciąż pracują nad rozwiązaniem problemu kosmicznych odpadków. Może kiedyś do nich dołączysz?

wszechświata JEST CZĘŚCIĄ ZIEMIA

Jak dbać o naszą planetę?

• ZBIERAJ SWOJE ŚMIECI. Miejsce zużytych chusteczek, plastikowych torebek, opakowań i butelek jest w koszu na odpadki, a nie na trawie. Najlepsze obserwatorki i najlepsi obserwatorzy gwiazd są jak wojownicy ninja – nie zostawiają po sobie żadnych śladów!

• OGRANICZAJ SZTUCZNE ŚWIATŁO. W miarę możliwości wybieraj latarki z czerwonym światłem, żeby nie straszyć zwierząt. Też na tym skorzystasz. Twoje oczy lepiej zaadaptują się do ciemności, a w efekcie zobaczysz więcej gwiazd.

• ZACHOWUJ CISZĘ PODCZAS OBSERWACJI. Nawet po zmierzchu wiele zwierząt jest aktywnych, np. sowy wyruszają na poszukiwanie jedzenia. Nie przeszkadzaj im głośnymi rozmowami, tylko słuchaj i obserwuj. Otaczające nas życie jest tak samo ciekawe jak gwiazdy!

• SZANUJ PRZYRODĘ. Lasy, parki, polany, a nawet niepozorne trawniki pod blokami zamieszkuje wiele gatunków zwierząt. Nie niszcz gniazd, które z dużym trudem sobie wybudowały, nie zrywaj kwiatów, nie łam gałęzi, nie okaleczaj drzew. Pamiętaj, że jesteś gościem w ich domu

• PRZESTRZEGAJ ZASAD. Na miejsce obserwacji nieba lub przyrody wybieraj tylko specjalnie do tego wyznaczone przestrzenie, np. pola biwakowe. Pod żadnym pozorem nie schodź z bezpiecznych szlaków i nie rozpalaj ognia. Sprawdzaj też na bieżąco komunikaty Lasów Państwowych albo parku krajobrazowego, do którego się udajesz.

słowniczek

Słowo „kosmos” pochodzi z języka greckiego i oznacza „porządek, harmonię, piękno”. Naszym przywilejem jest dbanie o porządek w swoim kawałku Kosmosu, czyli na Ziemi!

astro region

Na jednej, całkiem zwyczajnej łące żyje nawet trzysta różnych gatunków zwierząt –od pracowitych mrówek, przez odważne jeże, po majestatyczne myszołowy. To prawdziwy mikrokosmos, w którym rozgrywają się niesamowite historie. Na zajęciach w Centrum Edukacji Ekologicznej Szumilas w Myślęcinku dowiesz się, co w trawie piszczy, poznasz budowę drzew, rolę wody w przyrodzie i wpływ człowieka na zmiany klimatu. Nauczysz się też, jak segregować i przetwarzać odpady.

Szumilas ma doskonale wyposażone laboratorium i pracownię z mikroskopami, dzięki którym z bliska przyjrzysz się małym cudom natury. Więcej roślin i zwierząt zobaczysz podczas spaceru po jednej z licznych ścieżek dydaktycznych Możesz też odwiedzić pobliski Ogród Fauny Polskiej i Ogród Botaniczny. Centrum organizuje zielone szkoły, zajęcia terenowe, warsztaty, konkursy, wystawy oraz festyny. To miejsce, które warto znać!

Zastanawiasz się, jaki jest największy stworzony przez człowieka obiekt w Kosmosie?

KROK DO GWIAZD

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna

okrąża Ziemię aż piętnaście razy dziennie

To Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. Ma wielkość boiska piłkarskiego!

Czy wiesz, że bezprzewodowe słuchawki wymyślono dla astronautów? ale kosmos!

Dawniej wszystkie elektroniczne urządzenia musiały być podłączone do prądu za pomocą kabla. Na Ziemi nie stanowiło to problemu, trudno jednak sobie wyobrazić, żeby astronauci chodzili po Księżycu z przedłużaczem! Skonstruowano więc bezprzewodowe słuchawki z wbudowanym mikrofonem. Na potrzeby kosmicznych misji powstało też wiele innych wynalazków, które dzisiaj ułatwiają nam życie, np. miniaturowe aparaty fotograficzne w smartfonach, szkło odporne na zarysowania czy buty sportowe z amortyzowaną podeszwą.

ludzie w KOSMosie

Dokąd udało się nam dotrzeć?

• WYŚCIG DO GWIAZD. Wiele krajów pracowało nad wysyłaniem ludzi w przestrzeń kosmiczną. Sukces jako pierwsi osiągnęli Rosjanie – 12 kwietnia 1961 roku radziecki kosmonauta Jurij Gagarin okrążył Ziemię w rakiecie Wostok.

• SPACER PO KSIĘŻYCU. Niedługo później, bo 20 lipca 1969 roku amerykańscy astronauci Neil Armstrong i Buzz Aldrin wylądowali na Księżycu w ramach misji Apollo 11. Właśnie wtedy Armstrong wypowiedział słynne zdanie: „To mały krok dla człowieka, ale wielki skok dla ludzkości”. W sumie w ramach różnych misji po naszym satelicie chodziło dwunastu astronautów. Później loty wstrzymano ze względu na duże koszty.

• ŻYCIE NA ORBICIE. W 1998 roku USA, Rosja i inne kraje rozpoczęły budowę Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (MSK). To złożone z modułówlaboratorium,którekrążyczterystakilometrów nad naszymi głowami. Na pokładzie MSK astronautki i astronauci wykonują różne eksperymenty, np. ostatnio polski inżynier Sławosz Uznański-Wiśniewski badał mikroglony. Ten eksperyment został opracowany na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu!

• EMISARIUSZE Z ZIEMI. Chociaż ludzie nie polecieli jeszcze na inne planety, wysyłają tam sondy oraz  łaziki, czyli roboty na kółkach, które zbierają informacje. Obecnie na Marsie są dwa aktywne łaziki: Curiosity i Perseverance. Po polsku ich nazwy oznaczają „ciekawość” i „wytrwałość”.

• TO DOPIERO POCZĄTEK. Wciąż konstruujemy nowe teleskopy, rakiety oraz statki kosmiczne. W kwietniu 2026 roku odbyła się też misja Artemis II, dzięki której po ponad pięćdziesięciu latach ludzie znowu znaleźli się na orbicie Księżyca. Kolejnym celem będzie lądowanie, a w przyszłości założenie stałej bazy na powierzchni naszego satelity.

Buzz Aldrin na Księżycu

Astronauta podczas spaceru kosmicznego na MSK

Curiosity bada Marsa już od czternastu lat

Rakieta Artemis II gotowa do startu

fot. NASA/Wikipedia

astro region

Szybcy jak rakiety

Jak już wiesz, grawitacja całkiem dosłownie ściąga nas na Ziemię! Dlatego żeby latać w Kosmos, ludzie potrzebują potężnych rakiet, zdolnych osiągać prędkość orbitalną, nazywaną również pierwszą prędkością kosmiczną. Mówiąc prościej: rakiety muszą się bardzo rozpędzić, żeby pokonać siłę przyciągania!

Więcej o grawitacji i prędkości orbitalnej dowiesz się na wystawie „O obrotach” w Centrum Nowoczesności Młyn Wiedzy w Toruniu. Podczas zwiedzania weźmiesz udział w turnieju rakiet, posłuchasz muzyki Kosmosu, zrozumiesz też wpływ ruchu obrotowego na działanie Wszechświata. Dodatkowo na innych wystawach poznasz np. ciekawe wynalazki („Idee”), efekty optyczne („Iluzje i ruch”), wielowymiarowy proces dojrzewania człowieka („Ścieżki dorastania”) oraz różne konstrukcje architektoniczne („przeBUDOWA”). Gwarantujemy mnóstwo dobrej zabawy!

słowniczek

• ASTERYZM – mniejszy układ gwiazd, które tworzą konkretny wzór, może wchodzić w skład jednej lub kilku konstelacji

• CIAŁO NIEBIESKIE – każdy naturalny obiekt znajdujący się w przestrzeni kosmicznej, może go otaczać powietrze i inne gazy, czyli atmosfera

• CZARNA DZIURA – obszar, który powstaje po wybuchu bardzo gorącej gwiazdy, ma olbrzymią grawitację

• GALAKTYKA – zbiór gwiazd, planet i innych ciał niebieskich utrzymywanych razem przez grawitację

• GRAWITACJA – niewidzialna siła, dzięki której ciała niebieskie i inne obiekty przyciągają się nawzajem, np. Słońce przyciąga Ziemię, a Ziemia ludzi

• GROMADA – skupisko setek lub tysięcy galaktyk

• GWIAZDA – ogromna kula gazu, która wytwarza m.in. światło i ciepło

• KOMETA – bryła lodu, pyłu i skał, która krąży dookoła gwiazdy, ciągnąc za sobą dwa lśniące warkocze

• KONSTELACJA, INACZEJ GWIAZDOZBIÓR – układ gwiazd, które tworzą konkretny wzór

• METEOROID – najmniejsze ciało niebieskie, ma nieregularny kształt i krąży wokół gwiazdy, ale czasami zostaje przyciągnięte przez grawitację innego ciała niebieskiego, np. planety

• METEOR – meteroid, który spala się podczas wchodzenia w atmosferę planety, zostawiając za sobą smugę kolorowego światła, to tzw. spadająca gwiazda

• METEORYT – meteroid, który spada na powierzchnię planety

• MGŁAWICA – ogromny obłok gazu i pyłu w przestrzeni kosmicznej

• ORBITA – okrągły lub owalny tor, po którym mniejsze ciało niebieskie krąży wokół większego

• PLANETA – duże ciało niebieskie, które krąży wokół gwiazdy i ma kulisty kształt

• PLANETA KARŁOWATA – ciało niebieskie, które krąży wokół gwiazdy i ma kulisty kształt, ale jest mniejsze od planety

• PLANETOIDA, INACZEJ ASTEROIDA – małe ciało niebieskie, które krąży wokół gwiazdy i ma nieregularny kształt

• SATELITA – obiekt, który krąży wokół planety i ma różne kształty, może być naturalny (jak księżyce) albo sztuczny, czyli skonstruowany przez człowieka (jak satelity komunikacyjne)

CIEKAWE ZJAWISKA

• KONIUNKCJA – zbliżenie dwóch lub więcej ciał niebieskich

• TRANZYT – przejście mniejszego ciała niebieskiego na tle tarczy większego

• OKULTACJA – zakrycie jednego ciała niebieskiego przez drugie

• ZAĆMIENIE SŁOŃCA – rodzaj okultacji, Księżyc zasłania tarczę Słońca

• ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA – Ziemia rzuca cień na Księżyc

• WYDAWCA: POLSKA PRESS GRUPA sp. z o.o., ODDZIAŁ W BYDGOSZCZY, ul. Zamoyskiego 2 • PREZES ODDZIAŁU W BYDGOSZCZY: Marek Ciesielski

• REDAKTOR NACZELNA: Alicja Polewska-Matusewicz • DYREKTOR BIURA REKLAMY: Agnieszka Perlińska • TREŚĆ: Lena Szuster

• KONSULTACJA NAUKOWA: Marek Jabłoński, Specjalista ds. Edukacji Astronomicznej, Kujawsko-Pomorska Akademia Innowacji

• PROJEKT I SKŁAD: Dagmara Potocka-Sakwińska

Publikacja przygotowana na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu