Dykcjonarz Kujawsko-Pomorski. Tom III by Kujawsko-Pomorskie

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

wersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, prezbiter diecezji bydgoskiej, doktor teologii, biograf. Napisał m.in. biografię doc. dr Ludmiły Roszko, wykładowcy UMK w Toruniu, mistyczki, założycielki Instytutu Miłosierdzia Bożego i prekursorki życia konsekrowanego osób świeckich w Polsce. Autor biografii s. Heleny Majewskiej CSA, wileńskiej mistyczki miłosierdzia, a także biskupa sufragana gnieźnieńskiego Jana Michalskiego. Ogłosił szereg publikacji naukowych i popularnonaukowych z zakresu teologii duchowości i historii najnowszej, w tym m.in. kilkutomową serię recenzowanych wywiadów pt. „Bydgoszczan Portret Własny”. Jest też regionalistą, m.in. twórcą opracowania zbrodni pomorskiej 1939 roku w gminie Sadki. Współautor (wraz z Sylwią Galij-Skarbińską i Wojciechem Polakiem) książki pt. Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach (wyd. Biały Kruk, Kraków 2021). Współwydawca pamiętników działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK pt. Czas przeszły zapisany (Toruń 2021). Popularyzator wiedzy historycznej, proboszcz parafii w Nieżychowie.

,6%1

Michał Damazyn

„Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL na Uni-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 3

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” Tom 3

Toruń–Bydgoszcz–Włocławek 2024

Recenzenci: prof. dr hab. Wojciech Polak, dr hab. Sylwia Galij-Skarbińska, prof. UMK Redaktor prowadzący: Beata Króliczak-Zajko Korekta: Joanna Kotowicz Skład: Karol Cyranowicz Projekt okładki: Monika Wawrzyniak-Fijałkowska dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego Książka powstała w ramach działalności Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Copyright by © Jagielloński Instytut Wydawniczy & Michał Damazyn

Jagielloński Instytut Wydawniczy ul. Kociewska 26f 87-100 Toruń www.jiw.edu.pl ISBN 978-83-67201-54-4

Druk: Machina Druku, www.machinadruku.pl

Spis treści Przedmowa �� 9 Wstęp �� 11 Wykaz skrótów �� 13 ADAMCZYK Józef �� 17 BARCIKOWSKI Antoni Marian �� 20 BĄTKOWSKI Mariusz �� 23 BIELARZ Grzegorz �� 28 BOREK Piotr �� 30 BOROWIECKA-GUTSZE Renata Janina �� 34 BRZĘCKI Andrzej Tadeusz �� 37 BURCZYŃSKA (z d. Kargel) Władysława �� 39 BURCZYŃSKI Henryk Dominik �� 41 CHATŁAS Andrzej Władysław �� 44 CHODUBSKI Tomasz Robert �� 48 CHRZANOWSKA-JANKOWSKA (z d. Chrzanowska) Mirosława Irena � � � � � � � � � � 51 CHUDYKOWSKI Ryszard �� 54 CIECHANOWSKA Alina Maria �� 58 CYL Tomasz � �� 67 CZERNIAK Jan �� 70 DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria �� 74 DUDOJĆ Ignacy Józef �� 79 DUMANOWSKA (z d. Staniszewska) Katarzyna � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 83 FELSKI Tadeusz Bogusław �� 86 FIGIEL (z d. Wolnik) Irena �� 89

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Spis treści

FIGIEL Zdzisław Jan �� 91 FILBRANDT-CZAJA (z d. Filbrandt) Anna �� 93 FUNDAMENT Marian Bronisław �� 95 GADZINOWSKI Piotr Paweł �� 99 GAWĘDA Elżbieta Danuta �� 103 GAWINECKI Marek Piotr �� 106 GAWRYCH Marek �� 108 GIERSZEWSKA Janina Maria �� 110 HAŁADYN Mieczysław �� 112 HATKA Witold �� 114 HRYCZ Jerzy �� 119 JAMROZIAK Aleksander Jerzy �� 121 JAROCIŃSKI Marek Witold �� 126 JERZYCKI Bogusław �� 131 KALEMBKA Sławomir Robert �� 135 KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 140 KARCZEWSKI Andrzej �� 146 KAROLEWSKA Emilia Maria �� 148 KARWOWSKI Jacek Andrzej �� 152 KAUCKI Lech Wiesław Stanisław �� 156 KEMPSKI Piotr �� 159 KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy �� 161 KLIM Romuald �� 167 KOPER Marek Stanisław �� 169 KOŚCIUCH Władysław �� 174 KOZANECKA (z d. Nowak) Krystyna �� 176 KUROPATWA Wacław Stefan �� 178 KUŚ Antoni �� 182 KUZIEMSKI Konrad �� 186 LEWANDOWSKI Roman Stanisław �� 189 LIPIŃSKI Andrzej Bronisław �� 192

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Spis treści

LISZCZ Krzysztof Eligiusz �� 195 LWOW-EBERLE Lidia �� 200 ŁUBIEŃSKA-IWANISZEWSKA Cecylia Maria �� 206 MARCINIAK (z d. Wiśniewska) Hanna �� 215 MASZKOWSKI Rafał Zyndram �� 218 MELECHÓWNA Zofia �� 222 MĘŻYDŁO (z d. Jastrzębska) Zofia �� 226 MIELCAREK Adam Janusz �� 230 MITTELSTAEDT Piotr �� 233 MRÓWCZYŃSKI Henryk Franciszek �� 237 MUSZYŃSKA-PUZIO (z d. Muszyńska) Honorata Cecylia � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 240 NAGEL Brunon �� 243 NICEWICZ Teresa Regina �� 246 NIEDZIELSKI Jacek �� 248 NIEMCEWICZ Piotr Tomasz �� 251 OLSTOWSKI Przemysław Mariusz �� 255 PANCEK Marek Leon �� 258 PAROBIN Edward Antoni �� 260 PASTUSZEWSKI Bronisław �� 263 PINTERA Józef Jan �� 269 PISKUREWICZ Roman Stanisław �� 274 POLITOWSKI Ryszard Zygmunt �� 276 POTOCKA (z d. Kalinowska) Krystyna �� 278 POTOCKI Jan Kazimierz �� 280 PYTLIŃSKI Henryk �� 282 RESZKOWSKI Leon Zbigniew �� 284 ROMANOWSKA (z d. Lipiec) Anna Jolanta �� 288 ROMANOWSKI Tomasz �� 291 ROMANOWSKI Waldemar �� 299 RZUCIDŁO Jan Eugeniusz �� 302 SALMONOWICZ Stanisław Antoni �� 305

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Spis treści

SOBIERAJ Jarosław �� 312 SOBOCIŃSKI Marek Andrzej �� 314 STANKIEWICZ Lech �� 316 STAWIKOWSKA Anna Maria �� 322 STEFANOWSKI Zbigniew Jan �� 326 STRULAK (z d. Grabania) Wiesława Agnieszka �� 329 SZARSZEWSKI Edmund Józef �� 331 SZOTT (z d. Byczyńska) Elżbieta �� 334 ŚWIDEREK Eugeniusz Józef �� 337 TREPKA NEKANDA Włodzimierz Maria �� 341 WERNEROWICZ Bernard �� 345 WNOROWSKI Adam �� 347 WOJCIECHOWSKA Agnieszka �� 349 WRÓBEL Henryk Marian �� 351 WYROWIŃSKA (z d. Rudzińska) Anna �� 353 ZIELIŃSKI Lech �� 356 ZMUDZIŃSKI Wiesław Mieczysław �� 358

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przedmowa To już trzeci tom Dykcjonarza Kujawsko-Pomorskiego i kolejna, bogata lista biogramów działaczy opozycji z czasów komunistycznego zniewolenia, których miałem zaszczyt odznaczyć medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”. Wśród tych stu patriotów „zasłużonych dla walki o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej i prawa człowieka” są postacie tej miary, co ksiądz biskup Bronisław Dembowski czy profesor Stanisław Salmonowicz. Tym razem chciałbym szczególną uwagę zwrócić na nazwiska, których nie spotyka się dziś w mediach. Po 1989 roku, gdy Polska odzyskała wolność, ludzie ci uznali, że wypełnili swoje zadanie i wrócili do „zwykłego” życia. Stali się na nowo rolnikami, przedsiębiorcami, naukowcami, lekarzami, społecznikami, przede wszystkim jednak rodzicami wychowującymi dzieci i pracującymi na utrzymanie swoich rodzin – podobnie jak Lucjusz Kwinkcjusz Cyncynat, słynny rzymski senator sprzed 2500 lat, który gdy Ojczyzna znalazła się w potrzebie, nie wahał się porzucić dotychczasowego życia, by stanąć w jej obronie. A gdy tylko zagrożenie minęło, pozostawił politykę i, zrzuciwszy senatorską togę, przywdział zwyczajny, codzienny strój, odpowiedni do pracy na roli. Nie jest to przypadek, że Cyncynat stał się dla Polaków wzorem cnót obywatelskich, zwłaszcza w trudnych czasach utraconej niepodległości i swobód. Dlatego zachęcam Państwa do zapoznania się z biogramami patriotów zamieszczonymi w trzecim tomie Dykcjonarza, a zwłaszcza z życiorysami współczesnych Cyncynatów. To oni byli i są solą „tej ziemi” – wspólnego dzieła wszystkich Polaków. Piotr Całbecki Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wstęp W trzecim roku pracy nad opracowaniem biogramów osób zasłużonych w walce o wolność i demokrację w naszej Ojczyźnie, odznaczonych przez Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego złotym medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” oddajemy do rąk Czytelnika trzeci tom Dykcjonarza Kujawsko-Pomorskiego. Jest to zbiór kolejnych stu biogramów, zarówno osób zmarłych, jak i żyjących i nadal czynnych w swoich środowiskach na poziomie lokalnym lub ogólnopolskim, ale też tych, które zdecydowały o wycofaniu się z działalności publicznej. Przypominamy, że kolejne tomy Dykcjonarza powstają w systemie holenderskim, co oznacza, że zawarte w poszczególnych tomach biogramy umieszczone są zawsze w układzie alfabetycznym (od A do Z), choć ich umieszczenie zależy od czasu ukończenia prac merytorycznych nad całością opracowania, a nie jest oceną ważności ich zasług. Każdy z biogramów ma tę samą (o ile uda się pozyskać wszystkie potrzebne informacje) strukturę. Składa się z sześciu elementów: biogramu faktograficznego, opisu działalności opozycyjnej, roku przyznania wspomnianego Medalu Marszałka, chronologicznego spisu innych odznaczeń i uhonorowań, bibliografii oraz fotografii. Biogramy te powstają po kwerendzie dostępnych materiałów archiwalnych oraz wcześniejszych opracowań, w konsultacji z Odznaczonymi lub – gdy zmarli – osobami im najbliższymi lub współpracownikami. Całość tej publikacji jest recenzowana przez pracowników Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL, działającego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: prof. dr. hab. Wojciecha Polaka i dr hab. Sylwię Galij-Skarbińską, prof. UMK. Autor niezmiennie dziękuje Odznaczonym Medalem „Unitas Durat” lub ich najbliższym za życzliwe przyjęcie i chęć współpracy przy opracowaniu Ich biogramów; Panu Marszałkowi Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotrowi Całbeckiemu za wolę kontynuacji tworzenia Dykcjonarza, i szerzej – za ideę i wieloletnią, ugruntowaną praktykę uhonorowania zasług bojowników o wolność i niepodległość Ojczyzny z naszego Regionu; Recenzentom za ich przychylność i cenne uwagi oraz pracownikom Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu za pomoc merytoryczną i teleadresową. Jedyną intencją przy pisaniu tej publikacji była chęć uhonorowania Zasłużonych dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego, dzięki których zaangażowaniu dziś cieszymy się Wolnością. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wykaz skrótów „KOR”

– „Komitet Obrony Robotników”

„S”

– „Solidarność”

„SW”

– „Solidarność Walcząca”

„TIS”

– „Toruński Informator Solidarności”

„WiP”

– Ruch „Wolność i Pokój”

ABW

– Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

– Armia Krajowa

ATR

– Akademia Techniczno-Rolnicza

AWS

– Akcja Wyborcza „Solidarność”

ChUR

– Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy

CKAB

– Centralne Kierownictwo Akcji Bieżącej

DLP

– Duszpasterstwo Ludzi Pracy

– Dom Studencki

– Diecezja Toruńska

– herbu

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KBW

– Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KIK

– Klub Inteligencji Katolickiej

– Komisja Krajowa

KKP

– Krajowa Komisja Porozumiewawcza

– Komitet Obywatelski

KPN

– Konfederacja Polski Niepodległej

KSS

– Komitet Samoobrony Społecznej

– Komitet Wojewódzki / Komenda Wojewódzka

– Komisja Zakładowa

KZD

– Krajowy Zjazd Delegatów

MKS

– Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ

– Międzyzakładowy Komitet Założycielski

– Milicja Obywatelska

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wykaz skrótów

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NMP

– Najświętsza Maryja Panna

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS

– Niezależne Zrzeszenie Studentów

OAS

– Organizacja Anty-Solidarność

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PiS

– Prawo i Sprawiedliwość

POiE

– Pomorska Odlewnia i Emaliernia w Grudziądzu

POW

– Pomorski Okręg Wojskowy

PSS

– Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”

PTTK

– Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

– Rolników Indywidualnych

RKK

– Regionalna Komisja Koordynacyjna

RKW

– Regionalna Komisja Wykonawcza

RORB

– Rada Organizacyjna Regionu Bydgoskiego

RUSW

– Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

– Służba Bezpieczeństwa

– Sprawa Obiektowa

SOR

– Sprawa Operacyjnego Rozpracowania

SOS

– Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia

SZMP

– Socjalistyczny Związek Młodzieży Polskiej

TKK

– Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TKOWzP

– Toruński Komitet Obrony Więzionych za Przekonania

TKZ

– Tymczasowa Komisja Zakładowa / Tajna Komisja Zakładowa

TMKP

– Tymczasowa Miejska Komisja Porozumiewawcza

TPZR

– Tymczasowe Prezydium Zarządu Regionu

TVP

– Telewizja Polska

TZR

– Tymczasowy Zarząd Regionu

TZU

– Tymczasowy Zarząd Uczelniany

TZUO

– Toruńskie Zakłady Urządzeń Okrętowych „Towimor”

UAM

– Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wykaz skrótów UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UMK

– Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

WiN

– Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKU

– Wojskowa Komenda Uzupełnień

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WSD

– Wyższe Seminarium Duchowne

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

– Zarząd Główny

ZHP

– Związek Harcerstwa Polskiego

ZMD

– Związek Młodzieży Demokratycznej

ZOMO

– Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

– Zarząd Regionu

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

– Zarząd Uczelniany

ZWCh

– Zakład Włókien Chemicznych „Elana”

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

ADAMCZYK Józef 1. Biogram Urodził się 24 maja 1934 roku we wsi Nykiel (powiat koniński). Syn Stanisława i Anieli z domu Barszewskiej. Dziadek – według przekazów rodzinnych – zmarł po wojnie rosyjsko-japońskiej. Babcia pozostała wdową. Ojciec był z zawodu kołodziejem, w 1920 roku walczył w Bitwie Warszawskiej, potem odbył zasadniczą służbę wojskową w 9. Pułku Ułanów Małopolskich. Józef Adamczyk ukończył liceum dla pracujących im. S. Żeromskiego w Toruniu (1963). Następnie pracował m.in. w Spółdzielni Mieszkaniowej „Rubinkowo”. Zmarł 19 kwietnia 2024 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu przy ul. Antczaka w Toruniu.

2. Opis działalności Od 1978 roku uczestniczył w spotkaniach toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, angażując się w prowadzoną w nim działalność. Z tego powodu (1977–1985) był zarejestrowany w celu inwigilacji do Sprawy Obiektowej kryptonim „Konfederacja”, dotyczącej członków tej organizacji kościelnej. Uczestniczył także w działalności prowadzonego przez jezuitów Duszpasterstwa Akademickiego, działającego przy kościele akademickim pw. Ducha Świętego. Wspomina Andrzej Tyc, wieloletni szef KIK: W obu tych środowiskach pan Józef był jedynym robotnikiem, człowiekiem bez znaczącego formalnego wykształcenia, który jednak poprzez działalność w DA i KIK, poprzez poważny wysiłek osobisty, lektury „Tygodnika Powszechnego”, „Znaku”, „W drodze” i książek (w tym wydawanych za granicą lub nielegalnie w kraju) stał się osobą o pogłębionej religijności, samodzielZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

ADAMCZYK Józef nie myślącą, dobrze zorientowaną w ważnych sprawach publicznych. Wyniesiony z domu patriotyzm, poczucie odpowiedzialności za rodzinny kraj zostały u pana Józefa umocnione. Już w latach siedemdziesiątych nawiązał on kontakty z opozycją demokratyczną (w tym z KOR-em) i wykorzystując swoje podróże po kraju (jako zaopatrzeniowiec w przedsiębiorstwie), kolportuje z dużym ryzykiem, podziemnie wydawane czasopisma i książki (kopia w posiadaniu autora). Przez Wiesława Cichonia, jednego z przywódców podziemnej „S” w Toruniu jest nazywany jego „najtajniejszą bronią”. Poznali się w listopadzie 1975 roku. Przez kolejne ponad dwa lata był jego kurierem do Warszawy, skąd przywoził do toruńskiego środowiska związanego z KOR wydawane konspiracyjnie publikacje z Wydawnictwa „NOWA”. Cichoń zaświadcza także: [Józef Adamczyk] jest człowiekiem na wskroś uczciwym, skromnym, głęboko ideowym, jednym z niewielu anonimowych bohaterów, gdyż takiego słowa w jego przypadku trzeba użyć do walki z komunistyczną dyktaturą o niepodległość i demokratyczny ustrój Polski. […] W latach 1980–1981 był aktywnym działaczem NSZZ „S”, a w drugiej połowie lat osiemdziesiątych kolporterem (wraz z synem [Bogusławem]), w ramach struktur podziemnej RKW (kopia w posiadaniu autora). W sierpniu 1980 roku aktywnie uczestniczył w powstaniu struktur NSZZ „S”, a następnie był aktywnym jej działaczem. Po wprowadzeniu stanu wojennego zajmował się ankietowaniem pracowników Spółdzielni Mieszkaniowej „Rubinkowo” na temat ich stosunku do NSZZ „S”, strajków i do innych form protestu, np. udziału w manifestacjach ulicznych. W dokumencie o jego internowaniu zapisano: Po wprowadzeniu stanu wojennego demonstracyjnie prezentował swoją postawę, nosząc w klapie „opornik”, a następnie po wydarzeniach w Gdańsku w sierpniu 1982 roku nosił znaczek „Solidarności” (IPN By 082/1, t. 1). W związku z prowadzoną działalnością opozycyjną funkcjonariusze KW MO w Toruniu przeprowadzili w jego mieszkaniu przeszukanie, ujawniając w jego trakcie nielegalne wydawnictwa wydane przez podziemne struktury „S” (por. IPN By 082/144 t. 10, 13). Zatrzymany (2 listopada 1982 roku), a następnie – na mocy decyzji Komendanta Wojewódzkiego MO w Toruniu z dnia 29 października 1982 roku – internowany w ośrodku odosobnienia w Kwidzynie, gdzie przebywał od dnia 4 listopada 1982 roku do 3 grudnia 1982 roku (por. IPN Gd 162/358). Służba Bezpieczeństwa w Toruniu zastrzegła mu możliwość wyjazdów zagranicznych na okres kolejnych 2 lat. Po odzyskaniu wolności kontynuował działalność konspiracyjną. Kolportował ulotki, m.in. odbierając je od Mariana Wojtczaka oraz Doroty Wakarecy-Zawackiej, które następnie rozprowadzał we Włocławku.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ADAMCZYK Józef Regularnie uczestniczył także w spotkaniach Wspólnoty Życia Chrześcijańskiego, założonej (od 1985 roku) przez ks. Jacka Pleskaczyńskiego. Po przemianach ustrojowych 1989 roku wycofał się z działalności publicznej. Pozostawał uważnym obserwatorem życia politycznego (nigdy nie należał do partii politycznej), uczestnikiem uroczystości rocznicowych i patriotycznych w swoim regionie. Członek Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Internowanych ze względów politycznych.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Medal Stulecia Odzyskania Niepodległości (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN Gd 162/358, Akta osobowe internowanego dot. Józef Adamczyk, imię ojca: Stanisław, ur. 24.05.1934 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego, nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa, lub obronności państwa. Internowany w dniu 29.10.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Kwidzynie na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 296/82 z dnia 29.10.1982 r., zwolniony w dniu 03.12.1982 r.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Jankowska-Wojdyło A., Białkowski M., Opozycja demokratyczna w Toruniu i w województwie toruńskim w latach 1976–1980, Toruń 2017.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BARCIKOWSKI Antoni Marian 1. Biogram Urodził się 26 stycznia 1945 roku w Karnowie (k. Nakła nad Notecią). Syn Leona i Heleny z domu Holec. Ojciec pochodził z Koronowa; był mistrzem rzeźnickim. Matka pochodziła z Trzeciewnicy (k. Nakła nad Notecią); nie pracowała zawodowo. Od 1938 roku rodzice osiedli w Bydgoszczy. Wiktor Rossa (rocznik 1889, syn Andrzeja Rossy i Anny Holec) – wuj, brat ojca chrzestnego A. Barcikowskiego – brał udział w powstaniu wielkopolskim (Półbateria Powstańcza z Nakła, Oddział ze Ślesina, Bateria Artylerii Rosy, 15 PAP, „Latające Kompanie Jarocińskie”, Kompania Nakielska, Kompania Jarocińska, Kompania Strzałkowska) w stopniu kapitana, uczestniczył w wyzwalaniu Sipior; dowodził oddziałami, które zdobyły Mroczę; odznaczony „Krzyżem Virtuti Militari” V Klasy i „Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari” za powstanie wielkopolskie; po rozpoczęciu II wojny światowej był aresztowany przez Niemców i uwięziony w obozie w Oranienburgu, w którym zmarł (18 kwietnia 1942 roku). Antoni Barcikowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1963 roku) oraz prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1969 roku). Radca Prawny (OIRP w Toruniu, nr 98). Pracował jako kontysta w II Oddziale Miejskim NBP w Bydgoszczy (1963–1964); wychowawca w Zakładzie Karnym w Koronowie (1969); inspektor kredytowy w I Oddziale Miejskim NBP (1970–1972); kierownik ds. organizacyjno-prawnych PZM „Izopol” w Trzemesznie (1972–1974) i OBR „Metalchem” w Toruniu (1974–1976); radca prawny: PRIMBR w Toruniu (1976–1978), Bydgoskim Przedsiębiorstwie Budownictwa

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BARCIKOWSKI Antoni Marian Przemysłowego w Bydgoszczy (1976–1980), firmy „Bacutil” w Golubiu-Dobrzyniu, „Dynamic Metal” sp. z o.o. w Toruniu (1988–1990), Fabryce Cukierniczej „Kopernik” S.A. w Toruniu (1990–2022), „Apator” S.A. w Toruniu (1978–2010); wiceprzewodniczący rady nadzorczej „Golpasz” S.A. w Golubiu-Dobrzyniu (1994–2015); członek rady nadzorczej „Pro-Agro” sp. z o.o. w Radominie (1997–2002); przewodniczący rady nadzorczej „Polmos Toruń” S.A. (1998–2000). Obecnie przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku członek „S” w swoim zakładzie pracy i doradca w „Towimorze”. Działacz Duszpasterstwa Prawników przy kościele jezuitów w Toruniu (1982–1990). Udzielał pomocy prawnej osobom represjonowanym przez władze komunistyczne. Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie „Apatora”. Członek Okręgowej Komisji Wyborczej w Toruniu w czasie tzw. wyborów kontraktowych, desygnowany przez Komitet Obywatelski. Członek ZR (1989–1994; 1998–), Prezydium ZR (1992–1994) Toruńsko-Włocławskiego NSZZ „S”. Delegat na Wojewódzkie (od 1989 roku) i Krajowe Zjazdy Delegatów NSZZ „S” (od 1992 roku). Należał do Ruchu Społecznego „Akcja Wyborcza Solidarność” (1998–2001). Działacz Samorządu Radców Prawnych: przewodniczący Sądu Dyscyplinarnego OIRP w Toruniu (1983–1991); członek Prezydium i przewodniczący Komisji Wykonywania Zawodu OIRB w Toruniu (1991–2003); wicedziekan Okręgowej Izby Radców Prawnych w Toruniu (2003–2010); sędzia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego (2003–2010).

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złota Odznaka „Zasłużony dla Samorządu Radcowskiego” (1997) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Srebrny Krzyż Zasługi (2002)

5. Bibliografia Źródła: Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009. Relacja Antoniego Barcikowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BARCIKOWSKI Antoni Marian

Opracowania: Biernacki K., Antoni Marian Barcikowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/15012,Barcikowski-Antoni-Marian. html?search=69366141622926 [dostęp: 24.08.2023]. Biogram: Wiktor Rossa, Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”, http://powstancywielkopolscy.pl/pl/search [dostęp: 12.02.2024]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BĄTKOWSKI Mariusz 1. Biogram Urodził się 1 marca 1951 roku w Chełmży. Syn Bolesława i Janiny z domu Brandt. Ojciec był spawaczem w Pomorskich Zakładach Wytwórczych Aparatury Niskiego Napięcia w Toruniu; miał poglądy antykomunistyczne; potajemnie słuchał Radio Wolna Europa, był członkiem NSZZ „S”. Jego ojciec – Stanisław Bątkowski (1893–1943) zginął w KL Auschwitz (nr obozowy 37316). Matka wychowała się w Chełmży, jej ojciec był kolejarzem; w czasie II wojny światowej rodzina ta została wywieziona na Syberię, gdzie – na tyfus – zmarł dziadek M. Bątkowskiego; po powrocie do Polski matka pracowała w drukarni, a następnie zajmowała się wychowaniem szóstki dzieci. Mariusz Bątkowski ukończył cztery klasy Technikum Mechaniczno-Elektrycznego w Toruniu. Następnie pracował na Wydziale Polimeryzacji I w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1969–1992); prowadził prywatną działalność gospodarczą (1992–2011). Obecnie (od 2011 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Należał do grupy inicjatywnej (tworzonej przez Jacka Stankiewicza) NSZZ „S” w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1980). Członek komisji wydziałowej, komisji zakładowej, delegat na zebranie Regionu Toruńskiego „S”. Po 13 grudnia 1981 roku nie zaprzestał działalności związkowej. W dniu wprowadzenia stanu wojennego spotkał się z członkami elanowskiej „Solidarności”, m.in. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BĄTKOWSKI Mariusz Franciszkiem Baranowskim, Kazimierzem Nogą, Aleksandrem Jamroziakiem, Lechem Makowskim, Dariuszem Nowaczykiem i Markiem Wierzchowskim, planując zorganizowanie strajku na dzień następny (14 grudnia), w całym zakładzie pracy i zachęcając do niego. Strajk ten nie został ostatecznie ogłoszony, z powodu braku zainteresowania wśród pracowników „Elany”. Od początku 1982 roku, przez kilka kolejnych latach, kolportował (wprowadzony przez A. Jamroziaka) hurtowe ilości nielegalnych ulotek i wydawnictw bezdebitowych (m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Tygodnik Mazowsze”) do kilkunastu punktów kontaktowych na terenie miasta. Odbierał paczki z umówionych punktów (m.in. z mieszkania p. Ledóchowskiej, przy ul. Gałczyńskiego), a dostarczał m.in. – od wiosny 1983 roku – Edmundowi Szarszewskiemu, głównemu kolporterowi tych publikacji na terenie toruńskiego „Towimoru”. Kolportaż prowadził wspólnie z Sylwią Frasunek i jej mężem (którzy następnie wyjechali do Francji). Nocami rozrzucał także ulotki w różnych zakładach pracy, przerzucając je przez płot zakładów. Za swoją działalność został zatrzymany (przed drzwiami wejściowymi swojego mieszkania, w którym od 3 dni zorganizowany był „kocioł”) 13 marca 1984 roku, po zeznaniach osoby towarzyszącej Bątkowskiemu w akcjach kolportażowych. Osadzono go w areszcie przy ul. Bydgoskiej. Był przesłuchiwany przez kilkadziesiąt godzin, straszony użyciem broni palnej, uderzony pałką, sugerowano możliwość wypadku żony, nie pozwolono na sen. Następnie – postanowieniem Prokuratury Rejonowej w Toruniu z dnia 15 marca 1984 roku – był tymczasowo aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy za to, że od stycznia 1983 roku do 08 marca 1984 roku w Toruniu przechowywał, przewoził i przenosił ulotki NSZZ „Solidarność” pt. „Kontra. Tygodnik Mazowsze” zawierającego informacje, mogące wyrządzić szkodę interesom PRL i przekazywał je innym osobom w celu dalszego rozpowszechniania (por. IPN By 89/775). W jednym z meldunków dotyczącym jego aresztowania jest przedstawiony jako główny kolporter ulotek do zakładów pracy za terenie Torunia tj. „Elana”, „Merinotex”, „Metalchem”, „Towimor”, „Ema Amator”, [który] otrzymywał ulotki od nieustalonego mężczyzny w okolicy Teatru im. Horzycy w Toruniu (por. IPN By 082/86). W sprawie jego zwolnienia interweniował (pismem do Prokuratury Wojewódzkiej w Toruniu z dnia 13 kwietnia 1984 roku) biskup Marian Przykucki, argumentując m.in. zaawansowaną ciążą żony. Dnia 27 kwietnia 1984 roku (w dniu urodzin syna) Sąd Rejonowy w Toruniu uchylił zastosowany wobec niego areszt tymczasowy ze względu na wyjątkową sytuację, a w dniu 25 lipca 1984 roku umorzył – na mocy ustawy o amnestii z 21 lipca 1984 roku – prowadzone postępowanie karne. Rewizja nadzwyczajna Sądu Najwyższego w 1993 roku.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BĄTKOWSKI Mariusz Po uwolnieniu pozostawał w spectrum zainteresowania bezpieki, dlatego – z obawy przed kolejnymi represjami, jak i dekonspiracją osób i struktur podziemnych – zajmował się kolportażem tylko w swoim zakładzie pracy. W kolejnych latach uczestniczył także w protestach organizowanych przez środowiska solidarnościowe na terenie Torunia, m.in. Mszach jubileuszowych powstania „Elany” (1983, 1987); w czasie jednej z nich wręczył odprawiającemu jubileusz 25-lecia „Elany” płaskorzeźbę przedstawiającą ks. Jerzego Popiełuszkę (1987). W listopadzie 1987 roku współtworzył (wraz z Mirosławą Wroniecką, Jerzym Nadolskim, Tadeuszem Duszyńskim, Dariuszem Ronowskim, Tadeuszem Jasudowiczem, Jerzym Lassotą, Leszkiem Zaleskim, Antonim Mężydłą, Wiesławem Wojciechowskim, Januszem Sucheckim, Henrykiem Kazimierskim, Henrykiem Chachowskim i Marią Nencką-Borowiecką) Niezależny Ruch Społeczny „Ziemia Chełmińska”. Stowarzyszenie to podejmowało działania mające doprowadzić do pełnej demokratyzacji i samorządności w kraju oraz ochronę praw człowieka. Jego członkowie akcentowali przywiązanie do Kościoła katolickiego i nauki Jana Pawła II, wykazywali aktywność – wedle zaistniałych potrzeb i własnych możliwości – m.in. na polu charytatywnym, kulturalnym, gospodarczym oraz politycznym (m.in. alternatywne obchody uroczystości rocznicowych 1 maja, 11 listopada); włączano się także w przygotowania kolejnych, corocznych pielgrzymek Duszpasterstwa Ludzi Pracy do Częstochowy. Grupa ta m.in. zainicjowała i zrealizowała (1987) wmurowanie w kościele św. Stanisława Kostki w Warszawie tablicy pamiątkowej ku czci ks. Jerzego Popiełuszki z napisem: „Byłeś nam Bratem i Przewodnikiem w czasach złych. Księdzu Jerzemu w hołdzie Ziemia jego ostatniej męczeńskiej drogi. Toruńsko-Kujawska Solidarność. Toruń 1987” oraz ustawienie w Toruniu pamiątkowego kamienia z tablicą upamiętniającą męczeństwo ks. Jerzego Popiełuszki (1990). Zakończyła swoją działalność wraz z organizacją struktur Komitetu Obywatelskiego przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Dnia 22 sierpnia 1988 roku został zatrzymany na 48 godzin za posiadanie nielegalnych wydawnictw (po wyjściu z mieszkania Gertrudy Przybylskiej). Wydział Śledczy WUSW w Toruniu (30 sierpnia 1988 roku) wystąpił z wnioskiem do Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia o ukaranie Bątkowskiego za to, że w Toruniu na ul. Bażyńskich przenosił przeznaczone do rozpowszechniania nielegalne wydawnictwa pt. „Przegląd Pomorski” – miesięcznik członków-sympatyków NSZZ „Solidarność” w Toruniu w ilości 15 egzemplarzy bez wymaganego zezwolenia (IPN Gd 082/181). Za ten czyn – postanowieniem Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia z dnia 31 października 1988 roku – został ukarany karą grzywny w wysokości 35 tysięcy złotych oraz kosztami tego postępowania. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BĄTKOWSKI Mariusz Na początku listopada 1988 roku był jednym z sygnatariuszy (wraz z Piotrem Niedlichem, Maciejem Romaniukiem, Krzysztofem Znaniewiczem, Krystyną Sienkiewicz, Tadeuszem Duszyńskim i Januszem Sucheckim) skierowanego do Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu wniosku o wyrażenie zgody władz na zorganizowanie w dniu 11 listopada 1988 roku na Rynku Staromiejskim w Toruniu wiecu dla uczczenia siedemdziesiątej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości (por. IPN By 87/20). Mąż zaufania w wyborach parlamentarnych 1989 roku. Po upadku komunizmu wycofał się z działalności związkowej. Przez cały okres prowadzenia działalności opozycyjnej był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa; zarejestrowany m.in. do spraw operacyjnego rozpracowania „Prestem” oraz „Pajęczyna”.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2015) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 3665/750, Materiały w sprawie: Adolf Liebersbach, Edmund Szaraszewski, Mariusz Bątkowski, Wiesław Kopeć, Krystyna Makowska, Witold Sikorski, Tadeusz Krzymiński, Stanisław Klein, oskarżeni z art. 273 § 2 kk, 271 § 1 kk oraz art. 278 § 1 kk – rewizja nadzwyczajna. IPN By 076/213, Meldunki operacyjne do spraw operacyjnych prowadzonych przez Wydział III / Wydział OKPP. IPN By 082/181, Akta kontrolne postępowania sprawdzającego w sprawie posiadania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Bątkowski Mariusz, imię ojca: Bolesław, ur. 10.03.1951 r., tj. podejrzanemu o popełnienie wykroczenia z art. 52 a § 1 pkt 1 kodeksu wykroczeń. IPN By 082/86, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kolportażu ulotek na terenie Toruńskich Zakładów Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu sygnowanych przez NSZZ „Solidarność” prowadzonego przeciwko: Sikorski Witold, imię matki: Urszula,

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BĄTKOWSKI Mariusz ur. 23.12.1945 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 2 kodeksu karnego w zw. z art. 271 § 1 kodeksu karnego. IPN By 85/511, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Tadeusz Krzymiński, imię ojca: Aleksander, ur. 17.05.1948 r. i inni, oskarżonych o to, że w okresie od 1983 r. do marca 1984 r. w Toruniu brali udział w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność”, organizowali zbiórki pieniędzy i kolportowali nielegalne wydawnictwa, które mogły wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 273 § 2 kk. w zw. z art. 271 § 1 kk i art. 10 § 2 kk. IPN By 87/20, Akta prokuratora w sprawie konieczności odbycia rozmów profilaktycznych z osobami ze struktur b. NSZZ „Solidarność”. IPN By 87/9, Akta prokuratora w sprawie zatrzymania Mariusza Bątkowskiego przez patrol ZOMO w dniu 22.08.1988 r. w Toruniu. IPN By 89/775, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Mariusz Bątkowski, imię ojca: Bolesław, ur. 10.03.1951 r., skazanego na podstawie art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk za to, że od stycznia 1983 roku Do 08 marca 1984 roku. w Toruniu przechowywał, przewoził i przenosił ulotki NSZZ „Solidarność” pt. „Kontra. Tygodnik Mazowsze” zawierającego informacje, mogące wyrządzić szkodę interesom PRL i przekazywał je innym osobom w celu dalszego rozpowszechniania. Relacja Mariusza Bątkowskiego.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Niezależny Ruch Społeczny Ziemia Chełmińska, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13990,Niezalezny-Ruch-Spoleczny-Ziemia-Chelminska.html [dostęp: 10.10.2023]. Biernacki K., hasło: Zakłady Włókien Chemicznych Elana w Toruniu, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14824,Zaklady-Wlokien-Chemicznych-Elana-w-Toruniu.html [dostęp: 10.10.2023]. Biogram: Mariusz Bątkowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/78b7c1a3-b00f-486d-b7e0-017d563857e4 [dostęp: 8.09.2023]. Hasło: Mariusz Bątkowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/77476 [dostęp: 4.08.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BIELARZ Grzegorz 1. Biogram Urodził się 11 grudnia 1951 roku w Borównie. Syn Leona i Karoliny z domu Bakalarz. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Gądecz (gmina Dobrcz). Matka pochodziła z Chronowa (gmina Nowy Wiśnicz); ojciec z Borówna. Grzegorz Bielarz ukończył szkołę podstawową w Strzelcach Górnych. Przez całe swoje życie pracował na gospodarstwie rolnym (odziedziczonym po rodzicach) w Aleksandrowie. Obecnie (od 2016 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jeden z twórców koła „Solidarności Chłopskiej” we wsi Gądecz (1980), w której mieszkał. Działacz „Solidarności Chłopskiej” w gminie Dobrcz (od 1980 roku). Zachęcał – prowadząc rozmowy indywidualne – gospodarzy do włączenia się w nowo powstający związek zawodowy rolników indywidualnych. Uczestnik strajku okupacyjnego w budynku Wojewódzkiego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w Bydgoszczy (ul. Dworcowa) oraz rozpoczętego tam strajku okupacyjnego (trwał od 16 marca do 17 kwietnia 1981 roku). W jego trakcie m.in. pełnił dyżury wewnątrz budynku. Uczestnik zorganizowanej 8 lutego 1981 roku w bazylice św. Wincentego á Paulo w Bydgoszczy Mszy świętej, po której ok. 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek (tzw. marsz kosynierów).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BIELARZ Grzegorz Wywieszał flagę narodową na swoim domu w rocznice świąt narodowych (od 1980 roku), m.in. 3 maja i 11 listopada. Kolportował wśród znajomych – otrzymane od Ryszarda Helaka – ulotki i prasę bezdebitową (od 1981 roku). Nie był przesłuchiwany ani zatrzymany przez funkcjonariuszy MO lub SB.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal pamiątkowy na 40-lecie NSZZ „S” RI (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Grzegorza Bielarza.

Opracowania: Burczyński M., Historia powstania NSZZ RI „Solidarność” w północno-wschodniej części byłego województwa bydgoskiego (1980–1981 r.), mps, kopia w posiadaniu autora.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BOREK Piotr 1. Biogram Urodził się 24 listopada 1943 roku w Lubartowie. Syn Jana i Krystyny z domu Gładyszewskiej. Ojciec (1901– 1981) pochodził z Lublina; nauczyciel; członek

Stronnictwa

Demokratycz-

nego (od września 1944 roku); założyciel koła SD w Lubartowie; z ramienia tej organizacji brał udział (1944/1945) w akcji propagandowej i przygotowawczej reformę rolną i innych akcjach propagandowych w powiecie lubartowskim; przysłany przez organy PKWN na Pomorze w celu organizacji szkolnictwa; zastępca przewodniczącego Rady Miasta Torunia (1950–1952). Matka pochodziła z Lubartowa; nie pracowała zawodowo. Piotr Borek ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1961 roku) oraz astronomię na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1967 roku). Następnie pracował w Przedsiębiorstwie Geofizyki Morskiej i Lądowej Górnictwa Naftowego „Geofizyka” w Toruniu (1967–2002). Zmarł 26 marca 2009 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności Należał – od jesieni 1980 roku – do zakładowej komórki „S” w swoim miejscu pracy. Współorganizator sekcji informacji w „Geofizyce” nadawał audycje związkowe w zakładowym radiowęźle (1980–1981).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BOREK Piotr Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. W nocy 12/13 grudnia 1981 roku ostrzegał – wraz z Michałem Suboczem – działaczy „S” (m.in. Andrzeja Radwańskiego i Andrzeja Łozińskiego) przed możliwym aresztowaniem. Uczestnik akcji plakatowej w swoim zakładzie pracy (14 grudnia 1981 roku) przeciwko stanowi wojennemu. Członek Tajnej Komisji Zakładowej w toruńskiej „Geofizyce”; członek Regionalnego Komitetu Wykonawczego NSZZ „S” Regionu Toruńskiego (1984–1988). Przedstawiciel swojego zakładu pracy w Tymczasowym Prezydium Zarządu Regionu Toruńskiego „S” (od 1982 roku). Kolporter i koordynator kolportażu prasy i wydawnictw bezdebitowych. Autor, redaktor i drukarz wydawanego w konspiracji zakładowego pisma „Geofon” (1984– 1989). Szef grupy druku (1982–1984) w wydawnictwie „Grot” (jego twórcą był Paweł Rzoska). Drukował (metodą sitodruku) w piwnicy swojego domu. Uczestnik akcji plakatowych na terenie Torunia. Uczestnik manifestacji zorganizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu. Zatrzymany 4 czerwca 1985 roku; przeszukano jego miejsce pracy i zamieszkania, gdzie ujawniono zarówno wydrukowane wydawnictwa bezdebitowe, jak i nielegalne przyrządy do powielania materiałów (por. IPN By 082/103). Został przewieziony na komendę MO przy ul. Fosa Staromiejska, a następnie do aresztu śledczego w Toruniu. Tymczasowo aresztowany postanowieniem (z dnia 6 czerwca 1985 roku) Prokuratury Rejonowej w Toruniu pod zarzutem wytwarzania ulotek i wydawnictw sygnowanych przez podziemne struktury b. NSZZ „Solidarność” oraz posiadania bez wymaganego zezwolenia urządzenia służącego do powielania (tamże), który następnie uchylono 2 sierpnia 1985 roku. Oskarżony przez Prokuraturę Rejonową w Toruniu (akt sporządzono 30 sierpnia 1985 roku) o to, że w okresie od lipca 1984 do czerwca 1985 w Toruniu – wbrew obowiązującym przepisom uchylał się od obowiązku rejestracji posiadanego urządzenia drukarskiego w postaci zestawu do sitodruku, na którym wytwarzał broszury, nie posiadając na to wymaganego zezwolenia (IPN By 85/504). Wyrokiem Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 12 listopada 1985 roku (sygn. akt II K 1039/85) został uznany za winnego i skazany na karę grzywny w wysokości 80.000 złotych, na której poczet zaliczono mu okres tymczasowego aresztowania (przyjmując, że jeden dzień pozbawienia wolności równy jest 200 zł) oraz publikację nakazu karnego do wiadomości publicznej przez opublikowanie jego treści w „Gazecie Toruńskiej” na koszt oskarżonego (kopia dokumentu w posiadaniu autora). Całość grzywny opłacono ze zbiórek wśród działaczy opozycyjnych. Wspomina (żona) Jadwiga Borek: Nie pamiętam dokładnie kwoty, ale były to duże pieniądze. Sporą część tej sumy przyniósł Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BOREK Piotr do nas ówczesny szef kolporterów „Solidarności” Krzysztof Żabiński. Była to zbiórka pracowników „Merinoteksu”. Myślę, że resztę pieniędzy Piotr dostał od naszych z „Geofizyki” i z Regionu (cyt. za: J. Kiełpiński, Geofizyka Solidarna, s. 98). Po odzyskaniu wolności kontynuował działalność opozycyjną. Utrzymywał kontakty z działaczami „S” z Wrocławia oraz „Solidarności Walczącej” z Torunia. Po ujawnieniu struktur „SW” przeszukano (24 kwietnia 1987 roku) jego miejsce pracy (por. IPN By 082/172). Członek Komitetu Założycielskiego odnowionych struktur „S” w „Geofizyce” (1987); członek Komitetu Zakładowego „S” (1989–1991). Delegat na kolejne WZD Regionu Toruńskiego (1989–1994); członek Prezydium ZR Toruńskiego „S” (1989–1992). Z powodu swej działalności prodemokratycznej inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa (1981–1989); zastrzeżono mu możliwość wyjazdów zagranicznych do wszystkich krajów świata (1985–1987, por. IPN By 076/34). Redaktor naczelny „Toruńskiego Informatora Solidarności” (1988–1992). Nie należał do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złoty Krzyż Zasługi (2001) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016)

5. Bibliografia Źródła: Relacja żony Jadwigi Borek.

Opracowania: Biernacki K., biogram: Piotr Borek, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol. pl/es/encyklopedia/biogramy/15240,Borek-Piotr.html [dostęp: 12.10.2023]. Hasło: Jan Borek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/134280 [dostęp: 4.01.2024]. Hasło: Piotr Borek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/94335 [dostęp: 6.09.2023]. Hasło: Piotr Borek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/ persons/view/9a34c38a-8838-4356-8ef5-29b85b139c19 [dostęp: 4.08.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BOREK Piotr Kiełpiński J., Geofizyka Solidarna, Toruń 2010, s. 91–100. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BOROWIECKA-GUTSZE Renata Janina 1. Biogram Urodziła się 11 stycznia 1963 roku w Lublinie. Córka Jana Borowieckiego i Marii Nenckiej-Borowieckiej. Ojciec pochodził z Lubelszczyzny, a matka z Kujaw. Ojciec był lekarzem, matka – psychologiem klinicznym. Renata Borowiecka-Gutsze ukończyła V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu oraz Medyczne Studium, Wydział Pracownika Socjalnego w Toruniu. Karierę zawodową związała z modą, prowadząc własną działalność jako projektantka i producentka mody damskiej oraz organizatorka pokazów mody. Mieszkała i pracowała w Toruniu i w Paderborn (Niemcy). Obecnie mieszka w Borach Tucholskich, gdzie wraz z mężem realizowała szereg projektów społecznych, w tym założyła wioskę tematyczną służącą rozwojowi turystyki społecznej. Córka Marii Nenckiej-Borowieckiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Czynnie wspomagała w konspiracji swoją mamę Marię Nencką-Borowiecką. Działaczka opozycyjnej grupy młodzieżowej związanej z podziemnymi strukturami toruńskiej „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego, będąc uczennicą liceum ogólnokształcącego, kontynuowała działalność prodemokratyczną. Sporządzała w swoim mieszkaniu pla-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BOROWIECKA-GUTSZE Renata Janina katy protestacyjne i rozwieszała je na terenie Torunia. Włączyła się w pomoc organizowaną dla rodzin osób internowanych oraz pozbawionych wolności prowadzoną w jej domu rodzinnym. Kolportowała wśród uczniów szkół średnich ulotki, niezależną prasę oraz wydawnictwa bezdebitowe (1982–1985). Współorganizowała w prywatnym mieszkaniu swojej mamy spotkania Wszechnicy Młodzieżowej. Jedna z inicjatorek powstania i członkini redakcji (wraz z Tomaszem Dembkiem, Zbigniewem Kazimierskim, Wiolettą i Piotrem Pukropami) podziemnego pisma dla młodzieży „Grześ” (pismo miało upamiętniać zamordowanego przez bezpiekę Grzegorza Przemyka; ukazało się 5 numerów w okresie od marca 1984 roku do marca 1985 roku; nakład: do 3 tysięcy egzemplarzy; publikowano w nim informacje o życiu szkół, formach represji stosowanych przez władze oraz artykuły historyczne, polityczne i o prawach obywatelskich). Działalność opozycyjną zakończyła w 1987 roku. Po przeprowadzce z Niemiec na polską wieś (2005) wraz z mężem zaangażowała się w działalność społeczną. Współzałożycielka stowarzyszenia mającego na celu rozwój lokalny, opierając się o kulturę i sztukę. Organizowała plenery rzeźbiarskie, szkolenia dla młodzieży, pokazy mody, stworzyła kolekcję mody opartą na lokalnych tradycjach, przygotowała wraz z fachowcami ofertę turystyki społecznej, szlak turystyczny, publikacje popularnonaukowe.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Renatą Borowiecką-Gutsze.

Opracowania: Hasło: Renata Janina Borowiecka-Gutsze, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/ab85e046-856d-4c59-8111-518523e5cf67 [dostęp: 21.04.2024]. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BOROWIECKA-GUTSZE Renata Janina Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Stan wojenny – pierwsze dni, Gdańsk 2006. Polak W., Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M., Najmłodsi bohaterowie. Historia polskich dzieci X–XXI w. Opowieści o walce i cierpieniu, Kraków 2023, s. 481–486.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BRZĘCKI Andrzej Tadeusz 1. Biogram Urodził się 12 października 1955 roku w Toruniu. Syn Tadeusza i Jadwigi z domu Siemienieckiej. Ojciec pochodził z Sochaczewa; był pracownikiem fizycznym;

pracował

zakładach

wikliniarskich w Toruniu. Matka urodziła się w Łążynie (k. Torunia); była kelnerką, pracowała m.in. w restauracji w Naczelnej Organizacji Technicznej w Toruniu. Andrzej Brzęcki ukończył Technikum Mechaniczne w Toruniu (matura w 1976 roku). Następnie pracował w „Apator” S.A. w Toruniu (1976); odbył zasadniczą służbę wojskową (1977–1979); kierownik i dyrektor ds. produkcji w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1979–2023). Zmarł 9 lutego 2023 roku. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor IVB1_2, rząd 5, nr 10).

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” od ich powstania (1980). Przewodniczący Komisji Wydziałowej NSZZ „S” (1981–1989). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Ukrył wraz z kolegami dokumentację wydziałową „S” oraz wydziałową bibliotekę książek niezależnych (1981). Kolporter wydawnictw bezdebitowych (m.in.: „Toruński Informator Solidarności”, „Elana”, „Kontra”). Organizator comiesięcznych zbiórek pieniężnych wśród działaczy zakładowej „S”, przeznaczonych na pomoc dla osób internowanych i uwięzionych Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BRZĘCKI Andrzej Tadeusz z powodów politycznych oraz ich rodzin (1981–1983); zebrane środki przekazywał do punktu pomocy charytatywnej działającego przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Inicjował i zbierał podpisy pod wieloma zbiorowymi listami protestacyjnymi oraz wnioskami do zakładowej Rady Pracowniczej o wystąpienie z poręczeniem za aresztowanych pracowników „Elany”. Członek legalnie działającej Rady Pracowniczej „Elany”, która w swojej działalności podtrzymywała ducha oporu przeciwko panującemu reżimowi komunistycznemu. Z powodu swej działalności opozycyjnej inwigilowany przez SB (1983–1986), m.in. w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania działaczy „S” z toruńskiej „Elany” kryptonim „Banda” (por. IPN By 081/1347).

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2021) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2022)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/1347, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” dot. Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r. i inni. Kontrola operacyjna grupy działaczy NSZZ „Solidarność”, którzy wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. Relacja żony Jolanty Brzęckiej.

Opracowania: Hasło: Andrzej Tadeusz Brzęcki, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/78472f94-a1e6-46d9-804c-84e82140781a [dostęp: 8.08.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BURCZYŃSKA (z d. Kargel) Władysława 1. Biogram Urodziła się 23 sierpnia 1937 roku w Gawrońcu (gmina Bukowiec). Córka Józefa Kargel i Rozalii z domu Gruzalskiej. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne w Gawrońcu. Władysława Burczyńska ukończyła szkołę podstawową w Rożannie. Nie pracowała zawodowo. Współprowadziła gospodarstwo rolne z mężem w Suponinie. Zmarła 30 grudnia 2023 roku we Wrocławiu. Jej grób znajduje się na cmentarzu katolickim w Niewieścinie. Żona (ślub w 1963 roku) Henryka Burczyńskiego, działacza NSZZ RI „S”.

2. Opis działalności Więzień (1941) – wraz z rodzicami i rodzeństwem – obozu niemieckiego w Smukale (k. Bydgoszczy), w ramach prowadzonych przez władze okupacyjne wysiedleń ludności polskiej; przesiedlona do wsi Wymysłowice, gdzie rodzina Kargelów przymusowo pracowała w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez Niemców; po zakończeniu działań wojennych rodzina ta powróciła do swojego gospodarstwa rolnego. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku – wraz z mężem – przeciwstawiła się zamiarom ówczesnej władzy, uniemożliwiając przeprowadzenie przymusowej komasacji ziem w gminie Dobrcz (stworzenia spółdzielni lub PGR), w tym z ziem należących do małżeństwa Burczyńskich. Prowadziła akcję informacyjną wśród sąsiadów; pisała pisma protestacyjne i odwoławcze do różnych instancji władz: naczelnika Gminy

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BURCZYŃSKA (z d. Kargel) Władysława Dobrcz, wojewódzkiego biura geodezji w Bydgoszczy, Wojewody Bydgoskiego i Ministerstwa Rolnictwa w Warszawie. Brała udział – wraz z mężem – w spotkaniach organizacyjnych pierwszej komórki „Solidarności Chłopskiej” w Suponinie; w ich trakcie sporządzała notatki i przygotowywała posiłki. Przygotowywała (1980–1981) ulotki i transparenty zachęcające do wstąpienia do nowo powstających związków chłopskich; następnie rozdawała je mieszkańcom; były one także przez nich umieszczane w miejscach widocznych we wsi (np. drzewa, sklep). Sporządzała posiłki dla uczestników strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (trwał od 16 marca do 17 kwietnia 1981 roku). Pod nieobecność strajkującego męża zajmowała się gospodarstwem rolnym. W czasie stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Ukrywała w swoim domu zagrożonych internowaniem działaczy „S” (1981–1982), m.in. Jana Marynowskiego i Edwarda (nazwisko nigdy nie zostało ujawnione). Ukryła dokumenty koła „S” RI ze swojej gminy. Przesłuchiwana w swoim domu przez funkcjonariuszy SB z powodu swej działalności opozycyjnej, w ich trakcie posługiwano się wobec niej groźbami, m.in. sugerując przejęciem przez państwo opieki nad dziećmi. Nie należała do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2021 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Oświęcimski (1996)

5. Bibliografia Źródła: Relacja syna Mirosława Burczyńskiego.

Opracowania: Burczyński M., Historia powstania NSZZ RI „Solidarność” w północno-wschodniej części byłego województwa bydgoskiego (1980–1981 r.), mps, kopia w posiadaniu autora.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BURCZYŃSKI Henryk Dominik 1. Biogram Urodził się 28 czerwca 1930 roku w Suponinie (gmina Dobrcz). Syn Franciszka i Anieli z domu Piecuch. Rodzice posiadali w Tłumaczu (obecnie: Ukraina) gospodarstwo rolne, które sprzedali i przyjechali (1926) na tereny województwa rzeszowskiego, a następnie na Pomorze, gdzie kupili gospodarstwo

rolne w Suponinie.

Matka pochodziła z terenu województwa rzeszowskiego. W czasie niemieckiej okupacji rodzina Burczyńskich została przesiedlona (1941) do Łowina (gmina Pruszcz); zmuszana do pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez Niemca; po wojnie powróciła do swojego domu. Henryk Burczyński ukończył szkołę podstawową. Przez całe swoje życie prowadził gospodarstwo rolne (po swoich rodzicach) w Suponinie. Zmarł 13 stycznia 2011 roku w Bydgoszczy. Jego grób znajduje się na cmentarzu w Niewieścinie. Mąż (ślub w 1963 roku) Władysławy Burczyńskiej.

2. Opis działalności W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku – wraz z żoną – przeciwstawił się zamiarom ówczesnej władzy, uniemożliwiając przeprowadzenie przymusowej komasacji ziem w gminie Dobrcz (stworzenia spółdzielni lub PGR), w tym należących do małżeństwa Burczyńskich. Prowadził akcję informacyjną wśród sąsiadów; pisał pisma protestacyjne i odwoławcze do różnych instancji władz: naczelnika Gminy Dobrcz, wojewódzkiego biura geodezji w Bydgoszczy, Wojewody Bydgoskiego i Ministerstwa Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

BURCZYŃSKI Henryk Dominik Rolnictwa w Warszawie; osobiście – wraz z Benedyktem Zasadzkim – zawoził je do wskazanych urzędów. Założyciel – wraz z Markiem Pasturczakiem, Henrykiem Kołdejem, Zdzisławem Kontnym i Stanisławem Wiśniewskim – pierwszej komórki „Solidarności Chłopskiej” w północno-wschodniej części województwa bydgoskiego. Spotkanie inicjujące jej powstanie odbyło się 8/9 grudnia 1980 roku. Jeden z organizatorów koła „SCh” we wsi Suponin, w której mieszkał i gminie Dobrcz (1980) oraz gminach ościennych: Pruszcz, Świekatowo, Bukowiec. Zachęcał – prowadząc rozmowy indywidualne – gospodarzy do włączenia się w nowo powstający związek zawodowy rolników indywidualnych. Uczestnik zorganizowanej 8 lutego 1981 roku w bazylice św. Wincentego á Paulo w Bydgoszczy Mszy świętej, po której ok. 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek (tzw. marsz kosynierów). Jeden z kosynierów (kosy przekuwano w jego gospodarstwie; po manifestacji zostały zdeponowane w siedzibie MKZ w Bydgoszczy; odnalezione w czasie przeszukania po wprowadzeniu stanu wojennego, miały stanowić dowód na przechowywanie w niej broni). Uczestnik strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL (ul. Dworcowa) w Bydgoszczy (trwał od 16 marca do 17 kwietnia 1981 roku). W jego trakcie m.in. pełnił dyżury wewnątrz budynku oraz przywoził żywność z własnego gospodarstwa. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Ukrywał w swoim domu zagrożonych internowaniem działaczy „S” (1981–1982), m.in. Jana Marynowskiego i Edwarda (nazwisko nigdy nie zostało ujawnione). Uczestnik Mszy za Ojczyznę odprawianych w bydgoskim kościele jezuitów (1982–1984). Wywieszał flagę narodową na swoim domu w rocznicę świąt narodowych (od 1980 roku), m.in. 3 maja i 11 listopada. Kolportował wśród znajomych ulotki i prasę bezdebitową (1981–1983). Umieścił na ścianie miejscowego sklepu gablotę, w której upubliczniał materiały dostarczane mu z podziemia solidarnościowego. Nie został zatrzymany ani aresztowany przez funkcjonariuszy MO lub SB. Poddany przesłuchaniom w swoim domu przez funkcjonariuszy SB z powodu działalności opozycyjnej, w czasie których posługiwano się wobec niego groźbami, m.in. sugerując przejęciem przez państwo opieki nad dziećmi. Nie należał do żadnej partii politycznej.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BURCZYŃSKI Henryk Dominik

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złoty medal „Za zasługi dla pożarnictwa”

5. Bibliografia Źródła: Relacja syna Mirosława Burczyńskiego.

Opracowania: Burczyński M., Historia powstania NSZZ RI „Solidarność” w północno-wschodniej części byłego województwa bydgoskiego (1980–1981 r.), mps, kopia w posiadaniu autora.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHATŁAS Andrzej Władysław 1. Biogram Urodził się 1 sierpnia 1956 roku w Kluczewnicy (wieś w gminie Słupca). Syn Zenona i Ludwiki z domu Grzebielucha. Rodzice pochodzili z gospodarstw rolnych.

Ojciec

był

nauczycielem

przedmiotów ścisłych i wychowania fizycznego; matka – księgową. Rodzice (1957) osiedli się w Gosławicach (dziś: dzielnica

Konina). Andrzej

Chatłas

ukończył Technikum Górnicze Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w Koninie (matura w 1976 roku) oraz fizykę teoretyczną na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w czerwcu 1981 roku). Następnie pracował w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Częstochowie (1981–1984); odbył roczną służbę wojskową w Świeciu nad Wisłą i Szczecinie (1982); nauczyciel w szkołach podstawowych, gimnazjum i szkołach średnich w Więcborku (1984–2018); dyrektor gimnazjum w Więcborku (1999–2002). Obecnie (od 2010 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jeden z założycieli i aktywnych członków Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK w Toruniu (powstał 1 kwietnia 1981 roku, decyzją Senatu UMK). Członek Tymczasowego Komitetu Założycielskiego NZS UMK (1980). Na pierwsze spotkanie NZS UMK został zabrany przez młodszego brata Janusza (wówczas studenta chemii i pracownika UMK).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHATŁAS Andrzej Władysław Uczestniczył – w zastępstwie Zbigniewa Nowka, którego był najbliższym współpracownikiem w NZS – w posiedzeniach Senatu UMK z ramienia tej organizacji studenckiej (1980). Jako delegat Rady Koordynacyjnej NZS UMK – wraz z Krzysztofem Rauchutem, A. Januszem, Sławomirem Marcysiakiem, Jackiem Partyką, Andrzejem Rybą, Krzysztofem Żebrowskim – pojechał do Łodzi, by obserwować przebieg strajku studenckiego (luty 1981 roku). Po powrocie do Torunia przemawiał na wiecu zwołanym 16 lutego w auli UMK, w czasie którego przyjęto także rezolucję wspierającą postulaty Międzyuczelnianego Komitetu Porozumiewawczego w Łodzi. Uczestniczył w pracach organizacyjnych Krajowej Konferencji Kultury, zwołanej na polecenie Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS UMK (odbyła się w dniach 19–21 maja 1981 roku w Nowej Wsi Szlacheckiej). Członek redakcji pisma NZS UMK „Immunitet” (numery 1–12), w którym odpowiadał za redakcję tekstów, a także zajmował się sprawami organizacyjnymi (przygotowanie materiałów). Kiedy po wydaniu numeru specjalnego „Immunitetu”, upamiętniającego rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości (1980) Zbigniew Nowek, ówczesny przewodniczący TKZ NZS UMK został wezwany (na dzień 4 grudnia 1980 roku) do komendy MO przy ul. Bydgoskiej w Toruniu, w jego sprawie interweniował A. Chatłas u rektora UMK. Tak A. Chatłas wspomina to zdarzenie: Tego dnia o godzinie 9 zjawiłem się na sali obrad obok gabinetu rektora. Kolegium prowadził lekko przeziębiony Rektor UMK, profesor Ryszard Bohr. Pod koniec spotkania przedstawiłem obecnym sprawę wezwania przewodniczącego TKZ NZS na przesłuchanie do Komendy MO i podjęte przez nas poprzedniego dnia działania oraz przewidywane ich następstwa. Pierwotnie zarówno rektor, jak i prof. Jan Winiarz (wówczas prorektor UMK), zbagatelizowali sprawę ewentualnej demonstracji studenckiej pod komendą MO. Jednak po moim ponownym wystąpieniu, w którym starałem się wykazać, że może być tam znacznie więcej ludzi niż grupa działaczy NZS-u, rektor wyjął z kieszeni marynarki swój mandat poselski i postanowił, że na komendę uda się wraz ze Zbyszkiem. To była jego inicjatywa. Powiedział przy tym: „(niecenzuralnie) chyba mnie nie zamkną, mam przecież »immunitet«” (A. Chatłas, Jak ocenzurowaliśmy własny „Immunitet”; W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021, s. 291). Brał udział w wydaniu 5 numeru pisma „Informatora NZS UMK” (1981). Członek Toruńskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (1981); uczestnik akcji ulotkowych. Po wprowadzeniu stanu wojennego umieszczony w „Planie realizacji internowania wytypowanych osób z terenu województwa toruńskiego” (podpisanym przez komenZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHATŁAS Andrzej Władysław danta wojewódzkiego MO w Toruniu płk. Zenona Marcinkowskiego) z datą 4 lutego 1981 roku jako przeznaczony do internowania. Po korekcie planu, z datą 19 września 1981 roku, został z listy tej skreślony, co prawdopodobnie wynikało z ukończenia studiów wyższych, a zatem zaprzestania działalności w NZS i podjęcia pracy na WSP w Częstochowie. Uczestniczył (jako zastępca przewodniczącego) w pracach Komitetu Obywatelskiego w Więcborku, organizującego kampanię wyborczą dla kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku i wyborami samorządowymi 1990 roku. Samorządowiec: Zastępca Burmistrza w Więcborku (1989–1993); radny Rady Miejskiej w Więcborku (2002–2006); radny Rady Powiatu w Sępólnie Krajeńskim (2006–2010, 2010–2014 oraz 2018–2024); Wicestarosta Sępoleński (2014); przewodniczący Komisji Rewizyjnej (2018–2024). Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2023 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: Chatłas A., Jak ocenzurowaliśmy własny „Immunitet”, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989; Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021, s. 276–292. Korespondencja z Andrzejem Chatłasem. Raszkowska G., Profesor, ja i Wielka Historia, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red.), Wspomnienia z lat burzy i przełomu (1980–1990), Toruń 2023, s. 55–86.

Opracowania: Andrzej Chatłas – oświadczenia majątkowe, Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Sępólnie Krajeńskim, https://www.bip.powiat-sepolno. pl/1104,vi-kadencja [dostęp: 12.10.2023]. Andrzej Chatłas, były wicestarosta sępoleński, odłożył pieniądze na czarną godzinę, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/andrzej-chatlas-byly-wicestarosta-sepolenski-odlozyl-pieniadze-na-czarna-godzine/ar/6459786 [publik.: 29.12.2014, dostęp: 1.10.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHATŁAS Andrzej Władysław Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Zaczęło się od jedynki, Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Więcborku, https://sp1wiecbork.pl/historia-szkoly/ [dostęp: 12.10.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHODUBSKI Tomasz Robert 1. Biogram Urodził się 18 lutego 1968 roku w Mławie. Syn Zenona i Urszuli z domu Wiechowskiej. Obydwaj dziadkowie Władysław Chodubski i Bronisław Wiechowski – jako tzw. kułacy – byli w okresie kolektywizacji prześladowani (m.in. zsyłani do obozu pracy) za niewywiązywanie się z obowiązkowych dostaw produktów rolnych. Brat dziadka Henryk Chodubski – uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku; skazany w 1948 roku i więziony 3 lata za pomoc antykomunistycznym partyzantom Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Wacław Morawski – brat babci Scholastyki Wiechowskiej – uczestniczył w działaniach Polskiej Organizacji Wojskowej na północnym Mazowszu, następnie uczestnik wojny o granice Polski, m.in. walk o Lwów. Ojciec był lekarzem w Radzanowie i Wieczfni Kościelnej, dyspozytorem i lekarzem Pogotowia Ratowniczego w Mławie. Matka była sekretarzem Gminnej Rady Narodowej w Radzanowie; księgową w Banku Spółdzielczym w Wieczfni Kościelnej; pracowała w powiatowej i miejskiej księgowej obsłudze szkół w Mławie. Tomasz Chodubski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego w Mławie (matura w 1987 roku) oraz historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1992 roku). Następnie pracował jako nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w Szkole Podstawowej im. Michaliny Czechowskiej w Radzanowie (1992–1994); nauczyciel historii, wiedzy o społeczeństwie, podstaw przedsiębiorczości i filozofii w I Liceum

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHODUBSKI Tomasz Robert Ogólnokształcącym im. Stanisława Wyspiańskiego w Mławie (1994–2024); wicestarosta w Starostwie Powiatowym Mławskim (od 2024 roku).

2. Opis działalności Działacz Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK (1988–1989). Współuczestnik spotkań i działań powołujących do życia NZS w Toruniu. Wspierał kolportaż prasy i wydawnictw niezależnych. Brał udział w demonstracjach i wiecach organizowanych przez tę strukturę studencką. Aktywnie uczestniczył w strajku okupacyjnym w Collegium Maximum (maj 1989 roku) w sprawie odmowy legalizacji NZS oraz redagowaniu ulotek strajkowych. Przedstawiciel studentów w Radzie Wydziału Humanistycznego UMK (1990–1992). Współtworzył – powołany 10 maja 1989 roku – działający na UMK, katolicki Związek Akademicki „Arka” (zrzeszony w Ogólnopolskim Porozumieniu Katolickich Organizacji Akademickich); członek tymczasowych władz tej organizacji. Szczególnie aktywny (1989–1990) w toruńskim ruchu chadeckim, w powołaniu i zarządzie wojewódzkim chrześcijańsko-demokratycznego Stronnictwa Pracy; lider koła Młodych Chrześcijańskich Demokratów. Zaangażowany w prezydencką kampanię wyborczą Lecha Wałęsy, następnie w zarządzie wojewódzkim Porozumienia Centrum. Po ukończeniu studiów i powrocie do Mławy zaangażowany w polityczne i samorządowe, ogólnopolskie i lokalne formacje chadeckie, centroprawicowe. Uczestniczył w różnych formach organizacji i działań katolicko-społecznych: Stowarzyszeniu Katolicko-Społecznym Ziemi Mławskiej, Katolickim Stowarzyszenia Młodzieży Diecezji Płockiej, Tygodniach Kultury Chrześcijańskiej, pomocy Polakom na Kresach Wschodnich II RP, redagowaniu lokalnej Gazety Mławskich Środowisk Katolickich „Kolęda”, Marszach dla Życia i Rodziny itp. Radny II kadencji Rady Miasta Mława; radny i wiceprzewodniczący I kadencji Rady Powiatu Mławskiego; radny V, VI i VII kadencji Rady Powiatu Mławskiego; wicestarosta mławski w VII kadencji. Działacz NSZZ „S”: przewodniczący Międzyszkolnej Komisji Pracowników Oświaty i Wychowania w Mławie, członek Rady Sekcji Oświaty i Wychowania Region Mazowsze oraz Rady Krajowego Sekretariatu Edukacji i Nauki. Uczestnik ruchu regionalnego, aktualnie w Zarządzie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Mławskiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHODUBSKI Tomasz Robert

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2014)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Tomaszem Chodubskim.

Opracowania: Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Pawłowicz J., Chwała Bohaterom! Mieszkańcy Mazowsza zachodnio-północnego sądzeni przez wojskowe sądy rejonowe 1946–1955, Warszawa 2003. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHRZANOWSKA-JANKOWSKA (z d. Chrzanowska) Mirosława Irena 1. Biogram Urodziła się 4 sierpnia 1952 roku w Toruniu. Córka Kazimierza Chrzanowskiego i Wiktorii z domu Kolasa. Ojciec urodził się w Brzeźnie (k. Torunia); księgowy; po zakończeniu II wojny światowej w Turznie, potem w Aleksandrowie Kujawskim. Brat ojca Bernard Chrzanowski (1916–1941) był pilotem, plutonowym strzelców pokładowych, walczył w czasie II wojny światowej w dywizjonie 301; jego grób znajduje się na Newark-Upon-Trent Cemetery (War Graves Plot Section M Grave 300). Dziadek (ze strony ojca) zmarł w 1941 roku; pozostawił 15 dzieci. Matka pochodziła z miejscowości Franki (Wielkopolska); w czasie wojny przebywała w Kamionkach; księgowa. Mirosława Chrzanowska-Jankowska wychowała się w Ciechocinku. Ukończyła Technikum Chemiczne w Toruniu (1972). Pracowała w Laboratorium Włókien Ciętych w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1972–1982); później m.in. w laboratorium i księgowości II Okręgowego Szpitala Wojskowego w Toruniu (następnie: Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska) (1982–2006). Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego (początek 1982 roku) Gertruda Przybylska wprowadziła ją w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-SpoZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHRZANOWSKA-JANKOWSKA (z d. Chrzanowska) Mirosława Irena łeczny) w Toruniu (1982–1989). Komitet ten, działający przy kościele pw. Wniebowzięcia NMP, był jednym z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Oferował i koordynował pomoc materialną, żywnościową, lekową, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Działając w ramach tej struktury Chrzanowska-Jankowska – pracowała w konspiracji pod nazwiskiem Mirosława Kościelecka – przewoziła (do końca 1984 roku) do Ciechocinka paczki żywnościowe i odzieżowe przeznaczone dla rodzin osób prześladowanych, a także kolportowała na terenie tego miasta wydawnictwa bezdebitowe. Z inicjatywy Ireny Białej (obecnie: Musielak) w jej mieszkaniu (ul. Moczyńskiego 4/4) – od początku 1982 roku do połowy 1985 roku – znajdowała się część konspiracyjnej biblioteki wydawnictw niezależnych (zawierała około 200 egzemplarzy książek bezdebitowych; zbiór ten został następnie przekazany bibliotece uniwersyteckiej UMK). W tym samym czasie zajmowała się także kolportowaniem prasy niezależnej pochodzącej – przez pośrednictwo krewnej z Warszawy – z VI Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Rejtana. Uczestniczyła w protestach ulicznych organizowanych przez środowiska konspiracyjne, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku na Rynku Staromiejskim; Mszach za Ojczyznę u jezuitów w Toruniu i kościele św. Anny w Warszawie. Z powodu zmiany miejsca zatrudnienia (szpital wojskowy) oraz warunków mieszkaniowych (dotąd mieszkała samotnie, potem z krewną) wycofała się z działalności konspiracyjnej (1984/1985). Nie zaangażowała się także w działalność publiczną po 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Mirosławy Chrzanowskiej-Jankowskiej

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHRZANOWSKA-JANKOWSKA (z d. Chrzanowska) Mirosława Irena

Opracowania: Biogram: Mirosława Irena Chrzanowska-Jankowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/ad0d3f75-5e6a-423e-9c7c884d042371aa [dostęp: 9.09.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHUDYKOWSKI Ryszard 1. Biogram Urodził się 12 lipca 1948 roku w Stargardzie Szczecińskim. Syn Kazimierza i Krystyny z domu Karmazyn. Rodzice w okresie międzywojennym mieszkali na wschodnich Kresach II RP; oboje pochodzili z rodzin kultywujących wartości patriotyczne i antykomunistyczne. Dziadek (ze strony ojca) Władysław Chudykowski prowadził duże, nowoczesne gospodarstwo rolne na obrzeżach Tarnopola; zakładał polskie szkoły wiejskie w województwie tarnopolskim; po wejściu wojsk sowieckich w 1944 roku został wywieziony na Syberię; wrócił z 1. Dywizją Piechoty im. Tadeusza Kościuszki; zginął kilka dni po ogłoszeniu końca wojny; pochowany jest w wojskowym grobie w Łubowie k. Szczecinka. Ojciec podzielił sybiracki los swojego ojca; wrócił, walcząc w tej samej formacji wojskowej (w innej jednostce); zdezerterował w okolicach Poznania; po wojnie (1945) przesiedlony z matką i siostrą, na tzw. Ziemie Odzyskane; osiadł w okolicach Stargardu (Szczecińskiego); kolejarz. Rodzina matki doświadczyła rzezi wołyńskiej, która sięgnęła także Podola. Wprawdzie przeżyli wszyscy, ale byli świadkami okrutnych mordów i wielokrotnie musieli się ukrywać (początkowo w okolicznych wsiach, potem w Tarnopolu, u dalszej rodziny lub znajomych). Po wojnie (sierpień 1945 roku) przesiedleni w okolice Jeleniej Góry. Ojciec odnalazł Krystynę Karmazyn na Dolnym Śląsku; zawarli związek małżeński; zamieszkali w pobliżu Stargardu. Ryszard Chudykowski ukończył Technikum Chemiczne w Gliwicach (matura w 1967 roku) oraz studia wyższe z zakresu inżynierii chemicznej na Wyższej Szkole Inżynierskiej w Bydgoszczy (dyplom w 1971 roku).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHUDYKOWSKI Ryszard Następnie pracował w (początkowo na Wydziale DMT, potem Polimerów) Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1971–1983; 1990–1992); Zrzeszeniu „Textor” (1983–1990); dyrektor firmy „Polon” (1991–1994); prowadził prywatne przedsiębiorstwo „ProLab” w Toruniu (1994–2009). Obecnie (od 2009 roku) na emeryturze. Mąż (ślub w 1971 roku) Elżbiety Gawędy, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Jako pracownik toruńskiej „Elany” poznał innych działaczy opozycji demokratycznej. Zawodowo współpracował na Wydziale Polimeryzacji z Janem Wyrowińskim. Od 1973 roku otrzymywał z Warszawy materiały tzw. drugiego obiegu, którymi dzielił się ze znajomymi. W działalność opozycyjną włączył się czynnie po tzw. wypadkach radomskich 1976 roku. Dzięki bliskiej znajomości z Ewą i Andrzejem Chmieleckimi z Warszawy (pracownicy naukowi Polskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Warszawskiego) uzyskał informacje o rodzącym się, jawnie działającym ruchu oporu i zadeklarował wolę uczestnictwa w nim. Zaczął regularnie bywać w Warszawie i przywozić kolejne porcje bibuły (początkowo kilkadziesiąt sztuk ulotek, w kolejnych miesiącach woził także plakaty i książki). Kolportował – wraz z żoną – bibułę wśród pracowników „Elany” i zaprzyjaźnionych osób. Publikacje książkowe otrzymywał od małżeństwa Chmieleckich, a pochodziły z Paryskiej Kultury i Uniwersytetu w Uppsali. Po wzmocnieniu struktur opozycyjnych i kurierskich pomiędzy Warszawą i Toruniem (1980), był kurierem tylko w sytuacjach nadzwyczajnych (działania te koordynował wówczas Jerzy Komocki). Zapobiegł (1981) nagłemu strajkowi zamierzonemu na Polimeryzacji III (świadomy gromadzenia w pobliżu „Elany” sił ZOMO i MO, potrzebnych do stłumienia strajku). Negocjował ze zwolennikami rozpoczęcia strajku, uświadamiając, że natychmiastowe wyłączenie instalacji chemicznych może spowodować potężny wybuch i pożar. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Przewoził swoim samochodem (Zastava) do Potulic żony internowanych działaczy opozycyjnych (1981–1982). Odwiedzał internowanych w Wojskowym Obozie Internowania w Chełmnie, m.in. Aleksandra Jamroziaka i Kazimierza Mazanego. Po wprowadzeniu stanu wojennego (początek 1982 roku) – na wniosek Kazimierza Szałańskiego (dyrektora produkcji) – został usunięty ze stanowiska kierownika Wydziału Polimerów, gdyż „nie odpowiadał wymaganym kryteriom stanu wojennego”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CHUDYKOWSKI Ryszard Doraźnie wspierał organizujących tzw. radio balonowe w Toruniu; przybyłych koleją z Warszawy do Torunia działaczy opozycyjnych przewoził do lasu w okolicach Różankowa, gdzie przyglądali się technice emisji tego radia, a następnie odwoził na dworzec PKP w Toruniu (1983). W raporcie z sierpnia 1984 roku funkcjonariusz SB, pracujący w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pajęczyna” zapisał, że R. Chudykowski należał do najbardziej aktywnych działaczy b. NSZZ „Solidarność” na terenie ZWCh „Elana” w Toruniu. W okresie zawieszenia działalności NSZZ „Solidarność” brał czynny udział w kolportażu nielegalnych wydawnictw i ich opracowywaniu. Kolportował wiadomości o pracy nielegalnej radiostacji. Związany wcześniej z działaczami KSS-KOR. Zarówno on, jak i jego żona Elżbieta Gawęda (Chałupnik) brali udział we wszelkiego rodzaju akcjach protestacyjnych organizowanych przez Zarząd Regionu Toruńskiego. Aktualna kontrola operacyjna wykazuje, że są bardzo dobrze zorientowani w działalności podziemia, usytuowaniu punktu drukarskiego, strukturze kolportażu itp. Utrzymują szerokie kontakty z czołowymi ekstremistami tj. Jackiem Stankiewiczem, Krystyną Sienkiewicz, Antonim Stawikowskim, Stanisławem Czuszelem i innymi. Z posiadanych informacji wynika, że w mieszkaniu wymienionych odbywają się spotkania osób zaangażowanych we wrogą działalność (IPN By 0104/92). Jedną z czynności operacyjnych wówczas podjętych było tajne przeszukanie jego mieszkania (15 grudnia 1982 roku, ul. Bartosza Głowackiego). Świadomie nie uczestniczył w manifestacjach ulicznych organizowanych przez środowiska konspiracyjne. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej (1982–1986), a także w Górsku. Wspomina w 1982 roku: w pewnym momencie przyszedł do żony „ktoś”, kto powiedział, że SB i tak mnie dopadnie, że wiedzą, jakim samochodem jeżdżę, że w drodze do pracy mogę przejechać starszą panią (w posiadaniu autora). Nie był członkiem NSZZ „S” ani też żadnej partii politycznej. W 2000 roku był wraz z żoną w Mińsku. Zaproszeni przez aktywistów opozycyjnych (Białorusinów), przeprowadzili kilka kameralnych wystąpień, ukazując metody prowadzenia konspiracyjnych działań, zwłaszcza przez kobiety. Członek Naczelnej Organizacji Technicznej (od 1970 roku). Członek Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa (od 1977 roku) i długoletni przewodniczący Komisji Rewizyjnej Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”. Członek i prezes Toruńskiego Towarzystwa Cyklistów (od 2002 roku).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHUDYKOWSKI Ryszard

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. Inne odznaczenia oraz upamiętnienia • Srebrny Krzyż Zasługi (1988) • Złota Odznaka Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego (1986) • Złota Odznaka TNOiK (1986) • Złota Odznaka NOT (1990) • „Złota Szprycha” dla najlepszego Kolarza Toruńskiego Towarzystwa Cyklistów (pięciokrotnie, 2003–2012) • Mistrz Polski w kolarstwie szosowym Masters (2003)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ryszarda Chudykowskiego.

Opracowania: Na dwóch kółkach w prawie każdej wolnej chwili, Rowerowy Toruń, https://rowerowytorun.com.pl/art/543/torunskie-towarzystwo-cyklistow-szprychy-rozdane.html [dostęp: 10.08.2023]. Oddział w Toruniu, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, https://tnoik.torun.pl/oddzial/ [dostęp: 10.08.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CIECHANOWSKA Alina Maria 1. Biogram Urodziła się 30 września 1965 roku w Toruniu. Córka Zbigniewa Ciechanowskiego i Jadwigi z domu Schulta. Ojciec był synem pocztowca, urodził się w Kowalewie Pomorskim. Matka – torunianka, córka kolejarza pochodzącego z kaszubskiej wioski Korne. Oboje rodzice spotkali się w Toruniu po zakończeniu II wojny światowej, kiedy uzupełniali przerwane wojną wykształcenie (matura i studia prawnicze) oraz pracowali w NBP. Alina Ciechanowska ukończyła IV Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Toruniu (matura w 1984 roku) oraz filologię polską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1989 roku). Następnie pracowała jako nauczyciel języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 28 w Toruniu (1989–1994). Posługuje na rzecz wspólnoty ewangelizacyjnej Dom Zwycięstwa (od jej powstania w 1987 roku), działającej przy parafii św. Maksymiliana Kolbego w Toruniu, obecnie prowadzonej przez publiczne stowarzyszenie wiernych PROMISJA Przymierze Katolików na rzecz Ewangelizacji i Misji.

2. Opis działalności Jako uczennica 8 klasy szkoły podstawowej zaangażowała się we wspólnotę Ruchu Światło-Życie (Oaza), założoną przez Tomasza Cyla, przy parafii św. Jana w Toruniu. Środowisko oazowe gromadzące się we wspólnotach w kilku parafiach toruńskich wspomagało inicjowanie modlitw południowych w kilku szkołach średnich na terenie miasta oraz inne działania antykomunistyczne (ulotki, plakatowanie).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CIECHANOWSKA Alina Maria W roku szkolnym 1980/1981 grupa uczniów IV LO zaczęła zbierać się na południowej przerwie na korytarzu II piętra, aby wspólnie odmawiać modlitwę „Anioł Pański”, jako odpowiedź na wezwanie polskiego papieża, Jana Pawła II. Inicjatorami byli m.in. przewodniczący samorządu szkolnego Tomasz Cyl oraz Krzysztof Mielcarek, którzy codziennie gromadzili na modlitwę sporą grupę koleżanek i kolegów. Często w szkole słychać też było na korytarzach gitary i śpiew wysławiający Boga. Do najbardziej aktywnych uczniów prowadzących modlitwę szkolną należeli, poza wspomnianymi, także: Alina Gorywoda, Joanna Garsztka, Alicja Pietkun, Zofia Wójcik, Agata Jackiewicz, Olga Jarząbek, Ewa Kmiecińska, Piotr Mielcarek, Beata Rusiecka oraz A. Ciechanowska. Po dyskusjach w klasach i szkolnym referendum (jesień 1980 roku) zdecydowano o powieszeniu w szkole jednego krzyża w miejscu, gdzie odmawiana jest modlitwa „Anioł Pański”. Modlitwa trwała, także po wprowadzeniu stanu wojennego, mimo akcji przeciwnych, prowadzonych przez władze oświatowe i bezpiekę, które rozpoczęły starania w celu powstrzymania gromadzenia się młodzieży szkolnej na modlitwę (m.in. wzywano „na dywanik” do dyrektora, przysyłano „smutnych panów” na rozmowy ostrzegawcze, naciskano na rodziców uczniów). Nieznane osoby usunęły krzyż (początek 1982 roku), na którego miejsce powieszono kolejny – ten również został niemal natychmiast usunięty. W miejscu zdjętego krzyża uczniowie ukradkiem namalowali jego „cień” na ścianie (grafitem ołówkowym). Młodzież gromadziła się nadal „pod krzyżem” przez kolejne miesiące (1983). Uczniowie byli dyskretnie wspierani przez niektórych nauczycieli, np. nauczycielkę matematyki Mirosławę Słocińską, a także z zewnątrz przez o. Eugeniusza Karpiela CSsR. Tolerowanie modlitwy uczniów, a raczej „nieskuteczne ściganie prowodyrów”, prawdopodobnie było powodem zwolnienia dyrektora IV LO, Tadeusza Hałata. Nowy dyrektor naznaczony przez władze komunistyczne działał bezwzględnie. Alina Ciechanowska, wybrana w kolejnym roku na przewodniczącą samorządu szkolnego, wielokrotnie wzywana była do niego na tzw. rozmowę wychowawczą. Dyrektor nie odważył się jednak wydać oficjalnego zakazu modlitwy na piśmie, czego domagali się uczniowie, zmuszani do zaprzestania praktyki wspólnej modlitwy. Jednak nasilające się naciski ze strony władz szkolnych doprowadziły do decyzji uczniów, aby kontynuować modlitwę w małych 2–3 osobowych grupach rozproszonych po terenie szkolnym. Alina Ciechanowska brała czynny udział w przygotowaniu i przeprowadzeniu pierwszych w Toruniu rekolekcji ewangelizacyjnych według modelu ks. Franciszka Blachnickiego, z projekcją filmu „Jezus” (1982; bazylika świętych Janów; o. Eugeniusz Karpiel CSsR). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CIECHANOWSKA Alina Maria Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę. Współtworzy (od 1987 roku) wspólnotę ewangelizacyjną Dom Zwycięstwa przy parafii św. Maksymiliana Marii Kolbego w Toruniu (założoną przez Stanisławę Iżyk-Dekowską) oraz powstałe na bazie wspólnoty publiczne stowarzyszenie wiernych PROMISJA Przymierze Katolików na rzecz Ewangelizacji i Misji (od 2003 roku). Reprezentuje stowarzyszenie w Diecezjalnej Radzie Ruchów i Stowarzyszeń Katolickich. Nie należała do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

Bibliografia Źródła: Relacja Aliny Ciechanowskiej.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych: Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Wspólnota „Dom zwycięstwa”, strona internetowa Przymierza Katolików na rzecz Ewangelizacji i Misji, promisja.pl/torun [dostęp: 12.08.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 1 – Uroczystości na Rynku Staromiejskim w Toruniu, 3 maja 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego [dalej: UMWKP])

Fot. 2 – Uroczystości na Rynku Staromiejskim w Toruniu, 3 maja 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Fot. 3 – Strajk studencki w Dworze Artusa w Toruniu; koniec maja 1989 r. Piotr Gadzinowski nadaje audycję radiową; po prawej – Mirosław Rogalski, po lewej – Krzysztof Michalski (fot. Artur Wiśniewski)

Fot. 4 – Strajk studencki; listopad/grudzień 1981 r. Anna Czaja (po lewej) i Małgorzata Zbigniewicz (po prawej). (fot. z archiwum domowego Anny Filbrandt-Czai)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 5 – Uroczystości rocznicowe podpisania Porozumień Sierpniowych w Przysieku; Górsk, 28 sierpnia 2011 r. (fot. Remigiusz Stasiak dla UMWKP)

Fot. 6 – Uroczystości rocznicowe podpisania Porozumień Sierpniowych w Przysieku; Górsk, 28 sierpnia 2011 r. (fot. Remigiusz Stasiak dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Fot. 7 – Eksperyment śledczy ws. porwania Antoniego Mężydło – Antoni Mężydło obok samochodu (marki Fiat 125p) na ul. Konfekcyjnej w Toruniu, podczas demonstrowania sposobu, w jaki został wciągnięty przez porywaczy do samochodu (fot. IPNBy-1-9-1-8-1)

Fot. 8 – Eksperyment śledczy ws. porwania Zofii Jastrzębskiej – Zofia Jastrzębska obok samochodu (marki Fiat 125p) na ul. Pod Krzywą Wieżą w Toruniu podczas demonstrowania sposobu, w jaki została wciągnięta przez porywaczy do samochodu (fot. IPNBy-1-9-1-1)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 9 – Rocznica wprowadzenia stanu wojennego; Toruń, 13 grudnia 2019 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 10 – Rocznica wprowadzenia stanu wojennego; Toruń, 13 grudnia 2019 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Fot. 11 – Antykomunistyczne napisy na murach i ścianach budynków w Brodnicy, ujawnione 26 grudnia 1983 r. (fot. IPNBy-17-3-56-10-1)

Fot. 12 – Napis na ścianie budynku – Bydgoszcz (fot. IPN By-17-3-27-5-1)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CYL Tomasz 1. Biogram Urodził się 21 lutego 1964 roku w Toruniu. Syn Edwarda i Aurelii z domu Szczepańskiej. Dziadek ze strony ojca – Jan Cyl był więźniem obozu Stutthof (1942–1945). Ojciec (ur. 1929) w czasie II wojny światowej był przymusowym pracownikiem w mleczarni w Czernikowie. Dziadek ze strony matki – Franciszek Szczepański i brat matki Włodzimierz Szczepański (1940– 1945) w okresie niemieckiej okupacji byli przesiedleni z Mazowsze Parcele do majątku w Kijaszkowie, gdzie wykonywali prace przymusowe. Ojciec prowadził zakład kaletniczy; pracował w Spółdzielni Inwalidów w Toruniu. Matka pracowała w sklepie. Tomasz Cyl ukończył IV Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Toruniu (matura w 1982 roku) oraz teologię w Wyższym Seminarium Duchownym w Pelplinie (magisterium w 1988 roku). Święcenia kapłańskie przyjął 22 maja 1988 roku w Pelplinie. Następnie pracował jako wikariusz i duszpasterz akademicki DA „Martyria” w parafii pw. Matki Bożej Królowej Męczenników w Bydgoszczy (1988–1992; 1997–1998); studiował homiletykę na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (1992–1994; uzyskał tytuł licencjata teologii) i na Uniwersytecie w Würzburgu (1994–1997); dyrektor Katolickiej Szkoły Podstawowej im. św. Wojciecha w Bydgoszczy (1998–2008); proboszcz parafii pw. św. Jadwigi w Bydgoszczy (od 2006 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CYL Tomasz Wykładowca homiletyki w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Toruńskiej i Diecezji Bydgoskiej. Pełniący obowiązki Wikariusza Generalnego Diecezji Bydgoskiej (od 2023 roku).

2. Opis działalności Od ukończenia szkoły podstawowej związany z katolickim Ruchem Światło-Życie (grupa zbierała się przy parafii pw. Świętych Janów w Toruniu); uczestnik Pomorskiej Pieszej Pielgrzymki na Jasną Górę (1977–1987). Od nowego roku szkolnego 1980/1981 grupa uczniów IV Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu – zaangażowana w ruch oazowy w Toruniu – zaczęła wspólnie odmawiać w budynku szkoły około południa modlitwę „Anioł Pański” jako odpowiedź na wezwanie papieża. Grupa spotykała się w czasie przerwy na korytarzu II piętra. Jeden z inicjatorów tej aktywności opozycyjnej w szkole, wraz z m.in. Krzysztofem Mielcarkiem, Joanną Garsztką, Aliną Gorywodą i Dariuszem Kriegerem, także związanymi z ruchem oazowym. Przewodniczący samorządu szkolnego IV LO w roku szkolnym 1981/1982. Po dyskusjach w klasach i szkolnym referendum (wrzesień 1980 roku) zdecydowano o powieszeniu w tej szkole jednego krzyża, w miejscu, gdzie odmawiana jest wspomniana modlitwa. Do najbardziej aktywnych uczniów prowadzących modlitwę szkolną po powieszeniu krzyża należeli, poza wspomnianymi, także: Agata Jackiewicz, Olga Jarząbek, Ewa Kmiecińska, Beata Puszakowska, Alicja Pietkun, Zofia Wójcik. Modlitwa trwała, mimo akcji przeciwnych, prowadzonych przez władze oświatowe i bezpiekę, które rozpoczęły starania w celu powstrzymania gromadzenia się młodzieży szkolnej na modlitwę (m.in. przysłano oficera wojska na „rozmowę ostrzegawczą”); nieznane osoby usunęły krzyż (wiosna 1982 roku), na którego miejsce powieszono kolejny – również został usunięty; w miejsce zdjętego krzyża dwaj uczniowie w nocy – Tomasz Cyl i Krzysztof Mielcarek – namalowali jego „cień” (obrys) na ścianie (grafitem od ołówka). Młodzież gromadziła się w tym miejscu przez kolejne miesiące (1983), a następnie (po jego zamalowaniu) modliła się na szkolnym boisku. Uczniowie byli wspierani przez nauczycielkę matematyki Mirosławę Słocińską i o. Eugeniusza Karpiela CSsR. Za tolerowanie modlitwy uczniów został zwolniony dyrektor IV LO Tadeusz Hałat, dzięki któremu żaden uczeń ani nauczyciel IV LO działający przeciw komunistycznym władzom nie został internowany (kolejny dyrektor miał doprowadzić do zaprzestania tej modlitwy); zablokowano też na rok nabór uczniów do tej placówki.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CYL Tomasz Z powodu prowadzonej działalności pozostawał na „cenzurowanym” przez cały okres pobytu w szkole, m.in. dyrektor prowadził z nim wielokrotnie tzw. rozmowy wychowawcze. Z racji wstąpienia do seminarium duchownego, w kolejnych latach zaprzestał działalności opozycyjnej.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Kanonik gremialny Kapituły Katedralnej w Bydgoszczy (2006)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Tomasza Cyla.

Opracowania: Biogram, Parafia pw. św. Jadwigi w Bydgoszczy, https://www.jadwiga.bydgoszcz.pl/ proboszcz1.htm [dostęp: 12.01.2024]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981 – 4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CZERNIAK Jan 1. Biogram Urodził się 9 stycznia 1923 roku w Miedzeszynku (wówczas – wieś, dziś część Warszawy). Syn Włodzimierza i Anny z domu Głażewskiej. Ojciec był rolnikiem; zmarł, gdy Jan miał 2 lata (1925). Matka zmarła w 1940 roku w Prużanie. Wychował się i uczęszczał do szkół w Prużanie (Polesie). Jan Czerniak ukończył liceum dla dorosłych w Górze Śląskiej (matura w 1947 roku). W czasie wojny pracował przymusowo w Królewcu (1942– 1945). Po zakończeniu wojny pracował w starostwie powiatowym w Garwolinie i na Dolnym Śląsku; wstąpił do Wojska Polskiego (od 1947 roku): absolwent Wyższej Szkoły Piechoty nr 1 we Wrocławiu, wykładowca w szkole oficerskiej we Wrocławiu; pełnił służbę na stanowiskach dydaktycznych w szkolnictwie wojskowym (1949–1965) i na stanowiskach dowódczo-sztabowych (1965–1981), w tym zastępcy i dowódcy (29 kwietnia 1971 roku–17 lipca 1972 roku) 2. Pułku Kolejowego w Inowrocławiu (nadzorował budowę przepraw na rzekach i innych urządzeń inżynieryjnych w systemie drogowym) oraz szefa wydziału operacyjnego w Dowództwie Zgrupowania Jednostek Kolejowych i Drogowych w Modlinie; od 1960 roku osiadł w Inowrocławiu. Obecnie (od 1980 roku) przebywa na emeryturze. Sportowiec; lekkoatleta Wojska Polskiego (1947–1954), zajmował II i III miejsca w Mistrzostwach Wojska Polskiego i spartakiadach wojskowych.

2. Opis działalności Członek Związku Harcerstwa Polskiego (od 1932 roku); początkowo zuchowej Gromady Wilcząt, potem drużyny harcerskiej im. Piotra Skargi i im. ks. Józefa Ponia-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CZERNIAK Jan towskiego w Prużanie. We wrześniu 1939 roku – jako członek Harcerskiego Pogotowia – pełnił służbę na punkcie obserwacyjno-meldunkowym w systemie OPL kraju. Został zaprzysiężony 11 listopada 1939 roku w tajnej drużynie harcerskiej w Prużanie „Błoto”; przyjął pseudonim Dąb w Zastępie Szarych Wilków; członek Związku Walki Zbrojnej (zaprzysiężony w grudniu 1941 roku w obwodzie Prużana)/Armii Krajowej, gdzie działał w trójce zajmującej się prowadzeniem wywiadu. Przebywał na robotach przymusowych w Kӧnigsbergu (dziś: Królewcu; 1942– 1945), gdzie pracował w firmie drogeryjno-aptekarskiej, kopał rowy w rejonie Kętrzyna (wrzesień 1944 roku). Wspomina: Kopaliśmy je w cienkich spodniach i bluzach przy 20-stopniowym mrozie, spaliśmy po stodołach. W 1945 roku rozpoczęła się radziecka ofensywa i zaczęła się tragedia. Niemcy uciekali na słowo Iwan, a my szliśmy razem z nimi. To był bardzo trudny i ciężki okres mojego życia. Doszliśmy do obozu w Stutthofie. Jak szliśmy drogą śmierci, to wszędzie leżało mnóstwo zamarzniętych trupów. Dotarliśmy do Gdyni i nadal kopaliśmy okopy, a mieszkaliśmy w wykopanej przez siebie ziemiance. Kiedy przyszli Rosjanie to wpadliśmy z deszczu pod rynnę. Uniknąłem śmierci, bo nie posłuchałem Niemców, którzy namawiali mnie, bym wsiadł na barkę i popłynął z nimi do Niemiec. Rosjanie te barki zbombardowali i zatonęły (cyt. za: R. Napierkowska, Życie na barwną powieść, „Express Bydgoski”, https://expressbydgoski.pl/zycie-na-barwna-powiesc/ ar/10981367 [publik. 21.01.2013; dostęp: 12.02.2024]). Po zakończeniu wojny organizował harcerstwo w Górze Śląskiej (od 1947 roku); pierwszy komendant hufca ZHP. Przeszłość w ZWZ/AK kilkukrotnie zmieniała tok jego kariery zawodowej w okresie PRL. Wspomina: Początkowo [wstępując do Wojska Polskiego w 1947 roku] chciałem iść do Dęblina, ale tam na egzaminie zapytali mnie, co wniósł dla Polski Marszałek Józef Piłsudski, a co Rola-Żymierski i moja odpowiedź się nie spodobała. Kolega z AK Jerzy Zienkowicz namówił mnie, bym poszedł do szkoły we Wrocławiu. Zostałem tam przyjęty bez egzaminu na drugi rok, bo dowódca płk Frydman znał wszystkie moje sportowe wyniki i osiągnięcia. […] Miałem pójść [po swoim ślubie z Haliną Wacławą z d. Żaglewską] do Akademii Sztabu Generalnego, ale wyszło na jaw, że brałem ślub w kościele i to mnie ominęło (cyt. za: tamże). Członek (od 1981 roku) i prezes (od 1985 roku) Związku Byłych Żołnierzy Zawodowych (aktualnie: Związek Żołnierzy Wojska Polskiego) przy 2. Pułku Inżynieryjnym. Z jego inicjatywy zostały nadane nazwy ulic w Inowrocławiu: Harcerstwa Polskiego, Szarych Szeregów oraz hm. Marcina Strachanowskiego, odsłonięto obelisk przed Komendą Hufca ZHP (ul. Solankowa) upamiętniający harcerzy walczących i pole-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

CZERNIAK Jan głych w obronie Ojczyzny; tablicę pamiątkową w kościele garnizonowym oraz upamiętniającą ruch harcerski w mieście na Rynku. Działacz Kręgu Seniorów ZHP im. Zawiszy Czarnego (od 1983 roku). Autor monografii „59. Pułk Piechoty Wielkopolskiej 1919–1939” (Inowrocław 2011), współautor opracowania „Harcerstwo w Inowrocławiu 1913–2003”.

3. Rok przyznania Medalu – 2021 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Srebrny Krzyż Zasługi (1958) • awans na stopień majora (1959) • awans na stopień podpułkownika (1963) • Złoty Krzyż Zasługi (1968) • Złoty Medal „Siły Zbrojne w służbie Ojczyzny” (1969) • awans do stopnia pułkownika (1973) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1975) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1982) • awans do stopnia harcmistrza (1985) • Odznaka honorowa „Za zasługi dla Związku Byłych Żołnierzy Zawodowych” (1987) • Złoty Krzyż Zasługi dla ZHP (1998) • Medal „Pro Memoria” (2005) • Honorowy tytuł „Seniora ZHP” (2007) • Złoty Medal „Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej” (2013) • Złoty Medal „Zasłużony dla Wojsk Inżynieryjnych” (2019) • Krzyż XXX-lecia Ordynariatu Polowego (2021)

5. Bibliografia Źródła: Brodziński J., Dzieci Kujaw na co dzień i od święta – w sepii, „Gazeta Pomorska” 27.01.2012, s. 1. Napierkowska R., Życie na barwną powieść, „Express Bydgoski”, https://expressbydgoski. pl/zycie-na-barwna-powiesc/ar/10981367 [publik. 21.01.2013; dostęp: 12.02.2024]. Relacja Jana Czerniaka.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CZERNIAK Jan

Opracowania: Markiewicz A., 101. urodziny pułkownika Jana Czerniaka!, portal inowrocław.info. pl, https://inowroclaw.info.pl/artykul/101-urodziny-pulkownika/1515766 [dostęp: 12.02.2024]. Pułkownik Jan Czerniak świętował 101. urodziny. To postać ważna i zasłużona nie tylko dla Inowrocławia, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/pulkownik-jan-czerniak-swietowal-101-urodziny-to-postac-wazna-i-zasluzona-nie-tylko-dla-inowroclawia/ ar/c1-18222469 [publik. 9.01.2024, dostęp: 1.02.2024]. 100 lat hm. płk. Jana Czerniaka i 40-lecie Kręgu Seniorów ZHP w Inowrocławiu, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego, https://sejmik.kujawsko-pomorskie.pl/4025/100-lat-hm-plk-jana-czerniaka-i-40-lecie-kregu-seniorow-zhp-w-inowroclawiu [dostęp: 12.02.2024]. 3. Batalion Wojsk Kolejowych (1951–1957), witryna „jednostki-wojskowe.pl”, https:// www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=150 &Itemid=27 [dostęp: 12.02.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria 1. Biogram Urodził się 2 października 1927 roku w Komorowie (powiat Ostrów Mazowiecka). Syn Włodzimierza i Henryki z domu Sokołowskiej. Ojciec walczył w legionach Piłsudskiego, dostał się do rosyjskiej niewoli, z której powrócił w 1918 roku; uczestnik wojny polsko-bolszewickiej (1920); komisarz Straży Granicznej w Grajewie; zmarł w 1937 roku. Matka w czasie II wojny światowej włączyła się w konspiracyjny ruch oporu; aresztowana (wraz z najstarszą córką) 15 maja 1942 roku; uwięziona w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym w Ravensbrück, gdzie została rozstrzelana 25 września 1942 roku. Rodzeństwo (był najmłodszym z pięciorga dzieci) zaangażowało się w działania konspiracyjne; bracia uczestniczyli w powstaniu warszawskim. Bronisław Dembowski ukończył liceum ogólnokształcące w Mościcach (k. Tarnowa; matura w 1946 roku) oraz filozofię na Wydziale Filozoficzno-Społecznym Uniwersytetu Warszawskiego (magisterium w 1950 roku); doktorat z filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (1961); profesor nadzwyczajny (1981) i zwyczajny (1990) w Papieskim Wydziale Teologicznym w Warszawie. Pracował jako wychowawca w domu chłopców w Zakładzie dla Niewidomych w Laskach (1949–1950). Wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Warszawie (1950); odbył skrócone studia filozoficzno-teologiczne oraz formację kapłańską; święcenia kapłańskie przyjął 23 sierpnia 1953 roku z rąk kard. Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Polski. Pracował jako wikariusz w parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Pia-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria stowie (1953–1955); rezydent – na czas studiów doktoranckich – w parafii w Izabelinie (1955–1956); rektor kościoła pw. św. Marcina w Warszawie (1956–1992); asystent (1962–1963), adiunkt (1963–1969) i docent (1970–1982) przy Katedrze Historii Filozofii na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie; dziekan na Papieskim Wydziale Teologicznym w Warszawie (do 1988 roku: Akademickie Studium Teologii Katolickiej; 1982–1992). Mianowany biskupem diecezjalnym we Włocławku (25 marca 2002 roku; sakrę biskupią przyjął 20 kwietnia 1992 roku), pełnił ten urząd kościelny do przejścia na emeryturę (2003); biskup-senior Diecezji Włocławskiej. Członek Komisji ds. Nauki przy Konferencji Episkopatu Polski (1975–1980); członek Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego (od 1970 roku); członek Towarzystwa Popierania i Krzewienia Nauki (od 1981 roku); członek Komisji ds. Apostolatu Świeckich przy Konferencji Episkopatu Polski (od 1984 roku). Duszpasterz osób niewidomych w Archidiecezji Warszawskiej (1957–1967); duszpasterz krajowy Odnowy w Duchu Świętym (od 1984 roku); członek Międzynarodowej Rady Katolickiej Odnowy Charyzmatycznej (1991–2001). Jako członek Episkopatu Polski zasiadał w: Radzie Naukowej Episkopatu Polski, Radzie do spraw Ekumenizmu, Radzie do spraw Apostolstwa Świeckich, Radzie ds. Dialogu Religijnego, (współprzewodniczący) Komisji Mieszanej ds. Dialogu Teologicznego między Kościołem Rzymskokatolickim i Kościołem Starokatolickim Mariawitów; (przewodniczący) Komitetu ds. Dialogu z Niewierzącymi. Sekretarz (od 1965 roku) i zastępca redaktora (1971–1992) pisma „Studia Philosophiae Christianae”. Opublikował szereg prac, zwłaszcza z dziedziny metafizyki i historii filozofii. Zmarł 16 listopada 2019 roku we Włocławku. Został pochowany w krypcie biskupów włocławskich katedry włocławskiej.

2. Opis działalności W czasie niemieckiej okupacji pobierał nauki na tajnych kompletach w filii radomskiego gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Białobrzegach, następnie w Warszawie, gdzie (1944) zdał małą maturę. Złożył przysięgę wojskową Armii Krajowej (sierpień 1943 roku); kilka miesięcy spędził w partyzanckim 72. Pułku Piechoty Ziemi Radomskiej (od 15 sierpnia do 4 listopada 1944 roku). W okresie duszpasterzowania w kościele św. Marcina w Warszawie, gdzie był także kapelanem Klubu Inteligencji Katolickiej (od 1957 roku), wygłaszał kazania i rekolekcje, na które przychodziły rzesze wiernych z całej stolicy, a wśród nich także liczne grono inteligenckie. Współorganizator pierwszej głodówki protestacyjnej zorganizowanej przez środowisko KOR w intencji uwolnienia więzionych uczestników wydarzeń Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria Czerwca 1976 oraz aresztowanych w maju 1977 roku członków i współpracowników KOR; odbyła się w dniach 24–31 maja 1977 roku w kościele św. Marcina. Dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami (sierpień 1980 roku). Członek Prymasowskiej Rady Społecznej pierwszej kadencji (1981–1984). Po wprowadzeniu stanu wojennego współorganizował działający przy kościele św. Marcina Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (nazywany niekiedy: Komitetem na Piwnej; po zniesieniu formalnym stanu wojennego przemianowany na Prymasowski Komitet Charytatywno-Społeczny); powstał formalnie dekretem kard. Józefa Glempa (17 grudnia 1981 roku; jego przewodniczącym został biskup Władysław Miziołek), który koordynował pomoc ludziom uwięzionym i represjonowanym w stanie wojennym i ich rodzinom (współpracowało z nim około 500 osób), stając się pierwowzorem dla powstawania kolejnych: diecezjalnych, regionalnych i miejskich komitetów oraz jednym z najsilniejszych w stolicy punktów spotkań opozycjonistów, kolportażu wydawnictw bezdebitowych oraz wymiany informacji i koordynacji działań środowisk prodemokratycznych. Formalnie ks. B. Dembowski był wiceprzewodniczącym Prymasowskiego Komitetu (1981–1986). Odwiedzał internowanych w ośrodku odosobnienia w Jaworzu i warszawskiej Białołęce. Na pogrzebie Grzegorza Przemyka (19 maja 1983 roku) wygłosił homilię w kościele św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu. Powiedział wówczas m.in.: Już wiemy, że można tak bić, żeby zabić. Ale jesteśmy chrześcijanami i wiemy, że Chrystus na krzyżu powiedział: Wybaczcie im, bo nie wiedzą, co czynią. Pod presją opinii publicznej Prokuratura Wojewódzka w Warszawie ogłasza komunikat o wszczęciu śledztwa. Odprawił Mszę w tym kościele – wraz z ks. Jerzym Popiełuszką – w pierwszą rocznicę śmierci G. Przemyka (18 maja 1984 roku). Po uprowadzeniu ks. Jerzego Popiełuszki – w jego „zastępstwie” – wygłosił homilię w czasie comiesięcznej Mszy za Ojczyznę odprawionej 28 października 1984 roku w warszawskim kościele św. Stanisława Kostki (przewodniczył jej ks. Zdzisław Król, kanclerz kurii warszawskiej). W życzeniach z okazji ukończenia 85 lat Prezydent RP Bronisław Komorowski napisał m.in.: W niezwykły sposób powiązał Ksiądz Biskup w swojej posłudze głęboki patriotyzm ze Społeczną Nauką Kościoła i silnym charakterem – pozostając bliskim i czułym na słabość i cierpienie człowieka. Kieruję do Księdza Biskupa najlepsze myśli w podziękowaniu za wszystko, czego Ksiądz nauczył moje pokolenie i pozostawił kolejnym. Za sztukę ekumenicznej przyjaźni, za postrzeganie Kościoła jako przestrzeni wolności. Za Księdza odważne decyzje i za poczucie humoru – w kazaniach i w relacjach bezpośrednich. Za paczki prze-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria słane internowanym przez Prymasowski Komitet Pomocy i za te, które docierały do naszych żon i dzieci. Za krzepiące rozmowy z działaczami opozycji, zwłaszcza tymi, których ogarniał niepokój. Otworzył Ksiądz Biskup drzwi kościoła Świętego Marcina każdemu, kto walczył o godność Polaków, wolność słowa i Polski, ofiarując przestrzeń współdziałania dla Komitetu Obrony Robotników i Klubu Inteligencji Katolickiej. Warszawa pamięta o Księdza odważnej decyzji zezwalającej na podjęcie u Świętego Marcina głodówki na znak solidarności z więzionymi po wydarzeniach roku 1976. W niezwykłej etycznej trosce Ksiądz Biskup jednoczył środowiska opozycyjne, mimo ataków na kościół przy Piwnej. Jako ksiądz, filozof i obywatel niezależnego społeczeństwa zabiegał Ksiądz Biskup o prawdę. Modląc się za Stanisława Pyjasa, gdy próbowano fałszować przyczyny jego śmierci, pomagał Ksiądz trwać po stronie prawdy dezorientowanym przez propagandę. Pragnę też wspomnieć zaangażowanie Księdza Biskupa w dialog i pojednanie narodów i wyrazić wielkie uznanie dla modlitwy za Bohaterów Getta, którą podejmował Ksiądz w trudnych dla Kościoła latach, wspólnie z Markiem Edelmanem. Uczestnik Okrągłego Stołu z ramienia Kościoła (1988–1989). Jako biskup włocławski utworzył 16 nowych parafii, reerygował kapitułę przy kolegiacie sieradzkiej (1993), dokończył przerwany przez śmierć biskupa Jana Zaręby (1986) II Synod Diecezji Włocławskiej i promulgował jego dekrety (1994), utworzył trzy wikariaty duszpasterskie (1993) i dokonał nowej organizacji dekanatów (1994), erygował Radę Ruchów i Stowarzyszeń Katolickich (1999), podjął w Licheniu papieża Jana Pawła II (1999), przeprowadził w diecezji nawiedzenie przez figurę Matki Bożej Fatimskiej (1996), rozpoczął nawiedzenie parafii przez obraz Jezusa Miłosiernego, złożył dwa sprawozdania ze stanu diecezji Stolicy Apostolskiej podczas wizyt ad limina Apostolorum (1993, 1998), zamknął proces informacyjny 108 męczenników II Wojny Światowej (1996) i przewodniczył uroczystościom związanym z dziękczynieniem w diecezji za ich beatyfikację (1999) oraz wielu uroczystościom jubileuszowym 2000 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • kapelan honorowy Jego Świątobliwości (1982) • Krzyż Armii Krajowej (1996) • Krzyż Partyzancki (1996) • Komandoria Missio Reconciliationis • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2006) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DEMBOWSKI Bronisław Jan Maria

5. Bibliografia Źródła: Komorowski B., List prezydenta z okazji 85. urodzin Księdza Biskupa Bronisława Dembowskiego, Strona internetowa Prezydenta RP, https://www.prezydent.pl/kancelaria/ archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/wypowiedzi-prezydenta-rp/inne/list-prezydenta-z-okazji-85-urodzin-ksiedza-biskupa-bronislawa-dembowskiego,17665 [publik. 2.10.2012; dostęp: 12.04.2023].

Opracowania: Biogram: Bronisław Dembowski, Katedra Włocławska, https://www.katedrawloclawek.pl/ksieza_biskupi.php?id=58 [dostęp: 12.04.2023]. Biogram: Bronisław Dembowski, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/ Bronisław_Dembowski [dostęp: 12.04.2023]. Noszczak B., Kościelne Komitety Pomocy Więzionym, Internowanym, Represjonowanym i ich Rodzinom, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13747,Koscielne-Komitety-Pomocy-Wiezionym-Internowanym-Represjonowanym-i-ich-Rodzinom.html?search=82767008 [dostęp: 12.04.2023]. Polak G., Kto jest kim w Kościele, Warszawa 1999, s. 61–62. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Waligóra G., Głodówka w kościele św. Marcina w Warszawie, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13430,Glodowka-w-kosciele-sw-Marcina-w-Warszawie.html?search=82767008 [dostęp: 12.04.2023]. Witczak H., „Zostańcie z Bogiem”. Dla upamiętnienia życia i posługi biskupa Bronisława Dembowskiego (1927–2019)”, „Miesięcznik Diecezji Włocławskiej – Kronika” [dodatek samoistny], 2020. Zieliński H., Człowiek niejednej epoki, „Idziemy” 2019, nr 47. Zmarł biskup senior Bronisław Dembowski, Diecezja Włocławska, https://www. diecezja.wloclawek.pl/pl,news2,zmarl_biskup_senior_bronislaw_dembowski,1113. html#tresc_strony [dostęp: 12.04.2023]. Życiorys biskupa prof. dr hab. Bronisława Dembowskiego, „Studia Włocławskie” 2002, t. 5, s. 7–10.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DUDOJĆ Ignacy Józef 1. Biogram Urodził się 13 września 1950 roku w Kęsowie (powiat tucholski). Syn Eugeniusza i Julianny z domu Marczak. Ignacy Dudojć ukończył studia wyższe na Wydziale Elektroniki Politechniki Gdańskiej (dyplom w 1973 roku). Następnie pracował w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu (1973– 1977 i 1978–1988); Ośrodku Badawczo-Rozwojowym „Chemoautomatyka” w Toruniu (1977–1978); współwłaściciel firmy komuterowej „Pandator” (1988– 1990); podsekretarz stanu w Urzędzie Rady Ministrów w rządzie Jana Krzysztofa Bieleckiego (1991), dyrektor generalny Kancelarii Sejmu RP (1992–1993), szef zespołu doradców Ministerstwa Obrony Narodowej (1993–1996), sekretarz Komisji Obrony MON (1996–1998), podsekretarz stanu w Kancelarii Premiera RP Jerzego Buzka (1998–1999). Zmarł 20 kwietnia 1999 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor VB1_3, rząd 4, nr 1).

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” od chwili ich powstania (1980); członek Komitetu Założycielskiego „S” w TPCz „Merinotex” (1980); delegat na Wojewódzki Zjazd Delegatów „S” Regionu Toruńskiego; członek Zarządu Regionu toruńskiego „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Inicjował i przeprowadzał zbiórki funduszy przeznaczone na pomoc osobom internowanym i ich rodzinom. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DUDOJĆ Ignacy Józef Organizował, redagował, wydawał i kolportował ulotki i pisma na terenie swojego zakładu pracy. Jeden z redaktorów i drukarzy pierwszego pisma „S” w swoim zakładzie pracy „Pogłos” (1982). Internowany 7 lipca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Kwidzynie na wniosek Wydziału V KW MO w Toruniu, ponieważ po ogłoszeniu stanu wojennego inicjował działalność związkową, brał udział w zbiórkach pieniężnych na rzecz internowanych i ich rodzin, na terenie zakładu pracy organizował redagowanie, wydawanie i kolportaż nielegalnych ulotek, utrzymywał kontakty z ekstremalnymi działaczami podziemnej „Solidarności” (por. IPN By 076/321; IPN Gd 162/286); odzyskał wolność 8 grudnia 1982 roku. Bezpośrednią przyczyną jego zatrzymania było ukazanie się pierwszego numeru wspomnianego pisma „Pogłos”, który przygotował we współpracy z Zygfrydem Boruckim, Karolem Wakarecym i Krzysztofem Żabińskim. Członek Tajnej Komisji Zakładowej w „Merinoteksie” (1984–1987). Członek (w miejsce Jerzego Komockiego) toruńskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej (1985– 1987) – pseudonim Czesław – i wiceprzewodniczący tej struktury; odpowiedzialny za druk i kolportaż hurtowych ilości podziemnej prasy i wydawnictw. Reprezentował toruńskie RKW (wraz z Krzysztofem Żabińskim) w tzw. grupie merytorycznej przy Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej (od 1984 roku). Uczestniczył (wraz z Ryszardem Musielakiem i Krzysztofem Żabińskim) w pracach budowy nielegalnej drukarni (1987–1989) w podziemiach domu Stanisława Osmańskiego na toruńskich Wrzosach (wówczas była to ul. Chełmińska 380). Pomieszczenie to było wyposażone we wszystkie media (wodę, prąd, kanalizację oraz własny system wentylacyjny). Wejście do niego było zamaskowane obrotowym regałem z przetworami. W drukarni umieszczono przywiezioną z zagranicy drukarkę offsetową i inny sprzęt niezbędny do druku. Odpowiedzialny za jej funkcjonowanie i zaopatrzenie w materiały drukarskie (od 1987 roku). Drukowano w niej podziemną prasę, np. „Tygodnik Mazowsze” i książki tzw. drugiego obiegu. Członek tajnego Zespołu Zastępczego RKK, przygotowanego na wypadek, gdyby jawny garnitur działaczy został aresztowany (od 1988 roku). Członek Komitetu Obywatelskiego koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi (1989). Zarejestrowany w celu inwigilacji 17 maja 1982 roku (pod nr 8019) do sprawy operacyjnego sprawdzenia (potem SOR) kryptonim „Drukarz”, dotyczącej prowadzenia działalności związkowej w czasie trwania stanu wojennego (akta zniszczono 8 stycznia 1990 roku). Zarejestrowany w celu inwigilacji 8 lipca 1983 roku (pod nr 9575) do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Magazyn”, prowadzonej od 14 lutego

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DUDOJĆ Ignacy Józef 1982 roku do 27 sierpnia 1985 roku na kolportaż ulotek na terenie „Merinoteksu” (materiały zniszczono 8 stycznia 1990 roku); przeprowadzono z nim tzw. rozmowę ostrzegawczą. Kilkukrotnie zatrzymywany (m.in. w nocy 26/27.04.1982 w związku z audycją radia „S” jako jeden z 12 pracowników „Merinoteksu”; dwukrotnie w 1983 roku) przez SB, w ramach ich działań prewencyjnych; dwukrotnie przeszukiwano jego mieszkanie (27 i 29 kwietnia 1983 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 082/1, t. 2, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN Gd 162/286, Akta osobowe internowanego dot. Ignacy Dudojć, imię ojca: Eugeniusz, ur. 13.09.1950 r. osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego, nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa, lub obronności państwa. Internowany w dniu 07.07.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Kwidzynie na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 225/82-OEA z dnia 06.07.1982 r., zwolniony w dniu 08.12.1982 r.

Opracowania: Hasło: Ignacy Dudojć, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://web.archive.org/ web/20201025200154/http://www.encysol.pl/wiki/Ignacy_Dudojć [dostęp: 4.06.2023]. Hasło: Ignacy Dudojć, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/92175 [dostęp: 4.06.2023]. Hasło: Ignacy Dudojć, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/7a7d6c89-bb20-403b-9302-c9f5553736da [dostęp: 4.06.2023]. Hasło: Ignacy Dudojć, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ignacy_ Dudojć [dostęp: 4.06.2023]. Hołuszko E., Słownik opozycji demokratycznej regionu toruńskiego 1980–1989, Warszawa 2008. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DUDOJĆ Ignacy Józef Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Od dziecięcej drukarenki do offsetu. Krótka historia niezależnej poligrafii w Toruniu, „Biuletyn IPN” 2006, nr 7, s. 70–81. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Spandowski Sz., Drukarnia bardzo podziemna, „Nowości. Dziennik toruński”, https:// nowosci.com.pl/drukarnia-bardzo-podziemna/ar/10929803 [publik. 14.12.2011; dostęp: 4.06.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DUMANOWSKA (z d. Staniszewska) Katarzyna 1. Biogram Urodziła się 4 sierpnia 1967 roku w Kutnie. Córka Stanisława Staniszewskiego i Heleny z domu Stankiewicz. Ojciec ukończył Salezjańską Szkołę Organistowską w Przemyślu; w ramach służby wojskowej został skierowany do przymusowej pracy w kopalniach węgla kamiennego na Śląsku; jako organista pracował w parafii pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Łękach Kościelnych (k. Kutna). Matka z wykształcenia technik ekonomista; wychowała czwórkę dzieci. Katarzyna Dumanowska ukończyła II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Kutnie (matura w 1986 roku) oraz filologię polską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1991). Po studiach pracowała jako nauczycielka języka polskiego w szkołach podstawowych i liceum w Toruniu. Od 2006 roku była zatrudniona w Bibliotece Instytutu Historii i Archiwistyki, a następnie w Bibliotece Collegium Humanisticum UMK w Toruniu.

2. Opis działalności Jako studentka drugiego roku filologii polskiej UMK w Toruniu zaangażowała się w działalność w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów oraz w Organizacji Studenckiej Konfederacji Polski Niepodległej w Toruniu (1987–1989). Uczestniczyła w pracach Komitetu Organizacyjnego NZS; zbierała podpisy pod petycją o jego rejestrację i prowadziła zapisy do tej organizacji studenckiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

DUMANOWSKA (z d. Staniszewska) Katarzyna Brała udział w przygotowaniu wiecu KPN i Niezależnego Ruchu Społecznego „Ziemia Chełmińska”, który odbył się dnia 11 listopada 1988 roku przed kościołem Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Była zaangażowana w szereg inicjatyw związanych z działalnością NZS i KPN jak przygotowywanie i wykonywanie transparentów, plakatów i innych materiałów niezbędnych podczas demonstracji, udział w akcjach ulotkowych oraz kolportaż i sprzedaż nielegalnych wydawnictw (stały punkt przy stołówce studenckiej w DS-1). W Domu Studenckim nr 3 prowadziła (1987–1990) bibliotekę wydawnictw bezdebitowych. Brała udział w pracach podziemnych wydawnictw, m.in. w pracach redakcyjnych studenckiego pisma „Immunitet” oraz zajmowała się składaniem książek dla wydawnictwa „Kwadrat”. Współorganizatorka strajku okupacyjnego studentów na UMK w maju 1989 roku, w ramach którego przygotowywała materiały informacyjne oraz kolportowała ulotki i wydawnictwa niezależne przed i podczas strajku. Uczestniczyła w marszach szlakiem kompanii kadrowej (1988–1990). Uczestniczyła w kampanii prowadzonej przez Komitet Obywatelski przed tzw. wyborami kontraktowymi w czerwcu 1989 roku. Włączyła się w akcję zbierania podpisów pośród mieszkańców Torunia, promowała kandydatów KO; brała udział w przedwyborczych wiecach i spotkaniach z kandydatami na terenie całego województwa. W związku z prowadzoną działalnością była inwigilowana przez Służbę Bezpieczeństwa (1989).

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka pamiątkowa „Uczestnikom marszu I Kompanii Kadrowej” (1990) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Katarzyny Dumanowskiej.

Opracowania: Baca A., Kamieniem w komunę, Warszawa 2014. Biogram: Katarzyna Dumanowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/2b8e2b02-73ae-47d6-8144-88020e559b13 [dostęp: 14.04.2023]. Film: Marsze niepodległości, 2018, scenariusz i reżyseria M. Gawlikowski.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DUMANOWSKA (z d. Staniszewska) Katarzyna Gawlikowski M., Lewandowski M., Na Szlaku Kadrówek 1981–1989, Warszawa 2018. Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FELSKI Tadeusz Bogusław 1. Biogram Urodził się 6 marca 1955 roku w Toruniu. Syn Adama i Stefanii z domu Olszewskiej. Ojciec (1911–1982) pochodził z Torunia; nauczyciel; od czasów szkoły średniej (ukończył Państwowe Seminarium

Nauczycielskie

Męskie

w Toruniu, 1931) związany z ruchem harcerskim, uzyskał stopień Harcerz Rzeczypospolitej (1935) i podharcmistrza (1936), członek Zarządu Okręgu Pomorskiego ZHP (od 1938 roku), członek grupy mającej przygotować struktury harcerskie do zbliżającej się wojny (1939), w czasie okupacji niemieckiej zastępca dh. Feliksa Beszczyńskiego – komendanta „Roju” Szarych Szeregów (od maja 1940 roku); uwięziony przez Gestapo (1943), został oskarżony o kolportaż podziemnej prasy i przygotowywanie sabotażu; więziony w Toruniu, Bydgoszczy i Gdańsku, a ostatecznie zwolniony; członek PPS (od 1945 roku) i PZPR (od 1948 roku); radny (1947–1957) i wiceprzewodniczący (od 1949 roku) Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu (także przewodniczący komisji ekonomiczno-gospodarczej i politycznej oraz sekcji administracyjno-budżetowej); dziennikarz – współpracownik i korespondent pism (od 1932 roku): „Młody Gryf”, „Młody Gryf Szkolny”, „Straż nad Wisłą”, „Straż Obywatelska”, „Płomyk”, „Płomyczek”, „Tęcza” oraz dzienników: „Dzień Pomorza” i „Dziennik Bydgoski”, oraz dziennikarz i kierownik redakcji „Gazety Toruńskiej” (od 1948 roku); magister prawa na UMK (1948); kierownik Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki (1957–1961); oskarżony o niegospodarność został wykluczony z PZPR i ZBoWiD; nauczyciel i dyrektor Zasadniczej Szkoły Zawodowej im. Stanisława Staszica w Toruniu (1961–1973).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FELSKI Tadeusz Bogusław Tadeusz Felski ukończył Liceum Ogólnokształcące nr 2 w Toruniu (matura w 1974 roku) oraz prawo na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu: magisterium w 1978 roku; doktorat w 1987 roku. Zdał egzamin sędziowski (1980), egzamin na stanowisko radcy prawnego (1982), egzamin adwokacki (1992). Specjalista w zakresie prawa i postępowania cywilnego. Pracował jako aplikant etatowy w okręgu Sądu Wojewódzkiego w Toruniu (1978), asystent-stażysta (1978) i adiunkt (1988) w Zakładzie Postępowania Cywilnego UMK (do 1990 roku); prowadzi indywidualną praktykę adwokacką (od 1993 roku); współwłaściciel spółki partnerskiej „Felski, Piróg-Wolska i Partnerzy” w Toruniu (od 2009 roku); wykładowca na Wydziale Prawa i Administracji Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy (2011–2019). Członek pozaetatowy Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu (1990–2000); Prezes Sądu Dyscyplinarnego Izby Adwokackiej (od 2022 roku).

2. Opis działalności Tadeusz Felski zaangażował się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz tej parafii – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Felski, działając w ramach tegoż Komitetu, pełnił dyżury (we wtorki i czwartki), przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących (1982–1985). Wraz z grupą prawników zaangażowanych w działalność tego Komitetu (Katarzyna Morawska, Elżbieta Falarska, Małgorzata Mincer, Hanna Szafranek) udzielał również pomocy prawnej działaczom opozycyjnym (przygotowanie pism sądowych, dla kolegiów wykroczeń, milicji oraz pracodawcy) i ich rodzinom. Uczestniczył w demonstracjach prowolnościowych organizowanych w stanie wojennym w Toruniu. Z uwagi na wykonywany zawód nie zaangażował się w działalność polityczną; aktywny działacz samorządu adwokackiego. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FELSKI Tadeusz Bogusław

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Adwokatura – Zasłużonym” (2018)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Tadeusza Felskiego.

Opracowania: Biogram, Akademia Kujawsko-Pomorska w Bydgoszczy, https://kpsw.edu.pl/wpaie/ struktura-wydzialu/kadra/dr-tadeusz-felski [dostęp: 12.01.2024]. Hasło: Adam Felski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/96876 [dostęp: 4.11.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Welker L., Nauczyciel, dziennikarz i działacz, „Nowości. Dziennik Toruński”, https:// nowosci.com.pl/nauczyciel-dziennikarz-i-dzialacz/ar/11134290 [publik. 16.11.2007; dostęp: 12.12.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FIGIEL (z d. Wolnik) Irena 1. Biogram Urodziła się 29 kwietnia 1951 roku w Koronowie. Córka Piotra Wolnika i Romany z domu Swakowskiej. Rodzice byli rolnikami, prowadzili gospodarstwo rolne w Samociążku. Ojciec wcielony do armii niemieckiej; zbiegł i zaciągnął się do armii gen. Andersa (1944); wrócił do kraju w 1946 roku. Irena Figiel ukończyła Technikum Mechanizacji Rolnictwa w Koronowie (matura w 1970 roku). Następnie pracowała w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Stopce (1970–1972); firmie Koronowskie Zakłady Maszyn i Urządzeń „Kofama” w Koronowie (1972– 1976); Bazie Zaopatrzenia i Zbytu „Zarol” w Solcu Kujawskim (1976–1999); prowadziła własną działalność gospodarczą. Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1975 roku) Zdzisława Figla, działacza opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Członkini zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (od jesieni 1980 roku). Uczestniczka spotkań i Mszy za Ojczyznę, organizowanych przez ks. Jerzego Osińskiego w bydgoskiej parafii Świętych Polskich Braci Męczenników. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Kolportowała wydawnictwa bezdebitowe na terenie swojego zakładu pracy. Uczestniczka comiesięcznych Mszy za Ojczyznę w kościele jezuitów.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FIGIEL (z d. Wolnik) Irena Uczestniczka Mszy za Ojczyznę na bydgoskich Wyżynach; m.in. ostatniej Mszy świętej sprawowanej przez ks. Jerzego Popiełuszkę (1984). Nie została zatrzymana przez organy władzy ludowej. Nie należała do partii politycznej. Członkini Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku). Pozostaje aktywną uczestniczką życia związkowego wśród emerytowanych członków bydgoskiej „S”; uczestniczka uroczystości patriotycznych i religijnych w Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Solidarności – „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” (2017) • Odznaka honorowa „Semper Fidelis” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ireny Figiel.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FIGIEL Zdzisław Jan 1. Biogram Urodził się 20 maja 1945 roku w Bydgoszczy. Syn Pawła i Marianny z domu Starzyńskiej. Ojciec mieszkał w Bydgoszczy; cieśla; pracował w prywatnych firmach budowlanych; w czasie wojny zaciągnięty do 6. Pułku Saperów w Toruniu (punkt mobilizacyjny był na wschodnich Kresach II RP); dostał się do niemieckiej niewoli; transportowany do Oświęcimia (od października do listopada 1939 roku); wrócił do domu w grudniu 1939 roku; pracował przy budowie „Zachemu” w czasie wojny. Matka pochodziła z Koronowa; rodzice jej prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Zdzisław Figiel ukończył wieczorowo Technikum Chemiczne w Bydgoszczy (matura w 1966 roku). Następnie pracował jako laborant, brygadzista, szef produkcji i kierownik Laboratorium Badawczego w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1963–2005); prowadził własną działalność gospodarczą. Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 1975 roku) Ireny Figiel, działaczki opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” na Wydziale Tworzyw Sztucznych – laboratorium kontrolno-badawczym (od jesieni 1980 roku). Uczestnik spotkań i Mszy za Ojczyznę, organizowanych przez ks. Jerzego Osińskiego w parafii Świętych Polskich Braci Męczenników na bydgoskich Wyżynach.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FIGIEL Zdzisław Jan Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolportował ulotki i wydawnictwa bezdebitowe; rozprowadzał je na terenie wydziałów: Produkcji Polwinitów i Pianek Elastycznych bydgoskiego „Zachemu”. Uczestnik comiesięcznych Mszy za Ojczyznę w kościele jezuitów. Uczestnik Mszy za Ojczyznę na bydgoskich Wyżynach; m.in. ostatniej Mszy świętej sprawowanej przez ks. Jerzego Popiełuszkę (1984). Zaangażowany – wraz z ojcem – w budowę kościoła Świętych Polskich Barci Męczenników, m.in. wykonał krzyż w prezbiterium kościoła zasadniczego i konfesjonały oraz przedłużenie krzyża pielgrzymkowego, noszonego przez wychodzącą z tej parafii grupę czerwono-czarną na Jasną Górę (od 1984 roku). Krzyż ten został wykonany w stolarni Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Bydgoszczy (przez Tadeusza Śmigielskiego i Ryszarda Raciniowskiego) na zamówienie Komisji Zakładowej „S” działającej w ZNTK; poświęcony w czasie Mszy świętej sprawowanej – 28 listopada 1981 roku – na terenie tego zakładu pracy, wraz ze sztandarem „S”, przez biskupa Jana Michalskiego. Członek odrodzonych struktur „S” (od 1988 roku) w swoim zakładzie pracy. Wiceprzewodniczący Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku). Pozostaje aktywnym uczestnikiem życia związkowego wśród emerytowanych członków bydgoskiej „S”; uczestnik uroczystości patriotycznych i religijnych w Bydgoszczy. Członek pocztu sztandarowego „Zachemu” (sztandar ten został poświęcony w 1980 roku). Nadzwyczajny szafarz Eucharystii i zakrystianin w parafii Świętych Polskich Braci Męczenników (od 2016 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Solidarności – „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2018) • Odznaka honorowa „Semper Fidelis” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zdzisława Figla.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FILBRANDT-CZAJA (z d. Filbrandt) Anna 1. Biogram Urodziła się 23 stycznia 1959 roku w Tczewie. Córka Zygfryda Filbrandta i Eugenii z domu Wagner. Ojciec był elektromechanikiem.

Matka

zajmo-

wała się prowadzeniem gospodarstwa domowego. Anna

Filbrandt-Czaja

ukończyła

Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Tczewie (matura w 1978 roku) oraz biologię na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UMK w Toruniu: magisterium w 1983 roku; doktorat w 1993; habilitacja w 2010 roku; profesor nadzwyczajny (2019). Pracownik naukowy Wydziału Biologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1983–2022). Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze. Zainteresowania naukowe: postglacjalna historia roślinności Polski północnej ze szczególnym uwzględnieniem obszarów Borów Tucholskich, działalność antropogeniczna odzwierciedlona w diagramach pyłkowych, wykorzystanie współczesnych danych palinologicznych do modelowania zmian klimatu i krajobrazu, zastosowanie metod numerycznych w badaniach palinologicznych, monitoring aerobiologiczny, analiza pyłkowa miodów, palinologia kryminalistyczna.

2. Opis działalności Działaczka Niezależnego Zrzeszenia Studentów na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy (od 1980 roku). Członkini Zarządu Wydziałowego NZS UMK na Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FILBRANDT-CZAJA (z d. Filbrandt) Anna Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. Brała udział w wielu akcjach organizowanych przez NZS, m.in. w obchodach 13. rocznicy wydarzeń marcowych 1968 roku (1981). Uczestniczka protestu studenckiego w sprawie rejestracji NZS (odbył się na UMK w lutym 1981 roku). Uczestniczka studenckiego strajku, zorganizowanego w akcie solidarności ze studentami radomskiej WSI; trwał od 17 listopada do 9 grudnia 1981 roku. W jego trakcie – wraz z Małgorzatą Zbigniewicz i Hanną Zbigniewicz – była odpowiedzialna za aprowizację. Uczestniczyła w rozmowach z władzami dziekańskimi na temat ograniczenia zajęć polityczno-społecznych (1981). Obserwatorka tzw. pojedynku pomiędzy Lechem Witkowskim (członkiem toruńskich struktur poziomych) z Adamem Michnikiem, jaki odbył się w Auli UMK 19 lutego 1981 roku. W stanie wojennym uczestniczyła w niektórych manifestacjach organizowanych przez środowiska konspiracyjne. Nie była zatrzymana ani aresztowana. Członkini uniwersyteckich struktur „S” w latach 1988–2016. Nie należała do żadnej partii politycznych.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Anny Filbrandt-Czai.

Opracowania: Dr hab. Anna Filbrandt-Czaja, Katedra Geobotaniki i Planowania Krajobrazu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, https://www.bio.umk.pl/jednkgipk/pracownicy/ anna-filbrant-czaja/ [dostęp: 4.08.2023]. Kalembka S. (red.), Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, Toruń 1995, s. 194. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FUNDAMENT Marian Bronisław 1. Biogram Urodził

się

września

1938

roku w Bydgoszczy. Syn Klemensa i Marianny z domu Fundament. Marian Fundament ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Solcu Kujawskim (1954). Następnie pracował jako ślusarz w Bydgoskich Zakładach Metalowych Przemysłu Terenowego i Gospodarki Komunalnej nr 2 w Bydgoszczy (1954–1956); mechanik samochodowy w

Wojewódzkim

Komunikacyjnym

Przedsiębiorstwie (obecnie:

Miejskie

Zakłady Komunikacyjne) w Bydgoszczy (1956–1996). Obecnie (od 1996 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek związków zawodowych w swoim zakładzie pracy (1956–1980); członek Prezydium (1979). Członek „S” w swoim zakładzie pracy od chwili powstania (wrzesień 1980 roku); członek i wiceprzewodniczący (od stycznia 1981 roku) Komisji Zakładowej; członek Prezydium MKZ (luty – czerwiec 1981 roku) – kierownik transportu w tej strukturze. Jeden z organizatorów Krajowej Sekcji NSZZ „S” Pracowników Komunikacji Miejskiej (1980–1981); przedstawiciel Bydgoszczy w tym gronie. Z upoważnienia MKZ 18 marca 1981 roku uczestniczył – wraz z Krzysztofem Gotowskim i Ryszardem Skopowskim – w spotkaniu z przedstawicielami władzy w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej, w czasie którego próbowano przekonać

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FUNDAMENT Marian Bronisław (bezskutecznie) związkowców do nieorganizowania w następnym dniu manifestacji poparcia dla działaczy „S” i „S” RI uczestniczących w posiedzeniu WRN. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji. Kolporter (1981–1989) wydawnictw podziemnych (ulotek i pism, m.in.: „Informator Bydgoski”, „Tygodnik Mazowsze”, „Almanach Bydgoski”) na terenie swojego zakładu pracy i Wojewódzkiego Zakładu Weterynarii w Bydgoszczy. Członek redakcji (1982–1989) pisma „Informator Bydgoski” (pismo wydawane w latach 1982–1989; od czerwca 1982 roku powiązane z TKK Regionu Bydgoskiego; redaktorem naczelnym był Henryk Cichy oraz Ryszard Helak; nakład wynosił ok. 2 tysięcy egzemplarzy). Działacz Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (od 1982 roku) przy bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy (później działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Marian Fundament rozwoził własnym samochodem paczki do domów potrzebujących. Uczestniczył także w Mszach za Ojczyznę sprawowanych 13. dnia każdego miesiąca w kościele ojców jezuitów w Bydgoszczy oraz manifestacjach środowisk opozycyjnych zorganizowanych w tym mieście. Dnia 1 maja 1985 roku wziął udział w wielkiej manifestacji środowisk opozycyjnych (jaka miała miejsce przed bydgoską bazyliką św. Wincentego à Paulo). W trakcie tych „alternatywnych obchodów majowych” doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą Roman Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet oraz przesłuchania jej członków. Uczestnik spotkań Międzyzakładowej Komisji Struktur Podziemnych w Bydgoszczy, tzw. Międzyzakładówki (1982–1988), do której należeli także: Zbigniew Babiński, Janusz Bruski, Jerzy Budziszewski, Józef Cyl, Roman Frąszczak, Andrzej Gajdel, Tadeusz Jaskulski, Tadeusz Jasudowicz, Ireneusz Jurałowicz, Wojciech Kaźmierczak, Zygmunt Krygier, Roman Madej, Bolesław Magierowski, Marian Marciniak, Jerzy Ossowski, Stefan Pastuszewski, Marek Patela, Marek Pawełczyk, Jan Perejczuk, Jadwiga Płaszczykowska, Władysław Przybylski, Witold Rauhut, Janusz Sadowski, Franciszek Samojedny, Zygfryd Schmidt, Ryszard Szmyła, Elżbieta Szramkowska, Bogdan Świerczyński,

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FUNDAMENT Marian Bronisław Wojciech Wachowiak, Albin Zieliński (por. K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), s. 121). Uczestnik Duszpasterstwa Ludzi Pracy przy parafii Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy (1982–1989). Angażował się w kampanię wyborczą Komitetu Obywatelskiego „S” przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku; organizował spotkania wyborcze w swoim zakładzie pracy, uczestniczył w akcjach plakatowych. Rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Ratownik” (prowadzonej od lutego 1982 roku do marca 1985 roku; w ramach inwigilacji członków „S” działających na terenie Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacji w Bydgoszczy) oraz „Trzos” (por. IPN BU 0248/195; prowadzonej od czerwca 1989 roku do maja 1990 roku; w ramach inwigilacji pracowników Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacji w Bydgoszczy niezadowolonych z warunków płacowych). Był także opracowywany (od kwietnia 1989 roku do stycznia 1990 roku) przez Inspektorat II WUSW w Bydgoszczy jako kandydat na tajnego współpracownika (nr rej. 28954; materiały zniszczono). Wielokrotnie zatrzymywany; wielokrotnie funkcjonariusze SB przeprowadzali z nim tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze. Organizator i przewodniczący odrodzonych struktur „S” w swoim zakładzie pracy (1989–1992, w kolejnych latach: członek prezydium). Delegat na II Walny Zjazd Delegatów NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego, który odbył się w listopadzie 1989 roku. Członek Prezydium i wiceprzewodniczący (1993–1997) Krajowej Sekcji Komunikacji Miejskiej NSZZ „S”. Należał do partii politycznych: Porozumienie Centrum (1990–1994) i Ruch Odbudowy Polski (1995). Współzałożyciel (2008) i członek stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1989”.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal ks. Jerzego Popiełuszki (1994) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2022)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

FUNDAMENT Marian Bronisław

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 0248/195, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Trzos” dot. niezadowolenia i konfliktów na tle płacowym pracowników komunikacji miejskiej na terenie kraju. Relacja Mariana Fundamenta.

Opracowania: Hasło: Marian Bronisław Fundament, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/636008 [dostęp: 14.09.2023]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Rabant T., Fundament Marian Bronisław, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14824,Zaklady-Wlokien-Chemicznych-Elana-w-Toruniu.html?search=30911191559386 [dostęp: 4.06.2023].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GADZINOWSKI Piotr Paweł 1. Biogram Urodził się 11 stycznia 1964 roku w Jeleniej Górze. Syn Andrzeja i Marty z domu Gadomskiej. Rodzina, zarówno ze strony matki, jak i ojca pochodziła ze wschodnich Kresów II RP. Matka ojca Leokadia Gadzinowska była nauczycielką, przed II wojną światową uczyła w szkołach powszechnych w dawnym województwie lubelskim; w czasie wojny była członkinią Tajnej Organizacji Nauczycielskiej; na terenach okupowanych przez hitlerowskie Niemcy prowadziła tajne nauczanie. Dziadek Stanisław Gadzinowski kształcił się w szkole dla leśników; w czasie II wojny światowej walczył w partyzanckim oddziale Ojca Jana, sformowanym na Lubelszczyźnie w 1942 roku w strukturach Armii Krajowej – Narodowej Organizacji Wojskowej; uczestnik bitwy partyzanckiej na Porytowym Wzgórzu, gdzie został ranny; zginął prawdopodobnie w drugiej połowie 1944 roku; miejsce jego pochówku nie jest znane rodzinie. Dziadkowie ze strony matki pochodzili z okolic Lwowa. Babcia Stanisława z domu Dżugan była pracownikiem umysłowym; jej brat Włodzimierz Dżugan brał udział w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku, został wzięty do niewoli przez wojska sowieckie i zamordowany w Katyniu. Dziadek Stanisław Gadomski był inżynierem; zginął jako żołnierz Armii Krajowej; miejsce pochówku nie jest znane rodzinie. Ojciec był nauczycielem, ukończył Akademię Wychowania Fizycznego w Warszawie, był w późniejszym czasie oficerem Wojska Polskiego. Matka była pracownikiem umysłowym, a po 1989 roku przedsiębiorczynią w branży paliwowej. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

GADZINOWSKI Piotr Paweł Piotr Gadzinowski ukończył Zespół Szkół Zawodowych w Pile (1986); studiował na Wydziale Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMK w Toruniu (1986–1993). Większość swojego życia pracował jako dziennikarz, najpierw w „Panoramie Pilskiej” (1993–1995), „Tygodniku Pilskim” (1995–1998), „Gazecie Poznańskiej” (1998), Radiu Eska (1998–2000), telewizji kablowej ASTA (2000–2007, 2009–2016), telewizji TVN – program reporterski „Uwaga” (2007–2009), Spółdzielni Socjalnej „Nowe horyzonty” (2016–2018) i Regionalnym Centrum Kultury w Pile (2018–2019). Inspektor ds. informacji i promocji w Urzędzie Miasta Piły – rzecznik prasowy Urzędu Miasta Piły i prezydenta Piły (od 2019 roku).

2. Opis działalności Organizator kolportażu prasy i wydawnictw niezależnych na terenie UMK w Toruniu (1987–1988). Związany z podziemnymi strukturami Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK w Toruniu (od 1988 roku); należał do grona studentów zaangażowanych w odbudowanie struktur NZS na toruńskiej uczelni. W czasie Walnego Zebrania Członków NZS, które odbyło się 20 października 1988 roku w auli UMK, wybrany członkiem Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS (przewodniczącym został wówczas Maciej Romaniuk). Zatrzymany na Rynku Staromiejskim w Toruniu przez funkcjonariuszy SB 9 grudnia 1988 roku i wywieziony za miasto, pozostawiony w lesie na trasie Toruń–Włocławek. W rocznicę stanu wojennego (1988) uczestniczył w demonstracji organizowanej przez NZS UMK i Ruch „Wolność i Pokój”. W jej trakcie – wraz z 7 innymi osobami – zatrzymany na Rynku Staromiejskim przez SB, a następnie przetrzymywany w siedzibie WUSW przy ul. Grudziądzkiej (tam przesłuchiwany) i areszcie na Wałach gen. Sikorskiego. Uczestnik wiecu (zorganizowanego przez KPN we współpracy z NZS UMK), jaki odbył się 6 kwietnia 1989 roku na ul. Szerokiej. Po nim został – wraz z działaczką Struktur Młodzieżowych KPN Magdaleną Szubą – zatrzymany na kilka godzin. Wytoczono mu wówczas sprawę karną o to, że przenosił i kolportował nielegalne wydawnictwa pt. „Gazeta Polska”, tj. o wykroczenie z art. 52 „a” § 1 pkt 1 kw w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 13 ust. 1 Ustawy z dnia 31.07.1981 roku o kontroli publikacji i widowisk (IPN By 301/2; por. IPN By 87/24); sprawę tę ostatecznie umorzono po 1989 roku. Współorganizator manifestacji zorganizowanej przez NZS UMK w dniu 21 kwietnia 1989 roku w rocznicę zbrodni katyńskiej. W jej trakcie, na Rynku Staromiejskim, prezentował rys historyczny tej zbrodni.

100

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GADZINOWSKI Piotr Paweł Brał czynny udział w organizacji i przeprowadzeniu strajku absencyjnego studentów UMK w dniu 10 maja 1988 roku. Aktywnie uczestniczył w strajku okupacyjnym w Collegium Maximum w maju 1989 roku w sprawie protestu przeciwko braku legalizacji NZS UMK. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu (zbieranie podpisów, promocja kandydatów) przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/195, Akta postępowania w sprawie udziału w nielegalnej demonstracji oraz rozpowszechniania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Gadzinowski Piotr, imię ojca: Andrzej, ur. 11.01.1964 r., tj. o popełnienie wykroczenia z art. 52 a §1 pkt 1 kw. IPN By 301/2, Akta sprawy o wykroczenie przeciwko: Piotr Paweł Gadzinowski, imię ojca: Andrzej, ur. 11.01.1964 r., obwiniony o to, że w dniu 06.04.1989 r. w Toruniu podczas trwania nielegalnego zgromadzenia Konfederacji Polski Niepodległej na ul. Szerokiej przenosił i kolportował nielegalne wydawnictwa pt. „Gazeta Polska”, tj. o wykroczenie z art. 52 „a” § 1 pkt 1 kw w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 13 ust. 1 Ustawy z dnia 31.07.1981 r. o kontroli publikacji i widowisk. IPN By 87/24, Akta prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Piotr Gadzinowski, imię ojca: Andrzej, ur. 11.01.1964 r. i inni, członkowie Konfederacji Polski Niepodległej, podejrzani o to, że w pierwszej połowie 1989 roku w Toruniu organizowali nielegalne zgromadzenia. Korespondencja z Piotrem Gadzinowskim.

Opracowania: Hasło: Piotr Paweł Gadzinowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/8d6d936b-dcb7-45ae-8b23-9c5e1d94ef16 [dostęp: 4.08.2023]. Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

101

GADZINOWSKI Piotr Paweł Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

102

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GAWĘDA Elżbieta Danuta 1. Biogram Urodziła się 27 grudnia 1948 roku w Szczecinie. Córka Kazimierza Romana Gawędy i Danuty z domu Ozga. Ojciec pochodził z Kielecczyzny; był synem zarządcy majątków ziemskich; uczył się w Warszawie, gdzie zastała go II wojna światowa; uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku oraz konspiracji – jako żołnierz Armii Krajowej o pseudonimie „Brzęk” i „Grot” w stopniu kaprala podchorążego; należał do VII Obwodu „Obroża” (powiat warszawski) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – 6. Rejonu „Helenów” (Pruszków) – 10. kompanii – plutonu 1744; odznaczony m.in. Krzyżem Armii Krajowej, Warszawskim Krzyżem Powstańczym, Medalem Akcji „Burza” oraz Krzyżem Polonia Restituta. Matka pochodziła z Krotoszyna (Wielkopolska). Rodzice po wojnie osiedli początkowo w Szczecinie, a po 1953 roku w Bydgoszczy. W rodzinie kultywowano wartości patriotyczne i historyczne. Elżbieta Gawęda ukończyła Technikum Chemiczne w Bydgoszczy (matura w 1967 roku) oraz studia inżynierskie na Wyższej Szkole Inżynierskiej w Bydgoszczy (dyplom w 1971 roku). Następnie pracowała jako technolog produkcji na Wydziale Polimeryzacja I (1971– 1973) i technolog Kontroli Jakości (1977–1978) w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (ewidencyjnie do 1981 roku); prowadziła prywatną działalność gospodarczą (1989–2003). Obecnie (od 2006 roku) na emeryturze. Żona (ślub w 1971 roku) Ryszarda Chudykowskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

103

GAWĘDA Elżbieta Danuta

2. Opis działalności Po tzw. wydarzeniach radomskich 1976 roku zaangażowała się w działalność opozycyjną. Od swoich przyjaciół ze studiów (Ewy i Andrzeja Chmieleckich; pracownicy naukowi Polskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Warszawskiego) przywożone były z Warszawy materiały (głównie ulotki, ale także książki wydawane w tzw. drugim obiegu, m.in. „Na nieludzkiej ziemi” i „Mały konspirator”). Rozprowadzała je wśród zaufanych osób w miejscu pracy oraz sąsiadów (m.in. Aleksandra Wygocka, Regina i Aleksander Jamroziakowie). Niekiedy dostarczała je do Bydgoszczy, gdzie rozprowadzała wśród członków rodziny i znajomych ze studiów. Pozyskaną z Warszawy bibułę przepisywała (od 1976 roku) wielokrotnie na maszynie, aby móc rozpowszechnić więcej egzemplarzy. Działaczka zakładowych struktur „S” w „Elanie” od jesieni 1980 roku. W okresie stanu wojennego wspierała działalność opozycyjną męża, np. wśród swoich koleżanek i znajomych organizowała grupy żon osób internowanych, które mąż przewoził na widzenia do Potulic. Kolportowała ulotki bezdebitowe na klatkach schodowych i w windach wieżowców, wrzucała do losowych skrzynek pocztowych, pozostawiała przy drzwiach do mieszkań. W prywatnym garażu-blaszaku (przy ul. Wiązowej) przygotowała podziemną skrytkę, w której przechowywała materiały bezdebitowe. Uczestniczyła w manifestacjach i protestach ulicznych organizowanych przez środowiska podziemne, m.in. 1 i 3 maja na Rynku Staromiejskim i Bulwarze Filadelfijskim w Toruniu. Uczestniczyła w zbiórce funduszy dla rodzin osób represjonowanych przez władze. Najpierw (od 1976 roku) dotyczyło to rodzin zwolnionych z pracy za aktywność opozycyjną; w stanie wojennym – pomagała potrzebującym rodzinom. Regularnie uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w parafii pw. Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu i Górsku. Mając umiejętność biegłego pisania na maszynie i posiadając maszynę do pisania w swoim domu, po rekomendacji Aleksandry Wygockiej, została jedną z przygotowujących regularnie matryce do produkcji ulotek metodą powielaczową. Dostawcą treści i materiałów oraz odbiorcą gotowych produktów był Jerzy Komocki. Pracowała wieczorami i nocami w pokoju wieżowca, wygłuszonym kocami, przepisując przede wszystkim „Kontrę” i „TiS” (1982–1985). W końcu października 1982 roku zarejestrowana w celu inwigilacji przez SB jako – utrzymująca szerokie kontakty z podziemiem „Solidarności” w Toruniu – do sprawy

104

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GAWĘDA Elżbieta Danuta operacyjnego rozpracowania kryptonim „Wenus” (dokumenty sprawy zarchiwizowano w maju 1986 roku; zniszczono w lutym 1990 roku), jako podejrzaną o kolportaż wydawnictw bezdebitowych na terenie „Elany”. Przeprowadzono z nią tzw. rozmowę ostrzegawczą. Funkcjonariusze SB 15 grudnia 1982 roku przeprowadzili w jej domu rewizję, została wówczas zatrzymana i przewieziona do aresztu przy ul. Grudziądzkiej, gdzie w trakcie przesłuchania próbowano ją zastraszyć. Grożono m.in. fałszywym oskarżeniem o handel dolarami (który zagrożony był wówczas karą grzywny lub więzienia) i odebraniem prawa opieki nad dziećmi. Otrzymała zakaz wyjazdów zagranicznych do tzw. krajów kapitalistycznych w latach 1985–1987 (por. IPN By 681/58365). Nie należała do partii politycznej. Zaangażowała się w repatriację i osiedlenie w Polsce (1998–2001) pochodzącej z Kazachstanu Olgi Wysockiej, wnuczki zesłanego tam w 1936 roku Polaka. W 2000 roku była wraz z mężem w Mińsku na zaproszenie aktywistów opozycyjnych (Białorusinów); tam przeprowadziła kilka kameralnych spotkań i prelekcji, przybliżając metody konspiracyjnych działań, zwłaszcza przez kobiety.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Elżbietą Gawędą.

Opracowania: Biogram: Kazimierz Roman Gawęda, Muzeum Powstania Warszawskiego, https:// www.1944.pl/powstancze-biogramy/kazimierz-gaweda,13522.html [dostęp: 1.12.2023]. Hasło: Elżbieta Danuta Gawęda, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/144021 [dostęp: 14.09.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

105

GAWINECKI Marek Piotr 1. Biogram Urodził się 28 sierpnia 1951 roku w Trzcińsku-Zdroju (powiat gryfiński). Syn Jana i Reginy z domu Dobruchowskiej. Ojciec był mleczarzem; pracował w wielu miejscowościach. Matka nie pracowała zawodowo; zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Marek Gawinecki ukończył Technikum Elektroniczne w Bydgoszczy (matura w 1970 roku) oraz 3 lata studiów wyższych w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Bydgoszczy. Właściciel

gospodarstwa

rolnego

w Smarzykowie od 1 stycznia 1973 roku. Zmarł 20 maja 1994 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Brzyskorzystwi.

2. Opis działalności Inicjator zrzeszania się rolników indywidualnych w powiecie szubińskim (1980), przekonywał w czasie indywidualnych rozmów oraz organizował spotkania w kościołach i zakładach „Romet” w Kowalewie. Współpracował z Danutą Pilarską, rolniczką z Retkowa; Stanisławem Mojzesowiczem z Gogolinka oraz Antonim Kusiem z Rojewa. Uczestniczył w spotkaniach organizacyjnych związków chłopskich, koordynowanych w jej okolicy przez Antoniego Kusia, Danutę Pilarską i Stanisława Mojzesowicza, które odbywały się m.in. w parafii w Słupach i zakładach „Romet” w Kowalewie Wielkopolskim (wiosna 1981 roku).

106

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GAWINECKI Marek Piotr Uczestnik strajku okupacyjnego rolników, który odbył się w dniach 16 marca– 17 kwietnia 1981 roku w budynku WK ZSL w Bydgoszczy. Wspierał protestujących (m.in. dostarczając żywność). Gawinecki od 16 marca przebywał w budynku ZSL. Członek delegacji „S” chłopskiej na rozmowy z władzą, która udała się 19 marca do budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (wraz z Michałem Bartoszcze, Markiem Kloneckim, Edmundem Marciniakiem i Tadeuszem Szymańczakiem oraz delegacją „S” robotniczej) na obrady VI sesji WRN. Przerwanie tych obrad i poturbowanie delegacji „S” było początkiem tzw. kryzysu bydgoskiego. Członek NSZZ RI „S”; przewodniczący „S” RI w powiecie szubińskim (1981).

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja żony Małgorzaty Gawineckiej i syna Marcela Gawineckiego.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

107

GAWRYCH Marek 1. Biogram Urodził się 15 września 1967 roku w Toruniu. Syn Albina i Janiny z domu Kowal. Ojciec był elektrykiem, pracował

Zakładach

Chemicznych

„Zachem” w Bydgoszczy. Matka była nauczycielką; dyrektor szkoły podstawowej w Ludowicach (gmina Ryńsk). Marek Gawrych ukończył Liceum Ogólnokształcące w Wąbrzeźnie (matura w 1986 roku) oraz fizykę na Wydziale Fizyki i Astronomii UMK w Toruniu (magisterium w 1994 roku). Następnie pracował jako nauczyciel fizyki, matematyki i informatyki w Szkole Podstawowej nr 22 (1990– 1995); nauczyciel matematyki i informatyki w ZSPS i VIII Liceum Ogólnokształcącym w Toruniu (1994–2006); kierownik działu informatyki w PHU „Polmozbyt-Toruń Holding” S.A. (1995–1997); nauczyciel informatyki w I Liceum Ogólnokształcącym w Toruniu (1997–1999); menedżer zespołu sprzedaży ubezpieczeń w „Norwich Union” S.A. (1998–1999); wykładowca na Uniwersytecie WSB Merito w Toruniu (1999); nauczyciel informatyki i przedmiotów zawodowych w Zespole Szkół i Centrum Kształcenia Ustawicznego w Gronowie (2007–2015); pracownik ING Banku Śląskim S.A. (2017– 2018); nauczyciel informatyki i przedmiotów zawodowych w Zespole Szkół Inżynierii Środowiska w Toruniu (od 2019 roku); prowadził własną działalność gospodarczą (1993–2001) oraz przedsiębiorstwo Marek Gawrych (od 2003 roku).

2. Opis działalności Uczestniczył w początkach (1988) tworzenia struktur podziemnych Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK w Toruniu. W czasie Walnego Zebrania Członków NZS,

108

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GAWRYCH Marek które odbyło się 20 października 1988 roku w auli UMK, wybrany członkiem Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS (przewodniczącym wybrano wówczas Macieja Romaniuka). Członek Zarządu Uczelnianego NZS UMK, wybrany na Walnym Zgromadzeniu w dniu 16 stycznia 1989 roku. Członek Prezydium NZS UMK, wybrany 21 lutego 1989 roku. W trakcie swojej działalności w NZS uczestniczył w organizowaniu wieców, pikiet i marszów niepodległościowych (w tym manifestacji w dniu 21 kwietnia 1989 roku, w rocznicę zbrodni katyńskiej); zajmował się przygotowywaniem i kolportażem wydawnictw niezależnych. Zorganizował (powołana 27 listopada 1988 roku) i prowadził – działającą w ramach NZS UMK – Komisję Kultury Chrześcijańskiej, której zadaniem było propagowanie katolickiej nauki społecznej, a także – we współpracy z jezuitami – organizowanie seansów filmowych, wieczorów piosenki religijnej i innych imprez młodzieżowych. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Członek Związku Zawodowego NSZZ „S” Pracowników Oświaty i Wychowania (od 1993 roku), przewodniczący szkolnego koła (od 1994 roku). Akolita (od 2017 roku) posługujący na terenie Diecezji Toruńskiej.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. Bibliografia Źródła: IPN BU 2521/35, Niezależne Zrzeszenie Studentów na terenie uczelni wyższych w Toruniu – działalność. Szyfrogramy, meldunki Wydziału III WUSW w Toruniu, charakterystyki i fotografie działaczy. Korespondencja z Markiem Gawrychem.

Opracowania: Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

109

GIERSZEWSKA Janina Maria 1. Biogram Urodziła się 24 lutego 1945 roku w Kępnie. Córka Jana Gierszewskiego i Marii z domu Jokiel. Ojciec pochodził z Młyńca (wieś w okolicach Lubicza); robotnik; po zakończeniu II wojny światowej pracował w cegielni w Grębocinie, następnie w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. Matka urodziła się w Bochum (miasto w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia w Niemczech), gdzie jej rodzice wyjechali w celach zarobkowych; po powrocie do Polski rodzina osiadła w Kępnie. Rodzice poznali się w czasie II wojny światowej; oboje byli zesłani na przymusowe roboty do Niemiec. Janina Gierszewska ukończyła Technikum Włókiennicze w Zgierzu (matura w 1964 roku). Następnie pracowała w Zakładzie Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu: laboratorium (1964–1991) i biurze wydziału ekonomicznego (1994– 2000); przebywała na rencie zdrowotnej (1991–1993). Obecnie (od 2000 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Wartości patriotyczne przekazała jej matka (ojciec należał do PZPR, był sekretarzem POP w „Elanie”). Należała do NSZZ „S” od momentu ich założenia w „Elanie” (1980). Pozostała członkiem tego związku do przejścia na emeryturę.

110

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GIERSZEWSKA Janina Maria Po wprowadzeniu stanu wojennego została wprowadzona przez Zofię Banecką (swoją przełożoną) w działalność konspiracyjną (198–1984). Współpracując z Ireną Białą (obecnie: Musielak), przyjmowała i przechowywała w swoim mieszkaniu hurtowe ilości wydawnictw bezdebitowych. Po podzieleniu przekazanych materiałów na mniejsze, docelowe partie, przekazywała je pod wskazane adresy na terenie miasta. W pierwszej połowie 1982 roku udostępniała swoje mieszkanie do działalności drukarskiej, którą prowadzono w nim pod jej nieobecność. Działalność ta była także koordynowana przez I. Białą. Zaangażowała się (w latach 1982–1985) w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny), funkcjonującego przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu. W ramach tej struktury wspólnie z Barbarą Wojciechowską segregowała leki pochodzące z darów zagranicznych, a także rozprowadzała dary (m.in. żywność, odzież) przekazywane przez innych. Działalność konspiracyjną zakończyła w 1984 roku. Członek Rady Pracowniczej „Elany” w końcu lat osiemdziesiątych. W kolejnych latach nie podjęła działalności publicznej.

5. Bibliografia Źródła: Relacja Janiny Gierszewskiej.

Opracowania: Biogram: Janina Gierszewska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/6ad8ba71-80b0-4cdf-a6ed-a75ad2f912a0 [dostęp: 4.09.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

111

HAŁADYN Mieczysław 1. Biogram Urodził się 22 lutego 1928 roku w Stanisławie (województwo wielkopolskie). Syn Jana i Marii z domu Andrzejak. Rodzice prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne. Mieczysław Haładyn ukończył zasadniczą szkołę zawodową o specjalności mechanik sprzętu RTV (1969). Po odbyciu zasadniczej służby wojskowej (1949–1952) pracował w transporcie ciężarowym w Nowej Hucie (1952–1954); kierowca w pogotowiu ratunkowym w Aleksandrowie Kujawskim (1954–1969); kierowca taksówki osobowej nr 465 w Prywatnym Zrzeszeniu Handlu i Usług w Toruniu (1969–1998). Zmarł 30 marca 2013 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym pw. Opatrzności Bożej (ul. Włocławska) w Toruniu.

2. Opis działalności Należał do grupy toruńskich taksówkarzy (wraz z m.in.: Edwardem Staszkiewiczem, Sławomirem Mossakowskim, Marianem Jaśkowcem, Aleksandrem Przytarskim, Andrzejem Domańskim), ściśle współpracujących z toruńskim podziemiem solidarnościowym. Przewoził rodziny internowanych działaczy „S” do ośrodka odosobnienia w Strzebielinku (1982); organizował transport dla działaczy przygotowujących sprzęt i emisję toruńskiego Radia „Solidarność” (1982–1983); przewoził i kolportował ulotki oraz wydawnictwa bezdebitowe, a także kurierów na terenie miasta; informował struktury podziemne o aktywności milicji i ZOMO; współpracował z Wiesławem Cichoniem. Działalność tę prowadził ofiarnie, nie pobierając wynagrodzenia.

112

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HAŁADYN Mieczysław Zbierał także składki pieniężne (pochodziły także ze sprzedaży znaczków z wizerunkiem ks. Jerzego Popiełuszki) na pomoc dla rodzin osób represjonowanych i ich rodzin, które przekazywał następnie do Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Rozwieszał (październik 1982 roku) plakaty z podobizną Lecha Wałęsy, m.in. w Toruniu, na trasie od dworca wschodniego PKP do ul. Zjednoczenia oraz od Cierpic do Brzozy. Członek Komitetu Organizacyjnego NSZZ „S” Kierowców Transportu Prywatnego w Toruniu (od 1988 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2021)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z córką Lidią Haładyn.

Opracowania: Biogram: Mieczysław Haładyn, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/e6861d17-8882-4db7-b0f3-61be9cd91e49 [dostęp: 12.06.2023]. Biernacki K., Radio „Solidarność” Toruń, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14261,Radio-Solidarnosc-Torun.html [dostęp: 4.06.2023]. Biernacki K., Toruński Informator „Solidarności”, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14626,Torunski-Informator-Solidarnosci.html [dostęp: 4.06.2023]. Polak W., „Czas ludzi niepokornych”. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

113

HATKA Witold 1. Biogram Urodził się 25 czerwca 1939 roku w Bydgoszczy. Syn Ludwika i Janiny z domu Chałupka. Krewny Stanisława Mikołajczyka (1901–1966) – przywódcy PSL, premiera rządu RP na Uchodźctwie; wicepremiera i ministra rolnictwa w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej; członka Centralnej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych (1946). Witold Hatka ukończył Liceum Ogólnokształcące w Żninie (matura w 1957 roku). Następnie pracował jako księgowy w Przedsiębiorstwie Handlu Wewnętrznego „Arget” w Bydgoszczy (1957–1959); pracownik zaopatrzenia w Fabryce Automatów Tokarskich w Bydgoszczy (1959–1962); kierownik zakładu w Bydgoskich Zakładach Kruszyw i Surowców Mineralnych (1962–1970); prowadził gospodarstwo rolno-ogrodnicze w Lubczu k. Żnina i Zielonce k. Bydgoszczy (1970–1983); właściciel Zakładu Usług Budowlanych (1984–1989); założyciel, prezes, wiceprezes, następnie przewodniczący Rady Nadzorczej Wielkopolskiego Banku Rolniczego (1993–2000); poseł na Sejm RP IV (2001–2005) i V (2005–2007) kadencji. Od 2007 roku przebywał na emeryturze. Zginął 13 listopada 2010 roku w wypadku samochodowym w miejscowości Załachowo (k. Żnina). Jego grób znajduje się na Cmentarzu Komunalnym w Bydgoszczy (ul. Wiślana; sektor IV-G, rząd A, numer 1).

114

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HATKA Witold

2. Opis działalności Współtwórca „Solidarności Wiejskiej” (potem „S” chłopskiej) w gminie Białe Błota (k. Bydgoszczy) i województwie bydgoskim (1980); przewodniczący struktur gminnych „Solidarności Chłopskiej”. Członek Komisji ds. Realizacji Porozumień Ustrzycko-Rzeszowskich (od lutego 1981 roku). Przewodniczący Krajowej Komisji Porozumiewawczej (od lutego do 8 marca 1981 roku). Delegat na zjazd zjednoczeniowy chłopskiego ruchu związkowego w Poznaniu, jaki odbył się w dniach 8–9 lutego 1981 roku; członek Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych; sekretarz władz krajowych NSZZ RI „S”. Współorganizator i uczestnik protestu działaczy „S” chłopskiej w Bydgoszczy. Relacjonuje go następująco: Na 27 stycznia został zaplanowany zjazd gwiaździsty oflagowanych ciągników i samochodów do Bydgoszczy. Akcja planowana, milicja nadgorliwie mogła się do niej przygotować i zatrzymywała wszystkie pojazdy w znacznej odległości od Bydgoszczy. Ale na miejsce protestu udało się dotrzeć pieszo mieszkańcom podbydgoskich gmin. O godz. 14.30 osiemdziesiąt osób z gminy Białych Błót przyszło do wicewojewody Bąka, czym zupełnie zostali zaskoczeni funkcjonariusze służb bezpieczeństwa i ochrony. Bez przeszkód weszliśmy do gabinetu wicewojewody i w sposób bezpośredni złożyliśmy ostry protest przeciwko akcji milicji wobec rolników. Zagroziłem, że nie opuścimy urzędu, dopóki wicewojewoda nie wyrazi zgody na oficjalną manifestację rolników w Bydgoszczy. Taką zgodę otrzymaliśmy. Manifestacja miała się odbyć 8 lutego 1981 roku. I odbyła się. Była wydarzeniem bezprecedensowym. Wzięło w niej udział kilkanaście tysięcy członków rolniczej „Solidarności” oraz kilka tysięcy członków „Solidarności” robotniczej. Pomimo tak licznej manifestacji zbiorowej woli obywateli władze odmówiły kolejny raz rejestracji związku zawodowego „Solidarność” Wiejska. Stało się to przyczyną do skonsolidowania i skoordynowania organizacji „Solidarności” rolniczej z poszczególnych regionów. Powstał 13 lutego 1981 roku w Bydgoszczy ważny organ: Krajowa Komisja Porozumiewawcza rolniczej „Solidarności” w następującym składzie: Witold Hatka – przewodniczący, Gabriel Janowski i Piotr Baumgart – wiceprzewodniczący. Za główny cel swojego działania komisja postawiła sobie jak najszybsze zwołanie zjazdu zjednoczeniowego wszystkich organizacji „Solidarności” rolniczej, powołanie wspólnych władz oraz doprowadzenie do rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. W tamtym czasie wszystkie należne prawa trzeba było wymuszać przez protesty, strajki, demonstracje. Na przeszkodzie tym działaniom rolników z „Solidarności” stanęło porozumienie zawarte pomiędzy gen. Wojciechem Jaruzelskim a Lechem Wałęsą. Mimo znacznych

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

115

HATKA Witold utrudnień w dniach 8 i 9 marca 1981 roku doszło do zjazdu zjednoczeniowego w Poznaniu i wyboru władz (fragment oświadczenia W. Hatki, wygłoszonego z mównicy sejmowej 13 kwietnia 2005 roku; por. Hasło: Witold Hatka, Sejm RP, https://orka.sejm.gov.pl/ ArchAll2.nsf/5RP/108 [dostęp: 4.06.2023]). Współorganizator i uczestnik – trwającego w dniach od 16 marca do 17 kwietnia 1981 roku – strajku okupacyjnego w gmachu Wojewódzkiego Komitetu ZSL w Bydgoszczy w sprawie rejestracji „Solidarności” RI; sygnatariusz porozumienia bydgoskiego. Honorowy członek Chrześcijańskich Związków Zawodowych we Włoszech (1981); uczestnik Kongresu Europejskich Związków Zawodowych „Federazione Italiana Salariati Braccianti Agricoli – Confederazione Italiana Sindacati Lavoratori” w Rzymie (lipiec 1981 roku). Uczestnik spotkania Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego „S” RI w Wierzchosławicach (17–18 września 1981 roku); członek i sekretarz prezydium OKZ odpowiedzialny za kontakty z Konferencją Episkopatu Polski; działacz duszpasterstwa rolników. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową. Współorganizator powstania i działacz Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Rolników w województwie bydgoskim. Internowany 8 września 1982 roku w ośrodku odosobnienia we Włocławku– Mięlęcinie, gdyż może tworzyć nielegalne struktury organizacyjne mające na celu podjęcie działalności godzącej w obowiązujący porządek prawny (IPN By 88/239). Komendant Wojewódzki MO w Bydgoszczy uchylił decyzję o internowaniu w dniu 29 listopada 1982 roku. Odzyskał wolność 8 grudnia 1982 roku. Uczestniczył w spotkaniach działaczy „S” zwolnionych z internowania, jakie odbywały się Głogówcu (k. Kutna) oraz spotkaniach w Czernej (k. Krakowa; luty 1983 roku). Zarejestrowany w celu inwigilacji 30 maja 1981 roku do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Ogrodnik” jako aktywny działacz „S” RI (materiały zniszczono w styczniu 1990 roku). Figurant sprawy obiektowej kryptonim „Spółdzielnia”, dotyczącej działalności działaczy „S” RI oraz strajku w siedzibie WK ZSL, w ramach której ustalono, że działacze chłopscy z Bydgoszczy będą forsowali w czasie Krajowego Zjazdu „Solidarności Chłopskiej” w Poznaniu (1981) wybór W. Hatki do władz centralnych „Solidarności chłopskiej” (por. IPN By 069/1376, t. 2). Figurant sprawy obiektowej kryptonim „Gotowość”/„Gniazdo” dotyczącej kontroli aktywu świeckiego działającego w Duszpasterstwie Rolników (materiały zniszczono w styczniu 1990 roku). W sierpniu 1983 roku od władz – z uwagi na nieprzejednane poglądy polityczne szkodliwe dla interesów społeczno-politycznych uznano wyjazd na stałe do USA wraz z rodziną za wskazany (IPN By 680/59452) – otrzymał zgodę na wyjazd z kraju na pobyt

116

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HATKA Witold stały; osiadł w USA. W USA był inicjatorem (wrzesień 1984 roku) i przewodniczącym Komitetu Rolników Polskich „S”; pełnomocnik NSZZ RI „S”; przedstawiciel OKOR (1986–1989); zasiadał we władzach emigracyjnego PSL; prezes Fundacji Rzymskiej im. Jana Pawła II w Waszyngtonie; wydawca, redaktor i organizator kolportażu polskiej prasy (m.in. pism PSL, biuletynów wspomnianej fundacji); autor komentarzy w Radiu Wolna Europa i Głosie Ameryki; przewodniczący obrad Kongresu PSL na Uchodźstwie (odbył się w Waszyngtonie w dniach 28–30 czerwca 1987 roku); współzałożyciel Konfederacji Polaków w Ameryce (1989). Powrócił do Polski w październiku 1989 roku. Polityk. Jeden z współtwórców Ligi Polskich Rodzin (2001); członek Rady Politycznej tej partii. Wybrany (liczba głosów: 12699) z listy Ligi Polskich Rodzin posłem na Sejm RP IV kadencji; członek Komisji Finansów Publicznych (oraz jej 8 podkomisji nadzwyczajnych) i Komisji Ustawodawczej. Wybrany (liczba głosów: 5856) z listy Ligi Polskich Rodzin posłem na Sejm RP V kadencji; członek Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi (oraz jej 8 podkomisji: 2 stałych i 6 nadzwyczajnych). W wyborach parlamentarnych 2007 roku nie uzyskał mandatu poselskiego (liczba głosów: 1001). W swoim ostatnim oświadczeniu wygłoszonym w trakcie trwania IV kadencji Sejmu RP (29 sierpnia 2005 roku) W. Hatka powiedział m.in.: Moja Solidarność to: wzajemne wspieranie się, współdziałanie, współodpowiedzialność, szacunek dla każdego człowieka, dla jego wolności, godności, rzetelności, uczciwości i prawda zawsze i wobec wszystkich, mądry i prawdziwy patriotyzm wyrażony w mądrej i prawdziwej trosce o wspólną ojczyznę. Z takiej Solidarności nie można się wypisać, nie można zostać odwołanym, nie można unieważnić swojego członkostwa. Taką Solidarność budowałem, o taką Solidarność walczyłem, cierpiałem, na rzecz takiej Solidarności pracowałem i pracuję.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Brązowy Medal Papieski „Robur pacis veritas” (1981) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: Hatka W., Marzec, kwiecień 1981 roku w Polsce, „Ostatni Krąg” 2005, nr 3. Hatka W., Oblicze ziemi. Początek Solidarności Rolniczej, Bydgoszcz 2007.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

117

HATKA Witold IPN By 069/1357, t. 2, Materiały dotyczące członków NSZZ „Solidarność” z terenu woj. bydgoskiego internowanych w czasie stanu wojennego w ramach rozpracowania operacyjnego kryptonim „Gotowość” / „Gniazdo”. IPN By 069/1376, t. 2, Sprawa obiektowa kryptonim „Spółdzielnia” dot. operacyjnego zabezpieczenia Wojewódzkiego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Bydgoszczy wraz ze zrzeszonymi w nim zakładach i spółdzielniach z terenu województwa bydgoskiego. IPN By 88/239, Akta osobowe internowanego dot. Witold Hatka, imię ojca: Ludwik, ur. 25,06,1939 r., osadzonego pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu Państwa przez możliwość tworzenia nielegalnych struktur organizacyjnych mających na celu podjęcie działalności godzącej w obowiązujący porządek prawny na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o ochronie bezpieczeństwa Państwa i porządku publicznego w czasie obowiązywania stanu wojennego.

Opracowania: Boguszewicz T., Poseł Hatka w swojej chatce, „Super Express” 23.01.2006, https:// expressbydgoski.pl/posel-hatka-w-swojej-chatce/ar/11379781 [dostęp: 4.08.2023]. Grysińska-Jarmuła K., NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność” w Bydgoszczy w latach 1980–1981, „Kronika Bydgoska” 2011, t. 32. Hasło: Witold Hatka, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/16201,Hatka-Witold.html [dostęp: 16.08.2024]. Hasło: Witold Hatka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/2f585cec-0343-4569-bf3f-d91e75b2ac20 [dostęp: 4.08.2023]. Hasło: Witold Hatka, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Witold_ Hatka [dostęp: 4.08.2023]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Rybarczyk P., Witold Hatka: działacz „Solidarności Chłopskiej”, kanał IPNtvPL serwisu YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=cr6fTmYLLCI [dostęp: 4.08.2023]. Żnin: Były poseł LPR, Witold Hatka zginął w wypadku, „Super Express” 15.11.2010, https://www.se.pl/wiadomosci/polska/znin-byly-posel-lpr-witold-hatka-zginal-w-wypadku-aa-GFsx-gVfh-oWBx.html [dostęp: 4.08.2023].

118

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HRYCZ Jerzy 1. Biogram Urodził się 5 grudnia 1945 roku w Węgorzewie. Syn Czesława i Zofii z domu Żamejc. Ojciec wychował się we wsi Jeńki (powiat Łapy); po wojnie był

krawcem.

Matka

pochodziła

z okolic Święcian (Wileńszczyzna); po włączeniu tych terenów do ZSRR, rodzina przyjechała do Węgorzewa. Jerzy Hrycz ukończył Liceum Ogólnokształcące w Węgorzewie (matura w 1967 roku) oraz prawo na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1975 roku). Następnie pracował w toruńskim oddziale Banku PKO BP (1975–1976); oddziale wojewódzkim Banku Gospodarki Żywnościowej w Toruniu (1976–2007). Obecnie (od 2007 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku organizował komórki „S” w oddziale toruńskim Banku Gospodarki Żywnościowej i bankach spółdzielczych zrzeszonych w BGŻ (struktura ta liczyła ok. 700 członków). Przewodniczący Komisji Zakładowej „S” (od września 1980 roku); etatowy pracownik NSZZ „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne; Mszach za Ojczyznę sprawowanych w parafii pw. Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu. W swoim domu (ul. Kwiatowa 28 w Toruniu) przyjmował, przechowywał i przekazywał duże ilości papieru, wykorzystywanego następnie do druku wydawnictw Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

119

HRYCZ Jerzy bezdebitowych. W piwnicy swego domu przechowywał także (1982–1985) maszynę drukarską, dostarczoną i odebraną przez Karola Wakarecego. Otrzymane od kurierów, którzy przynosili paczki z wydawnictwami bezdebitowymi do jego domu, wydawnictwa tzw. drugiego obiegu kolportował następnie do dalszej dystrybucji (1982–1986) – m.in. wraz z Krystyną Nogą – rozpowszechniał pracownikom BGŻ i banków spółdzielczych oraz sąsiadom, m.in. Piotrowi Borkowi i Romanowi Kiełpińskiemu. Zatrzymany 3 maja 1982 roku w trakcie protestu przy pomniku Kopernika, gdy zaprotestował przeciwko brutalności funkcjonariuszy wobec demonstrujących w tym miejscu ludzi; przetrzymywany w komendzie MO przy ul. Bydgoskiej i ul. Grudziądzkiej przez kilka kolejnych godzin. Członek odrodzonych struktur zakładowych „S” w swoim miejscu pracy; przewodniczący KZ; członek Prezydium Komisji Krajowej Pracowników Banków Gospodarki Żywnościowej (do 2010 roku). Zaangażował się w kampanię wyborczą kandydatów opozycji demokratycznej przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku; mąż zaufania w czasie wyborów. Nie należał do partii politycznej. Pozostaje obserwatorem życia społeczno-politycznego w kraju.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jerzego Hrycza.

120

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAMROZIAK Aleksander Jerzy 1. Biogram Urodził się 4 grudnia 1947 roku w Toruniu. Syn Heliodora i Urszuli z domu Chudyszewicz. Ojciec – syn rzemieślnika

dworskiego

–

Józefa

Jamroziaka; urodził się w Kobylnikach (k. Kruszwicy); chemik; pracował w cukrowni w Kruszwicy; po wojnie przeniósł się (1947) z żoną do Torunia; nauczyciel w wielu szkołach toruńskich. Matka pochodziła z rodziny mieszczańskiej z Mątew (k. Inowrocławia); jej matka – Helena Chudyszewicz miała do lat powojennych sklep kolonialny, zlikwidowany z powodu polityki władz PRL wobec właścicieli prywatnych; zajmowała się domem i wychowaniem dzieci, a następnie pracowała w przedszkolu oraz internacie Technikum Mechanicznego w Toruniu. Aleksander Jamroziak wyrastał w domu o poglądach socjaldemokratycznych. Ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1966 roku). Pracował jako aparatowy, brygadzista i mistrz zmianowy na Wydziale Chemicznym (Polimerów) oraz doradca dyrektora (1990–1993) i specjalista w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1966–2008). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jeden z założycieli i członek zakładowych struktur „S” w toruńskiej „Elanie” (od października 1980 roku); przewodniczący Komisji Wydziałowej na Wydziale Chemicznym „Elany” (liczącym ok. 500 pracowników, z których ok. 80% należało do „S”); członek Komisji Zakładowej (1981). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

121

JAMROZIAK Aleksander Jerzy Członek Samorządu Pracowniczego „Elany”, który powstał w kwietniu 1981 roku, zawieszony w okresie stanu wojennego, a następnie wznowiono jego działalność od połowy 1983 roku. Rady Pracownicze walczyły o interesy zakładu i jego pracowników (m.in. poprawę warunków pracy i płacy, obronę praw pracowniczych). W strukturze tej działał do 1990 roku. Organizował akcję biernego oporu i pogotowia strajkowego po tzw. wypadkach bydgoskich (marzec 1981 roku) polegającej na noszeniu opasek naramiennych w kolorach narodowych z logo „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kierował strukturą podziemnej „S” na Wydziale Chemicznym, gdzie do grupy koordynacyjnej należeli m.in. Jerzy Wiśniewski, Kazimierz Mazany, Aleksandra Wygocka, Roman Zduński, Andrzej Zieliński. Kolporter hurtowych ilości wydawnictw bezdebitowych, m.in.: „Toruński Informator Solidarności” „Kontry” „Elany”, „Niezależnego Serwisu Informacyjnego” (1981– 1982). Materiały te pozyskiwał od m.in. Jerzego Wiśniewskiego, Stanisława Wielgosza i Piotra Łukaszewskiego; wnosił na teren swojego wydziału i rozkładał je w skrzynkach kontaktowych. Zbierał comiesięczne składki wśród działaczy „S”, będące wsparciem dla osób internowanych i ich rodzin. Organizator akcji zbierania podpisów na zbiorowych listach protestacyjnych dotyczących likwidacji „S” oraz w sprawie uwolnienia działaczy „S”. Za działalność opozycyjną został zatrzymany w swoim mieszkaniu 30 kwietnia 1982 roku; 2 maja tymczasowo aresztowany; 3 maja osadzony w Areszcie Śledczym w Toruniu (por. IPN By 082/53); w areszcie był bity pałką po rękach (por. „Elana” nr 6); akt oskarżenia sporządzono 29 maja, oskarżono go w nim o to, że wspólnie z innymi zorganizowali i kolportowali wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność” krytykujące w swej treści wprowadzenie stanu wojennego i nawołujące do kontrmanifestacji 1 majowej na terenie Zakładów Włókien Chemicznych „Chemitex-Elana” (por. IPN By 85/520); 26 maja prokuratura postanowiła o zabezpieczeniu jego mienia ruchomego; 29 maja Prokuratura Rejonowa w Toruniu przesłała akt oskarżenia do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu. Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 22 czerwca 1982 roku (nr sprawy II K. 48/82) został skazany na karę 1 roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na okres 2 lat oraz karę grzywny w wysokości 20 tysięcy złotych (por. IPN By 54/11-17; IPN By 232/11), zapłaconej ze składek zbieranych przez działaczy „S”; tego dnia uchylono także jego areszt. Jeden z 304 rezerwistów powołanych w pierwszych dniach listopada 1982 roku, następnie rozlokowanych w Wojskowym Obozie Specjalnym w Chełmnie n/Wisłą na poligonie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW1636], wezwanych

122

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAMROZIAK Aleksander Jerzy – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, a faktycznie w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. Wojskowy Obóz Internowania na Kępie Panieńskiej pod Chełmnem był obozem polowym, wybudowanym za wałem wiślanym (poza obszarem jednostki), pilnowanym przez WSW. Przetrzymywani tam działacze „S” jako rezerwiści prowadzili szereg prac ziemnych, w tym budowę mostu pontonowego na Wiśle; nigdy nie wydano im prawdziwej broni. Formą represji, poza izolacją właściwą dla internowania, były również warunki bytowe (niedogrzane namioty użytkowane w okresie jesienno-zimowym, brak opieki lekarskiej, brak prawa do widzeń, cenzura korespondencji, dodatkowe kary więzienia). Jamroziak został powołany do odbycia „ćwiczeń” w Chełmnie 28 października 1982 roku; przybył na miejsce 5 listopada 1982 roku; został przydzielony do VI Kompanii Pontonowej. Zwolniony z internowania 2 lutego 1983 roku (por. IPN By 674/7, IPN By 674/13). Kolporter wydawnictw niezależnych na terenie Torunia (1984–1986). Uczestniczył – jako delegacja elanowskiej „S” (wraz ze Stanisławem Czuszelem, Piotrem Łukaszewskim i Jerzym Wiśniewskim) – w pogrzebie ks. Jerzego Popiełuszki. Organizator nielegalnych spotkań aktywnych działaczy podziemnych struktur „Solidarności”. Inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa z powodu swej działalności opozycyjnej. Zarejestrowany w celu inwigilacji 16 czerwca 1982 roku do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Siatka”, prowadzonej od stycznia 1982 roku (nr 7658), dotyczącej jego działalności po wprowadzeniu stanu wojennego (materiały zniszczono 2 lutego 1990 roku). Zarejestrowany w celu inwigilacji (z powodu donosu TW „Kazimierz”) 16 lutego 1984 roku do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pajęczyna” (por. IPN By 0104/91) założonej z powodu wykrycia kolportażu na terenie „Elany” wydawnictw bezdebitowych (materiały zniszczono 20 lutego 1990 roku). Nie był członkiem partii politycznej. Pozostaje obserwatorem życia polityczno-społecznego w kraju.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2015) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

123

JAMROZIAK Aleksander Jerzy

5. Bibliografia Źródła: Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Kazimierz Noga, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i inni, oskarżeni o to, że od 13.12.1981 r. do 29.04.1982 r. w Toruniu uczestniczyli w zakonspirowanych zebraniach NSZZ „Solidarność”, organizowali kolportaż wydawnictw „Solidarności” wśród pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Chemitex-Elana”, Ema-Apator i w Kowalewie oraz nawoływali do kontrmanifestacji pierwszomajowej, tj. o czyny z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. IPN BU 3665/779, Materiały w sprawie: Kazimierz Tadeusz Noga, Lech Rafiński, Ryszard Pawełczyk, Andrzej Bronisław Lipiński, Jan Drążek, Aleksander Jamroziak, Piotr Sylwester Łukaszewski, Mieczysław Partyka, Marek Stanisław Koper, oskarżeni z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154) – rewizja nadzwyczajna. IPN BU 754/210, Akta Izby Karnej w sprawie: Piotr Sylwester Łukaszewski; Mieczysław Partyka; Marek Koper; Aleksander Jamroziak – oskarżeni z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym – Rewizja (ksero). IPN By 0104/91/J i D, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pajęczyna”. Materiały dotyczące nielegalnych struktur „Solidarności” oraz kolportażu ulotek i wydawnictw bezdebitowych na terenie Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. IPN By 082/53, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kontynuowania działalności w NSZZ „Solidarność” oraz kolportowania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Noga Kazimierz, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. IPN By 232/11, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Aleksander Jamroziak, imię ojca: Heliodor, ur. 04.12.1947 r., podejrzanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu na podstawie art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o działalność w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność” oraz przechowywanie i kolportowanie na terenie Torunia nielegalnych wydawnictw. IPN By 85/520, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Kazimierz Noga, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i inni, oskarżonych o to, że od 13.12.1981 r. do 29.04.1982 r. w Toruniu nie odstąpili od działalności związkowej, kolportowali ulotki i pisma zdelegalizowanej NSZZ „Solidarność”, krytykujące w swej treści wprowadzenie stanu wojennego, tj. o przestępstwo z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. Relacja Aleksandra Jamroziaka.

Opracowania: Hasło: Aleksander Jamroziak, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/127110 [dostęp: 14.09.2023].

124

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAMROZIAK Aleksander Jerzy Hasło: Aleksander Jamroziak, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/45348411-1794-4442-bdd5-0c1bed435eed [dostęp: 4.08.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

125

JAROCIŃSKI Marek Witold 1. Biogram Urodził się 19 września 1950 roku w Szubinie. Syn Tadeusza i Czesławy z domu Śmierzchalskiej. Wywodził się z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Jastrzębiec. Ojciec (ur. 1910) przed wojną ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego; po wojnie był starostą w Szubinie (do 1948 roku); więziony przez 3 tygodnie za „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”; pracował w spółdzielni mleczarskiej w Bydgoszczy; radca prawny Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. Matka (ur. 1921) pochodziła z Łabiszyna; przed wojną prowadziła sklep rzeźnicki; po wojnie była sekretarką męża w starostwie; potem często zmieniała miejsca zatrudnienia. Marek Jarociński ukończył VI Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1968 roku) oraz studia wyższe z zakresu ekonomiki przemysłu na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1973 roku). Następnie pracował w oddziałach Narodowego Banku Polskiego w Bydgoszczy i Szubinie (1973–1982); Rejonie Eksploatacji Kruszywa w Szubinie; Przedsiębiorstwie Zagranicznym „Porta”; Bydgoskim Przedsiębiorstwie Budowy Pieców Przemysłowych; prowadził działalność w zakresie doradztwa ekonomicznego (1986– 1989); członek zarządu wielu spółek (1986–1989; 1995–2008); prowadził własną działalność. Zmarł 1 listopada 2023 roku w Bydgoszczy. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Nowofarnym w Bydgoszczy.

126

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAROCIŃSKI Marek Witold

2. Opis działalności Członek Związku Młodzieży Socjalistycznej i Zrzeszenia Studentów Polskich oraz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1977–1981). Członek struktur „S” w II Oddziale Narodowego Banku Polskiego w Bydgoszczy (od jesieni 1980 roku). Członek Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w Bydgoszczy (1981); ekspert MKZ ds. płacowych (1981). Przewodniczący Krajowej Konferencji ds. Żywności NSZZ „S” (od stycznia do czerwca 1981 roku); jego opinie były wykorzystywane w rozmowach z władzami na temat zaopatrzenia obywateli w podstawowe produkty żywnościowe i higieniczne. Uczestnik Pierwszej Krajowej Konferencji ds. Sprawiedliwego Podziału Żywności (odbyła się w dniach 1–4 grudnia 1980 roku) w Bydgoszczy, w czasie której odpowiadał za jej stronę merytoryczną. Wspomnienie współpracownika z tego okresu Marka Koczwary: W listopadzie 1980 roku z inicjatywy Jana Rulewskiego powstała w Bydgoszczy ogólnopolska Komisja Porozumiewawcza ds. Sprawiedliwego Podziału Żywności w Kraju. Pozwoliło to na zorganizowanie kilku Krajowych Konferencji ds. Żywności, które to konferencje miałem zaszczyt, wraz z Markiem Jarocińskim, organizować i prowadzić. Udało się nam pozyskać do współpracy wielu znakomitych fachowców, głównie ze środowisk ekonomicznych, którzy zdawali sobie sprawę, że system komunistyczny zbliża się do kresu swoich, i tak ograniczonych, możliwości gospodarczych. Problem w tym, że większość uczestników konferencji stanowili działacze związkowi – delegaci z całego kraju. W tym środowisku panowało przekonanie, że priorytetem Związku jest wyegzekwowanie od rządu gwarancji utrzymania cen żywności. Nasze argumenty, że takie gwarancje nie zabezpieczą wszystkim dostępu do tych dóbr, spotykały się z murem mało życzliwego niezrozumienia. Usiłowaliśmy związkowcom przedstawić zasady popytu i podaży, twierdziliśmy, że rozwiązaniem powinien być wolny rynek, który między innymi kształtowałby ceny żywności. Taka teza uderzała w samo sedno systemu komunistycznego, znacznie wykraczała poza najśmielsze postulaty Związku i było oczywiste dla nas, że nie będzie tolerowana przez władzę. Władza jednak nie musiała interweniować. Delegaci na konferencję z całego naszego wywodu zrozumieli, że chcemy zrezygnować z rządowych gwarancji cen żywności na rzecz „dzikiej” regulacji wolnego rynku. Nastąpiła konsternacja, a w powietrzu zawisło widmo awantury. Trwało to chwilę i udało się nam spacyfikować towarzystwo. Jednak jeden z działaczy, skądinąd nasz dobry kolega i bardzo dzielny w późniejszym czasie konspirator, podniósł słuchawkę telefonu i zawiadomił Krzysztofa Gotowskiego o „zdradzie” Jarocińskiego i Koczwary. Po dziesięciu minutach do sali konferencyjnej bydgoskiego NOT wpadł zdenerwowany Krzysztof. Przy czym słowa „wpadł” i „zdenerwowany” należy traktować jako duży eufemizm.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

127

JAROCIŃSKI Marek Witold Wyglądało na to, że zamierza zmiażdżyć w zarodku zdradę i branie jeńców nie jest wkalkulowane w tę strategię. Jakimś cudem udało się go nam zaciągnąć do innej sali i przedstawić argumentację połączoną z możliwie krótkim kursem zasad funkcjonowania wolnego rynku. Ku mojemu lekkiemu zdziwieniu Krzysztof, w odróżnieniu od wielu działaczy związkowych, nie miał większych problemów z „ogarnięciem” naszych argumentów. Awantura rozeszła się po kościach (cyt. za: K. Kopyciński, Krzysztof Gotowski, Bydgoszcz 2020, s. 124–125). Doradca Krajowej Komisji Porozumiewawczej ds. Reglamentacji Żywności (od stycznia do sierpnia 1981 roku). Doradca MKZ ds. płacowych. Kierownik Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych Międzyzakładowej Komisji Związkowej przy bydgoskim MKZ (od marca do lipca 1981 roku); lektor Sieci Wiodących Zakładów Pracy NSZZ „S” (od czerwca do grudnia 1981 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. W styczniu 1982 roku zwolniony z pracy z powodu działalności związkowej (odmówił podpisania tzw. lojalki). Internowany w ośrodku odosobnienia we Włocławku-Mielęcinie (od 8 września do 30 grudnia 1982 roku) pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu Państwa przez możliwość tworzenia nielegalnych struktur organizacyjnych mających na celu podjęcie działalności godzącej w obowiązujący porządek prawny na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12.12.1981 roku o ochronie bezpieczeństwa Państwa i porządku publicznego w czasie obowiązywania stanu wojennego (por. IPN By 88/228). Po uwolnieniu kolporter prasy opozycyjnej (1982–1989), pozyskiwał ją m.in. od swego brata Jędrzeja Jarocińskiego z Warszawy i rozpowszechniał wśród znajomych, uczestniczących w spotkaniach i Mszach za Ojczyznę w kościołach św. Wincentego à Paulo i Świętych Polskich Braci Męczenników. Autor tekstów w prasie bezdebitowej, m.in. „Kontakcie” i „Bydgoskim Podziemnym Serwisie Informacyjnym”. Jego tekst dotyczący wyborów do Sejmu PRL (sfałszowanych) został odczytany w Radiu Wolna Europa (1986). Twórca podziemnej biblioteki (w swoim mieszkaniu, przy ul. Sierocej). Współtworzył i rozprowadzał materiały dotyczące okoliczności śmierci ks. Jerzego Popiełuszki i Piotra Bartoszcze. Działał także w Duszpasterstwie Ludzi Pracy w parafii Świętych Polskich Braci Męczenników (1984), gdzie prowadził wykłady z ekonomii. Wspierał kampanię promocyjną opozycyjnych kandydatów do Sejmu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku; członek redakcji „Tygodnika Obywatelskiego Solidarność” (pismo KO, wydawane było od sierpnia do grudnia 1989 roku; 50 tysięcy

128

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAROCIŃSKI Marek Witold egzemplarzy; ukazało się 14 numerów). Szef Biura Wyborczego Komitetu Obywatelskiego „S” (od czerwca do grudnia 1989 roku). Atmosferę pracy w biurze wspomina następująco: Nie było to nadzwyczajne miejsce, ale takie nam przydzielono. Poddasze, szare ściany, dwa biurka, dwa pokoje. Jeden służył za biuro, drugi był pomieszczenie techniczno-magazynowym. Pełno tam stało paczek, pakunków, przesyłek i wszystkiego innego. Na ścianie mieliśmy wielki grafik, na którym zaznaczyliśmy kto, kiedy ma jakie spotkanie. A było tego tyle, że pogubić się nie było trudno. Żeby było jasne, choć byłem szefem biura wyborczego, to tak naprawdę zajmowałem się organizacją spotkań kandydatów z wyborcami. Ludzie sami przychodzili do nas i ich zapraszali. My dbaliśmy o to, żeby wszystko sensownie grać czasie (cyt. za: J. Kiełpiński, A. Luks, R. Rzeszotek, Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009, s. 8). Wicewojewoda bydgoski (od 1 grudnia 1989 do 15 lutego 1991 roku). Działał równocześnie w Ruchu Odbudowy Akcji Demokratycznej, a następnie w Unii Demokratycznej (przewodniczący oddziału bydgoskiego w latach 1991–1993). Członek Związku Szlachty Polskiej (od 2018 roku), skarbnik toruńskiego Oddziału Związku. Członek bydgoskiego „Rotary Club”.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Członek-Założyciel Związku NSZZ „S” (1981) • Medal za Wytrwałość 1980–1990 ZR NSZZ „S” (1990) • Srebrny Krzyż Zasługi (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2013) • Medal „Za zasługi dla Regionu Bydgoskiego NSZZ »S«” (2018)

5. Bibliografia Źródła: „Solidarność” o rozdziale żywności. Rozmowa z Markiem Jarocińskim, Jerzym Kirowem i Markiem Koczwarą, członkami stałego zespołu roboczego ds. podziału żywności NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy, „Gazeta Pomorska” 8.01.1981. Baza danych rodziny Jarocińskich, https://jarocinscy.pl/genealogy/ [dostęp: 14.12.2023]. IPN By 88/228, Akta osobowe internowanego dot. Marek Jarociński, imię ojca: Tadeusz, ur. 19.09.1950 r., osadzonego pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu Państwa przez możliwość tworzenia nielegalnych struktur organizacyjnych mających na celu podjęcie działalności godzącej w obowiązujący porządek prawny na podstawie Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

129

JAROCIŃSKI Marek Witold art. 42 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o ochronie bezpieczeństwa Państwa i porządku publicznego w czasie obowiązywania stanu wojennego. Relacja siostry Małgorzaty Jarocińskiej.

Opracowania: Biogram: Marek Witold Jarociński, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/8aa5b3ef-cc82-4df7-83d8-ea89a4b540c6 [dostęp: 14.12.2023]. Hasło: Marek Jarociński, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Marek_ Jarociński#cite_note-ipn-1 [dostęp: 12.02.2024]. Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009, s. 8–9. Kopyciński K., Krzysztof Gotowski, Bydgoszcz 2020. Osiński K., Internowani w stanie wojennym z województwa bydgoskiego, Bydgoszcz 2011, s. 75. Sobecki W., Rotary International Club Bydgoszcz, 2016. Starosta E., Bydgoska ośmiornica, Bydgoszcz 1993. Zmarł Marek Jarociński – były wicewojewoda, działacz opozycji, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/73845833/zmarl-marek-jarocinski [dostęp: 12.02.2024]. Zmarł Marek Jarociński, skarbnik Oddziału w Toruniu, https://szlachtatorun.pl/zmarl-marek-jarocinski-skarbnik-oddzialu-w-toruniu/ [dostęp: 12.02.2024].

130

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JERZYCKI Bogusław 1. Biogram Urodził się jako Bogusław Jerzy (brzmienie nazwiska zmienił w okresie pobytu w seminarium duchownym) 3 października 1936 roku w Bydgoszczy. Syn Janusza Jerzego i Stefanii z domu Koszarek. Dziadkowie (rodzice ojca) – Cecylia i Seweryn Jerzy – otrzymali (1927) od swego syna Janusza w Bydgoszczy piętrowy dom wraz z gospodarstwem ogrodniczym (ul. Czarna Droga 45). Ojciec urodził się w Sierakowie (Wielkopolska); inżynier, nauki pobierał m.in. w Lipsku; przyjechał do Bydgoszczy w 1925 roku i zatrudnił się jako audytor w Zjednoczonym Banku Ziemiańskim; inicjator i właściciel Fabryki Akcesoriów i Okuć Meblowych w Bydgoszczy (ul. Fordońska 41), która została w pierwszych tygodniach II wojny światowej przejęta przez Niemców, a ojciec ks. Bogusława ukrywał się w Pruszczu (u zaprzyjaźnionego Niemca); po zakończeniu wojny odzyskał fabrykę, która następnie została znacjonalizowana (1948). Matka pochodziła ze Skarboszewa (Wielkopolska), z rodziny ziemiańskiej; ukończyła szkołę dla panien w Poznaniu; zamieszkała w Bydgoszczy w 1935 roku. Brat – Marek Jerzy (1939–2017) – profesor nauk rolniczych i ogrodniczych, członek Społecznego Komitetu ds. Powołania Uniwersytetu w Bydgoszczy, prorektor Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Ksiądz Bogusław Jerzycki ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1953 roku). Tego samego roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Gnieźnie, które ukończył w 1959 roku, przyjmując święcenia kapłańskie (23 maja) z rąk kard. Stefana Wyszyńskiego w Katedrze Gnieźnieńskiej. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

131

JERZYCKI Bogusław Następnie pracował duszpastersko jako wikariusz w parafiach: Świętej Trójcy w Gnieźnie, Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kruszwicy, Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Łabiszynie; kapelan w Domu Pomocy Społecznej w Łopiennie (powiat gnieźnieński; 1965–1969); wikariusz ekonom, administrator i proboszcz parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Bydgoszczy (1969–1990). Na emeryturze od 1990 roku, przebywał w Archidiecezjalnym Domu Księży Seniorów w Gnieźnie. Zmarł 20 marca 2014 roku w Gnieźnie. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Po zakończeniu wojny i nacjonalizacji majątku należącego do ojca ks. Jerzyckiego, rodzina Jerzych została zmuszona do opuszczenia własnego domu i przeniosła się do mieszkania (opuszczonego przez polsko-niemiecką rodzinę Ryszarda Reiss Czempika, która wyemigrowała do Niemiec). W tym budynku powstała pierwsza publiczna kaplica rzymskokatolicka w tej części Bydgoszczy. Była ona zalążkiem dzisiejszej parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej. Ksiądz Jerzycki zamieszkał w domu rodzinnym w 1969 roku, z misją ratowania kaplicy (od 1936 roku należącej do Zgromadzenia Sióstr Elżbietanek) znajdującej się w budynku (ul. Fordońska 5) obok jego domu (ul. Fordońska 4) przed wyburzeniem, do którego pretekstem była przebudowa ul. Fordońskiej i pobliskiego ronda. Pierwszą Mszę świętą w jednym z pokoi będących częścią mieszkania matki ks. Jerzycki odprawił 5 listopada 1969 roku. W kolejnych miesiącach i latach rozbudował prowizoryczną kaplicę (pw. Matki Boskiej Królowej Polski), prowadząc w niej – bez zgody władz państwowych – działalność duszpasterską; w 1972 roku powiększył o dobudówkę o powierzchni 70 m2, którą władze uznały za samowolę budowlaną, nakazując jej rozbiórkę. Za niespełnienie decyzji administracyjnej – odprawianie nabożeństw w budynku, który nie spełniał przepisów budowlanych – został postawiony przed sąd, który orzekł karę pieniężną (wpłacił ją prymas S. Wyszyński). Ksiądz Jerzycki, nie zważając na represje ze strony władz, rozwijał życie parafialne, za zgodą władz kościelnych sprawował sakramenty dla mieszkańców tworzącej się wówczas dzielnicy Bartodzieje oraz katechizował ok. 2,5 tysiąca dzieci i młodzieży (formalnie parafia pw. MB Częstochowskiej została erygowana 1 października 1980 roku). Istnienie „nielegalnej dla władz” kaplicy i ośrodka duszpasterskiego przy ul. Fordońskiej (a także wydzielonej z części dzielnicy Bartodzieje parafii pw. Matki Bożej Zwycięskiej, październik 1977 roku) było punktem zapalnym w relacjach państwo-Kościół zarówno na poziomie wewnątrzmiejskim, jak i wojewódzko-diecezjalnym.

132

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JERZYCKI Bogusław Jeden z inicjatorów Polskiego Komitetu Obrony Życia, Rodziny i Narodu (1977, powstałego z inicjatywy Mariana Barańskiego), celem jego działania miało być zniesienie ustawy o warunkach i dopuszczalności przerywania ciąży z 1956 roku oraz obrona praw rodziny i narodu w duchu i tradycji obozu narodowego, oraz ochrona życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci. Duszpasterz środowisk solidarnościowych, zarówno „S” pracowniczej, jak i rolniczej, zarówno w okresie tzw. karnawału „S”, jak i stanu wojennego. Wspierał protestujących rolników w czasie strajku okupacyjnego, prowadzonego przez „Solidarność chłopską” w siedzibie WK ZSL (ul. Dworcowa), m.in. odprawił Mszę świętą w okupowanych pomieszczeniach (21 marca o godz. 17.10); interweniował u kard. S. Wyszyńskiego, czego skutkiem jest przyjazd do Bydgoszczy biskupa Jana Michalskiego jako delegata Prymasa Polski (w nocy 19/20 marca 1981 roku), spotkanie z protestującymi, a także Msza święta (22 marca) w bydgoskiej Bazylice w intencji zapanowania zgody, sprawiedliwości i pokoju, nie tylko w tym mieście, ale także w kraju i na świecie (cyt. za: M. Damazyn, Syn bohaterskiego miasta Bydgoszczy – Jan Michalski, s. 91); w jej trakcie biskup wezwał zebranych do spokoju, rozwagi, porządku (cyt. za: „Ilustrowany Kurier Polski” 1981, nr 57, s. 3), co prawdopodobnie powstrzymało siłowe wtargnięcie służb do pomieszczeń zajmowanych przez strajkujących. Inicjator – wraz z ks. Feliksem Staszakiem – powołania Domu Dobrego Pasterza dla samotnych matek w Żołędowie prowadzonego przez Zgromadzenie Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej (zrujnowany, został zakupiony w 1983 roku; następnie odrestaurowany z pomocą donacji francuskich; pierwsze matki znalazły w nim schronienie w 1992 roku). Po przejściu na emeryturę zaangażował się w pomoc Polakom mieszkającym na Litwie po upadku ZSRR; zaangażowany w budowę Hospicjum im. bł. ks. Michała Sopoćki w Wilnie. Organizator akcji charytatywnych, w tym zbiórek używanych maszyn rolniczych, które trafiały do Polaków z Wileńszczyzny.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Jerzy R., Kowalski M., Sługa. Opowieść o ks. Bogusławie Jerzym-Jerzyckim, Bydgoszcz 2023. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

133

JERZYCKI Bogusław

Opracowania: Damazyn M., Syn bohaterskiego miasta Bydgoszczy – Jan Michalski, Bydgoszcz 2020. Hasło: Bogusław Jerzycki, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Bogusław_Jerzycki#cite_ref-3 [dostęp: 12.09.2023]. Jarzembowska K., Warto zbudować dom, choćby na jedną noc…, „Przewodnik Katolicki” 2005, nr 7, https://www.przewodnik-katolicki.pl/Archiwum/2005/Przewodnik-Katolicki-7-2005/Diecezja-Bydgoska/Warto-zbudowac-dom-chocby-na-jedna-noc [dostęp: 12.09.2023]. Koczorowski A., „Solidarność” Rolników 1980–1989, Warszawa 2010. Maniewska K., Kościół katolicki w Bydgoszczy wobec prób laicyzacji i dezintegracji społeczeństwa w okresie rządów Edwarda Gierka (1970–1980), Warszawa 2007. Starosta E., Dzieło ks. Bogusława Jerzyckiego jest kontynuowane, Hospicjum im. bł. ks. Michała Sopoćki w Wilnie, https://www.hospisas.lt/dzieo-ks-bogusawa-jerzyckiego-jest-kontynuowane/?lang=pl [dostęp: 12.09.2023]. Zmarł ks. radca Bogusław Jerzycki, Archidiecezja Gnieźnieńska, https://archidiecezja. pl/zmarl-ks-radca-boguslaw-jerzycki/ [dostęp: 12.09.2023]. Żaryn J., Moje aktywności. Historyczny Komitet za życiem, portal „jarmark24.pl”, http:// jarmark24.pl/moje-aktywnosci-historyczny-komitet-za-zyciem/ [dostęp: 12.09.2023].

134

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KALEMBKA Sławomir Robert 1. Biogram Urodził się 8 czerwca 1936 roku w Wilnie. Syn Zygmunta i Heleny z domu Rumyńskiej. Rodzina matki wywodziła się z Wileńszczyzny, miała pochodzenie ziemiańskie. Rodzina ojca pochodziła z Zagłębia Dąbrowskiego. W najbliższej rodzinie, do pokolenia dziadków, byli urzędnicy kolejowi, rzemieślnicy i robotnicy (kiedyś określanej mianem „arystokracji robotniczej”). W okresie międzywojennym matka podjęła studia, jednak – po założeniu rodziny – zmuszona została (z braku środków materialnych) do ich porzucenia; następnie pracowała w szpitalu kolejowym. Ojciec ukończył studia wyższe w Instytucie Handlowo-Gospodarczym w Wilnie, a następnie rozpoczął pracę w tamtejszym Urzędzie Wojewódzkim; karierę przerwał wybuch wojny. Okres II wojny światowej rodzina Kalembków przeżyła w Wilnie. Ojciec wstąpił do (Ludowego) Wojska Polskiego, by uniknąć spodziewanych represji ze strony nowej władzy; matka wraz z dziećmi wyjechała z Wilna w kwietniu 1945 roku; w sierpniu przyjechała do Gdańska i tam osiedli na stałe; i tam (we wrześniu) dołączył ojciec. Sławomir Kalembka ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku (matura w 1954 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1958 roku). Następnie pracował jako nauczyciel historii w Szkole Podstawowej nr 32 w Gdańsku (1958–1959); jako pracownik naukowy na UMK w Toruniu (od 1960 roku). Na toruńskiej uczelni obronił doktorat (1964); uzyskał habilitację (1976) i profesurę (1991). Wielokrotnie był wybierany do Senatu UMK; prorektor UMK (1981–1982); Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

135

KALEMBKA Sławomir Robert rektor UMK (1990–1993); a także dyrektor Instytutu Historii i Archiwistyki (1981); kierownik Zakładu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej (1982–1988); pierwszy kierownik Instytutu Stosunków Międzynarodowych; kierownik Katedry (początkowo: Zakładu) Historii Dyplomacji. Dyrektor Instytutu Historii Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dziś: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski) w Olsztynie (od 1999 roku). Członek wielu organizacji naukowych: Towarzystwa Naukowego w Toruniu (od 1961 roku), Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego; Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, Komitetu Historycznego i Komitetu Historii Prasy przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk; Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów Naukowych (Sekcja I – Nauk Humanistycznych i Społecznych; 2002–2005); członek Komitetu Historii Fizycznej przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Fizycznego; członek – korespondent Polskiej Akademii Umiejętności (od kwietnia 2009 roku). Członek rad naukowych: Instytutu Historii PAN, Wojskowego Instytutu Historycznego, Sekcji Nauk Historycznych Komitetu Badań Naukowych (1993–1995), członek Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego (Komisja Nauki i Spraw Zagranicznych oraz Komisja Uprawnień Akademickich; 2002–2006), Siciété de la Révolution de 1848 et des Révolutions du XIX (Paris 1986). Współzałożyciel (1988) i prezes Zarządu Głównego Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej; współzałożyciel (1990) i członek Rady Krajowej Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Członek Komitetu Redakcyjnego „Zapisków Historycznych”. Przewodniczący społecznego komitetu, którego celem było wpisanie Zespołu Staromiejskiego Torunia na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Wybitny historyk (uczeń prof. Witolda Łukaszewicza) specjalizujący się w historii Polski i historii powszechnej XIX wieku, szczególnie historii politycznej i ideowej Wielkiej Emigracji, Wiosny Ludów i dziejów powstania styczniowego; zajmował się badaniem prasy polskiej, polskiej myśli politycznej; historii regionu Pomorza i Kujaw, Francji, krajów niemieckojęzycznych, włoskich i Bułgarii. Autor około 520 publikacji naukowych i popularnonaukowych; wypromował 15 doktorów. Pasjonat kolei. Zmarł 12 października 2009 roku w Toruniu. Pochowany został na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności Członek struktur „S” uczelnianej od chwili jej powstania (1980). Współpracownik – prorektor ds. organizacyjnych UMK – wybranego 1 września 1980 roku na rektora UMK prof. Stanisława Dembińskiego. Po wprowadzeniu stanu wojennego ekipa rektorska (w tym czteroosobowym gronie tylko prof. Jan Kopcewicz, prorektor UMK należał do PZPR; pozostała trójka wspierała zmiany demokratyczne

136

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KALEMBKA Sławomir Robert w kraju) starała się zabezpieczyć autonomię uczelni i jej funkcjonowanie w radykalnie zmiennych warunkach polityczno-społecznych, także chroniąc kadrę profesorską i studentów przed represjami władzy. Czynili tak mimo prób wpływania funkcjonariuszy władzy na podejmowane decyzje, a także prób zastraszania. Jedną z nich było wieczorne (trzygodzinne) zatrzymanie prorektora S. Kalembki 28 grudnia 1981 roku. Prorektorzy J. Kopcewicz i S. Kalembka (w towarzystwie prof. Jana Łopuskiego i doc. Alicji Grześkowiak) interweniowali także, gdy wieczorem 28 kwietnia 1982 roku studenci UMK zamieszkali w Domu Studenckim nr 5 rozpoczęli – jak określił to prof. W. Polak – swoisty antyreżimowy happening (por. W. Polak, Czas ludzi niepokornych, Toruń 2003, s. 187). W jego trakcie skandowano z okien m.in. hasła antykomunistyczne i przeciwko władzy, krakano (aluzja do nazwy WRON), wyrzucano przez okna płonące gazety i wszelkie czerwone przedmioty. Prorektorom udało się doprowadzić do zakończenia tych zajść, choć przed północą do akademika wkroczyli funkcjonariusze MO i SB, przeszukując kolejne pomieszczenia i szukając prowodyrów tych zdarzeń. W pobliże akademika ściągnięto także większe oddziały milicyjne. Wówczas ponownie przybyli m.in. wspomniani prorektorzy, czuwając nad przebiegiem interwencji. Na posiedzeniu Wojewódzkiego Komitetu Obrony w dniu 25 czerwca 1982 roku zdecydowano o wystosowaniu do gen. Wojciecha Jaruzelskiego prośby o spowodowanie odwołania ekipy rektorskiej: S. Dembińskiego, W. Bojarskiego, S. Kalembki. Decyzja przedłużała się z powodu braku chętnego na objęcie urzędu rektora UMK. Ostatecznie odwołano całą wzmiankowaną trójkę 4 sierpnia 1982 roku, co stanowiło represję ze strony władzy komunistów. Senat UMK, obradujący 14 sierpnia 1982 roku podjął uchwałę, w której jego członkowie wyrażali uznanie, podziw, wdzięczność i szacunek dla postawy zwolnionych rektorów. Jak zauważa biograf i uczeń prof. Kalembki: prorektorem swej uczelni [był] przez 11 miesięcy. Wracał do tego epizodu często i – w gronie zaufanych osób – chętnie. Swoje prorektorowanie wspominał zawsze z mieszaniną dumy i goryczy, świadom rozmiaru niewykorzystanych wówczas możliwości. Był dumny z tego, że wybrany został w wyborach demokratycznych, że został prorektorem w tak doborowym składzie, że piastował swą nadzwyczajną godność w czasie tak szczególnym i doniosłym, że wreszcie i on sam, i ekipa, do której należał, stanęła na wysokości zadania i opuszczała swe stanowiska z podniesioną głową. I w istocie, potrafiła uchronić swą uczelnię przed wstrząsami i szykanami. Najbardziej dumny był z tego, że żaden z pracowników ani żaden ze studentów UMK nie został z uczelni usunięty z przyczyn politycznych. Solidarność i jedność działania ekipy, do której należał, była tak daleko idąca, że należący do niej prof. Jan Kopcewicz, który został w 1982 roku rektorem uczelni, tę politykę kontynuował (cyt. za: L. Kuk, Profesor Sławomir Kalembka (1936–2009), „Zapiski historyczne” 2012, t. 74, z. 1, s. 123–124). Po ustąpieZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

137

KALEMBKA Sławomir Robert niu z urzędu – na prośbę władz jego macierzystego wydziału – przeszedł do Zakładu Bibliotekoznawstwa, którego został kierownikiem (do 1988 roku). Pozostał krytyczny wobec władzy komunistów w kraju, przez co w kolejnych latach nie objął żadnej eksponowanej funkcji na UMK, ani nie uzyskał tytułu profesorskiego (profesorem nadzwyczajnym został mianowany w 1988 roku, zwyczajnym w 1991 roku). Wybranie go rektorem UMK w 1990 roku (na jedną, trzyletnią kadencję) odczytywano jako symbol demokratycznych przemian na tej uczelni po 1989 roku (por. Profesor Sławomir Kalembka nie żyje, „Nowości. Dziennik Toruński” 2009, https://nowosci. com.pl/profesor-slawomir-kalembka-nie-zyje/ar/c3-11065844 [publik. 12.10.2009; dostęp: 12.07.2023]). W okresie stanu wojennego prowadził wykłady i prelekcje w toruńskich kościołach i salkach katechetycznych, najczęściej w ramach Tygodni Kultury Chrześcijańskiej. Wykładowca Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego i Wszechnicy Związkowej w Toruniu oraz okolicznych miejscowościach. Przebywając (1986) na konferencji naukowej w Muzeum Narodowym w Brukseli, nawiązał kontakt z Jerzym Milewskim, szefem Biura Koordynacyjnego Solidarności za Granicą w Brukseli i przywiózł do Torunia zmikrofilmowane dokumenty i przekazał je do TKK za pośrednictwem Antoniego Stawikowskiego. Zaangażował się w kampanię Komitetu Obywatelskiego w Toruniu, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Na przełomie wieków przeszedł na tzw. pierwszy etat do Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie, angażując się w przemianowanie tej uczelni w Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2001)

5. Bibliografia Źródła: Kalembka S., Urywki wspomnień..., Toruń 2009. Kalembka S., Usunięcie rektorów UMK w sierpniu 1982 r., „Głos Uczelni” 2002, nr 7–8.

138

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KALEMBKA Sławomir Robert

Opracowania: Biogram: prof. dr hab. Sławomir Robert Kalembka, Nauka Polska, https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=21843&_k=6uxa73 [dostęp: 12.06.2023]. Kalembka S. (red.), Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, Toruń 1995, s. 315–316. Kuk L., Profesor Sławomir Kalembka (1936–2009), „Zapiski historyczne” 2012, t. 74, z. 1, s. 119–139. Kuk L., Sławomir Kalembka – uczony, organizator nauki, człowiek, [w:] Z. Karpus, N. Kasparek, L. Kuk, J. Sobczak (red.), W kraju i na wychodźstwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Sławomirowi Kalembce w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, Toruń 2001, s. 11–18. Narkowicz L., Byłam doktorantką śp. prof. Kalembki, „Tygodnik Wileńszczyzny” 2009, nr 48, http://www.tygodnik.lt/200948/aktualia2.html [dostęp: 12.08.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Profesor Sławomir Kalembka nie żyje, „Nowości. Dziennik Toruński” 2009, https://nowosci.com.pl/profesor-slawomir-kalembka-nie-zyje/ar/c3-11065844 [publik. 12.10.2009; dostęp: 12.07.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

139

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna 1. Biogram Urodziła się 17 marca 1954 roku w Toruniu. Córka Henryka Kałamajskiego i Heleny z domu Schofer. Ojciec był aktorem w Baju Pomorskim. Matka była nauczycielką wychowania fizycznego w Technikum Ekonomicznym w Toruniu. Poznali się w Poznaniu, gdzie oboje studiowali; pobrali się w 1939 roku. Rodzice w czasie II wojny światowej, postawieni wobec szantażu władz okupacyjnych: albo ojciec przyjmie tzw. grupę niemiecką, albo zostanie zabrane im jedyne dziecko (ur. 1941), bo ma „cechy aryjskie”; przyjął III niemiecką grupę narodowościową i został wcielony do Wehrmachtu, skąd uciekł na terenie Francji; trafił do partyzantki, przez Marsylię dostał się do Włoch; odznaczony orderem wojennym Virtuti Militari za walki o Bolonię; powrócił z Anglii do Polski w 1947 r.; władza komunistyczna inwigilowała go, m.in. blokując możliwości zatrudnienia i awansu. Stryj Jan Kałamajski ukończył szkołę podchorążych w Grudziądzu; ułan; uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 roku; po niej trafił do niewoli; więziony w Oflagu II C Woldenberg. Siostra cioteczna, córka Marii z Kałamajskich, żony Maksymiliana von Soldenhoff (rodzina ta wywodzi się ze szlachty kurlandzkiej), Polaka, uczestnika powstania wielkopolskiego, obrony Lwowa i wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku; odznaczony orderem Virtuti Militari (1920); aresztowany w początkach okupacji niemieckiej (1939); rozstrzelany w forcie VII w Poznaniu; jego żona z czwórką dzieci została wysiedlona z Poznania. Ich najstarszy syn Antoni, działał w warszawskich strukturach

140

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna Armii Krajowej (posługując się dokumentami na nazwisko Andrzej Szczuka); studiował na tajnych kompletach; brał udział w powstaniu warszawskim; na podstawie jego życia powstał film „Rdza”; po wojnie ostrzeżony przez kolegę z oddziału nie przyznawał się do swojej tożsamości; wykładał w Wyższej Szkole w Sopocie, jeden z wicedyrektorów Stoczni Gdańskiej; w 1968 roku przy zawieraniu kontraktu z firmą amerykańską, spotkał się z kolegą z czasów przedwojennych, który nieświadomie zdradził jego prawdziwą tożsamość; spowodowało to szykany ze strony SB. Jego siostra Janina (ur. 1926) – łączniczka w konspiracyjnej organizacji „Ojczyzna”; aresztowana przez Niemców, była więziona na Pawiaku; odmówiła przejścia na grupę niemiecką, bo „to obrażałoby pamięć ojca”; w przeddzień powstania warszawskiego została wywieziona do obozu w Rawensbrück, a następnie przewieziona do Bergen-Belsen, gdzie doczekała wyzwolenia; pomagając chorym więźniom, zaraziła się tyfusem – chorą przetransportowano na leczenie do Szwecji, skąd wróciła do Polski; wyszła za mąż za Jerzego Pakulskiego, któremu w 1949 roku odebrano cały majątek (właściciel fabryki przy ul. Owsianej w Warszawie), a jego aresztowano. Ojciec miał dziesięcioro rodzeństwa. Siostra Łucja wyszła za mąż za Jerzego Műllera, budowniczego Gdyni (uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku, a następnie trafił do oflagu); ukrywała w swoim mieszkaniu Żyda – Juliusza Brilla (1901–1981), późniejszego profesora, wykładowcę na Uniwersytecie Warszawskim i w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Mikrobiologów i prezesa Polskiego Towarzystwa Nauk Weterynaryjnych. Siostra ojca Felicja była farmaceutką; mieszkała w Toruniu; oboje z mężem Józefem Kozłowskim (późniejszym profesorem na Wydziale Sztuk Pięknych UMK) należeli do AK; w czasie okupacji niemieckiej Felicja przygotowywała medykamenty dla partyzantki w Borach Tucholskich, a także preparaty utrudniające psom odnajdywanie śladów. Siostra ojca Helena, przedwojenna dziennikarka „Gazety Pomorskiej” należała do AK w Toruniu – była zaangażowana w pomoc jeńcom przetrzymywanym w Toruniu. Mama pochodziła z Zaszkowa (wówczas: powiat złoczowski, województwo tarnopolskie), gdzie rodzina była właścicielami majątku; po wejściu Rosjan (wrzesień 1939 roku) babcia – Maria Schofer została usunięta z majątku, następnie (pod zmienionym nazwiskiem) zamieszkała we Lwowie; w czasie okupacji niemieckiej była narażona na kolejne prześladowania: jej dziadek – Józef Lewin, naczelny lekarz Lwowa był narodowości żydowskiej (utworzył we Lwowie przytułek dla sierot; spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim). Najstarsza siostra matki – Janina Baranowa była żoną wicedyrektora Lasów Państwowych we Lwowie Kazimierza Barana, którego Rosjanie aresztowali; został rozstrzelany w Bykowni. Janina i jej dwie córeczki zostały wysłane na Syberię. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

141

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna Mąż siostry matki Wandy – Jan Lewek – był sędzią we Lwowie; po wkroczeniu Armii Czerwonej (1939) został aresztowany; znajduje się na pierwszych listach zamordowanych w Katyniu, choć współcześnie nie znajduje to potwierdzenia; Wanda zaś została wywieziona na Syberię, gdzie zmarła; jest pochowana w Pietropawłowsku (por. Rewieńska-Kościuk B., Tylko księżyc był ten sam – autobiograficzna opowieść o zsyłce do Kazachstanu w latach 1940–1946, 2003). Brat matki Franciszek Szofer był w okresie międzywojennym wiceprokuratorem we Lwowie; tam zmarł. Najmłodsza siostra mamy Krystyna mieszkała we Lwowie; wyszła za mąż w 1941 roku za Bolesława Żeliskiego (zabitego przez Gestapo); oboje działali w konspiracji; była karmicielką wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami prof. Rudolfa Weigla; po zakończeniu wojny przyjechała do Torunia; ukończyła chemię na UMK; wyszła za mąż za Zbigniewa Siudowskiego (syna przedwojennego senatora). Osobą, która wywarła znaczący wpływ na późniejsze działania Katarzyny Kałamajskiej-Liszcz był jej wuj (mąż siostry ojca Felicji) prof. Józef Kozłowski (1905–1991) i jego druga żona, graficzka, Barbara Narębska-Dębska. Wuj (uratowany w 1920 roku przez Wojsko Polskie jako sierota wojenna z Kijowa) był dzieckiem 5. Pułku Ułanów; ukończył gimnazjum w Kaliszu i studia artystyczne w Poznaniu; po wojnie był pierwszym Miejskim Konserwatorem Zabytków w Toruniu; aktywnie włączył się w tworzenie UMK; zagorzały piłsudczyk, posiadał przedwojenny księgozbiór książek historycznych niedostępnych wówczas w zarządzanych przez komunistów bibliotekach; poprzez liczne kontakty artystyczne bywał za granicą, skąd przywoził wydawnictwa Paryskiej Kultury, a później – za sprawą kontaktu z wybitnym historykiem sztuki Januszem Boguckim – kolportował razem z żoną wydawnictwa bezdebitowe. Katarzyna Kałamajska-Liszcz ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1973 roku) oraz konserwatorstwo i zabytkoznawstwo na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (dyplom w 1983 roku). Ukończyła także studia podyplomowe na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego na kierunku Relacje Interpersonalne i Profilaktyka Uzależnień (2008) oraz Studium Poradnictwa Psychologicznego i Interwencji Kryzysowej w Centrum Szkoleń i Psychoedukacji Instytutu Psychologii Zdrowia PTP (2011). Po ukończeniu studiów wyższych pracowała w Pracowni Konserwacji Kamienia w Pracowniach Konserwacji Zabytków w Toruniu (1983–1993). Pracę tę przerwała na rzecz terapii adoptowanej córki. Następnie zdecydowała się pracować na rzecz dzieci z uszkodzeniami mózgu w Fundacji „Daj Szansę” (1996–1999). W latach 2000– 2009 zajmowała się opieką nad przyjętymi do domu wymagającymi wsparcia krew-

142

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna nymi (siostra matki i teść), a od 2002 roku przysposobionymi córkami (5 i 2 lata). Od 2009 roku współpracowniczka męża w firmie edukacyjnej Aksjomat (2009–2018). Od 2019 roku współpracuje z Gdańskim Ośrodkiem Pomocy Psychologicznej, Diecezjalnym Ośrodkiem Adopcyjnym w Toruniu oraz Ośrodkiem Adopcyjnym Dzieło Pomocy Dzieciom (od 2021). W roku 2022 założyła „Fundację Doktora Liszcza”; prezes fundacji. Żona (ślub w 1976 roku) Krzysztofa Liszcza.

2. Opis działalności Jako licealistka należała do założonego przez Waldemara Rutkowskiego kręgu instruktorskiego „HIT” – Harcerskiej Informacji Turystycznej ZHP, który nawiązywał do tradycji wileńskiej „Czarnej Trzynastki” i dziedzictwa Instruktorskiej Drużyny Akademickiej na UMK (1956–1962). Celem Kręgu było kultywowanie harcerskiej tradycji wypaczanej przez upartyjnione władze i darmowe oprowadzanie wycieczek harcerskich po Toruniu. Działalność opozycyjną rozpoczęła za sprawą znajomości z Wiesławem Cichoniem, który wówczas studiował w Poznaniu, gdzie zajęcia prowadził m.in. Stanisław Barańczak. Cichoń z Poznania do Torunia przywoził bezdebity. Poprosił K. Kałamajską o pomoc w przekazaniu „Czarnej księgi cenzury” dla prof. Józefa Kozłowskiego, prof. Wilhelminy Iwanowskiej, prof. Artura Hutnikiewicza, prof. Konrada Górskiego i doc. Antoniego Stawikowskiego (1977/1978). Katalogowała wraz z Grażyną Chmiel (studentka tego samego roku i kierunku studiów) Bibliotekę Społeczną w Toruniu, która stanowiła zaplecze naukowe dla toruńskiego Towarzystwa Kursów Naukowych oraz Studenckiego Komitetu Solidarności; książki odbierała od Antoniego Stawikowskiego. Na rzecz Biblioteki przekazała bezdebitowe zbiory książek od swego wuja prof. Józefa Kozłowskiego. Przywoziła (1978–1980) wydawnictwa bezdebitowe z Warszawy, przekazywane przez Teresę Bogucką (córka Janusza Boguckiego). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Zajmowała się także kolportażem nielegalnych wydawnictw wśród studentów UMK i w toruńskich zakładach pracy. Materiały bezdebitowe odbierała m.in. od Pawła Rzoski. Członkini zespołu podziemnego wydawnictwa „Kwadrat” w Toruniu. Z powodu prowadzonej działalności opozycyjnej była inwigilowana przez Służbę Bezpieczeństwa (1979–1983) oraz zastrzeżono jej możliwość wyjazdów zagranicznych w latach 1980–1982.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

143

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna Należała do Zarządu Wydziałowego NZS (wraz z Markiem Żakiem i Kazimierzem Paruckim) tzw. NZS, w roku akademickim 1980/1981. Uczestniczyła w strajkach studenckich organizowanych przez NZS UMK. Po formalnym zawieszeniu stanu wojennego wycofała się z działalności opozycyjnej. Zaangażowana w działania wpierające rodziców zastępczych i adopcyjnych oraz w rozwiązywanie problemów związanych ze szkodami poalkoholowymi u dzieci (FASD). Współzałożycielka – wraz z mężem Krzysztofem Liszczem (lekarzem psychiatrą i społecznikiem) – Fundacji na Rzecz Wspierania w Rozwoju Dzieci z Uszkodzeniem Mózgu „Daj Szansę”. Matka adoptowanych kolejno czwórki dzieci, w tym z zespołem FAS: 5-letniego syna (w 1987), 2-letniej córki (w 1988), i dwóch sióstr 5- i 2-letniej (w 2002). Członkini Towarzystwa Uniwersyteckiego „Fides et Ratio”. Członkini Rady ds. Profilaktyki i Terapii FASD przy Krajowym Centrum Przeciwdziałania Problemom Alkoholowym (od 2022 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Order „Ecce Homo” (1998) • Nagrodą Znaku i Hestii im. ks. Józefa Tischnera (2009) • Odznaka „Za Zasługi dla Ochrony Zdrowia” (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Złoty Krzyż Zasługi RP (2011) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Katarzyny Kałamajskiej-Liszcz.

Opracowania: Biogram: Katarzyna Joanna Kałamajska-Liszcz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/bd889c63-da4c-4c4c-832724494fc9a742 [dostęp: 14.10.2023]. Katarzyna Kałamajska-Liszcz i Krzysztof Liszcz, Strona Wydawnictwa Znak, https://nagrodatischnera.pl/katarzyna-kalamajska-liszcz-i-krzysztof-liszcz/ [dostęp: 12.10.2023].

144

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAŁAMAJSKA-LISZCZ (z d. Kałamajska) Katarzyna Joanna Polak W., Czas ludzi niepokornych, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

145

KARCZEWSKI Andrzej 1. Biogram Urodził się 6 listopada 1953 roku w Lubawie. Syn Edwina i Danuty z domu Pułujańskiej. Dziadek Franciszek Karczewski – według przekazów rodzinnych – miał walczyć pod Verdun jako żołnierz armii pruskiej; osiadł we wsi Koszelewy (Mazury); w plebiscycie opowiedział się za Polską; zajmował się rzeźnictwem; prowadził karczmę. Ojciec pod koniec II wojny światowej został wcielony do Wehrmachtu; służył (w kawalerii) w Królewcu i Austrii; zdezerterował w czasie walk o Berlin; powrócił do Polski; pracował jako gorzelany w Rutkowicach. Matka po śmierci rodziców w młodym wieku była wychowywana w sierocińcu prowadzonym przez siostry zakonne ze Zgromadzenia św. Wincentego à Paulo w Lubawie, a następnie adoptowana przez rodzinę kupiecką – Maksymiliana Karczewskiego, brata wspomnianego Franciszka. Andrzej Karczewski ukończył Technikum Techniczno-Mechaniczne w Toruniu (matura w 1973 roku). Następnie pracował w Elektrowni „Dolna Odra” w Gryfinie (1973–1975); Zakładzie Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1975–2017). Obecnie (od 2017 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w Elektrociepłowni w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (od 1 września 1980 roku); delegat „Elany” na WZD Regionu Toruńskiego (1980–1989).

146

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KARCZEWSKI Andrzej Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Wszedł na komin EC-2 i wywiesił flagę w barwach narodowych (grudzień 1981 roku). Zajmował się zbieraniem składek członkowskich na swoim wydziale, przeznaczonych na pomoc dla rodzin osób internowanych i aresztowanych z powodów politycznych; przekazywał do działającego przy kościele Wniebowzięcia NMP Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny). Kierowca – transportował – hurtowe ilości bibuły pod wskazane adresy; koordynatorem był Andrzej Brzęcki (1982). Kolporter prasy podziemnej (m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra” i „Elana”) wśród pracowników „Elany” (1982–1989). Uczestnik Mszy za Ojczyznę odprawianych w toruńskiej parafii Matki Boskiej Zwycięskiej. Uczestniczył w pielgrzymkach Duszpasterstwa Ludzi Pracy na Jasną Górę. Przedstawiciel Komisji Wydziałowej na WZD w „Elanie”; członek Komisji Zakładowej odrodzonej „S” w tym zakładzie pracy (od 2001 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2022)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Andrzeja Karczewskiego.

Opracowania: Hasło: Andrzej Karczewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/41b10f00-75e7-4068-97ef-1cfc578bd418 [dostęp: 4.08.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

147

KAROLEWSKA Emilia Maria 1. Biogram Urodziła się 10 czerwca 1950 roku w Kamieńczyku. Córka Leona Karolewskiego i Stanisławy z domu Suliburskiej. Dziadek ze strony ojca na początku XX wieku (po zawartym ślubie) emigrował w celach zarobkowych do Ameryki; gdy powrócił, prowadził gospodarstwo rolne (była to część dziedziczona po teściach) w Kamieńczyku. Dziadkowie ze strony matki byli emigrantami zarobkowymi do Ameryki; wrócili do kraju w okresie międzywojennym; zakupili gospodarstwo rolne w Czarnotce (wieś w powiecie radziejowskim) i tam osiedli; w czasie II wojny światowej rodzina została wysiedlona ze swej własności, miała być także wywieziona na roboty przymusowe. Matka w czasie próby wywiezienia uciekła; złapana – została skatowana; przeżyła dzięki pomocy i wstawiennictwu u władz okupacyjnych niemieckiej rodziny; w okresie stalinowskim została aresztowana za obrazę funkcjonariusza egzekwującego należny państwu kontyngent płodów rolnych; uniknęła kary więzienia. Oboje rodzice byli rolnikami; prowadzili gospodarstwo rolne. Emilia Karolewska ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Izbicy Kujawskiej (matura w 1968 roku) oraz bibliotekoznawstwo na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Wrocławskiego (magisterium w 1972 roku). Następnie pracowała – początkowo jako stypendystka Urzędu Miasta w Toruniu – w Książnicy Miejskiej w Toruniu (1972–1982); Bibliotece Pedagogicznej w Toruniu (1983–2015). Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

148

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAROLEWSKA Emilia Maria

2. Opis działalności Działaczka toruńskich struktur Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” (1978– 1980). Zajmowała się kolportażem nielegalnych pism, m.in. „Biuletyn Informacyjny KOR”, „Robotnik”, „Głos” oraz publikacji wydawnictwa „NOWA”; w jej mieszkaniu była skrzynka kontaktowa; hurtowe ilości bibuły były przywożone do jej mieszkania z Warszawy; rozdzielała ją na mniejsze paczki, które odbierali kolporterzy. Członkini Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki. Inicjatorka założenia struktur „S” w toruńskiej Książnicy Miejskiej (wrzesień 1980 roku); członek „S” w swoim miejscu pracy (1980–1981). Delegatka na I Walny Zjazd Delegatów „S” Regionu Toruńskiego, który odbył się 4 lipca 1981 roku; członek prezydium Zarządu Regionu Toruńskiego „S” na etacie (1981). Redagowała wydawany przez Biuro Informacyjne Zarządu Regionalnego „Zjazdowy Serwis Informacyjny” (wydano – na powielaczu – 18 numerów pisma). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Przewidziana do internowania (znajduje się m.in. na liście podpisanej przez komendanta MO w Toruniu z lutego 1981 roku); uniknęła aresztowania (12/13 grudnia 1981 roku), gdyż dokonujący próby jej zatrzymania funkcjonariusze uznali, że jest nieobecna w mieszkaniu. Ukrywała się przed zatrzymaniem (od dnia 13 grudnia 1981 roku do dnia 15 września 1982 roku) w mieszkaniach znajomych sobie osób z pomocą Romualda Bobkowskiego. Dwa dni po powrocie do miejsca swego zamieszkania została w nim zatrzymana; przetrzymywana w areszcie w Wąbrzeźnie przez kolejne 48 godzin; następnie wypuszczona na wolność. Zwolniona dyscyplinarnie z pracy w Książnicy Miejskiej w Toruniu: formalnie, gdy po wprowadzeniu stanu wojennego nie powróciła do miejsca zatrudnienia sprzed pracy dla „S” (otrzymała w 1981 roku urlop bezpłatny na okres 2 lat); faktycznie – we wrześniu 1982 roku. 13 grudnia 1981 roku – wraz z Andrzejem Łozińskim, Markiem Berakiem i Krzysztofem Troickim – zredagowała odezwę pt. „Do członków »Solidarności«. Do społeczeństwa miasta Torunia”, podpisaną: NSZZ „Solidarność” Regionu Toruńskiego, skierowaną do działaczy „S”, w której wzywano do odmowy podpisywania tzw. lojalki, wszelkiej współpracy z władzami i wzywano do podjęcia akcji strajkowych. 14 grudnia 1981 roku Karolewska uczestniczyła w spotkaniu grupy opozycjonistów (obecni byli m.in. Jan Krezymon, Ryszard Konikiewicz, Andrzej Łoziński i Leszek Zaleski), na którym m.in. postulowano stworzenie podziemnego pisma dla Regionu Toruńskiego „S”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

149

KAROLEWSKA Emilia Maria Po ujawnieniu zaangażowała się w legalną działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu (1982–1983). Członkini Regionalnej Komisji Wykonawczej (1983–1989); utrzymywała kontakty z przywódcami toruńskiej „S” działającymi w konspiracji; odpowiedzialna za łączność toruńskiej RKW z zakładami pracy w tym mieście; nadzorowała przepływ informacji i składek pomiędzy zakładami pracy a Zarządem Regionu. Członkini Prezydium RKW (od 1986 roku); zajmowała się – wraz z Jackiem Stankiewiczem – drukiem i kolportażem wydawnictw regionalnych. Współorganizowała – wraz z Ryszardem Musielakiem – siatkę kolportażową wydawnictw bezdebitowych na terenie Torunia. Kolporterka wydawnictw bezdebitowych. Zajmowała się pozyskiwaniem papieru i materiałów drukarskich dla „S” organizacji konspiracyjnych (1982–1989). Współpracowała z redakcją „TIS”; redagowała techniczno-merytorycznie to pismo (od 1984 roku); organizowała jego druk; wykonywała negatywy do druku „TIS” (1986–1987). Udostępniła swoje mieszkanie do druku jednego numeru toruńskiej wersji „Tygodnika Wojennego” (1983). Organizatorka nielegalnych spotkań, na których omawiana była sytuacja polityczna w kraju. Członkini odrodzonego Zarządu Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w Toruniu. Członkini Związku Zawodowego Pracowników Oświaty i Wychowania „S”; delegatka na WZD Regionu Toruńskiego „S” (1998–2002); zrezygnowała z członkostwa w NSZZ „S” po opowiedzeniu się związku w wyborach parlamentarnych za konkretnym kandydatem politycznym. Kilkukrotnie poddana przeszukaniom w miejscu zamieszkania. Dwukrotnie zastrzeżono jej wyjazdy zagraniczne. Nie była członkiem partii politycznej. Sygnatariuszka listu 77 kobiet, działających w opozycji w czasach PRL, sprzeciwiający się brutalności policji podczas wieców w obronie mniejszości seksualnych (2020).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Srebrny Krzyż Zasługi (2001) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2001)

150

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAROLEWSKA Emilia Maria • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Emilia Maria Karolewska – Solidarność – notacje [nagranie video], Europejskie Centrum Solidarności, https://www.youtube.com/watch?v=QBn27H_JNqA [dostęp: 4.06.2023]. IPN By 082/151, Akta postępowania przygotowawczego w sprawie gromadzenia i rozpowszechniania nielegalnych wydawnictw, których treść mogła wywołać niepokój publiczny, prowadzonego przeciwko: Karolewska Emilia, imię ojca: Leon, ur. 10.06.1950 r., tj. podejrzanej o popełnienie wykroczenia z art. 771 i art. 280 § kodeksu karnego i innych. Relacja Emilii Karolewskiej.

Opracowania: Hasło: Emilia Maria Karolewska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/4d7ce9f4-fe3a-43d6-bdcc-ec1f992358a5 [dostęp: 4.08.2023]. Hołuszko E., Słownik opozycji demokratycznej regionu toruńskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 50. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Opozycjoniści ukrywający się przed internowaniem po wprowadzeniu stanu wojennego, „Wolność i Solidarność” 2019–2020, nr 11–12, s. 139–157.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

151

KARWOWSKI Jacek Andrzej 1. Biogram Urodził się 23 marca 1940 roku w Wilnie. Syn Ottona i Haliny z domu Ślinko. Rodzina o silnie zakorzenionych tradycjach patriotycznych. Ojciec (1912–1980) był lekarzem internistą; matka (1912–2005) – lekarzem pediatrą. Siostra Joanna Sitek (1942–1983) – biologiem; brat Józef (1950) lekarzem kardiologiem; syn Łukasz (1965) reżyserem filmowym; syn Maciej (1968) archeologiem; córka Marta Zucker (1972) pisarką i konsultantką. Jacek Karwowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (matura w 1957 roku) oraz fizykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: magisterium w 1962 roku, doktorat w 1968 roku; habilitacja w 1974 roku; profesura w 1988 roku. Fizyk, specjalizujący się w fizyce atomowo-molekularnej i teoretycznej. Pracował na Wydziale Chemii Uniwersytetu Alberty w Kanadzie (1972–1973); w Hiszpańskiej Akademii Nauk w Madrycie (1987–1988). Ponadto był stypendystą lub wizytującym profesorem w Instytucie Maxa Plancka w Garching koło Monachium, na Uniwersytetach w Gironie i w Castello de la Plana (Hiszpania), w instytucie badawczym IACS w Kolkacie (Indie), na Uniwersytetach w Nagoi (Japonia), w Hsinchu (Taiwan), w Montevideo (Urugwaj), w Bielefeld (Niemcy). Jest współautorem dwóch książek, 160 publikacji w czasopismach specjalistycznych i kilkudziesięciu rozdziałów w monografiach naukowych. W latach 1988–2005 był kierownikiem Zakładu Metod Obliczeniowych Fizyki Molekularnej w Instytucie Fizyki UMK. Od 2010 roku przebywa na emeryturze, choć nadal prowadzi działalność naukową.

152

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KARWOWSKI Jacek Andrzej

2. Opis działalności opozycyjnej Członek struktur „S” na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii UMK od września 1980 roku. Inicjator powstania i działacz Klubu Rzeczypospolitej Samorządnej „Wolność– Sprawiedliwość–Niepodległość” (1981). Z powodu aktywnego zaangażowania w działalność tej struktury oraz częste kontakty zagraniczne wynikające z pracy naukowej był inwigilowany przez SB (zarejestrowany 20 maja 1980 roku) w ramach sprawy obiektowej przemianowanej na sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Zachód”; dnia 25 czerwca 1982 roku przerejestrowany do SOR „Docent”. Internowany w dniu wprowadzenia stanu wojennego w ośrodku odosobnienia w Potulicach (por. IPN By 97/60). Zwolniony z internowania 12 stycznia 1982 roku. Kontynuował działalność opozycyjną. Współtworzył sieć kolportażu wydawnictw bezdebitowych na UMK. Przed wprowadzeniem stanu wojennego należał do grupy doradców toruńskiego regionu „S”, a następnie – po zwolnieniu z internowania – członek Tajnego Konwentu Doradców Regionu Toruńskiego „S” (ciała konsultacyjnego, które obradowało raz w tygodniu w mieszkaniach prywatnych lub Instytucie Fizyki UMK i ustalało pewne dyrektywy polityczne dla związku, dyskutowało nad dokumentami i tekstami programowymi). Z powodu zaangażowania solidarnościowego jego zwolnienia z uczelni (wrzesień 1982 roku) domagał się – bezskutecznie – płk Zenon Marcinkowski (komendant wojewódzki MO w Toruniu), kierując pismo zarówno do władz UMK, jak i gen. W. Jaruzelskiego; KW PZPR w Toruniu przez pięć lat blokował nadanie mu tytułu profesorskiego; otrzymał go w 16 września 1988 roku. Wręczającym go miał być gen. W. Jaruzelski (wówczas Przewodniczący Rady Państwa), dlatego nie uczestniczył w tej uroczystości, a dyplom profesorski wręczył mu rektor UMK prof. Jan Kopcewicz. Z powodu działalności opozycyjnej wielokrotnie blokowano jego wyjazdy zagraniczne: Otrzymał zastrzeżenie na wyjazd za granicę do tzw. krajów kapitalistycznych do 1 czerwca 1984 roku, przedłużone następnie na kolejne dwa lata; 22 marca 1984 roku odmówiono wydania paszportu na miesięczny wyjazd do Hiszpanii; w maju 1984 roku odmówiono wydania paszportu na trzymiesięczny wyjazd do RFN; w listopadzie 1984 roku odmówiono wydania paszportu na kilkudniowy wyjazd do Hiszpanii; 11 grudnia 1985 roku odmówiono wydania paszportu na wyjazd służbowy do Szwecji. Dziś, wspominając tę restrykcję, uważa, że funkcjonariusze bezpieki niekiedy posługiwali się wobec mnie metodą kija i marchewki, by zwerbować mnie na tajnego współpracownika SB, co się im ostatecznie nie udało.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

153

KARWOWSKI Jacek Andrzej Uczestniczył w działalności Komitetu Obywatelskiego „S” w Toruniu, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w tzw. wyborach kontraktowych (1989).

3. Rok przyznania Medalu – 2023 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1993) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 082/1, t. 5, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 466/3, Dokumentacja akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Gotowość” dot. przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego na terenie woj. toruńskiego. IPN By 97/60, Akta osobowe internowanego dot. Jacek Karwowski, imię ojca: Otton, ur. 23.03.1940 r., osadzonego pod zarzutem podburzania do nieposzanowania prawa na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym.

Opracowania: Biogram: Jacek Karwowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/471fcbd0-2aef-4bc4-af00-b101e131fc10 [dostęp: 4.09.2022]. Biogram: prof. dr hab. Jacek Andrzej Karwowski, Nauka Polska, https://nauka-polska. pl/#/profile/scientist?id=33460&_k=rst6xt [dostęp: 12.12.2023]. Hasło: Jacek Karwowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/112702 [dostęp: 21.11.2022]. Kalembka S. (red.), Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, Toruń 1995, s. 327. Mądry A. (red.), UMK w kampanii Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach ’89, Toruń 2019, s. 59. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

154

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KARWOWSKI Jacek Andrzej Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Profil: prof. dr hab. Jacek Karwowski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, https://www.fizyka.umk.pl/pracownik-info/?userId=2&user=jka [dostęp: 12.12.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

155

KAUCKI Lech Wiesław Stanisław 1. Biogram Urodził się 28 listopada 1927 roku w leśnictwie w Rumii-Zagórzu. Syn Kazimierza i Kazimiery z domu Maksymowicz. Ojciec był leśnikiem w Rumii-Zagórzu, a w kolejnych latach pracował w Toruniu na kolei. Matka nie pracowała zawodowo; jej ojciec był lekarzem, rodzina matki pochodziła z Kresów Wschodnich II RP. Lech

Kaucki

ukończył

Liceum

Ogólnokształcące dla Dorosłych im. S. Żeromskiego w Toruniu (matura w 1948 roku) oraz pierwszy stopień studiów wyższych na Wydziale Chemii na Politechnice Gdańskiej (tytuł inżyniera chemii w 1953 roku). Następnie pracował w Zjednoczeniu Przemysłu Farmaceutycznego „Polfa” w Starogardzie Gdańskim (do 1963 roku); Zakładach Przemysłu Chemicznego „Elana” w Toruniu (1963–1985). Od 1985 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 21 stycznia 1994 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym pw. NMP (ul. Wybickiego) w Toruniu.

2. Opis działalności Działał w Radzie Pracowniczej toruńskiej „Elany”. Władza tuż przed stanem wojennym (stosowna ustawa została uchwalona 25 września 1981 roku) pozwoliła na tworzenie w dużych zakładach pracy samorządów pracowniczych. Ich działalność została zawieszona po wprowadzeniu stanu wojennego i ponownie aprobowana od połowy 1983 roku. Władze „S” zgodziły się na udział działaczy opozycyjnych w tej

156

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KAUCKI Lech Wiesław Stanisław strukturze pod warunkiem przeprowadzenia rzeczywistych wyborów wśród załogi i możliwości realnego działania (TKK wypowiedziała się w lipcu 1982 roku, RKW w marcu 1985 roku). W niektórych przypadkach rady pracownicze walczyły o interesy zakładu i jego pracowników (m.in. poprawę warunków pracy i płacy, obronę praw pracowniczych), nierzadko wchodząc w spór (także sądowy) z dyrekcjami zakładów pracy. W okresie zdelegalizowania NSZZ „S” były namiastką reprezentacji interesów NSZZ „S”. W toruńskiej „Elanie” Samorząd Pracowniczy powstał w kwietniu 1981 roku. Został zawieszony od wprowadzenia stanu wojennego do jego formalnego zawieszenia. Był sekretarzem samorządu pracowniczego toruńskiej „Elany” (1981–1986), a także członkiem prezydium Rady oraz członkiem Zebrania Delegatów samorządu pracowniczego. Inicjator i wykonawca szeregu akcji samorządu, m.in. seminariów, referendum i organizowanych przez Radę, spotkań przedstawicieli Rad Pracowniczych z całego kraju. Po wprowadzeniu stanu wojennego, będąc jednym z czołowych działaczy Rady Pracowniczej, zaangażował się w ścisłą współpracę z podziemnymi strukturami NSZZ „S”. Członek grupy współpracującej (1986–1989) z Regionalną Komisją Wykonawczą „S” zajmującej się kolportażem książek tzw. drugiego obiegu. W maju 1987 roku, jako emerytowany pracownik toruńskiej „Elany”, należał – wraz z Franciszkiem Baranowskim, Ireną Białą, Stefanem Czerniejewskim, Stanisławem Czuszelem, Gertrudą Przybylską, Ryszardem Siewertem, Janem Szmelterem, Jerzym Wiśniewskim i Hieronimem Żórańskim – do Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” Pracowników ZWCh „Elana”, który w dniu 2 czerwca 1987 roku wystąpił do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o rejestrację związku w tym zakładzie pracy. Przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku został wybrany członkiem Okręgowej Komisji Wyborczej w Toruniu (gremium liczyło 17 osób) z ramienia Komitetu Obywatelskiego (wraz z: Antonim Barcikowskim, Zbigniewem Bożejewiczem, Stanisławem Czuszelem, Krzysztofem Kuleszą i Wojciechem Polakiem). W związku z aktywną działalnością w Radzie Pracowniczej i działalnością opozycyjną był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa (1983–1989). Delegat na Walne Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Toruńskiego (1992). Przez szereg lat był prezesem klubu brydżowego „Elany”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

157

KAUCKI Lech Wiesław Stanisław

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Srebrna Odznaka Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej przy ZPCh „Elana” w Toruniu (1976) • Krzyż Wolności i Solidarności (2021, pośmiertnie)

Opracowania: Biogram: Lech Wiesław Kaucki, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/5e67f805-8a7b-4cd3-825f-cf0ad95c3062 [dostęp: 14.12.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

158

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KEMPSKI Piotr 1. Biogram Urodził się 6 października 1952 roku w Toruniu. Syn Henryka i Ireny z domu Dąbrowskiej. Dziadek (ze strony ojca) – Leon Kempski,

mieszkał

Grudziądzu;

przeszedł szlak bojowy z gen. Władysławem Andersem; w pamięci rodziny pozostała wiadomość, że wydano na niego w kraju wyrok śmierci, dlatego nie wrócił po wojnie do Polski. Dziadek (ze strony matki) – Władysław Dąbrowski; przedwojenny sołtys wsi Kaszczorek; po wybuchu wojny został aresztowany, następnie wywieziony na 4 lata do Niemiec na prace przymusowe; po wojnie powrócił do Kaszczorka, którego był ponownie sołtysem. Piotr Kempski ukończył Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Toruniu (matura w 1972 roku) oraz obróbkę skrawaniem i technologię budowy maszyn na Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (dyplom w 1976 roku). Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową (1977); pracował w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” (1976–1979); prowadził własną działalność (1979–2019). Obecnie (od 2019 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W prowadzonej przez Piotra Kempskiego stolarni (była to wówczas spółka z Markiem Żbikowskim) pracował Marian Szymczak, który miał kontakty z toruńskim podziemiem. Przez znajomość z Andrzejem Lipińskim, Kempski zatrudnił Marka Kopera (szwagra A. Lipińskiego), gdy został on zwolniony z internowania. Następnie zatrudnił Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

159

KEMPSKI Piotr także Ryszarda Pawełczyka. Dla obu działaczy opozycyjnych praca ta stanowiła źródło utrzymania, gdyż obaj otrzymali tzw. wilczy bilet. Z powodu ich zatrudnienia Kempskim zainteresowała się bezpieka. Funkcjonariusze MO i SB obserwowali stolarnię, niekiedy wchodząc do środka i bez słowa przechodzili przez zakład, chcąc wzbudzić poczucie niepewności, ale i przekonanie o tym, że pracujący w nim są w orbicie zainteresowania służb państwa. W stolarni kolportowano bibułę. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w parafii Matki Bożej Zwycięskiej w Toruniu. Nie podjął innej działalności opozycyjnej. Nie zaangażował się także w życie polityczne.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Piotra Kempskiego.

160

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy 1. Biogram Urodził się 20 lutego 1939 roku w Łodzi. Syn Franciszka i Heleny z domu Głowackiej. Pochodził z domu inteligenckiego o tradycji niepodległościowej. Ojciec w chwili wybuchu wojny polsko-bolszewickiej (19-letni uczeń Państwowego Gimnazjum Męskiego w Piotrkowie) zgłosił się na ochotnika do Legionów Polskich; wraz z trzema starszymi braćmi: Józefem, Hieronimem i Aleksym walczył z wojskami bolszewickimi na wschodnich Kresach II RP (1920); ukończył architekturę na Politechnice Lwowskiej; w okresie międzywojennym pracował na stanowisku inspektora architektury w magistracie miasta Łodzi; po wybuchu wojny wyznaczony na funkcję miejskiego komendanta Obrony Przeciwlotniczej; w czasie okupacji niemieckiej pracował na stanowisku technicznym. Matka była urzędniczką sądów w Piotrkowie i Łodzi; w okresie okupacji niemieckiej została rozdzielona z mężem; wraz z synem Andrzejem przesiedlona do Generalnej Guberni; po wojnie powróciła do Łodzi. Dziadek Władysław Głowacki czynnie wspierał powstania śląskie, a w dowód uznania jego zasług nadano mu (1928) dożywotnio Honorowe Członkostwo i medal pamiątkowy Związku Górnośląskiego. Młodszy brat Krzysztof (wówczas 19-latek) wziął udział w spontanicznej akcji protestacyjnej na ulicach Łodzi przeciw tzw. zajściom marcowym 1968 roku w Warszawie, polegającej na improwizowanym rozklejaniu ulotek; został zatrzymany, a następnie aresztowany przez funkcjonariuszy MO i osadzony w więzieniu; w wyniku długotrwałych zabiegów o uwolnienie i w efekcie rozprawy sądowej, udało się zamienić wyrok na 1 rok więzienia w zawieszeniu na 4 lata. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

161

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy Dwaj bracia stryjeczni Andrzeja: Włodzimierz i Andrzej (synowie starszego brata Aleksego) walczyli w 25. Pułku Piechoty AK w Piotrkowie; Włodzimierz został uwięziony; zginął podczas marszu w czasie ewakuacji obozu Gross-Rosen (1945). Młodszy – pseudonim „Derwisz”; po przejściu frontu ocalał, uciekając przed Sowietami przez Włochy i Anglię do USA, gdzie został architektem; opublikował swoje wspomnienia wojenne pt. Wysiadka z raju. Wspomnienia 1944–46. Andrzej Kędzierski ukończył VIII Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Asnyka w Łodzi (matura w 1956 roku) oraz medycynę na Akademii Medycznej w Łodzi (dyplom w 1964 roku). Następnie pracował jako lekarz stażysta w szpitalu w Paczkowie (k. Opola, 1964– 1966); asystent na oddziale chirurgii w szpitalu w Szczecinku (1966–1971); zastępca ordynatora na oddziale chirurgii w szpitalu w Piotrkowie Trybunalskim (1971–1979); starszy asystent na oddziale ortopedii w Szpitalu Miejskim w Toruniu (1980–2001); chirurg ortopeda w Miejskiej Przychodni Specjalistycznej w Toruniu (2001–2007). Od 2001 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 2 marca 2020 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Starym Cmentarzu w Piotrkowie Trybunalskim.

2. Opis działalności W rodzinie słuchano Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki; wystrzegano się przynależności do organizacji powiązanych z reżimem komunistycznym. Członek ZHP (1945–1949 i 1956–1958). Kędzierski został wtajemniczony (przez swojego szwagra Stefana Türschmida, który za przynależność do tej organizacji został w 1971 roku skazany przez Sąd Powiatowy w Łodzi na 2 lat więzienia) w działalność konspiracyjnej organizacji „Ruch”; był przesłuchiwany przez funkcjonariuszy Wydziału Śledczego KM MO w Koszalinie w śledztwie prowadzonym przeciwko członkom tej organizacji (por. IPN Ld 0122/503); w celu inwigilacji zarejestrowany do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Medyk” (sprawę tę zakończono w marcu 1972 roku z powodu zmiany miejsca zamieszkania figuranta). Współorganizator (wraz z Bożeną Bagińską, Heleną Wieczorek, Lechem Górskim, Stanisławem Osmańskim, Marią Skrzypek i Pawłem Wudarskim) struktur solidarnościowych w swoim zakładzie pracy, a następnie wybrany w nim przewodniczącym Komisji Zakładowej NSZZ „S” (1980). Delegat na I Wojewódzki Zjazd Delegatów „S” Regionu Toruńskiego (lipiec 1981 roku). Okres ten wspomina następująco: Na przełomie sierpnia i września zwróciły się do mnie panie Alicja Kamper i Hanna Wysocka z prośbą, abym pomógł w utworzeniu komitetu

162

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy założycielskiego w naszym szpitalu. Sytuacja była szczególna, ponieważ pracę tu rozpocząłem dopiero w lutym 1980 roku i nie wszystkim byłem znany, a tym bardziej nie wiedziałem, czy w opinii innych pracowników zasługiwałem na zaufanie. [...] Inauguracja związku to masowe (na nasz apel) wypisywanie się ze związku reżimowego (CRZZ). Blady strach padł na „aktywistów” związkowych, którzy do tego momentu wiedli spokojne życie pod opieką partii. Akces do NSZZ „S” był powszechny. Sytuację jeszcze bardziej przyśpieszyło zebranie sympatyków „S” w sali dawnego kina „Echo” prowadzone przez śp. Zbyszka Iwanowa, który odpowiadał na szereg pytań i wyjaśniał wątpliwości, które wszyscy mieli – wszak weszliśmy na nową drogę, zupełnie nieznaną i nikt nie wiedział, co zastanie na jej końcu! Po tych zdarzeniach zorganizowaliśmy zebranie załogi i w drodze głosowania została wybrana pierwsza Komisja Zakładowa, w składzie niewiele odbiegająca od komitetu założycielskiego. Na pierwszego prezesa zostałem wybrany jednogłośnie. Od tego momentu rozpoczęła się powszednia praca związkowa, tj. zapisywanie nowych członków, założenie biura, zatrudnienie sekretarki (reszta pracowników pracowała społecznie), organizowanie biblioteki wydań bezdebitowych, kolportaż biuletynów i prasy. Najważniejsza była jednak działalność związkowa, tj. ustalenie kontaktów z zarządem regionu, innymi zakładami pracy i placówkami służby zdrowia oraz ustalenie „modus vivendi” z Dyrekcją szpitala. Zasada „nic o nas, bez nas” – sprawdziła się w późniejszych miesiącach i latach. (cyt. za: M. Łysiak, 100-lecie Szpitala Miejskiego w Toruniu (1910–2010), Toruń 2010, s. 264–265). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji. Przewodniczący Tajnej Komisji Zdrowia „S” w Szpitalu Miejskim w Toruniu (1982–1989); członek Regionalnej Komisji Zdrowia „S”. Członek Tajnego Konwentu Doradców ZR toruńskiego „S” (1983–1989). Prelegent (1982–1984) wielu odczytów społeczno-politycznych w kościołach Matki Boskiej Zwycięskiej i Chrystusa Króla z różnych okazji np. rocznic Konstytucji 3 Maja, powstania styczniowego, powstania warszawskiego czy podczas Mszy za ojczyznę 16. każdego miesiąca; współorganizator manifestacji patriotycznych w tym mieście. Uczestniczył w działalności duszpasterstwa akademickiego księży jezuitów i redemptorystów; uczestniczył w organizowaniu Dni Kultury Chrześcijańskiej. Działał w toruńskim Rejonowym Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) przy kościele Wniebowzięcia NMP z nominacji ordynariusza diecezji ks. Biskupa Mariana Przykuckiego. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z ToruZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

163

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy nia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. W ramach tej struktury Kędzierski rozdzielał leki dostarczone jako dary przywożone z zagranicy. Działacz Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka (1984– 1985), organizacji powstałej w Toruniu w listopadzie 1984 roku, w reakcji na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki; jeden z sygnatariuszy deklaracji tej organizacji (por. IPN By 0104/132). Kolporter hurtowych ilości publikacji bezdebitowych. Kurier tych materiałów pomiędzy Toruniem, Wrocławiem, Łodzią i Poznaniem. Współautor kina domowego w prywatnych lokalach mieszkalnych działaczy podziemia, w którym wyświetlano filmy z tzw. drugiego obiegu (1985). Kędzierski był inwigilowany m.in. w ramach prowadzonych spraw operacyjnego rozpoznania kryptonim „Siatka” (1984), „Krab” (1984–1987), „Samarytanie” (1985– 1987), „Historyk” (1987–1989). Kilkukrotnie przeprowadzano szczegółowe rewizje w miejscu zamieszkania. Zastrzeżono mu także możliwość wyjazdów zagranicznych do „krajów kapitalistycznych” (1984–1989) z powodu zagrożenia, iż wejdzie w kontakt z osobami działającymi na szkodę PRL (por. IPN By 681/104064). Był także wielokrotnie zatrzymywany na 48 godzin, także prewencyjnie, przed rocznicami wydarzeń narodowych i świętami patriotycznymi, m.in. 30 sierpnia 1982 roku w Golubiu-Dobrzyniu, za kolportaż ulotek, pism nielegalnie wydanych po 13.12.1981, jak również o kontakt z ekstremalnym podziemiem zawieszonego NSZZ „Solidarność” (IPN By 719/4). Przewodniczący odrodzonej KZ „S” w Szpitalu Miejskim w Toruniu (1989–1993). Delegat na II i III WZD „S” Regionu Toruńskiego, sekretarz ZR w latach 1989–91, delegat na II KZD „S” (1990). Po upadku komunizmu należał do partii politycznych: Unia Demokratyczna/Unia Wolności/Partii Demokratycznej (1991–2007); przewodniczył (od 1997 roku) Regionalnej Komisji Rewizyjnej. Aktywny działacz (od 2003 roku) Społecznego Komitetu Upamiętnienia Wydarzeń 1 i 3 Maja 1982 roku w Toruniu (obecnie: Stowarzyszenie Solidarni – Toruń Pamięta). Udzielał się w pracach Fundacji „Archiwum Pomorskie AK”, Stowarzyszenia Wolnego Słowa i Towarzystwa Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu; członek komisji wyborczych do parlamentu, oraz do samorządu miejskiego i lekarskiego W 1990 roku włączył się czynnie w prace nad tworzeniem samorządu Izb Lekarskich: delegat na Krajowy Zjazd i członek Rady Kujawsko-Pomorskiej Izby Lekarskiej w Toruniu. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego (1990–2003). Współinicjator i aktywny działacz Lekarskiego Stowarzyszenia Senioratu.

164

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Za wzorową Pracę w Służbie Zdrowia” (1990) • Srebrny Krzyż Zasługi (1994) • Medal XX-lecia Sierpnia ‘80 i Związku NSZZ „S” (2000) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/132/D i J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Krab”. Materiały dotyczące założenia Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka, a po odmowie rejestracji Obywatelskiego Ruchu na Rzecz Obrony Praw Człowieka. IPN By 0104/164/D i J, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Samarytanie” dot. Skrzypek Maria, imię ojca: Beniamin, ur. 04.07.1935 r., Kędzierski Andrzej, imię ojca: Franciszek, ur. 20.02.1939 r. Kontrola operacyjna w związku z próbą zarejestrowania Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka w Toruniu. IPN By 719/4, Raporty o zatrzymaniu osób w areszcie Komisariatu Milicji Obywatelskiej w Golubiu- Dobrzyniu. Korespondencja z synem Olgierdem Kędzierskim. Łysiak M., 100-lecie Szpitala Miejskiego w Toruniu (1910–2010), Toruń 2010, s. 263–270.

Opracowania: Biernacki K., Kędzierski Andrzej, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/16652,Kedzierski-Andrzej.html [dostęp: 2.11.2023]. Biernacki K., Społeczne Stowarzyszenie Obrony Praw Człowieka, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14517,Spoleczne-Stowarzyszenie--Obrony-Praw-Czlowieka.html [dostęp: 2.11.2023]. Biogram: Andrzej Jerzy Kędzierski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/0e5b10bd-ea94-49dc-b19a-46a51e2dc431 [dostęp: 2.11.2023]. Biogram: Stefan Andrzej Türschmid, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/1e1afaeb-8cd5-4bd1-868a-3c34f32f8f29 [dostęp: 2.11.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

165

KĘDZIERSKI Andrzej Jerzy Hasło: Andrzej Kędzierski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/662535 [dostęp: 2.11.2023]. Polak W. Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Bojkot wyborów do sejmu i rad narodowych w regionie toruńskim w latach 1984–1988, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska V. Kmiecik, M. Białkowska, J. Kufel, P. Ruchlewski (red.), O Polskę wolną! O Polskę Solidarną! NSZZ Solidarność w latach 1980–1989, Gdańsk 2011, s. 199. Polak W., NSZZ „Solidarność” na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach 1980–1989, Komisja Uczelniana NSZZ „Solidarność” na UMK w Toruniu, http://www. solidarnosc.umk.pl/archiwum/polak.php [dostęp: 2.11.2023]. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

166

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KLIM Romuald 1. Biogram Urodził się 19 czerwca 1946 roku w Viernheim (miasto w kraju związkowym Hesja, Niemcy). Syn Henryka i Heleny z domu Wyskok. Ojciec urodził się w Warszawie; w łapance, w czasie niemieckiej okupacji, wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec; po wojnie powrócił z żoną (ślub w Lipsku, 1944) do kraju; z nakazu pracy osiadł w Bydgoszczy; pracował w bydgoskim „Zachemie” jako elektryk. Matka pochodziła z Krotoszyna; w czasie okupacji niemieckiej wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec; nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Romuald Klim ukończył przyzakładową zasadniczą szkołę zawodową „Zachemu” (1957) i Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Bydgoszczy. Następnie pracował w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1953– 2001). Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (od jesieni 1980 roku). Kolporter wydawnictw i pracy bezdebitowej (1980–1982). Pozyskiwał je od osób sobie znajomych z Włocławka i Płocka oraz pracownika „Zachemu” Ryszarda Dziadkiewicza; przywoził nieregularnie raz na kilka miesięcy; kolportował na terenie swojego zakładu pracy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

167

KLIM Romuald Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w bydgoskim kościele jezuitów (1982–1989). Członek odrodzonych struktur „S” w „Zachemie” (od 1989 roku). Kandydat w wyborach do Rady Miasta Bydgoszczy w wyborach samorządowych 2010 roku (nie uzyskał mandatu). Członek Stowarzyszenia Bydgoskiej Fontanny Potop (od 2004 roku); obecnie: członek Komisji Rewizyjnej. Członek Bractwa 18 Południka (od 2011 roku); członek Komisji Rewizyjnej. Członek Archikonfraterni Literackiej. Członek Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy (od 2005 roku). Członek Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Solidarności – „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” (2010) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Złota Odznaka „Zasłużony Działkowiec” (2023) • Diamentowy Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny (2024)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Romualda Klima.

168

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOPER Marek Stanisław 1. Biogram Urodził się 7 września 1954 roku w Słupsku. Syn Zbigniewa i Zenobii z domu Włodarczyk. Dziadek (ze strony ojca) – Jan Koper (ur. 1903) walczył w I Brygadzie Kadrowej; walczył o przyłączenie Wilna do Polski; osiadł w Wilnie; miał 4 dzieci: najstarszy Zbigniew, najmłodszy ks. Edward Koper – pierwszy proboszcz parafii św. Stanisława Kostki w Sulechowie (1980–2007); działacz „S” – Ruchu Młodzieży Solidarnej; jego imię nosi dziś rondo w Sulechowie. Babcia (matka ojca) Melania z domu Jankowicz była urodzona w Kazimierowszczyźnie (dziś: wieś na Litwie, w rejonie solecznickim). Ojciec (ur. 1927) urodził się w Wilnie; walczył w 5. brygadzie wileńskiej Armii Krajowej, gdzie posługiwał się pseudonimem „Kropiwko”; uczestnik powstania warszawskiego, gdzie został ranny (życie uratowała mu jego przyszła żona); wywieziony do Miednik Królewskich i Kaługi, skąd uciekł i powrócił do Wilna; wstąpił do II Armii Wojska Polskiego, walczył m.in. o Wał Pomorski i Berlin; po zakończeniu działań wojennych osiadł w Toruniu (tu ponownie spotkał swoją przyszłą żonę); po wojnie pracował jako kierowca, technik budowy maszyn rolniczych, dyrektor zakładów w Pigży, Unisławiu i Toruniu; słuchał Radia Wolna Europa. Matka pochodziła z Węgleszyna (miasta koło Jędrzejowa). W domu rodzinnym był kult osoby i dokonań Józefa Piłsudskiego. Marek Koper ukończył wieczorowo Technikum Mechaniczne w Toruniu (matura w 1980 roku). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

169

KOPER Marek Stanisław Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1970– 1974; 1976–1982); odbył zasadniczą służbę wojskową (1974–1976); pracował w prywatnej stolarni w Grębocinie (1983); prowadził własną działalność gospodarczą (1984). Wyjechał do Australii we wrześniu 1985 roku, gdzie pracował w różnych zakładach pracy; prowadził własną firmę (2013–2022). Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze. Szwagier Andrzeja Lipińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Członek struktur „S” w toruńskiej „Elanie”, od września 1980 roku; mąż zaufania na wydziale DMT. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność konspiracyjną. Członek grupy organizującej kolportaż wydawnictw bezdebitowych na terenie „Elany” i Torunia. Uczestniczył w spotkaniu pracowników z kilku toruńskich zakładów pracy zorganizowanym w grudniu 1981 roku z inicjatywy Kazimierza Nogi w mieszkaniu pracownika „Elany” Mirosława Przyguckiego. Uczestniczyli w nim także: Kazimierz Noga („Elana”), Mieczysław Partyka („Elana”), Piotr Łukaszewski, Ryszard Siewert, Ryszard Pawełczyk („Apator”), Lech Rafiński („Apator”), Stanisław Wielgosz („Elana”). Ustalono na nim m.in., że głównym kolporterem wydawnictw bezdebitowych w „Elanie” i na Rubinkowie będzie M. Koper. Organizował skrytki i siatki kolportażu na terenie „Elany” i Rubinkowa, dzięki którym kolportowano hurtowe ilości publikacji bezdebitowych. Uczestniczył w akcjach ulotkowych i plakatowania w Toruniu, wypisywał hasła antykomunistyczne i prodemokratyczne na ścianach. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę organizowanych w parafii Matki Bożej Zwycięskiej. W wyniku toczącego się śledztwa aresztowano (30 kwietnia) 12 członków Tymczasowego Tajnego Prezydium Zarządu Regionu Toruńskiego „S”. Zatrzymany wraz z innymi podejrzanymi w sprawie (w domu teściów w Radziejowie), został przewieziony do aresztu w Chełmży, gdzie był przesłuchiwany nieustannie przez 36 godzin, był szykanowany przez przesłuchujących; był także konfrontowany z innymi zatrzymanymi; złożył obszerne zeznania, a następnie został zwolniony do domu. Jak podano w 6 numerze konspiracyjnego pisma „Elana” z dnia 22 czerwca 1982 roku: Marek Koper – przesłuchiwany ponad 36 godzin bez przerwy – krzyki i groźby użycia siły, gdy chciał odwołać pierwsze zeznania. Koper został oskarżony o to, że od 13.12.1981 roku do 29.04.1982 roku w Toruniu nie odstąpili od działalności związkowej, kolportował ulotki i pisma zdelegalizowanej NSZZ

170

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOPER Marek Stanisław „Solidarność”, krytykujące w swej treści wprowadzenie stanu wojennego, tj. o przestępstwo z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. (IPN By 85/520). Dnia 11 maja 1982 roku sam zgłosił się do prokuratury, by odwołać swoje wcześniejsze zeznania, zaprzeczając swemu udziałowi w nielegalnej działalności; po ich zakończeniu został wypuszczony wolno, a następnie – tego samego dnia – zatrzymany i – postanowieniem Prokuratury Rejonowej w Toruniu z dnia 12 maja 1982 roku – tymczasowo aresztowany; był przetrzymywany w Areszcie Śledczym w Toruniu, a od dnia 9 lipca 1982 roku przekazany do Zakładu Karnego w Potulicach (por. IPN By 98/134). Proces wspomnianych działaczy „S” – znany jest jako proces elanowców – to największa sprawa karna działaczy zdelegalizowanej „S” w Toruniu. Akt oskarżenia (nr 1 Ds. 724/82) obejmował zarzuty dla: Kazimierza Nogi, Piotra Łukaszewskiego, Marka Chojeckiego, Stanisława Wielgosza, Mieczysława Partyki, Lecha Rafińskiego, Marka Kopera, Ryszarda Pawełczyka, Andrzeja Lipińskiego, Jana Drążka, Ryszarda Siewerta, Aleksandra Jamroziaka i Gerarda Münstera. Sąd Wojewódzki w Toruniu, prowadząc sprawę (sygn. akt II E 48/82) w trybie zwykłym, uznał (wyrok z dnia 22 czerwca 1982 roku) M. Kopera winnym zakazanej działalności związkowej, w ten sposób, że wziął udział w zebraniu zorganizowanym w celu stworzenia sieci kolportażu ulotek, zwerbował do udziału w tymże kolportażu Mieczysława Partykę oraz pracownika zakładu „Apator” Ryszarda Pawełczyka, a następnie sam brał czynny udział w kolportażu tychże ulotek (odpis wyroku w posiadaniu autora) i skazał go na karę 2 lat pozbawienia wolności. Odzyskał wolność postanowieniem Sądu Najwyższego w Warszawie (z dnia 26 listopada 1982 roku) 29 listopada 1982 roku, który nakazał uchylenie jego aresztu – przerwę w odbywaniu kary. Wyrokiem tegoż sądu z dnia 29 grudnia 1982 roku orzeczona w niższej instancji sądu kara pozbawienia wolności została warunkowo zawieszona na okres 3 lat. Prokurator Generalny wystąpił (1993) o rewizję nadzwyczajną tego wyroku, który go unieważnił, a M. Kopera uniewinnił od zarzucanych mu czynów (por. IPN BU 3665/158). W trzy miesiące po aresztowaniu został zwolniony z pracy w „Elanie”, z tzw. wilczym biletem. Dnia 5 października 1983 roku Rada Pracownicza „Elany” zaapelowała o zgłaszanie się osób pokrzywdzonych przez administrację zakładu, a następnie zażądała od dyrekcji stosownych wyjaśnień. Zebranie Delegatów w dniu 17 listopada 1983 roku podjęło uchwałę, w której za pokrzywdzonych uznało zwolnionych z pracy, w tym także M. Kopera, wzywając do naprawy wyrządzonej krzywdy. Dyrekcja zignorowała te żądania samorządu zakładowego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

171

KOPER Marek Stanisław Po wyjściu wycofał się z działalności konspiracyjnej, w dalszym ciągu był inwigilowany przez funkcjonariuszy SB (1982–1983). Prewencyjnie wielokrotnie zatrzymywany przed ważnymi świętami państwowymi lub rocznicami wydarzeń narodowych (np. 3 maja, 11 listopada). Zdecydował o wyjeździe z kraju (wraz z żoną i kilkuletnią córką) na stałe (1985). Osiadł w Australii, gdzie uczestniczył w organizowaniu pomocy dla podziemnej „S” w kraju. Tam mieszka do dziś. Pozostał uważnym obserwatorem życia politycznego i społecznego w Polsce. Angażuje się w działalność polonijną i propolską.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 3665/158, Materiały w sprawie: Aleksander Jambroziak, Piotr Sylwester Łukaszewski, Mieczysław Partyka, Marek Stanisław Koper, oskarżeni z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154) – rewizja od wyroku. IPN BU 3665/307, Materiały w sprawie: Marek Koper, oskarżony z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154) – zażalenie obrońcy oskarżonego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Toruniu w przedmiocie aresztu tymczasowego. IPN BU 3665/318, Materiały w sprawie: Marek Koper, oskarżony z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154) – zażalenie obrońcy na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Toruniu w przedmiocie oddalenia wniosku obrońcy o uchylenie tymczasowego aresztowania. IPN BU 3665/779, Materiały w sprawie: Kazimierz Tadeusz Noga, Lech Rafiński, Ryszard Pawełczyk, Andrzej Bronisław Lipiński, Jan Drążek, Aleksander Jamroziak, Piotr Sylwester Łukaszewski, Mieczysław Partyka, Marek Stanisław Koper, oskarżeni z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154) – rewizja nadzwyczajna. IPN BU 754/210, Akta Izby Karnej w sprawie: Piotr Sylwester Łukaszewski; Mieczysław Partyka; Marek Koper; Aleksander Jamroziak – oskarżeni z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym – Rewizja (ksero). IPN By 082/53 t. 1–2, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kontynuowania działalności w NSZZ „Solidarność” oraz kolportowania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Noga Kazimierz, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i innym, tj. podej-

172

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOPER Marek Stanisław rzanym o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. IPN By 85/520, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Kazimierz Noga, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i inni, oskarżonych o to, że od 13.12.1981 r. do 29.04.1982 r. w Toruniu nie odstąpili od działalności związkowej, kolportowali ulotki i pisma zdelegalizowanej NSZZ „Solidarność”, krytykujące w swej treści wprowadzenie stanu wojennego, tj. o przestępstwo z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN By 98/134, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Marek Koper, imię ojca: Zbigniew, ur. 07.09.1954 r., skazanego na podstawie art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym za to, że od 13.12.1981 r. do kwietnia 1982 r. w Toruniu działał w strukturach NSZZ „Solidarność”, uczestniczył w zebraniach i kolportował nielegalne wydawnictwa. Relacja Marka Kopera.

Opracowania: Biogram: Marek Koper, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/ab982259-921f-49b2-828b-65c64350ab0b [dostęp: 12.10.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

173

KOŚCIUCH Władysław 1. Biogram Urodził się 25 września 1955 roku w Suwałkach. Syn Mieczysława i Scholastyki z domu Jaroś. Rodzice pochodzili z gospodarstw rolnych. Ojciec był rolnikiem, mieszkał w Kruszkach (gmina Przerośl). Matka pochodziła z wsi Piecki (gmina Filipów); zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Został wychowany w tradycjach patriotycznych. Władysław

Kościuch

ukończył

zasadniczą szkołę zawodową o specjalności elektromechanik w Suwałkach (1973) i Technikum Elektryczne w Giżycku (matura w 1976 roku). Następnie pracował na Wydziale TR-4 w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1976–1988); prowadził własną działalność gospodarcza (od 1988 roku).

2. Opis działalności Mieszkał w hotelu robotniczym, w którym mieszkali także działacze podziemnej „S”, m.in. Piotr Łukaszewski, Henryk Pękała, Zbigniew Malinowski. Członek zakładowych struktur „S” w „Elanie” (1980). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolporter ulotek, gazet, znaczków i książek bezdebitowych. Materiały pozyskiwał ze skrzynek kontaktowych, a rozpowszechniał na terenie Torlenu III w „Elanie”. Wykonywał zdjęcia z uroczystości organizowanych przez środowiska opozycyjne. Po śmierci ks. Jerzego Popiełuszki (przez 3 miesiące, w piwnicy hotelu pracowniczego nr 6) kopiował zdjęcia – wraz z Arkadiuszem Lamparskim – dokumentujące pogrzeb duchownego.

174

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOŚCIUCH Władysław Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu, m.in. 1 maja 1981 roku; Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskim kościele Chrystusa Króla.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Władysława Kościucha.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

175

KOZANECKA (z d. Nowak) Krystyna 1. Biogram Urodziła się 14 lutego 1948 roku w Bydgoszczy. Córka Henryka Nowaka i Bożeny z domu Adamskiej. Matka pracowała w Bydgoskich Zakładach Przemysłu Gumowego „Stomil” w Bydgoszczy; zmarła, gdy Krystyna miała 14 lat; opiekę przejęła najpierw babcia (ze strony matki), a po jej śmierci (gdy miała 16 lat) siostra mamy. Krystyna Kozanecka ukończyła przyzakładową Zasadniczą Szkołę Zawodową w „Stomilu” w Bydgoszczy (1966). Następnie pracowała jako pracownik fizyczny w Bydgoskich Zakładach Przemysłu Gumowego „Stomil” w Bydgoszczy (1963–1966); jako pracownik produkcyjny w Przedsiębiorstwie Przemysłu Cukierniczego „Jutrzenka” w Bydgoszczy (1967–1969); jako klejarz w Zakładach Odzieżowych „Modus” w Bydgoszczy (1980–1986); jako pomoc kuchenna w Wojewódzkim Szpitalu im. dr Jana Biziela w Bydgoszczy (1988–1990); przebywała na rencie zdrowotnej (od lutego 2008 roku). Zmarła 26 lipca 2017 roku w Bydgoszczy. Jej grób znajduje się na cmentarzu komunalnym przy ul. Wiślanej w Bydgoszczy. Żona (ślub w 1966 roku) Stanisława Kozaneckiego.

2. Opis działalności Wspomagała męża w jego działalności opozycyjnej. W swoim mieszkaniu, po zwolnieniu Jana Rulewskiego z więzienia, zorganizowała wraz z mężem i innymi działaczami „S” spotkanie opozycyjne.

176

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOZANECKA (z d. Nowak) Krystyna Zastępowała męża (pod jego nieobecność) w druku ulotek i pism bezdebitowych (1982–1989); powielacz stał w piwnicy (pod kuchnią) jej mieszkania (ul. Fornalskiej 30). Kolportowała ulotki na ulicach Bydgoszczy. Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Bydgoszczy, m.in. 1 maja 1983 roku przed bazyliką św. Wincentego à Paulo oraz Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele jezuitów. Uczestniczyła w pielgrzymkach Duszpasterstwa Ludzi Pracy. Członek zakładowych struktur „S” w „Modusie” po ich odrodzeniu. Po 1989 roku wycofała się z działalności związkowej z powodów zdrowotnych (udar w 1998 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: Relacja męża Stanisława Kozaneckiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

177

KUROPATWA Wacław Stefan 1. Biogram Urodził się 2 czerwca 1952 roku w Toruniu. Syn Władysława i Natalii z domu Tomaszewskiej. Wacław Kuropatwa ukończył elektrotechnikę na Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich (obecnie: Politechnika Bydgoska) w Bydgoszczy (dyplom w 1976 roku). Następnie pracował w Zakładzie Energetycznym w Toruniu (1977); Ośrodku Badawczo-Rozwojowego Urządzeń Sterowania Napędów w Toruniu (1977– 1980); Przedsiębiorstwie Budownictwa Komunalnego w Toruniu (1980); wypożyczalni sprzętu sportowego (1981); Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu (1982–1983; 1990–1991); Rejonie Dróg Publicznych w Toruniu (1984); Zakładzie Doskonalenia Zawodowego (1984–1985); prywatnym zakładzie elektrycznym w Toruniu (1985); fotograf w prywatnym zakładzie fotograficznym w Toruniu (1986–1988); prowadzący kabaret „Multum” (1993–1995); kamerzysta w TVP Toruń (1995); Zakładach Przemysłu Mięsnego „Tormięs” (1997); nauczyciel w Zespole Szkół Elektrycznych (1997–1998); „Panda-Tor” sp. z o.o. (1999); projektant stron internetowych. Zmarł 14 września 2012 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Komunalnym przy ul. Grudziądzkiej w Toruniu.

2. Opis działalności Zarejestrowany jako tajny współpracownik SB o pseudonimie „Jacek” (nr ewidencji 004854; por. IPN By 00103/456/D i J). Pozyskany do współpracy 25 kwietnia 1979

178

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KUROPATWA Wacław Stefan roku do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Kadra”. Współpracę zerwano w kwietniu 1980 roku z uwagi na zajmowane stanowisko, trudności w poruszaniu się po terenie innych wydziałów produkcyjnych oraz odizolowanie ośrodka badawczego, w którym jest zatrudniony od reszty zakładu, nie można wykorzystać go do likwidowania innych zagrożeń (tamże, s. 20). Po wprowadzeniu stanu wojennego podjął działalność opozycyjną. Uczestnik akcji plakatowych na terenie swojego zakładu pracy (1982–1983) i malowania haseł prodemokratycznych i antykomunistycznych na murach budynków (1982–1984), m.in. na tablicy informacyjnej w „Merinoteksie” do napisu „Pogotowie MO–997” dorysował litery, wskutek czego widniał napis „Pogotowie MORDU – 997”. Zwolniony z pracy w „Merinoteksie” (1983) za otwarte głoszenie swoich poglądów i krytykę systemu komunistycznego, choć formalnie za „prowokowanie konfliktu” z I sekretarzem Oddziałowej Organizacji Partyjnej w tym zakładzie pracy; sprawę Kuropatwy rozpatrywała Terenowa Komisja Odwoławcza ds. Pracy. Do instytucji tej Komitet Zakładowy PZPR przesłał pismo następującej treści: Komitet Zakładowy PZPR przyjmował niejednokrotnie informacje o destrukcyjnej działalności ob. W. Kuropatwy. Działalność ta przejawiała się w słownym podważaniu zasadności socjalistycznego ustroju PRL. Ponadto w sposób obraźliwy wyrażał [on] swe opinie na temat PZPR oraz Rządu PRL. Komitet Zakładowy PZPR nie wnika w indywidualne zapatrywania polityczne ob. Kuropatwy, niemniej jednak nie może być to przedmiotem publicznych dyskusji w państwowym zakładzie pracy. Tego typu nieodpowiedzialne zachowanie ob. Kuropatwy w sposób istotny podważało autorytet PZPR, także w środowisku zakładowym, o czym świadczy fakt wywołanego konfliktu pomiędzy ob. Kuropatwą a tow. Józefem Majewskim, I sekretarzem Oddziałowej Organizacji Partyjnej – 10 w Merinotexie. W związku z powyższym Komitet Zakładowy PZPR wystąpił do dyrektora przedsiębiorstwa z wnioskiem o rozpatrzenie sprawy i wyciągnięcie odpowiednich sankcji służbowych w stosunku do ob. Kuropatwy. Sekr. KZ PZPR Zdzisław Supcziński (cyt. za: W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 389). Kuropatwa został przywrócony do pracy w „Merinoteksie” przez sąd pracy w 1990 roku. Koordynował w Toruniu akcję wysyłania zdjęć, druków i pism bezdebitowych za granicę, m.in. do Radia Wolna Europa (1985–1989). Jeden z sygnatariuszy listu w obronie więźniów politycznych oraz przeciwko niewpuszczeniu do Polski ks. Franciszka Blachnickiego i Seweryna Blumsztajna (1985). Udostępniał pomieszczenie na druk wydawnictw bezdebitowych; drukarnia znajdowała się w baraku przy kinie „Echo”. Redaktor techniczny podziemnego wydawnictwa „Kwadrat” (1985–1989; wydawnictwo to powstało z inicjatywy Stanisława Śmigla, 1983), „Toruńskiego Informatora Solidarności” (1988–1989, redagował rubZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

179

KUROPATWA Wacław Stefan rykę „Z kraju”) i „Rzeczychłopskiej” (1989). Projektant kalendarzy i kartek pocztowych wydawanych w tzw. drugim obiegu. Drukarz wydawnictw bezdebitowych. Wykonywał – wraz z Leszkiem Zejfertem – „blachy” do produkcji książek tzw. drugiego obiegu, na zlecenie innych konspiracyjnych ośrodków regionalnych, m.in. Gdańska, Poznania, Katowic i Warszawy. Wykonał fotografie toruńskim kandydatom opozycyjnym w tzw. wyborach kontraktowych 1989 roku, które używane były w tej kampanii wyborczej. Wykonał także: kolorowy plakacik z nazwiskami kandydatów pisanymi solidarycą. Mój projekt i wykonanie. Nakład 10 tysięcy (cyt. za: J. Kiełpiński, A. Luks, R. Rzeszotek, Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009, s. 41). Autor wielu fotografii ilustrujących życie opozycyjne Torunia. Założyciel Proekologicznego Stowarzyszenia Społeczno-Progresywnego „Zielono-Pomarańczowa Alternatywa” (2000). Członek Stowarzyszenia Wolnego Słowa (od 2007 roku). Trzykrotnie pozwany przez byłego funkcjonariusza SB Bronisława S., m.in. za to, że Kuropatwa na swojej stronie internetowej ujawnił fakty z przeszłości tego funkcjonariusza SB; że napisał, że były funkcjonariusz Bronisław S. notował numer rejestracyjny auta należącego do prokuratora IPN, który oskarżał przed toruńskim sądem dawnych esbeków. Auto krótko potem zostało oblane farbą przez nieznanych sprawców, a skojarzenie tych dwóch faktów, Bronisław S. uznał za zniesławienie, gdyż Kuropatwa w jednym z internetowych wpisów posłużył się sformułowaniem „SB-man” w odniesieniu do funkcjonariuszy bezpieki (2005). Wszystkie zarzuty kolejne sądy powszechne oddalały.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00103/456/D i J, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Jacek” dot. Kuropatwa Wacław, imię ojca: Władysław, ur. 02.06.1952 r. Strona internetowa https://kw.pl.eu.org/ [dostęp: 4.05.2023].

180

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KUROPATWA Wacław Stefan

Opracowania: Biernacki K., hasło: Wacław Kuropatwa, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/17142,Kuropatwa-Waclaw.html [dostęp: 4.05.2023]. Były opozycjonista wygrał z byłym SB-ekiem, serwis „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/aktualnosci/byl-opozycjonista-wygral-z-bylym-sb-ekiem [dostęp: 4.05.2023]. Chichot historii. Esbek skarży opozycjonistę, TVN24, https://tvn24.pl/programy/chichot-historii-esbek-skarzy-opozycjoniste-ra1506-ls3607131 [dostęp: 4.05.2023]. Hołuszko E., Słownik opozycji demokratycznej regionu toruńskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 55. Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Wiśniewski P., Ludzie, którym się chciało, „Express Bydgoski”, https://expressbydgoski.pl/ludzie-ktorym-sie-chcialo/ar/11195684 [publik. 5.06.2009; dostęp: 4.05.2023]. Kiełpiński J., Niezależny, samorządny dziennikarz internetowy, czyli Wacek Kuropatwa, „Express Bydgoski”, https://expressbydgoski.pl/niezalezny-samorzadny-dziennikarz-internetowy-czyli-wacek-kuropatwa/ar/11221560 [dostęp: 4.05.2023]. Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009, s. 41–42. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Od dziecięcej drukarenki do offsetu. Krótka historia niezależnej poligrafii w Toruniu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 7, s. 70–81. Wiśniewski P., Zmarł Wacław Kuropatwa, zasłużony działacz toruńskiej „Solidarności”, „Gazeta Pomorska” 15.09.2012, https://pomorska.pl/zmarl-waclaw-kuropatwa-zasluzony-dzialacz-torunskiej-solidarnosci/ar/7305473 [dostęp: 4.05.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

181

KUŚ Antoni 1. Biogram Urodził się

stycznia

1952

roku w Myśliborzu. Syn Jana i Heleny z domu Wydra. Rodzice byli rolnikami, pochodzili z województwa lubelskiego; po zakończeniu wojny kupili gospodarstwo w miejscowości Rów (k. Myśliborza) przenieśli się do Rojewa w 1968 roku i tu osiedli. Antoni Kuś ukończył szkołę podstawową i dwuzimową szkołę ogrodniczo-rolniczą. Następnie pracował jako kierowca w PKS w Inowrocławiu; przejął (1981) gospodarstwo rolne po rodzicach w Rojewie. Zmarł 3 września 2012 roku w Rojewie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Płonkowie.

2. Opis działalności Jeden z działaczy struktur „S” w PKS w Inowrocławiu (1980). Jeden z najaktywniejszych działaczy „S” rolniczej w regionie kujawsko-pomorskim. Okres swojej młodości (lat siedemdziesiątych XX wieku) wspomina następująco: Ówczesnej rzeczywistości nie akceptowałem jak wielu. Nie odpowiadała mi też bierność. Chciałem coś zrobić, czułem, że muszę zacząć działać. Poznałem paru ludzi o podobnych poglądach i potrzebie działania. Zakładaliśmy nieformalne kółka rolnicze, nawiązujące do dawnej, przedwojennej tradycji. Spotykaliśmy się grupkami w domach, a kiedy zrobiło się nas więcej, organizowaliśmy potajemnie zebrania. Najczęściej w kościołach. Najpierw w Inowrocławiu, potem kiedy ruch objął już całe województwo, jeździliśmy do Bydgoszczy (cyt. za: K. Błażejewski, A przecież był tylko sołtysem..., „Express Bydgoski”

182

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KUŚ Antoni 14.09.2012, https://expressbydgoski.pl/a-przeciez-byl-tylko-soltysem/ar/10987691 [dostęp: 12.12.2022]). Dostarczał wraz z innymi rolnikami indywidualnymi żywność strajkującym w sierpniu 1980 roku gdańskim stoczniowcom. Uczestnik okupacyjnego strajku chłopskiego (marzec–kwiecień 1981) w budynku WK ZSL w Bydgoszczy. Jego inicjację zapamiętał następująco: O wyznaczonej porze przed Kółkami zebrało się około 40 osób. ”Co robić?” – każdy pytał, bo drzwi były zamknięte na głucho, w oknach kraty, nie było żadnej możliwości wejścia do środka. „Co teraz?” Jakoś głupio byłoby wracać do swoich. Stoimy tak przed dworcem i stoimy, debatujemy, aż ktoś rzucił hasło, że stąd jest blisko do Wojewódzkiego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego przy ulicy Dworcowej i że tam pójdziemy. Dostałem razem z kolegą z Rojewa, Włodkiem Kustrą, zadanie, abyśmy tam weszli na razie tylko we dwójkę. Chodziło o to, żeby nie wywołać paniki. Mieliśmy nikogo do budynku nie wpuszczać i nikomu nie pozwolić wyjść. Zajęliśmy więc pozycję na schodach i wszystkich interesantów zaczęliśmy odsyłać z kwitkiem, mówiąc, że jest zamknięte i dzisiaj nikt tu nie przyjmuje. […] Po kwadransie weszła do środka cała nasza grupa. W międzyczasie dokładnie uzgodnili plan działania. Każdy wiedział, gdzie kto ma wejść i co zrobić (cyt. za: A. Dębska, M. Kowalczyk (oprac.), Kryzys Bydgoski 1981. W relacjach świadków, Warszawa 2013, s. 15). Autor wspomnienia z tamtych zdarzeń pt. „Pozostał tylko krzyż i chłopska pamięć”, za które otrzymał nagrodę w ogólnopolskim konkursie „Bydgoski marzec 81 – twój krok do wolności”. Uczestniczył w uroczystościach upamiętniających Piotra Bartoszcze, m.in. brał udział w spotkaniach opozycjonistów przy grobie zamordowanego w 1984 roku działacza chłopskiego. Sołtys Rojewa (przez 4 kadencje). Społecznik. Członek, naczelnik (od 1986 roku) i prezes (od 2001 roku) Ochotniczej Straży Pożarnej w Rojewie Startował (bez powodzenia) z Komitetu Wyborczego Wyborców „Zgoda” w wyborach samorządowych do Rady Powiatu Inowrocławskiego w 2006 roku. Przewodniczący NSZZ RI „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (2007–2012). Jeden z inicjatorów Dożynek Chłopskich w Bytkowicach (2012), zorganizowanych w opozycji do (nazwanych przez niego) „obchodów urzędniczych” – Dożynek Wojewódzkich w Kruszwicy, z udziałem ministra rolnictwa. Przewodniczył protestowi rolniczemu, okupując – wraz z ok. 30 rolnikami – salę konferencyjną w budynku Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy od 19 marca 2012 roku przez 13 dni, domagając się wsparcia ze strony państwa dla gospodarstw poszkodowanych przez skutki mroźnej zimy. Członek Ogólnopolskiego Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

183

KUŚ Antoni Komitetu Protestacyjnego Rolników. Uczestniczył w rozmowach w ministerstwie rolnictwa (2012). Przewodniczył protestowi 13 czerwca 2012 roku, blokując 150 ciągnikami ul. Jagiellońską w Bydgoszczy. Gabriel Janowski zaświadcza: Pamiętam go z 1981 roku, był jednym z najaktywniejszych uczestników tamtych wydarzeń. Zaangażowany na rzecz Związku Rolników. Dążył do jedności tego środowiska, rejestracji rolniczego związku. Rozumiał potrzeby wsi i rolników. Chciał, by odnaleźli się w nowej rzeczywistości, by walczyli o swoje prawa i przywileje. Przypominał innym, że mieszkańcy wsi wiele znaczą. Był oddany sprawie chłopskiej. Przyznam, że to jedna z niewielu osób, która była czynna do końca i bez przerwy od tamtych czasów. Odszedł na posterunku, on zresztą nie potrafiłby inaczej (cyt. za: M. Sikorska, Buntownik z wyboru, TVP Info, https://www.tvp.info/8424980/buntownik-z-wyboru [dostęp: 12.12.2022]).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Brązowy Krzyż Zasługi (1999) • Złoty znak Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (2001) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla rolnictwa” (2005) • Odznaka „Zasłużony dla NSZZ RI Solidarność” (2011)

5. Bibliografia Źródła: Aleksandrowicz J., Antoni Kuś w ostatniej rozmowie z „Pomorską”, „Gazeta Pomorska” 2012, https://pomorska.pl/antoni-kus-w-ostatniej-rozmowie-z-pomorska/ar/7303171 [dostęp: 12.12.20222]. Dębska A., Kowalczyk M. (oprac.), Kryzys Bydgoski 1981. W relacjach świadków, Warszawa 2013. IPN By 1001/216, Antoni Kuś, Bydgoski Marzec 1981 r. Od chłopów się zaczęło, Bydgoszcz 2008.

Opracowania: Antoni Kuś (działacz rolniczej „Solidarności”) nie żyje!, „Gazeta Pomorska” 3.09.2012, https://pomorska.pl/antoni-kus-dzialacz-rolniczej-solidarnosci-nie-zyje/ar/7303211 [dostęp: 12.12.2022].

184

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KUŚ Antoni Błażejewski K., A przecież był tylko sołtysem..., „Express Bydgoski” 14.09.2012, https://expressbydgoski.pl/a-przeciez-byl-tylko-soltysem/ar/10987691 [dostęp: 12.12.2022]. Bydgoszcz: Rolnicy nie przerwą okupacji urzędu wojewódzkiego, portal „bankier.pl” 2012, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Bydgoszcz-Rolnicy-nie-przerwa-okupacji-urzedu-wojewodzkiego-2506187.html [dostęp: 12.12.2022]. Od chłopów się zaczęło, Włocławek 2021. Protest rolników. Blokują miasto i wzywają Sawickiego do spełnienia żądań, portal „money.pl” 2012, https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/protest ;rolnikow;blokuja;miasto;i;wzywaja;sawickiego;do;spelnienia;zadan,50,0,1105714. html [dostęp: 12.12.2022]. Rolnicy chcą się spotkać z ministrem, Portal warzywniczy „e-warzywnictwo.pl” 2012, https://www.e-warzywnictwo.pl/rolnicy-chca-sie-spotkac-z-ministrem,71,artykul, 442,1046 [dostęp: 12.12.2022]. Sikorska M., Buntownik z wyboru, TVP Info, https://www.tvp.info/8424980/buntownik-z-wyboru [dostęp: 12.12.2022]. Wesołowski A., Gonera W., Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność” w gminie Rojewo (1980–2019), Rojewo 2019.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

185

KUZIEMSKI Konrad 1. Biogram Urodził się 4 grudnia 1921 roku w Osiu (powiat świecki). Syn Franciszka i Heleny z domu Zaremby. Rodzice Konrada posiadali gospodarstwo rolne w Ostrowitem (wtedy powiat świecki, obecnie: tczewski), gdzie wychowali dziewięcioro dzieci. Ojciec walczył w wojnie polsko-bolszewickiej (pod Wilnem) 1920 roku. Bracia matki: Franciszek i Paweł Zaremba zginęli podczas tej wojny. W czasie okupacji niemieckiej Konrada wraz z trzema braćmi wcielono przymusowo do armii hitlerowskiej; dwóch z nich: Edmund i Kazimierz po wojnie osiedliło się w Wielkiej Brytanii, a potem w USA. Najmłodszym z rodzeństwa Kuziemskich (dziewiątym) był ks. Ignacy Henryk Kuziemski (1935–2006); jego ojcem chrzestnym był Prezydent RP Ignacy Mościcki (stąd imię Ignacy); duszpasterz polonijny w Stanach Zjednoczonych Ameryki; proboszcz parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Great Meadows (1984–2006); jeden z głównych organizatorów corocznych pieszych pielgrzymek do amerykańskiej Częstochowy (od 1988). Konrad Kuziemski jest z wykształcenia stolarzem; zdał egzamin czeladniczy (1942). Po powrocie do Polski (1946) osiedlił się w Nowem. Pracował w Nowieńskich (potem Pomorskich) Fabrykach Mebli (od 1948 roku do emerytury). Całe dorosłe życie zajmował się pszczelarstwem.

2. Opis działalności W czasie okupacji niemieckiej (1943) otrzymał nakaz stawienia się do koszar Wehrmachtu w Bydgoszczy (według przekazu rodziny: pod groźbą rozstrzelania rodziny lub

186

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KUZIEMSKI Konrad zesłaniem do obozu pracy, lub obozu koncentracyjnego); przymusowo wcielony do armii hitlerowskiej, został przydzielony do łączności w kawalerii konnej i po krótkim przeszkoleniu został zakoszarowany początkowo w Mühlhausen (Niemcy), a następnie wysłany do Cholargos (Grecja). Tam – poza obowiązkami wojskowymi – współpracował z miejscową ludnością, starając się przekazywać żywność oraz – miejscowym działaczom konspiracji antyhitlerowskiej, w tym żołnierzom Greckiej Ludowej Armii Wyzwoleńczej – informacje o oddziałach armii niemieckiej i niezużytą w czasie ćwiczeń amunicję. Za tę działalność był podejrzewany o dywersję, aresztowany, brutalnie przesłuchiwany i osadzony na kilka tygodni w karnej kompanii. Po powrocie do macierzystej jednostki ponownie nawiązał współpracę z partyzantami. Zdezerterował z armii niemieckiej (1944) przy przeniesieniu jednostki do Bułgarii; znalazł schronienie, korzystając z pomocy partyzantów. Ukrywał się – udając osobę głuchoniemą – pracując jako ogrodnik i pomoc kuchenna w ateńskiej klinice dr. Vlastossiego pod fałszywą tożsamością włoskiego obywatela Strato Corrado. Po wyzwoleniu Grecji spod okupacji niemieckiej zgłosił się do angielskiego korpusu wojskowego. Przetransportowany samolotem (4 grudnia 1944 roku) do Neapolu (Włochy), gdzie – z pomocą dowódcy polskiej misji wojskowej – wstąpił do armii gen. Władysława Andersa. Walczył w 12. Pułku Artylerii Ciężkiej, w sekcji łączności. Brał udział m.in. w walkach o wyzwolenie Bolonii i Ankony. Następnie (wraz z bratem Kazimierzem, którego spotkał we Włoszech) – drogą morską – popłynął do Szkocji, skąd (8 grudnia 1946 roku) powrócił do Polski. Działacz dawnego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, obecnego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych. Honorowy członek Związku Rezerwistów Rzeczypospolitej Polskiej „Fidelis In Patriam” w Nowem.

3. Rok przyznania Medalu – 2021 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Za udział w walce na froncie Ankona – Bolonia • Odznaczenie „Gwiazda Italii” za walki we Włoszech • Za walki w latach 1939–1945 • Medal dowództwa II Grupy Artylerii „za zasługi w łączności” • Medal wzorowego patrioty w walce przeciw faszyzmowi (odznaczenie królowej brytyjskiej Elżbiety II) • Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (1990) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

187

KUZIEMSKI Konrad • Odznaka weterana walk o niepodległość (1995) • awans do stopnia podporucznika (2000) • Medal pamiątkowy żołnierzy 12. Pułku Ułanów Podolskich (2021)

5. Bibliografia Źródła: Kuziemski Konrad, Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Kolekcja akt żołnierzy polskich powracających z Polski, IV.501.2.574 k.224. Lorkowski Z., Tylman M., Tylman K. (red. i oprac.), A za mojej pamięci, Nadwiślańskie Stowarzyszenie Aktywni, 2015. Relacja syna Mariana Kuziemskiego. Traczykowski J., ELAS znaczyło wolność, 1980.

Opracowania: Bilski P., Keller J., Konrad Kuziemski z Nowego skończył 100 lat, portal naszemiasto.pl, https://swiecie.naszemiasto.pl/konrad-kuziemski-z-nowego-skonczyl-100-lat-zobacz-zdjecia/ar/c1-8579045 [dostęp: 12.03.2023]. Krzemińska B., Zasłużony patriota z marszałkowskim medalem, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego, https://kujawsko-pomorskie.pl/aktualnosci/ zasluzony-patriota-z-marszalkowskim-medalem/ [dostęp: 12.03.2023]. Paszkowska K., Ksiądz Ignacy Henryk Kuziemski. Do niego zdążali Polacy z całej Ameryki, serwis internetowy „Gdańsk. Nasze miasto”, https://gdansk.naszemiasto. pl/ksiadz-ignacy-henryk-kuziemski-do-niego-zdazali-polacy-z/ar/c1-6545741 [publik. 3.12.2006; dostęp: 12.03.2023]. Pudrzycki A., Życie jak z filmu wojennego. Konrad Kuziemski z Nowego odznaczony medalem, „extraswiecie.pl”, https://extraswiecie.pl/extra-nowe/zycie-jak-z-filmu-wojennego-konrad-kuziemski-z-nowego-odznaczony-medalem-zdjecia/ [dostęp: 12.03.2023].

188

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LEWANDOWSKI Roman Stanisław 1. Biogram Urodził się 1 maja 1955 roku w Siemoniu (powiat toruński). Syn Jana i Klary z domu Babkiewicz. Ojciec

uczestniczył

wojnie

obronnej 1939 roku jako celowniczy działa przeciwlotniczego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej w Toruniu. Matka w czasie okupacji niemieckiej – za odmowę podpisania Volkslisty przez swego ojca (dziadek posiadał duże gospodarstwo rolne pod Bydgoszczą) – została wywieziona (1940) na roboty przymusowe do Niemiec. Roman

Lewandowski

rozpoczął

naukę (1970) w Zespole Szkół Spożywczych w Toruniu, przerwaną z powodu trudnej sytuacji rodzinnej. Następnie pracował – jako młodociany – w Stoczni Gdańskiej (od 1971 roku), równocześnie ucząc się w Zasadniczej Szkole Budowy Okrętów (ukończona w 1974 roku) i Technikum Budowy Okrętów dla pracujących (przerwanej z powodu zasadniczej służby wojskowej, odbytej w latach 1976–1978); Zakładach Przemysłu Chemicznego „Elana” w Toruniu (1978–1984), równocześnie ucząc się w Centrum Kształcenia Ustawicznego (matura w 1980 roku); Instytucie Inżynierii Materiałów Polimerowych i Barwników w Toruniu (1984–2012) jako kierownik Zaopatrzenia, Zbytu i Magazynów. Obecnie (od 2015 roku) na emeryturze.

2. Opis działalności Jeden ze strajkujących pracowników Stoczni Gdańskiej w czerwcu 1976 roku (pracował wówczas jako monter kadłuba na Wydziale C1). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

189

LEWANDOWSKI Roman Stanisław Członek zakładowych struktur „S” w „Elanie” od początku ich istnienia (1980). Zbierał składki na działalność grupy Jacka Stankiewicza, inicjującej struktury „S” w tym zakładzie pracy. Inicjator struktur „S” na swoim wydziale – TR-2/MR-2; przewodniczący Komisji nr 10 na tym wydziale; delegat na Walny Zjazd Delegatów „S” Regionu Toruńskiego „S” (1980). Uczestnik strajku chłopskiego w Cukrowniach Toruńskich (listopad 1981 roku) jako osoba wspomagająca strajkujących z upoważnienia KZ „S” w „Elanie”. W jego trakcie rozrzucał w tramwajach toruńskich (przy pętli tramwajowej na Bydgoskim Przedmieściu) ulotki informujące o tym strajku. Napadnięty (w godzinach nocnych 21 listopada 1981 roku) w hotelu robotniczym, gdzie mieszkał – fakt ten zgłosił na MO, jednak nie podjęto śledztwa; Lewandowski uznaje to za przejaw represji postrajkowych funkcjonariuszy systemu komunistycznego. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Podjął współpracę (1982) z działaczami Tajnego Tymczasowego Prezydium Zarządu Regionu Toruńskiego „S”: Stanisławem Wielgoszem i Piotrem Łukaszewskim. Kolporter prasy bezdebitowej (m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Wolne Słowo”), które rozpowszechniał na różnych wydziałach „Elany”. Materiały te pozyskiwał od wspomnianych działaczy TTPR oraz Andrzeja Zielińskiego (przywoził je z Gdańska). Zbierał comiesięczne składki wśród dawnych działaczy „S” na rzecz internowanych i uwięzionych działaczy „S” (1982–1983); z części zebranych funduszy kupował żywność i środki czystości, które w paczkach wysyłał do ośrodka odosobnienia w Potulicach, Strzebielinku i Gołdapi. Podczas tej aktywności współpracował z Gertrudą Przybylską i Barbarą Wojciechowską. Społeczny Inspektor Pracy na Wydziale TR-2 (od lipca 1982 roku). Obserwator procesów sądowych działaczy „S”, które odbywały się w Toruniu. Uczestnik manifestacji organizowanych w stanie wojennym przez środowiska opozycyjne w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku. Nie należał do partii politycznej.

190

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LEWANDOWSKI Roman Stanisław

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Romana Lewandowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

191

LIPIŃSKI Andrzej Bronisław 1. Biogram Urodził się 14 maja 1950 roku w Toruniu. Syn Edwarda i Weroniki z domu Ciemińskiej. Ojciec był parkieciarzem. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Andrzej Lipiński ukończył wieczorowo Technikum Elektryczno-Mechaniczne w Toruniu (matura w 1980 roku). Następnie pracował w wydziale transportu w Zakładach Przemysłu Chemicznego „Elana” w Toruniu (1972– 1983); prowadził własną działalność gospodarczą – wytwórnię spinaczy/ firmę „Lapis” (1984–1988); prowadził działalność handlową (1987–1991); prowadził hurtownię leków „Lapis bis” (1991– 2007). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze. Krewny innych działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu: Marka Kopera (brat żony), Ryszarda Pawełczyka (mąż siostry żony); Ryszarda Szoka (mąż siostry żony), Krzysztofa Kozickiego (mąż siostry żony); Zbigniewa Lipińskiego (brat); Ferdynanda Sowy (mąż siostry).

2. Opis działalności Członek struktur „S” w swoim zakładzie pracy, od chwili ich powstania. Wybrany wiceprzewodniczącym „S” na swoim wydziale – i jako delegat swego wydziału – członek prezydium zakładowego „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Tworzył siatki kolportażu na terenie „Elany” i „Apatora” oraz w Kowalewie Pomorskim. Kolportował wydawnictwa bezdebitowe.

192

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LIPIŃSKI Andrzej Bronisław Zatrzymany 29 kwietnia 1982 roku we własnym domu, który następnie został przeszukany. Przewieziony do komendy MO na ul. Grudziądzką w Toruniu, gdzie był przesłuchiwany nieustannie – bez dostępu do wody i jedzenia, był zastraszany – przez 35 godzin (por. IPN By 873/62, t. 1, k. 627). Następnie (30 kwietnia) został przewieziony do aresztu w Wąbrzeźnie, a potem do siedziby Prokuratury Rejonowej w Toruniu, gdzie przedstawiono mu (30 kwietnia) postanowienie o tymczasowym aresztowaniu za to, że w okresie od 13 grudnia 1981 roku do kwietnia 1982 roku w Toruniu, działając wspólnie z innymi osobami jako członek zawieszonego NSZZ „Solidarność”, kontynuował działalność w tymże Związku poprzez kolportowanie nielegalnych wydawnictw sygnowanych przez NSZZ „Solidarność”, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12 XII 1981 o stanie wojennym (IPN By232/19, k. 5). Jeden z oskarżonych w tzw. procesie elanowców – to największa sprawa karna działaczy zdelegalizowanej „S” w Toruniu. Akt oskarżenia (nr 1 Ds. 724/82) obejmował zarzuty dla: Kazimierza Nogi, Piotra Łukaszewskiego, Marka Chojeckiego, Stanisława Wielgosza, Mieczysława Partyki, Lecha Rafińskiego, Marka Kopera, Ryszarda Pawełczyka, Andrzeja Lipińskiego, Jana Drążka, Ryszarda Siewerta, Aleksandra Jamroziaka i Gerarda Münstera. Sąd Wojewódzki w Toruniu, prowadząc sprawę (sygn. akt II E 48/82) w trybie zwykłym, uznał (wyrok z dnia 22 czerwca 1982 roku) A. Lipińskiego winnym podejmowania zakazanej działalności związkowej, w ten sposób, że kilkakrotnie odbierał ulotki sygnowane przez NSZZ z umówionych miejsc, przenosił je na teren ZWCh „Elana” i tam rozkładał je w pomieszczeniach socjalnych (odpis wyroku w posiadaniu autora) i skazał go na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę grzywny w wysokości 20.000 złotych. Prokurator Generalny wystąpił (1993) o rewizję nadzwyczajną tego wyroku; który go unieważnił, a A. Lipińskiego uniewinnił od zarzucanych mu czynów (por. IPN BU 3665/158). Zwolniony z pracy, z tzw. wilczym biletem. Wycofał się z działalności konspiracyjnej. Uczestniczył w manifestacjach i protestach organizowanych na terenie Torunia przez środowiska solidarnościowe oraz Mszach za Ojczyznę w parafii Matki Bożej Zwycięskiej. Uczestniczył w działaniach Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, funkcjonującego (1982–1989) przy parafii Wniebowzięcia NMP. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Oferował i koordynował pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Działając w ramach tej struktury, roznosił paczki i leki do rodzin osób represjonowanych. Nie był członkiem żadnej partii politycznej. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

193

LIPIŃSKI Andrzej Bronisław

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 873/62, t. 1, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Jerzy Zaborski, imię ojca: Jerzy, ur. 15.03.1953 r. i inni, oskarżeni o to, że jako funkcjonariusze SB KWMO w Toruniu w dniach 29–30 kwietnia 1982 r. w Toruniu brali udział w psychicznym znęcaniu się nad osobami przesłuchiwanymi w celu uzyskania od nich informacji o działalności NSZZ „Solidarność”, tj. o czyny z art. 246 kk w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18.12.1998 r. o IPN-KŚZpNP. Tom IV. IPN By 98/272, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego/skazanego dot. Lipiński Andrzej, imię ojca: Zygmunt, ur. 30.11.1959 r., skazanego na podstawie art. 286 kk, za posiadanie od stycznia do września 1981 roku samodzielnie wykonanej niezarejestrowanej broni palnej. Relacja Andrzeja Lipińskiego.

194

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LISZCZ Krzysztof Eligiusz 1. Biogram Urodził się 9 listopada 1949 roku w Warszawie. Syn Adama i Ireny z domu Jóźwiak. Rodzice poznali się w Warszawie, tam się pobrali i zamieszkali. Ojciec pochodził z Rzeszowa; w czasie niemieckiej okupacji pracował w zakładzie fotograficznym, do którego Niemcy przynosili robione przez siebie zdjęcia, m.in. z masowych egzekucji; razem ze swoim najstarszym bratem Janem współpracował z AK; terror okupanta i zagłada ludności żydowskiej spowodowały, że na wieść o zbliżającej się Armii Berlinga uciekł z domu i wstąpił do wojska; ranny na Wale Pomorskim trafił do szpitala; po okresie rehabilitacji został skierowany do „Akcji Wisła”, później na teren Mazur, gdzie została przesiedlona ludność z Bieszczad; po 1956 roku wystąpił z wojska; wykładał w Studium Wojskowym na SGPiS, potem – aż do emerytury – zajmował się reklamą. Matka pochodziła z Warszawy; sanitariuszka w powstaniu warszawskim; w czasie walk została ranna (do końca życia nosiła w ciele odłamki pocisku); z Warszawy wyszła razem z matką w grupie ludności cywilnej prowadzonej do Pruszkowa; obie uciekły z transportu i przedostały się do Nadarzyna, gdzie mieszkała starsza siostra Ireny – Helena; po wojnie powróciła do Warszawy; pracowała w handlu, potem w księgowości; do emerytury pracowała w księgowości na warszawskim Torwarze. Rodzice utrzymywali bardzo bliskie kontakty ze swoim rodzeństwem, m.in. ze wspomnianą Heleną, żoną Władysława Dudy (u których mieszkali w Nadarzynie) – żołnierzem Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera; wojny obronnej 1939 roku i powstania Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

195

LISZCZ Krzysztof Eligiusz warszawskiego; kapitana AK. Mąż siostry ojca Stanisław Skibski pracował w okresie międzywojennym na warszawskim Okęciu; ceniony mechanik lotnictwa; w okresie II wojny światowej przez Rumunię dotarł do Francji, gdzie tworzono lotnictwo, później internowany; do Polski wrócił w połowie 1946 roku i pracował w LOT. Stryj Jan Liszcz (mieszkał w Kobylu koło Frysztaka) był harcerzem; studiował przed wojną prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim; po wojnie zaangażował się w działalność pierwszej Komendy „Wolność i Niezawisłość” w Rzeszowie (pseudonim „Ryś” – kierownik okręgowej sieci propagandowej); od wiosny 1946 roku nadzorował „Akcję O” (odpluskwiania), którą „Brygady Wywiadowcze” prowadziły równolegle z „terenówką” WiN; aresztowany (pozostawił żonę z małym synkiem Leszkiem) i skazany na 8 lat pozbawienia wolności z utratą praw obywatelskich na okres 5 lat, karę więzienia odbywał w Rzeszowie, Krakowie i we Wronkach; świadectwo o zwolnieniu z więzienia otrzymał 8 listopada 1954 roku; skreślony z listy skazanych na podstawie amnestii z 1956 roku, co sprawiło, że mógł porzucić fizyczną pracę placowego w tartaku we Frysztaku i przyjąć stanowisko urzędnicze – zgodnie z wykształceniem i możliwościami zdrowotnymi – w Jasielskich Zakładach Przemysłu Terenowego, gdzie pracował do emerytury. Synową (żoną syna Leszka) Jana Liszcza była Teresa Liszcz, prawnik zaangażowana w działalność opozycyjną i solidarnościową; sekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta RP Lecha Wałęsy; posłanka na Sejm X, I i III kadencji, senator V kadencji i sędzia Trybunału Konstytucyjnego (2006–2015). Krzysztof Liszcz ukończył XIX Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Warszawy w Warszawie (matura w 1968 roku) oraz medycynę na Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi (dyplom w 1975 roku). Uzyskał specjalizację I stopnia z psychiatrii (1980); ukończył Studium Terapii Uzależnień (1994); obronił doktorat z nauk medycznych w dziedzinie psychiatrii na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi (2013). Po ukończeniu WAM pracował w Wojskowej Służbie Zdrowia (1975–1983), początkowo jako lekarz jednostki wojskowej w Braniewie, później jako asystent Oddziału Psychiatrycznego w Wałczu i Elblągu, a także w Szpitalu Psychiatrycznym we Fromborku (1977–1983) i w Poradni Zdrowia Psychicznego dla Młodzieży w Elblągu (1980–1983). Po opuszczeniu wojska (1983) zamieszkał w Toruniu i zaangażował się w pracę z osobami uzależnionymi alkoholowo. Początkowo pracował w Wojewódzkiej Poradni Zdrowia Psychicznego (1984–1986), gdzie kierował Zespołem Hospitalizacji Domowej i równolegle w Poradni Odwykowej (1984–1988), gdzie zajmował się detoksykacją i terapią pacjentów uzależnionych alkoholowo. Zainicjował (1988) powstanie Dziennego Oddziału Odwykowego w toruńskich Czerniewicach, który prowadził jako ordynator (1988–1990), następnie utworzył całodobowy Oddział Odwykowy z Pod-

196

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LISZCZ Krzysztof Eligiusz oddziałem dla Kobiet (1990–1996). Kontakt z Glennem Domanem w filadelfijskim The Institutes for the Achievement of Human Potential w USA i współpraca z Keith’em Pennck’iem z The British Institute of Brain Injured Children zaowocowały decyzją o utworzeniu Fundacji „Daj Szansę”, wspierającą rodziny dzieci z uszkodzeniem mózgu i w jej ramach Instytutu Terapeutycznego. Był prezesem Fundacji i dyrektorem Instytutu (1993–2007). Jako psychiatra pracował w Zakładzie Leczniczo-Opiekuńczym dla osób z zaburzeniami psychicznymi w Raciążku (2001–2015) i na Oddziale Psychiatrycznym w Powiatowym Szpitalu w Aleksandrowie Kujawskim (2007–2018). Wykładowca na Wydziale Pedagogiki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1993–2010), w Szkole Policealnej Pracowników Służb Społecznych (1998–2002), Wyższym Seminarium Duchownym w Toruniu (1994–2018) i Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku (2003–2008). Krzysztof Liszcz zmarł 24 listopada 2018 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego (ul. Sportowa) w Toruniu. Mąż (ślub w 1976 roku) Katarzyny Kałamajskiej-Liszcz, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Współpracował – jako lekarz wojskowy pracujący najpierw w Braniewie, a potem w Wałczu – z toruńskim środowiskiem opozycyjnym (1978–1983). Uczestniczył w kolportażu bibuły w Toruniu. W ramach represji, po swoim aresztowaniu w lutym 1980 roku, został przeniesiony ze Szpitala Wojskowego w Wałczu do jednostki wojskowej w Braniewie. Po wprowadzeniu stanu wojennego – na zebraniu zwołanym przez komendanta Szpitala Wojskowego w Elblągu – publicznie sprzeciwił się wykorzystywaniu wojska przeciw narodowi, za co został aresztowany; ostatecznie pozwolono mu opuścić służbę 1 kwietnia 1983 roku. W stanie wojennym przyjmował do szpitala psychiatrycznego we Fromborku (w porozumieniu z dyrektorem dr. Wojciechem Chybińskim) osoby prześladowane przez władze za swoją działalność opozycyjną, przez co uchronił je od aresztowania, internowania, zwolnienia z pracy, innych szykan. Kontynuował także współpracę ze środowiskiem toruńskiej „S”. Współtworzył lecznictwo odwykowe w Toruniu (1983–1996). Współzałożyciel i prezes Fundacji na Rzecz Wspierania w Rozwoju Dzieci z Uszkodzeniem Mózgu „Daj Szansę” (1993–2007). Zaangażowany w działania wpierające rodziców zastępczych

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

197

LISZCZ Krzysztof Eligiusz i adopcyjnych oraz w rozwiązywanie problemów związanych ze szkodami poalkoholowymi u dzieci (FASD). Wraz z żoną Katarzyną Kałamajską-Liszcz adoptował czwórkę dzieci m.in. z zespołem FAS: rodzeństwo: syna (1987) i córkę (1988) oraz dwie siostry (2002). Stypendysta i członek Stowarzyszenia ASHOKA. Przewodniczył (2006–2009) grupie ekspertów PARPA ds. kampanii „Ciąża bez alkoholu”. Członek Towarzystwa Uniwersyteckiego „Fides et Ratio”. W 2022 roku powstała „Fundacja Doktora Liszcza” kontynuująca dzieło swojego patrona: wsparcie osób z niepełnosprawnością (w tym z FASD), rodzin adopcyjnych i zastępczych wychowujących głęboko straumatyzowane dzieci.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Honorowa Odznaka Zasłużonego Pracownika Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Toruniu (1987) • Nagroda Prezydenta Miasta Torunia – w kategorii „Ochrona Zdrowia” (1998) • Order „Ecce Homo” (1998) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Nagroda Fundacji POLCUL (2005) • Nagroda Znaku i Hestii im. ks. Józefa Tischnera (2009) • Odznaka „Za Zasługi dla Ochrony Zdrowia” (2009) • Złoty Krzyż Zasługi RP (2011)

5. Bibliografia Źródła: Relacja żony Katarzyny Kałamajskiej-Liszcz.

Opracowania: Katarzyna Kałamajska-Liszcz i Krzysztof Liszcz, Strona Wydawnictwa Znak, https://nagrodatischnera.pl/katarzyna-kalamajska-liszcz-i-krzysztof-liszcz/ [dostęp: 12.10.2023]. Krzysztof Liszcz (1949–24.11.2019), „Gazeta Wyborcza”, https://wyborcza.pl/ 7,134835,25338303,krzysztof-liszcz-1949-24-11-2019.html [dostęp: 12.01.2024]. Nie żyje dr nauk medycznych Krzysztof Liszcz, członek naszego Towarzystwa, Towarzystwo Polsko-Albańskie, https://www.towpolalb.pl/index.php/o-nas/z-zycia-towarzystwa/679-nie-zyje-dr-nauk-medycznych-krzysztof-liszcz-czlonek-naszego-towarzystwa [dostęp: 12.01.2024].

198

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LISZCZ Krzysztof Eligiusz Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Świadectwo wielkiej wiary i miłości, „Ciąża bez alkoholu”, https://ciazabezalkoholu. info/swiadectwo-wielkiej-wiary-i-milosci/ [dostęp: 12.01.2024]. Zmarł Krzysztof Liszcz, [dostęp: 12.01.2024].

Tischner.pl,

https://tischner.pl/zmarl-krzysztof-liszcz/

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

199

LWOW-EBERLE Lidia 1. Biogram Urodziła się 14 listopada 1920 roku w miasteczku Plos (dziś: obwód iwanowski w Rosji). Córka Leona Lwowa i Barbary Tiuchanow. Pradziadek – książę Aleksiej Fiodorowicz Lwow skomponował (1833) muzykę do rosyjskiego hymnu narodowego „Boże, zachowaj cara”. Dalszy krewny – książę Jerzy Lwow, stanął na czele Rządu Tymczasowego (1917). Oboje rodzice wywodzili się z rosyjskich rodów arystokratycznych; ukończyli studia wyższe w Moskwie. Po rewolucji bolszewickiej rodzina Lwowów przeniosła się do Polski i osiadła w Nowogródku, chroniąc się przed represjami ze strony bolszewików. Ojciec po rewolucji 1917 roku był nauczycielem w gimnazjum rosyjskim, a potem wykładowcą szkoły rolniczej; w latach trzydziestych przeniósł się z rodziną do majątku Kobylniki (Wileńszczyzna), gdzie pracował jako jego zarządca; aresztowany w pierwszych tygodniach wojny (1939) przez NKWD, został skazany w fikcyjnym procesie i zesłany za Ural, gdzie w łagrze zmuszany był do pracy przy wyrębie lasów; powrócił z zesłania. Lidia Lwow-Eberle ukończyła gimnazjum w Święcianach (matura w 1938 roku). Następnie pracowała jako nauczycielka w wiejskiej szkole w Plecieszach i Kupa (1939–1941); okres działalności konspiracyjnej i uwięzienia; pracowniczka Komisji Badań Dawnych Warszawy; kustosz w Komisji Archeologicznej Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy; twórczyni i kierownik Muzeum Cechu Rzemiosł Skórzanych (od 1973 roku). Przebywała na emeryturze od 1984 roku.

200

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LWOW-EBERLE Lidia Zmarła 5 stycznia 2021 roku w Warszawie. Jej grób znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na warszawskich Powązkach (kwatera D18, rząd 11, grób 5).

2. Opis działalności Lidia Lwow-Eberle swoje pierwsze lata świadomego życia wspomina następująco: W Nowogródku mieszkało wielu Rosjan, mama w ogóle nie znała jeszcze języka polskiego, ale uczyła się. […] Rozmawialiśmy po rosyjsku, na zewnątrz po polsku. […] Wychowywało mnie harcerstwo. W Nowogródku byłam zastępową. Razem z męską drużyną jeździliśmy na obozy. […] Chodziliśmy z pochodniami, pielęgnowaliśmy mogiły, również Niemców z pierwszej wojny światowej, zapalaliśmy świeczki. Na historii dowiadywałam się, jak carowie postępowali z Polską. Czułam się coraz bardziej Polką. […] Byłam Rosjanką, ale taką, dla której Polska to była Ojczyzna. I nadal jest (cyt. za: P. Niwiński, Lidia Lwow-Eberle, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2020, nr 11, s. 4–5). W 1938 roku podjęła studia prawnicze na wileńskim uniwersytecie; ukończyła tylko pierwszy rok. Należała do ZHP (od 1930 roku). Wkroczenie wojsk sowieckich (1939) rozpoczęło kolejne represje wobec rodziny Lwowów. Ojciec został zesłany do łagru, matka z bratem wyrzuceni z mieszkania (znaleźli się na utrzymaniu Lidii i pod opieką leśniczego z Kobylnika). Lidia Lwow podjęła współpracę z polską konspiracją; po złożeniu przysięgi (7 sierpnia 1943 roku) przyjęła pseudonim „Ewa”. Wstąpiła (12 sierpnia 1943 roku) do partyzanckiego oddziału Okręgu Wileńskiego AK dowodzonego przez Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”. Po rozbiciu tego oddziału (26 sierpnia 1943 roku) przez sowiecką brygadę partyzancką dowodzoną przez płk. Fiodora Markowa, była przetrzymywana przez sowieckich partyzantów i przesłuchiwana; odmówiła przystąpienia do oddziału sowieckiego. Wkrótce dołączyła – wraz z innymi ocalonymi ze swego oddziału – do oddziału rtm. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Stworzył on – na bazie żyjących żołnierzy „Kmicica” 5. Wileńską Brygadę AK, w której L. Lwow była sanitariuszką. Uczestniczyła we wszystkich akcjach tego oddziału. Ranna w czasie walk (31 stycznia 1944 roku) z niemiecką grupą pacyfikacyjną pod Worzianami. Od wiosny 1944 roku była towarzyszką życia „Łupaszki”. Po rozwiązaniu 5. Wileńskiej Brygady AK (23 lipca 1944 roku) pozostała u jego boku; przedostała się wraz z „Łupaszką” i siedmioma innymi żołnierzami jego oddziału na Białostocczyznę (sierpień 1944 roku). Odtąd posługiwała się pseudonimem „Lala”. Walczyła – jako sanitariuszka – w Oddziale Partyzanckim Okręgu Białostockiego AK/AKO. Uczestniczyła w kolejnych miesiącach (także jako łączniczka) w walkach prowadzonych przez odtworzony oddział 5. Brygady z NKWD, UB, MO i ludowym Wojskiem Polskim.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

201

LWOW-EBERLE Lidia Po rozwiązaniu oddziału na Białostocczyźnie przeniosła się z rtm. Z. Szendzielarzem na Pomorze, gdzie walczyła (od kwietnia 1946 roku) z dowodzonym przez niego oddziałem (w ramach tzw. eksterytorialnego Okręgu Wileńskiego AK) także na Warmii i Mazurach. Uczestniczyła w rajdzie partyzanckim od Borów Tucholskich na Białostocczyznę (sierpień 1946 roku), gdzie dołączyła do 6. Wileńskiej Brygady AK, dowodzonej przez kpt. Władysława Łukasiuka pseudonim Młot. Pozostawała – wraz z rtm. Szendzielarzem – na Podlasiu do tzw. amnestii lutowo–kwietniowej 1947 roku, a następnie ukrywali się na południu Polski. Aresztowana (30 czerwca 1948 roku) w obławie w Osielcu, wskutek prowadzenia przez MBP operacji o kryptonimie „X” (wymierzonej w środowisko wileńskiej konspiracji). Oskarżona w procesie komendy eksterytorialnego Okręgu Wileńskiego AK o współpracę z Niemcami (wraz z mjr. Z. Szendzielarzem oraz ppłk. Antonim Olechnowiczem „Pohoreckim”, kpt. Henrykiem Borowskim „Trzmielem”, ppor. Lucjanem Minkiewiczem „Wiktorem” i jego żoną Wandą Minkiewicz „Danką”), została przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie uznana za winną i skazana (2 listopada 1950 roku) – na mocy przepisów dekretu z 31 sierpnia 1944 roku o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy oraz dla zdrajców Narodu Polskiego – na karę dożywotniego więzienia (wszyscy mężczyźni oskarżeni w tym procesie otrzymali karę śmierci, wykonaną 8 lutego 1951 roku w więzieniu przy ul. Rakowickiej w Warszawie). Przed egzekucją mjr. Z. Szendzielarza władze zgodziły się na widzenie, ale nie wyraziły zgody na zawarcie związku małżeńskiego. Więziona w więzieniu dla kobiet w podbydgoskim Fordonie oraz w więzieniu dla kobiet w Inowrocławiu, gdzie przetrzymywana była w izolatce. Z uwagi na zły stan zdrowia władze zgodziły się (26 listopada 1956 roku) na przerwę w odbywaniu kary. Wskutek rewizji nadzwyczajnej prokuratora generalnego PRL (styczeń 1957 roku) złagodzono jej wyrok do 15 lat więzienia, a następnie – na podstawie amnestii z kwietnia 1956 roku – darowano odbywanie reszty kary. Szykanowana przez system komunistyczny, z trudem znalazła zatrudnienie. Po przejściu na emeryturę (1984) rozpoczęła działalność w organizacjach kombatanckich AK: zbierała wszelkie informacje na temat osób i działalności AK i innych organizacji partyzanckich; próbowała ustalić okoliczności śmierci „Łupaszki” (po odnalezieniu jego szczątków – 2013 rok – uczestniczyła w pogrzebie – 26 kwietnia 2016 roku), popularyzowała wiedzę na temat AK. Zaangażowana w działalność Światowego Związku Żołnierzy AK.

202

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LWOW-EBERLE Lidia

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • awans do stopnia kaprala (11 listopada 1944) • awans do stopnia plutonowego (3 maja 1945) • awans do stopnia podporucznika (15 sierpnia 1945) • Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami (1945) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2006) • awans do stopnia pułkownika Wojska Polskiego • Krzyż Armii Krajowej • Medal „Pro Bono Poloniae” • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 4101/1-8, albumy i fotografie rodzinne. IPN BU 531/219, Akta w sprawie o unieważnienie wyroku byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie sygn. akt Sr 1154/50 dot. Antoni Olechnowicz, imię ojca: Ferdynand, ur. 13.06.1905 r., dot. Henryk Borowski, imię ojca: Józef, ur. 13.09.1913 r., dot. Zygmunt Szendzielarz, imię ojca: Karol, ur. 12.03.1919 r., dot. Lucjan Minkiewicz, imię ojca: Antoni, ur. 13.12.1918 r., dot. Lidia Lwow-Eberle, imię ojca: Leon, ur. 14.11.1920 r. i dot. Wanda Minkiewicz, imię ojca: Jan, ur. 09.11.1921 r. skazani z artykułu 86 paragraf 1 i 2 kkWP, z artykułu 1 paragraf 1, z artykułu 2, z artykułu 3, z artykułu 4 paragraf 1, z artykułu 6 i z artykułu 7 Dekretu z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, z artykułu 1 paragraf 1, z artykułu 2 i z artykułu 3 Dekretu z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa w związku z artykułem 27 kkWP, z artykułu 1 paragraf 2 Dekretu z 16 listopada 1945 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa w związku z artykułem 27 kkWP, z artykułu 1, z artykułu 3 i z artykułu 8 Dekretu z 16 listopada 1945 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, z artykułu 1 Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego w związku z artykułem 24 paragraf 1 kkWP, z artykułu 2 Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego, z artykułu 191 i z artykułu 259 kk z 1932 r., z artykułu 259 kk z 1932 r. w związku z artykułem 27 kkWP, z artykułu 3 litera „a” i z artykułu 3 litera „a” i „b” Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 30 października 1944 r. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

203

LWOW-EBERLE Lidia o ochronie Państwa – działalność zbrojna przeciwko partyzantce radzieckiej, ugrupowaniom i działaczom lewicowym; współpraca z niemieckimi okupantami; usiłowanie obalenia przemocą ustroju i władz państwowych; dokonywanie zamachów na obiekty wojskowe i cywilne, napadów rabunkowych i rozbojów; gromadzenie i przekazywanie obcym ośrodkom wiadomości stanowiących tajemnicę wojskową i państwową oraz przyjmowanie za to korzyści materialnych; tworzenie siatek szpiegowskich i wywiadowczych; przechowywanie bez zezwolenia broni i amunicji na terenie Polski i za granicą od sierpnia 1943 do 2 lipca 1948 r. IPN BU 630/6, Akta w sprawie o odszkodowanie dot. Lidia Lwow-Eberle. IPN Gd 1352/340, Kopie fotografii przedstawiających żołnierzy i sanitariuszki 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej oraz innych oddziałów wileńskiej Armii Krajowej, wykonanych w latach 1942–1946 (m.in. Zygmunt Szendzielarz ps. „Łupaszka”, Antoni Burzyński ps. „Kmicic”, Longin Wojciechowski ps. „Ronin”, Leon Smoleński ps. „Zeus”, Jerzy Lejkowski ps. „Szpagat”, Zygmunt Grunt-Mejer ps. „Zyga”, Zygmunt Mineyko ps. „Petroniusz”, Franciszek Polakiewicz ps. „Ben Hur”, Feliks Selmanowicz ps. „Zagończyk”, Jan Majkowski ps. „Atlantyk”, Zdzisław Badocha ps. „Żelazny”, Henryk Wieliczko ps. „Lufa”, Julian Kołacz ps. „Hermes”, Władysław Bujko ps. „Lotnik”, Tadeusz Przewłocki ps. „Leliwa”, Wacław Przewłocki ps. „Wak”, Z. Wołożyński ps. „Suchta”, Lidia Lwow ps. „Lala”, Janina Wasiłojć ps. „Jachna”, Danuta Siedzik/Siedzikówna ps. „Inka” oraz „Korsarz”, „Morski”, „Bej”, „Sikora”, „Słowik”, „Zygmunt”, „Zbyszek”, „Mały”, „Brzoza”, „Lot”, „Kempf”, „Turwid”, „Dezerter”, „Stefan”, „Żaneta”, „Lis”). IPN Gd 1352/341, Kserokopie fotografii przedstawiających żołnierzy i sanitariuszki 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej, wykonanych w latach 1944–1946 (m.in. Zygmunt Szendzielarz ps. „Łupaszka”, Longin Wojciechowski ps. „Ronin”, Mieczysław Potocki ps. „Węgielny”, Antoni RyMsza ps. „Maks”, Leon Smoleński ps. „Zeus”, Jan Majkowski ps. „Atlantyk”, Olgierd Christa ps. „Leszek”, Lidia Lwow ps. „Lala”, Halina Paszto ps. „Myszka”, Aldona RyMsza ps. „Aldona”, Janina Wasiłojć ps. „Jachna” oraz „Pancerny”, „Kim”, „Tońko”, „Wawrzecki”, „Rakoczy”, „Akacja”, „Ol”, „Nieczuja”, „Kitka”, „Mewa”, „Korsarz”, „Morski”, „Bej”, „Sikora”, „Szczygieł”, „Zygmunt”, „Zbyszek”, „Mały”, „Brzoza”, „Lot”, „Kempf”, „Zawisza”, „Picuś”, „Kartusz”, „Marek”, „Sztywny”, „Sznaps”, „Mercedes”, „Prędki”, „Ponury”). Lidia Lwow-Eberle. Była symbolem walki o wolność. Posłuchaj jej wspomnień, Polskie Radio, https://www.polskieradio.pl/39/156/artykul/2652654,lidia-lwoweberle-byla-symbolem-walki-o-wolnosc-posluchaj-jej-wspomnien [dostęp: 4.03.2023]. Rigamonti M., Lidia Lwow-Eberle: W Łupaszce byłam zakochana, żyliśmy jak małżeństwo, „Dziennik. Gazeta Prawna” 2016, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/ artykuly/938196,lidia-lwow-eberle-w-lupaszce-bylam-zakochana-zylismy-jak-malzenstwo.html [dostęp: 4.03.2023]. Uroczystości pogrzebowe śp. płk Lidii Lwow-Eberle, strona internetowa Prezydenta RP, https://www.prezydent.pl/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/uroczystosci-pogrzebowe-sp-plk-lidii-lwow-eberle,7397 [dostęp: 4.03.2023].

204

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LWOW-EBERLE Lidia

Opracowania: Cieślik A., Sanitariuszka AK z książęcego rodu, Przystanek Historia, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/76054,Sanitariuszka-AK-z-ksiazecego-rodu.html [dostęp: 4.03.2023]. Cztery życia Lidii Lwow, film dokumentalny, reż. R. Mierzejewski, Polska 2015, 80 min. Lidia Lwow-Eberle spoczęła na Powązkach Wojskowych, Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, https://www.kombatanci.gov.pl/en/2-aktualności/2369-lidia-lwow-eberle-spoczela-na-powazkach-wojskowych.html [dostęp: 4.03.2023]. Lidia Lwow-Eberle. Pro memoria, film dokumentalny, reż. D. Kania i A. Zapert, TVP, Polska 2022, https://vod.tvp.pl/filmy-dokumentalne,163/lidia-lwow-eberle-pro-memoria,333246 [dostęp: 4.03.2023]. Niezłomny anioł – filmowa sylwetka Lidii Lwow-Eberle, żołnierza 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej, kanał IPNtvPL w serwisie YouTube, https://www.youtube.com/ watch?v=nL2RnEdFhxE [dostęp: 4.03.2023]. Niwiński P., Lidia Lwow-Eberle, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2020, nr 11, s. 3–11. Zmarła Lidia Lwow-Eberle „Ewa”, „Lala”, narzeczona majora „Łupaszki”, TVP, https:// niepodlegla.tvp.pl/51705203/zmarla-lidia-lwoweberle-ewa-lala-narzeczona-majora-lupaszki [dostęp: 4.03.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

205

ŁUBIEŃSKA-IWANISZEWSKA Cecylia Maria 1. Biogram Pełne brzmienie nazwiska: Cecylia Maria hrabianka Łubieńska z Łubnej herbu Pomian. Urodziła się 24 listopada 1928 roku w Warszawie. Córka Henryka hrabiego Łubieńskiego herbu Pomian i Zofii z domu Ślaskiej herbu Grzymała. Pochodziła z rodziny ziemiańskiej o silnych tradycjach patriotycznych. Rodzice zabiegali w czasie plebiscytu o przyłączenie Śląska, na którym wówczas mieszkali, do Polski; za tę działalność otrzymali od niemieckich władz okupacyjnych nakaz opuszczenia Pomorza; mieszkali w Generalnej Guberni. Jest siostrzenicą senatora II RP Jana Ślaskiego. Do Torunia przeniosła się z Krakowa w 1945 roku. Ukończyła II Liceum Ogólnokształcącym im. Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy (matura 6 listopada 1945 roku) oraz – jako pierwsza absolwentka toruńskiej uczelni – ukończyła astronomię (rozpoczęła studia matematyczne; kierunek zmieniła w 1950 roku) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: magisterium w 1950 roku; doktorat w 1959 roku. Pracę na UMK podjęła 1 września 1947 roku, związując się z tą uczelnią na całe życie. Przeszła na emeryturę w 1989 roku, choć zajęcia prowadziła do 2007 roku. Współpracowała i należała do wielu naukowych gremiów międzynarodowych, m.in. Międzynarodowej Unii Astronomicznej (od 1958 roku), czy Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego (od 1992 roku). Zaangażowana zarówno w badania naukowe w swej dyscyplinie wiedzy, jak i jej popularyzację.

206

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŁUBIEŃSKA-IWANISZEWSKA Cecylia Maria

2. Opis działalności W ramach stalinowskich czystek ideologicznych (listopad 1949 roku) Podstawowa Organizacja Partyjna PZPR na UMK – ze względu na jej ziemiańskie pochodzenie – zablokowała jej dalsze zatrudnienia. Wtedy – przez jeden rok akademicki – pracowała dorywczo, podejmując się korekty tekstów naukowych. Aktywna działaczka i wieloletni prezes zarządu (1994–2019) toruńskiego Klubu Inteligencki Katolickiej oraz działających przy kościele ojców jezuitów: Sodalicji Mariańskiej Akademiczek (1945–1949; wtedy organizacja ta została zawieszona przez władze; wcześniej – w Warszawie – członkini Sodalicji dla szkół średnich) i Duszpasterstwa Akademickiego (okres studiów wyższych). Społeczniczka. Członkini i prezes zarządu Klubu Inteligencji Katolickiej (1994– 2019); członkini i sekretarz (1979–1987; 2011–2017) Towarzystwa Miłośników Torunia; członek (od 1958 roku) toruńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii; członkini Stowarzyszenia Absolwentów UMK. Udziela się także w organizacjach i akcjach regionalnych i miejskich.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złoty Krzyż Zasługi (1973) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976) • Srebrna Odznaka UMK (1979) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1982) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983) • Medal 40-lecia UMK (1987) • Złota Odznaka Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii (1994) • Złota Honorowa Odznaka Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii (1994) • Złote Astrolabium przyznane przez Towarzystwo Miłośników Torunia (2001) • Medal „Za zasługi położone dla rozwoju uczelni” UMK (2010) • Członek honorowy Stowarzyszenia Absolwentów UMK w Toruniu (leg. nr 1) • Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze (2013) • Medal Prezydenta Miasta Torunia „Thorunium” (2018) • Honorowy Członek Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (2021) • Honorowy Członek Towarzystwa Miłośników Torunia (2021) • Honorowy Członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu (2024)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

207

ŁUBIEŃSKA-IWANISZEWSKA Cecylia Maria

5. Bibliografia Źródła: Iwaniszewska C., Obchody kopernikowskie w Toruniu, „Wszechświat” 1973, z. 7/8, s. 215–216. Łubieńska-Iwaniszewska C., Wspomnienia o moim uniwersytecie, Toruń 2004. Rekord: Cecylia Maria hr. Łubieńska z Łubnej h. Pomian, [w:] Wielka genealogia Minakowskiego, wielcy.pl [dostęp: 4.06.2021] Wywiad tygodnia: KIK, astronomia i dydaktyka, Strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, https://kujawsko-pomorskie.pl/ aktualnosci/wywiad-tygodnia/kik-astronomia-i-dydaktyka/ [dostęp: 12.01.2024].

Opracowania: 100 kobiet na 100-lecie niepodległości, Toruń 2020. 100 kobiet na 100-lecie powrotu Torunia do wolnej Polski, Toruń 2020. Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008. Jubileusz KIK-u i Unitas Durat dla dr Cecylii Iwaniszewskiej, Strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, https://kujawsko-pomorskie.pl/aktualnosci/jubileusz-kik-u-i-unitas-durat-dla-dr-cecylii-iwaniszewskiej/ [dostęp: 12.01.2024]. Tomkowiak K., Piękny jubileusz 90. Urodziny Doktor Cecylii Iwaniszewskiej, „Rocznik Toruński” 2018, t. 45, s. 7–18.

208

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 13 – Wręczenie medalu działaczom opozycji demokratycznej; Przysiek, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 14 – Wręczenie medalu Jackowi Karwowskiemu; Przysiek, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

209

Fot. 15 – Rafał Maszkowski w czasie demonstracji przeciwko trucicielskiej działalności „Polchemu”; Toruń, 13 lutego 1989 r. (fot. Artur Wiśniewski)

Fot. 16 – Mandat delegatki Emilii Karolewskiej na Walny Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” (fot. archiwum prywatne E. Karolewskiej)

210

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 17 – Uroczystość 42. rocznicy powstania niezależnego ruchu chłopskiego w Gronowie; 11 września 2020 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 18 – Odsłonięcie i poświęcenie tablicy „Ronda Solidarności Rolników Indywidualnych” w trakcie uroczystości 42. rocznicy powstania niezależnego ruchu chłopskiego na drodze krajowej nr 15 w Brzeźnie (pow. toruński); 11 września 2020 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

211

Fot. 19 – Marsz działaczy rolniczych z Bazyliki pw. św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy na Stary Rynek; 8 lutego 1981 r. (fot. IPNBy-17-3-83-7-1)

Fot. 20 – Zawiązywanie się marszu działaczy rolniczych przy Bazylice pw. św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy; 8 lutego 1981 r. (fot. IPNBy-17-3-83-3-1)

212

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 21 – Wręczenie medalu Bronisławowi Pastuszewskiemu; Przysiek, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 22 – Rocznicowe spotkanie opozycjonistów w Przysieku; 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

213

Fot. 23 – Rafał Maszkowski przy maszynie drukarskiej (fot. Marka Gawrycha)

214

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MARCINIAK (z d. Wiśniewska) Hanna 1. Biogram Urodziła się 11 lipca 1956 roku w Piotrkowie Kujawskim. Córka Stanisława Wiśniewskiego i Ireny z domu Skibińskiej. Pochodziła z rodziny inteligenckiej o tradycjach patriotycznych i katolickich. Ojciec był głównym księgowym w Zespole Starogródek Łobezki Zjednoczenia PGR Łobez z siedzibą w Szczecinie (1950–1955); głównym księgowym w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Piotrkowie Kujawskim (1955–1980), a po sprzeciwie wstąpienia do PZPR, zdegradowany do stanowiska kierownika administracji w tymże zakładzie pracy. Matka była pracownikiem księgowości w Zespole Starogródek Łobezki Zjednoczenia PGR Łobez w Szczecinie (1950–1955); w kolejnych latach nie pracowała zawodowo, zajmowała się wychowaniem dzieci. Hanna Marciniak ukończyła Liceum Ekonomiczne w Inowrocławiu (matura w 1975 roku), studiowała na Wydziale Nauk Ekonomicznym UMK w Toruniu (magisterium w 1980 roku). Ukończyła Podyplomowe Studia Podatkowe na Wyższej Szkole Bankowej w Toruniu (2007). Następnie pracowała jako kierownik księgowości w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Piotrkowie Kujawskim (1980–1997); główna księgowa i członek Zarządu Przedsiębiorstwa Produkcyjnego i Usługowo-Handlowego „Ekonstal” sp. z o.o. w Piotrkowie Kujawskim (1998–2017). Obecnie (od 2018 roku) na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

215

MARCINIAK (z d. Wiśniewska) Hanna

2. Opis działalności Członkini zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (od września 1980 roku). Członek Komitetu Założycielskiego „S” (1980); skarbnik Komisji Zakładowej (1980–1981). Przewodnicząca Gminnej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „S” w Piotrkowie Kujawskim (od października 1980 roku do 13 grudnia 1981 roku). Członek Powiatowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „S” w Radziejowie (1980–1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Inicjatorka powstania i jedna z liderek (1982–1989) – wraz z Jackiem Wiśniewskim (nauczycielem matematyki w Szkole Podstawowej w Nowej Wsi i wiceprzewodniczącym Gminnej Komisji Koordynacyjnej „S”) oraz Rafałem Marciniakiem (przewodniczącym „Solidarności Rolniczej” w gminie Piotrków Kujawski, mieszkającym w Dębołęce) – konspiracyjnych struktur „S” w Piotrkowie Kujawskim i okolicznych wsiach. Koordynatorka spotkań działaczy konspiracyjnych, kolportażu wydawnictw bezdebitowych na tym terenie. Podejmowała działania we współpracy z ośrodkami „S” w Toruniu (m.in. Jerzym Wiśniewskim) i Radziejowie. W dniu wprowadzenia stanu wojennego grupa działaczy „S” zebrała się (zgodnie z wcześniej przygotowanym planem, ze sztandarami związkowymi) ok. godz. 8.00 na piotrkowskim Rynku, przy siedzibie Gminnej Komisji Koordynacyjnej „S”. Marciniak wspomina: Po przywitaniu zebranych, poprosiłam o zachowanie spokoju i przemarsz z odwagą i podniesionym czołem do kościoła parafialnego pw. św. Jakuba na „naszą” Mszę świetą. Przemaszerowaliśmy więc ulicą 1-Maja do kościoła. W świątyni zgromadziła się też część społeczeństwa Piotrkowa Kujawskiego, niektórzy dołączyli się do naszego przemarszu. Widzieliśmy samochody milicji, które stały na trasie naszej drogi w kierunku kościoła. Nie przeszkadzali nam, co nas uspokoiło. Przy wejściu na plac kościelny ludzie, którzy przyszli na Mszę, zaczęli klękać i błogosławić mówiąc: „Niech Bóg nas chroni i błogosławi”. Poczuliśmy dreszcze i smutek, uświadamiając sobie, jak społeczeństwo jest przerażone i nie wiedząc, co będzie dalej. W Kościele uroczyście przywitał nas ówczesny proboszcz parafii, ks. Ryszard Kolibski wraz z wikariuszami: ks. Antonim Wojciechowskim i ks. Andrzejem Sobaszkiewiczem. Ustawiliśmy się pośrodku kościoła w szeregu i czuliśmy się jak żołnierze, którzy czekają na błogosławieństwo w drodze na wojnę. Atmosferę towarzyszącą celebracji tamtej Mszy świętej pamiętam określiłabym, jako przejmującą i dostojną. Następnie poświęcono drewniane krzyże, przeznaczone dla zakładów pracy i przekazano je uroczyście na ręce przedstawicieli Komisji Zakładowych NSZZ „Solidarność”. Po zakończonych uroczystościach wróciliśmy przemarszem ponownie na Rynek, przed nasz lokal Komisji Koordynacyjnej. Tam, na pytanie zebranych: „Co dalej będzie?”, odpowiedziałam, że i tak się nie poddamy, „dalej będziemy aktywnie walczyć z komuną”. Okazało się później, że funkcjonariusze SB przez długie lata

216

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MARCINIAK (z d. Wiśniewska) Hanna wypominali mi te słowa w czasie kolejnych, częstych przesłuchaniach, które odbywały się nie tylko w zakładzie pracy, ale i na posterunkach w Piotrkowie Kujawskim i Radziejowie (cyt. za: H. Marciniak, NSZZ „Solidarność” w Piotrkowie Kujawskim i okolicach w latach 1981–1989, [w:] W. Polak, M. Damazyn, S. Galij-Skarbińska (red.), Wspomnienia z lat burzy i przełomu (1980–1990), Toruń 2023, s. 214–215). Tego samego dnia – wraz z Jackiem Wiśniewskim i Rafałem Marciniakiem – wyniosła z siedziby GKK „S” dokumenty oraz wydawnictwa bezdebitowe i ukryła je w prywatnym mieszkaniu. Uczestniczyła w druku ulotek w podziemnej drukarni Stanisława Gawrońskiego z Radziejowa. Malowała hasła prodemokratyczne i antyustrojowe na murach miasta. Jedna z organizatorek Mszy za Ojczyznę (odprawianych w każdą pierwszą niedzielę miesiąca) w kościele pw. św. Jakuba w Piotrkowie Kujawskim. Uczestniczyła także – wraz z grupą działaczy podziemnej „S” z Piotrkowa – w Mszy u grobu ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie (1985); w czasie procesji niosła wtedy wieniec z szarfami „S” z Piotrkowa Kujawskiego i złożyła go na grobie księdza. Każdego roku w rocznicę Święta Niepodległości (11 listopada) składała – wraz z innymi działaczami piotrkowskiej „S” – wieńce i wiązanki ozdobione szarfami z napisem „Solidarność” przy pomniku pomordowanych księży w czasie II wojny światowej, który znajduje się na terenie parku miejskiego. Członkini odrodzonych struktur „S” w swoim zakładzie pracy. Aktywna członkini Komitetu Obywatelskiego (1989). Wielokrotna członkini komisji wyborczych do samorządu gminnego; przewodnicząca gminnej komisji wyborczej (1994). Działaczka Stowarzyszenia Społeczny Komitet „Solidarni – Wieś Pamięta”.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Marciniak H., NSZZ „Solidarność” w Piotrkowie Kujawskim i okolicach w latach 1981– 1989, [w:] W. Polak, M. Damazyn, S. Galij-Skarbińska (red.), Wspomnienia z lat burzy i przełomu (1980–1990), Toruń 2023, s. 211–220. Relacja Hanny Marciniak.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

217

MASZKOWSKI Rafał Zyndram 1. Biogram Urodził

się

czerwca

1967

roku w Szczecinku. Syn Jana i Marii z domu Biernackiej. Praprawnuk Rafała Ludwika Maszkowskiego (1838–1901), polskiego skrzypka i dyrygenta. Karol Maszkowski

(brat

Rafała

Ludwika

Maszkowskiego; 1831–1886) był rektorem Politechniki Lwowskiej. Ojciec pochodzi ze Lwowa. Dziadek ze strony ojca pracował w banku, najpierw we Lwowie, a od 1938 roku w Rzeszowie; w czasie wojny pracował w niemieckim Banku Emisyjnym w Polsce; po wojnie zakładał oddział PKO w Szczecinku. Babcia ze strony ojca skończyła gimnazjum i zdała maturę; poszła do pracy po śmierci męża i pracowała przez wiele lat w sekretariacie zespołu adwokackiego. Ojciec zajmował się naprawą odbiorników radiowych, a potem telewizorów i przez kilkadziesiąt lat prowadził własną działalność w tej dziedzinie; obecnie jest na emeryturze; niekiedy wspomagał działalność podziemną, m.in. przez transport papieru. Matka urodziła się w Warszawie i tam mieszkała; we wrześniu 1944 roku zmuszona do przeprowadzki; nauczycielka, a potem bibliotekarka w szkole podstawowej. Dziadek ze strony matki prowadził – zapamiętano w relacjach rodzinnych – działalność patriotyczną jeszcze w okresie gimnazjum, za co miało grozić mu aresztowanie przez Ochranę; z tego powodu jego ojciec przeniósł go na dalszą naukę z Warszawy do Petersburga; tam zdał maturę i (ponownie zagrożony represjami) przeniósł się do Berlina, gdzie ukończył Wyższą Szkołę Handlową; po I wojnie światowej był negatywnie nastawiony do sanacji; w okresie II wojny światowej miał użyczać lokal na kon-

218

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MASZKOWSKI Rafał Zyndram spiracyjne zebrania, a w sklepie (przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie) miał magazyn broni; po II wojnie światowej pracował w państwowym magazynie tekstylnym; w 1949 roku został oskarżony i aresztowany (podobno za odmowę oddania państwowego budynku na komitet powstałej niedawno PZPR); wygrał wytoczony mu proces sądowy, a także dwa kolejne. Babcia ze strony matki zajmowała się domem. Zmarła niedługo po śmierci męża w latach pięćdziesiątych. Rafał Maszkowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. księżnej Elżbiety w Szczecinku (matura w 1986 roku) oraz astronomię na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1992 roku). Następnie pracował w obserwatorium radioastronomicznym Politechniki w Göteborgu w Szwecji (1992–1995); współzałożyciel Publicznego Dostępu do Internetu (1994–2000); pracownik Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (od 1997 roku).

2. Opis działalności Drukarz offsetowy w podziemnym Wydawnictwie Kwadrat (1987–1988). W czasie pobytu w Londynie (1987) ustalał z przedstawicielem rządu emigracyjnego szczegóły techniczne komputera przeznaczonego dla drukarni Wydawnictwa „Kwadrat”. Na jego nazwisko przysłano potem ten komputer, będący darem Prezydenta RP na Uchodźctwie Kazimierza Sabbata i ministra ds. Kraju w Rządzie RP na Uchodźctwie Ryszarda Kaczorowskiego (rozmowy na temat tego daru prowadziła Krystyna Antowska). Działacz odrodzonego Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK. Brał udział w jego reaktywacji (1988), wraz z Maciejem Romaniukiem, Jarosławem Garbowskim, Robertem Erdmannem, Anną Olpeter, Krzysztofem Michalskim, Tomaszem Romanowskim, Ireneuszem Grabowskim, Waldemarem Pawlakiem i Aleksandrą Ciurzyńską (obecnie: Garbowską). Członek Komitetu Założycielskiego NZS UMK, który ujawnił się w maju 1988 roku; wiceprzewodniczący Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS UMK (1988); członek Zarządu Uczelnianego NZS (1988); członek Prezydium Zarządu NZS (1989); przedstawiciel toruńskich struktur NZS w Krajowej Komisji Koordynacyjnej (1988); delegat toruńskiego NZS na III Krajowy Zjazd NZS w Gdańsku (odbył się w dniach 9–11 września 1988 roku). Uczestnik manifestacji i happeningów organizowanych przez odrodzony NZS oraz inne struktury prodemokratyczne: uczestnik tzw. strajku absencyjnego (10 maja 1988 roku); przemawiał na tzw. wiecu NZS – który odbył się w Auli UMK 11 października 1988 roku – zorganizowanego na temat plura-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

219

MASZKOWSKI Rafał Zyndram lizmu organizacyjnego i samorządności (zgromadził ok. 900 uczestników); przemawiał na manifestacji na toruńskim Rynku po odmowie rejestracji NZS (styczeń 1989 roku); wspierał działalność Niezależnego Zrzeszeniu Młodzieży Szkolnej (1989–1990); kilka razy zawoził podziemną prasę i książki do swojego liceum w Szczecinku (1988–1989). Na strajk w maju 1989 roku, zorganizowany w (należącym wtedy do UMK) Dworze Artusa w proteście przeciwko kolejnej odmowie rejestracji NZS, zabrał własny nadajnik UKF o zasięgu ok. 1 km, zbudowany w Katedrze Radioastronomii, dzięki udostępnieniu narzędzi pomiarowych i części materiałów przez Eugeniusza Pazderskiego, który sam zajmował się budową wielu nadajników radiowych i telewizyjnych dla podziemia. Również w czasie strajku uczestniczył w redagowaniu i drukowaniu na powielaczu białkowym biuletynu strajkowego. Przewodniczący odrodzonej Uczelnianej Rady Samorządu Studenckiego UMK (1988). Kilkakrotnie zatrzymywany za swoją działalność opozycyjną, m.in. 19 listopada 1988 roku na Dworcu PKP Toruń Główny (razem z Maciejem Romaniukiem), gdy chcieli udać się na posiedzenie w Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS do Warszawy i osadzony w areszcie na Wałach gen. Sikorskiego oraz oskarżony z art. 52a Kodeksu Wykroczeń za posiadanie wydawnictw bezdebitowych (Kolegium ds. Wykroczeń ukarało go wówczas karą grzywny w wysokości 35.000 złotych); zatrzymany 13 grudnia 1988 roku przy pomniku Mikołaja Kopernika na Rynku Staromiejskim i osadzony w areszcie na Wałach gen. Sikorskiego. Współpracownik jednej z pierwszych polskich gazet elektronicznych „Pigułki” (1992–1996); współpracownik magazynu „Nigdy Więcej” (od 2009 roku). Członek zarządu stowarzyszenia „Polska Społeczność Internetu” (1995–2000), potem członek „Internet Society Poland”. Koordynator polskiej części „GNU Translation Project” (1996–2006). Prowadził serwis internetowy przedstawiający krytyczną analizę „Radia Maryja” (2002–2019).

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Złoty Krzyż Zasługi (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016, nieprzyjęty)

220

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MASZKOWSKI Rafał Zyndram

Bibliografia Źródła: Korespondencja z Rafałem Maszkowskim.

Opracowania: Hasło: Rafał Maszkowski, Serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Rafał_ Maszkowski [dostęp: 12.03.2024]. Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

221

MELECHÓWNA Zofia 1. Biogram Urodziła się 20 stycznia 1926 roku w Wilnie. Córka Aleksandra Melecha i Aliny Rutkowskiej. Swoje pochodzenie wyjaśniała następująco: Nazywam się Zofia Melechówna. Nie Melech, tylko Melechówna, ponieważ używam tego w teatrze. Tak jak Romanówna, Eichlerówna. Bo inaczej nie wiadomo na afiszu. Jeżeli jest Melech, to nie wiadomo, czy mężczyzna, czy kobieta. No więc ja jestem Melechówna. A nazwisko Melech jest pochodzenia tatarskiego. To znaczy mój ojciec, ojca miał Tatara, matkę Polkę. I ci Melechowie byli tak zwanymi polskimi Tatarami, walczyli pod Grunwaldem. Mój dziadek miał szablę spod Grunwaldu, przechowywaną… Starszy brat mojego tatusia miał tę szablę. Więc to byli ci polscy Tatarzy. Ja nawet, będąc w Londynie w muzeum, widziałam, jak wyglądają te kaski tych Tatarów polskich spod Grunwaldu (cyt. za: Biogram: Zofia Melechówna, Dom Spotkań z Historią, https://relacjebiograficzne.pl/demo/audio/375-zofia-melechowna [dostęp: 12.03.2023]). Nazywana niekiedy Zulą (po Zuli Pogorzelskiej, przedwojennej artystce kabaretowej). Ojciec był z pochodzenia Tatarem; właściciel majątku Afindziewicze (wieś tatarska k. Wilna; dziś: Grzegorzewo); kapitan Wojska Polskiego, po przesiedleniu (1934) – wraz z rodziną – do Warszawy służył w składnicy uzbrojenia w Cytadeli. Matka pochodziła ze szlacheckiej rodziny; śpiewaczka operowa; po osiedleniu w Warszawie prowadziła gabinet kosmetyczny. Rodzina Melechów przed wybuchem II wojny światowej (1939) powróciła na Wileńszczyznę. Po wkroczeniu wojsk sowieckich na Wileńszczyznę ojciec był młynarzem w majątku w Afindziewiczach. Wobec zagrożenia wysiedleniem

222

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MELECHÓWNA Zofia rodziny w głąb Rosji rodzina Melechów wyjechała (1945) z Wileńszczyzny do Legnicy, potem do Kalisza; ostatecznie zamieszkała w Pile. Zofia Melechówna ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Łodzi (matura w 1946 roku) oraz Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie (dyplom w 1951 roku). Debiut teatralny (21 stycznia 1950 roku) w spektaklu „Zwycięstwo” w Teatrze Ateneum (jako Fijałkowska). Współpracowała z teatrami warszawskimi: Ateneum, Ludowym, Polskim oraz z Teatrem im. Bogusławskiego w Kaliszu (1951–1953); Teatrem Polskim w Bielsku-Cieszynie (1953–1957); Teatrem Ziemi Pomorskiej w Toruniu, scena Toruń (1958–1960); Teatrem im. Wilama Horzycy w Toruniu (1958–1998). W Toruniu stworzyła ponad 90 kreacji aktorskich. Zmarła 15 czerwca 2023 roku w Toruniu. Jej grób znajduje się na Cmentarzu Parafialnym przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu. Członek Związku Artystów Scen Polskich (od 1951 roku).

2. Opis działalności Działaczka „S” w swoim miejscu pracy. Wsparła – wraz z Teresą Wierzbicką – strajkujących studentów Wydziału Sztuk Pięknych UMK wystawieniem spektaklu (22 listopada 1981 roku) w salach gimnastycznych na Bielanach, gdzie odbywał się strajk. Współpracowała – wraz z Zofią Majewską, z toruńskiej „Elany” – z działającym przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu z Rejonowym Komitetem Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (1982–1986), rozwożąc przygotowane przez Komitet paczki dla rodzin osób represjonowanych za działalność opozycyjną, mieszkających na osiedlach Odrodzenie i Hanki Sawickiej w Toruniu. Aktywnie wspomagała duży projekt kulturalny niezależnych twórców pt. „Pamięć i Świadectwo” (1985), poświęcony pamięci ks. Jerzego Popiełuszki i jego matce, organizowany przez środowisko toruńskie. Po Mszach za Ojczyznę odprawianych w Górsku (proboszczem był ks. Janusz Rzucidło) – w hołdzie zamordowanemu ks. Jerzemu Popiełuszce – wspólnie z m.in. Grażyną Chmiel, Hanną Kuczewską, Bogdanem Kwaśniewskim i Katarzyną Soborak (z kościoła pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie) – prezentowali wybrane fragmenty tego projektu. Wspomagała toruński Tydzień Kultury Chrześcijańskiej (1986–1987). Jako członkini „S” wzięła udział w kampanii promującej kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi w 1989 roku.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

223

MELECHÓWNA Zofia Ofiarnie pracowała z młodzieżą jako instruktorka kół teatralnych i teatrów amatorskich na Kujawach i Pomorzu.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1971) • Złoty Krzyż Zasługi (1977) • Nagroda główna za rolę Królowej w przedstawieniu „Iwona, księżniczka Burgunda” na XIX FTPP (1977) • Nagroda za rolę Baby w przedstawieniu „Pieszo” Sławomira Mrożka w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu na XXII FTPP (1981) • Nagroda za rolę drugoplanową (rolę Ruczkowskiej) w przedstawieniu „Żołnierz królowej Madagaskaru” Juliana Tuwima w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu na XVII OKT (1991) • Medal Honorowy Miasta Torunia (2000) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2001) • nagroda Radia PiK z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru (2001) • Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005) • Medal Prezydenta Miasta Torunia „Thorunium” (2008) • Nagroda Marszałka Województwa w kategorii Budowa Społeczeństwa Obywatelskiego za całokształt działań na rzecz aktywizowania lokalnej społeczności i kreowanie inicjatyw lokalnych poprzez różnorodne formy komunikacji społecznej (2012) • Nagroda „Toruńskiego Anioła” za działalność charytatywną dla dzieci i młodzieży, prowadzenie warsztatów teatralnych i angażowanie się w różnego rodzaju przedsięwzięcia kulturalne (2014)

5. Bibliografia Źródła: Biogram: Zofia Melechówna, Dom Spotkań z Historią, https://relacjebiograficzne.pl/ demo/audio/375-zofia-melechowna [dostęp: 12.03.2023]. Muszytowska-Rzeszotek I., Zmarła Zofia Melechówna. Legendarna aktorka Teatru Wilama Horzycy miała 97 lat, Polskie Radio Pomorza i Kujaw, https://www.radiopik. pl/6,110547,zmarla-zofia-melechowna-legendarna-aktorka-teatr [dostęp: 12.03.2023].

224

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MELECHÓWNA Zofia

Opracowania: Biogram: Zofia Melechówna, Twórcy Kultury Torunia, http://icimss.edu.pl/TKT/ index.php?link=_artysta&id=430 [dostęp: 12.03.2023]. Giedrys G., Toruń. Zmarła aktorka Zofia Melechówna. Teatr Horzycy żegna słynną Zulę, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, https://e-teatr.pl/torun-zmarla-aktorka-zofia-melechowna-teatr-horzycy-zegna-slynna-zule-38396 [dostęp: 12.03.2023]. Litwin M., Odeszła Zula Melechówna, Urząd Miasta Torunia, https://www.torun.pl/ pl/odeszla-zula-melechowna [dostęp: 12.03.2023]. Niewalda M., Afindziewicze, pow. wileński, Genealogia Polaków, https://genealogia. okiem.pl/artykul/40857 [dostęp: 1.02.2023]. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Warczachowska A., Sztuka aktorska Zofii Melechówny, Toruń 2008. Zofia Melechówna, Encyklopedia Teatru Polskiego, https://encyklopediateatru.pl/ osoby/3688/zofia-melechowna [dostęp: 12.03.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

225

MĘŻYDŁO (z d. Jastrzębska) Zofia 1. Biogram Urodziła się 4 maja 1950 roku w Chełmnie. Córka Leopolda Jastrzębskiego i Emilii z domu Dudek. Rodzice pochodzili z Małopolski, tam spędzili swoją młodość. Ojciec – z Brzezia (powiat Bochnia); mama – Woli Zbierzowskiej. Przyjechali na Pomorze w międzywojniu i tu się osiedlili: ojciec – w Bartlewie (gmina Lisewo), mama – Mgoszczu (gmina Lisewo). Po wybuchu II wojny światowej: rodzina ojca została zesłana na roboty do majątku w Lipienku, gdzie spędziła okres niemieckiej okupacji; rodzinę matki uwięziono w obozie w Potulicach, a potem w tzw. Szmalcówce w Toruniu; zostali zwolnieni ok. 1943 roku i powrócili do Małopolski, gdzie mieszkali u rodziny. Po zakończeniu wojny powrócili do swoich gospodarstw. Zofia Mężydło ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Chełmnie (matura w 1968 roku) oraz historię w Wyższej Szkole Nauczycielskiej w Bydgoszczy (1972) i Wydziale Historii na UMK w Toruniu (magisterium w 1977 roku). Następnie pracowała w Szkole Podstawowej we Wtelnie; Zakładkach Przemysłu Chemicznego „Elana” w Toruniu; Zakładach Radiowych „Eltra” w Bydgoszczy; Zakładach Laboratoryjnych „Polon” w Toruniu; Towarzystwie Miłośników Torunia. Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w lipcu 1984 roku) Antoniego Mężydły, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

226

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MĘŻYDŁO (z d. Jastrzębska) Zofia

2. Opis działalności Wspierała działalność opozycyjną swego męża Antoniego Mężydły. Kolporterka wydawnictw bezdebitowych (od 1981 roku); otrzymywała je od Krystyny Kuty, a rozprowadzała wśród znajomych. Została zarejestrowana w celu inwigilacji (10 lutego 1984 roku) do sprawy operacyjnego sprawdzenia (następnie: SOR) kryptonim „Prymus”, gdzie głównym figurantem był Antoni Mężydło. W dokumentach tej sprawy występuje jako osoba należąca do grona czołowych działaczy podziemia b. NSZZ Solidarność na terenie Torunia, utrzymująca bliskie kontakty z A. Mężydłą, z którym wzięła ślub 7 lipca 1984 roku (por. IPN By 0104/206). W dniu 2 marca 1984 roku (podobnie, jak trzech innych działaczy toruńskiej „S”: Antoni Mężydło, Piotr Hryniewicz, Gerard Zakrzewski) została zatrzymana przy Krzywej Wieży w Toruniu przez nieznanych sobie sprawców i uprowadzona; siłą wciągnięta do samochodu marki fiat 125p, gdzie założono jej na głowę worek, a na ręce kajdanki. Zawieziono ją do lasu, gdzie przywiązano na kilkadziesiąt minut do drzewa, wypytując o drukarnię podziemną i tożsamość działaczy „S”. Następnie zawieziono ją na posterunek milicji w Okoninie, gdzie kontynuowano przesłuchanie, strasząc zagrożeniem życia. Potem została przewieziona do baraku w ośrodku wypoczynkowym w Okoninie, w którym był więziony także porwany Antoni Mężydło (wówczas jej narzeczony), choć umieszczono ją w innym pomieszczeniu. Następnego dnia (3 marca) porywacze (zamaskowani funkcjonariusze) kazali jej odczytać oświadczenie skierowane do A. Mężydły, które nagrywali oraz podyktowali jej także list do narzeczonego. Krzyki dobiegające z innego pomieszczenia sprawiły, że zorientowała się, że torturowanym w tym samym budynku jest A. Mężydło. 4 marca porywacze nakazali podpisać oświadczenie, że zachowa fakt porwania w tajemnicy, grożąc przy tym, że w wypadku niezaprzestania działalności konspiracyjnej „zostaną wykończeni w ciągu pół roku”. Po południu została zawieziona na teren toruńskiej dzielnicy Wrzosy i wypuszczona. Porywaczami byli funkcjonariusze Organizacji Anty-Solidarność (OAS, grupa specjalna Służby Bezpieczeństwa z Torunia). Wspomina Antoni Mężydło: Potwornie mnie bili. Później wyglądało to tak, że odpalali mi światło w oczy i prężyli się tak, by wyglądać możliwie, jak najpotężniej. Zakładali chyba nawet po kilka kurtek. […] Dali też mojej narzeczonej karteczkę i kazali przeczytać, że mam im wszystko powiedzieć. Usłyszałem nagranie i od razu wyczułem, że to jest na niej wymuszone. Sugerowali, że dwóch funkcjonariuszy jest z narzeczoną w mieszkaniu i na odpowiedni sygnał zrobią z nią, co będą chcieli. […] W rzeczywistości ona była też porwana i przebywała w osobnym pokoju w tym samym domku. Jej pomieszczenie było

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

227

MĘŻYDŁO (z d. Jastrzębska) Zofia ogrzewane i pilnowała jej jedna z funkcjonariuszek (cyt. za: P. Witwicki, Antoni Mężydło: Przywiązali mnie do drzewa i kopali dół, „Tygodnik Interia”, https://tygodnik.interia.pl/ piotr-witwicki-wywiady/news-antoni-mezydlo-przywiazali-mnie-do-drzewa-i-kopali-dol,nId,5074028 [publik. 27.02.2021, dostęp: 4.06.2021]). Od 4 kwietnia 1984 roku funkcjonariusze toruńskiego Wydziału III WUSW prowadzili Sprawę Operacyjnego Sprawdzenia kryptonim „OAS” (później przemianowaną na „OSA”), formalnie w sprawie podejrzenia istnienia nielegalnej organizacji antysolidarnościowej, odpowiedzialnej za uprowadzenie Z. Mężydło. Sprawa ta została zamknięta 1 marca 1988 roku z powodu „niewykrycia sprawców”. Część sprawców tzw. toruńskich porwań (dawnych funkcjonariuszy SB) udało się zidentyfikować w śledztwie wznowionym postanowieniem Prokuratora Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 8 czerwca 1990 roku i skazać w procesie w Toruniu w 1991 roku (ich mocodawcy pozostają do dziś nieujawnieni). Po 1985 roku zajęła się wychowaniem dzieci, wycofując się z działalności konspiracyjnej. Wolontariuszka w ośrodku „Samarytanin” w Toruniu (2005–2013). Pomysłodawczyni (2015) i wykonawczyni Stajni Tradycji w Bartlewie (gmina Lisewo) w budynku dawnej stajni, w gospodarstwie swoich rodziców. Celem jej istnienia ma być upamiętnienie społeczności lokalnej, ale i stworzenie miejsca spotkań dla mieszkańców Bartlewa.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2017) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/206/D i J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Prymus” dot. Mężydło Antoni, imię ojca: Stanisław, ur. 23.08.1954 r. Kontrola operacyjna w związku z działalnością w podziemnych strukturach „Solidarności”.

228

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MĘŻYDŁO (z d. Jastrzębska) Zofia IPN By 86/6, t. 1–11, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej dot. Bogdan Stanisław Bogalecki, imię ojca: Hipolit, ur. 20.12.1954 r. i inni, podejrzanym o to, że w lutym i marcu 1984 r. w Toruniu jako funkcjonariusze SB brali udział w bezprawnym zatrzymaniu i pozbawieniu wolności Antoniego Mężydło, Zofii Jastrzębskiej, Gerarda Zakrzewskiego i Piotra Hryniewicza w celu zmuszenia ich do ujawnienia informacji na temat Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Toruniu, tj. o przestępstwo z art. 165 § 1 i 2 kk, art. 166 kk i art. 167 § 1 kk w zw. z art. 10 § 2 kk. IPN By 86/7, Akta prokuratora w sprawie uprowadzenia: Antoni Mężydło, imię ojca: Stanisław, ur. 23.08.1954 i inni w lutym i marcu 1984 r. w Toruniu przez nieznanych sprawców, próbujących uzyskać informacje na temat działalności „Solidarności”. Relacja Zofii Mężydło.

Opracowania: Hasło: Zofia Mężydło, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/158127 [dostęp: 19.09.2023]. Jankowski P., Bartlewo. Zofia Mężydło założyła Stajnię Pamięci, „Poza Toruń”, https:// pozatorun.pl/wiadomosci/powiat-chelminski/bartlewo-zofia-mezydlo-zalozyla-stajnie-pamieci/ [dostęp: 12.10.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

229

MIELCAREK Adam Janusz 1. Biogram Urodził się 22 listopada 1966 roku w Inowrocławiu. Syn Władysława i Alicji z domu Ambroziak. Brat pradziadka – ks. Stanisław Cynar; absolwent Zakładu Naukowo-Wychowawczego OO. Jezuitów w Chyrowie; przedwojenny katecheta szkół zawodowych w Katowicach i Siemianowicach; uchodźca, w 1939 roku – przez Węgry – dotarł do Syrii; kapelan kolumny sanitarnej SBSK pod Tobrukiem; prefekt Gimnazjum Dywizyjnego „Julis” 3. DSK w Palestynie; zastępca kapelana Dywizji Strzelców Karpackich oraz kapelan 12. Pułku Ułanów Podolskich pod Monte Cassino; założyciel jednej z polskich parafii w londyńskiej dzielnicy Balham (początkowo Clapham) oraz Klubu Orła Białego i Osiedla Św. Antoniego. Brat dziadka – Jan Ambroziak: absolwent prawa na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie; dyrektor powiatowego Urzędu Skarbowego w Głębokim (dawne województwo wileńskie; 1938–1939); zaangażowany w konspirację przeciw Sowietom; zamordowany przez nich w maju 1941 roku. Brat dziadka – Franciszek Mielcarek: starszy wachmistrz; w wojnie obronnej 1939 roku walczył w 1. Pułku Kawalerii KOP (Armia Łódź); internowany w obozie jenieckim na Litwie, latem 1940 roku przejęty przez Sowietów; zesłany na półwysep Kola; po układzie Sikorski-Majski (1941) w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR, w Szwadronie Przybocznym Dowódcy PSZ gen. Władysława Andersa, a następnie na Bliskim Wschodzie; uczestnik m.in. walk pod Monte Cassino w 12. Pułku Ułanów Podolskich. Ojciec był technikiem elektroenergetykiem w dużym zakładzie przemysłowym. Matka była pracownikiem biurowym w placówce opiekuńczej dla niewidomych, a następnie pracownikiem poczty.

230

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MIELCAREK Adam Janusz Adam Mielcarek ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu (matura w 1985 roku) oraz historię – specjalność archiwistyczna – na Wydziale Humanistycznym UMK w Toruniu (magisterium w 1993 roku). Następnie pracował jako dziennikarz w Spółdzielni Dziennikarsko-Wydawniczej „Oficyna Toruńska” (dziennik „Nowości”; 1994/1995); konsultant personalny i menedżer w polskich i amerykańskich firmach doradztwa personalnego (1997–2003); niezależny konsultant w zakresie human resources (od 2004 roku).

2. Opis działalności Członek Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK w Toruniu (1988–1993). Współorganizował odrodzone struktury NZS, brał udział w akcjach protestacyjnych. Wiceprzewodniczący Zarządu NZS na Wydziale Humanistycznym (od listopada 1988 roku). Odpowiadał za prowadzenie ogólnouczelnianego biura tej organizacji studenckiej oraz spraw związane z ewidencją jej członków, w tym wystawianie i podpisywanie legitymacji członkowskich (1988–1989). Inicjator i jeden z przywódców protestu w Studium Wojskowym UMK (1988) przeciwko indoktrynacji politycznej obecnej na wykładach (np. przedmiot: Bieżąca Informacja Polityczna); uczestnik negocjacji z kierownictwem Studium i władzami rektorskimi, współautor i sygnatariusz petycji do Ministerstwa Obrony Narodowej i Ministerstwa Edukacji Narodowej z żądaniem reformy tej placówki. Zaangażowany w reaktywację studenckiego pisma „Immunitet”, autor tekstów, publikował pod różnymi pseudonimami, także grupowymi. Wspierał redagowanie i wydanie 2 numeru pisma dla młodzieży licealnej „Telegram” (1988). Działacz lokalnych młodzieżowych struktur Porozumienia Centrum (1990–1993) i powiatowych Platformy Obywatelskiej (2001–2005) w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Laureata Olimpiady Przedmiotowej (1985) • Krzyż Wolności i Solidarności (2022)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Adamem Mielcarkiem.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

231

MIELCAREK Adam Janusz

Opracowania: Hasło: Adam Janusz Mielcarek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/d0e01469-313c-41d7-bc0a-35a152f38307 [dostęp: 24.11.2023]. Olstowski P., „Przyjaciół nie będziesz mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

232

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MITTELSTAEDT Piotr 1. Biogram Urodził się 13 sierpnia 1962 roku w Chełmnie. Syn Mirosława i Janiny z domu Kulas. Rodzina z tradycjami niepodległościowymi. Dziadek ze strony ojca był powstańcem wielkopolskim; aresztowany przez NKWD (1945) i wywieziony na 2 lata do ZSRR. Dziadek ze strony matki był podoficerem w 66. Pułku Piechoty im. Józefa Piłsudskiego. Ojciec w latach pięćdziesiątych skazany na 5 lat więzienia za udział w zbrojnej organizacji niepodległościowej. Piotr Mittelstaedt ukończył Liceum Ogólnokształcące im. M. Kopernika w Chełmnie, (matura w 1981 roku) oraz studia wyższe na Politechnice Gdańskiej (1988). Następnie pracował w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1988–1990); Burmistrz Miasta Chełmna (1990–1998); pracownik w Zakładach Sprzętu Mechanicznego „Ursus” sp. z o.o. w Chełmnie (od 1998 roku).

2. Opis działalności Od sierpnia 1981 roku do wprowadzenia stanu wojennego był działaczem Konfederacji Polski Niepodległej. Organizował akcje ulotkowe na terenie tego miasta, a także malował napisy o treści antysocjalistycznej. Z tego powodu był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Frakcja” (założonej 1 września 1981 roku przez Wydz. III KWMO w Toruniu; jej dokumentację zniszczono w styczniu 1990 roku). Postępowanie w tej sprawie wszczęła 24 listopada 1981 roku Prokuratura Rejonowa w Chełmnie, a następnie akta sprawy przekazano 21 grudnia Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

233

MITTELSTAEDT Piotr 1981 roku do Prokuratury Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy i Wydziału Śledczego KWMO w Toruniu. Swoją działalność kontynuował po wprowadzeniu stanu wojennego. Inicjator – wraz z Elżbietą Michalak – odprawienia w dniu 17 grudnia 1981 roku w chełmińskiej Farze Mszy w intencji ofiar Grudnia 1970. Dwa dni później (19 grudnia 1981 roku) został zatrzymany w Chełmnie, a następnie tymczasowo aresztowany na okres 3 miesięcy. Był przetrzymywany w aresztach MO w Chełmnie i Toruniu oraz areszcie śledczym w Toruniu. Dnia 31 grudnia 1981 roku został formalnie oskarżony o to, że w okresie od sierpnia 1981 do 19 grudnia 1981 założył i kierował tajnym Komitetem Założycielskim Konfederacji Polski Niepodległej oraz rozpowszechniał przy użyciu drukowanych ulotek, haseł i napisów fałszywe informacje [...] co mogło wyrządzić poważną szkodę interesom PRL (IPN By 082/37). 1 stycznia 1982 roku zakończono śledztwo w tej sprawie, przekazując akta do Sądu POW w Bydgoszczy. Sąd ten – wyrokiem z dnia 8 stycznia 1982 roku – skazał go na karę 3 lat więzienia i pozbawienia praw publicznych na okres 2 lat. Karę więzienia odbywał w Zakładach Karnych w Koronowie, Włocławku i Potulicach. Odzyskał wolność 17 maja 1983 roku. Kontynuował działalność opozycyjną. Brał udział w kontrmanifestacji pierwszomajowej w Gdańsku w 1985 roku. W jej trakcie został zatrzymany, pobity, a następnie skazany przez Kolegium ds. Wykroczeń na 3 miesiące aresztu (por. IPN Gd 161/269). W postępowaniu odwoławczym wyrok obniżono do 1 miesiąca. Jego obrońcą w tej sprawie był mec. Jacek Taylor. Przetrzymywany był w Zakładzie Karnym Gdańsk-Przeróbka (3–10 maja 1985 r.), Zakładzie Karnym w Braniewie (10–14 maja 1985 r.) i Areszcie Śledczym w Gdańsku (14–31 maja 1985 r.). Został zwolniony 31 maja 1985 roku. Obniżony wyrok zaskarżył minister sprawiedliwości. Sąd Najwyższy utrzymał zaskarżony wyrok w mocy, a obrońcą P. Mittelstaedta był mec. Jan Olszewski. W tym czasie był również podejrzewany przez Służbę Bezpieczeństwa o prowadzenie działalności antypaństwowej i antysocjalistycznej na terenie Politechniki Gdańskiej. Uczestniczył w kolportażu nielegalnych wydawnictw na terenie Gdańska i Chełmna. Przywiezione przez niego wydawnictwa bezdebitowe (prasę i książki) kolportowali następnie na terenie Chełmna: Marian Kordowski, Elżbieta Michalak i Wojciech Lampkowski. Podczas oficjalnego pochodu pierwszomajowego w Chełmnie w 1986 roku w gmachu remontowanej Szkoły Podstawowej nr 5 Piotr Badyra i Dariusz Pęski rozwinęli transparent „Solidarności” (użyto mechanizmu automatycznego w momencie otwarcia drzwi). W chwili wtargnięcia do pomieszczenia funkcjonariuszy SB uruchomiony został zegar (wydając dźwięki podobne od tykającej bomby), który wystraszył

234

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MITTELSTAEDT Piotr atakujących, zmuszając ich do wezwania saperów. Po tym incydencie P. Mittelstaedt został zatrzymany wraz ze swoją dziewczyną i przewieziony do komendy MO w Chełmnie. Wieczorem oboje zostali zwolnieni. Tego dnia, w drodze powrotnej do domu, grupa funkcjonariuszy SB próbowała wciągnąć go do swojego samochodu i tylko przypadkowe pojawienie się w tym miejscu jego ciotki spowodowało ucieczkę napastników. Do 1989 roku był wielokrotnie wzywany na przesłuchania zarówno w Gdańsku podczas studiów, jak i w Chełmnie po zakończeniu nauki. Przedstawiciel Chełmna – wraz z Elżbietą Michalak – w toruńskim Komitecie Obywatelskim „S”, koordynującym kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do parlamentu przed tzw. wyborami kontraktowymi. W tym samym czasie zorganizował Komitet Obywatelski w Chełmnie i stanął na jego czele. Po wygranych przez KO wyborach do parlamentu kierował kampanią wyborczą KO do samorządu terytorialnego (KO zdobył wówczas 24 miejsca w 28-osobowej Radzie Miasta; pozostałe 4 mandaty radnych zdobyła Konfederacja Polski Niepodległej z Elżbietą Michalak na czele). Na pierwszej sesji Rady Miasta został wybrany na stanowisko burmistrza. Przewodniczący Rady Miasta Chełmna (2002–2006). Przez wiele lat kierował Parafialnym Oddziałem Akcji Katolickiej (parafia farna), jak również Stowarzyszeniem św. Wincentego à Paulo. Przez wiele lat zasiadał też w zarządzie Koła Miejskiego Polskiego Związku Wędkarskiego.

3. Rok przyznania medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • „Złota Kareta Nowości” za aktywność społeczną (1995) • Medal „Za zasługi dla pożarnictwa” (1996) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złota Odznaka Polskiego Związku Wędkarskiego (2004) • Złota Odznaka „Za opiekę nad zabytkami” (2005) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

235

MITTELSTAEDT Piotr

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/37, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kolportażu ulotek i napisów o treści antysocjalistycznej na terenie Chełmna, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 133 i art. 270 § 2 kodeksu karnego w zw. z art. 273 § 1 kodeksu karnego. IPN By 165/74, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Piotr Mittelstaedt, imię ojca: Mirosław, ur. 13.08.1962 r., skazanego na podstawie art. 278 § 1 i 3 w zw. z art. 273 § 2 i w zw. z art. 271 § 1 i w zb. z art. 48 ust. 2 i 3 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym za to, że założył i kierował Komitetem Założycielskim Konfederacji Polski Niepodległej oraz rozpowszechniał ulotki na terenie Chełmna od sierpnia do 19.12.1981 r. IPN By 51/5, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Piotr Mittelstaedt, imię ojca: Mirosław, ur. 13.08.1962 r. oskarżonego o to, że w 1981 r. w Chełmnie kierował pracą tajnego Komitetu Założycielskiego Konfederacji Polski Niepodległej i rozpowszechniał fałszywe informacje mogące wywołać niepokoje społeczne, tj. o czyn z art. 48 ust. 2 dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN Gd 161/269, Akta osobowe skazanego dot. Piotr Mittelstaedt, imię ojca: Mirosław, ur. 13.08.1962 r., skazanego za to, że w dniu 01.05.1985 r. w Gdańsku uczestniczył w agresywnym tłumie, który na kilkanaście minut zatrzymał pochód z okazji Święta Pracy, tj. za wykroczenie z art. 51 § 2 kodeksu wykroczeń. Zatrzymany dnia 01.05.1985 r., przetrzymywany w Zakładzie Karnym Gdańsk-Przeróbka w Gdańsku od dnia 03.05.1985 r. do dnia 10.05.1985 r., w Zakładzie Karnym w Braniewie od dnia 10.05.1985 r. do dnia 14.05.1985 r., w Areszcie Śledczym w Gdańsku od dnia 14.05.1985 r. do dnia 31.05.1985 r., zwolniony dnia 31.05.1985 r.

Opracowania: Działacze, Encyklopedia KPN, https://www.earchiwumkpn.pl/encyklopedia_kpn/ obszar_osmy/dzialacze.html [dostęp: 3.05.2022]. Hasło: Piotr Mittelstaedt, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/63693 [dostęp: 17.09.2022]. Hasło: Piotr Mittelstaedt, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/f873c8dc-187f-43a8-a323-6b00c04843f7 [dostęp: 4.06.2022]. Kamiński Ł, Waligóra G. (red.), NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3: Polska północna, Warszawa 2010. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

236

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MRÓWCZYŃSKI Henryk Franciszek 1. Biogram Urodził się 29 kwietnia 1956 roku w Toruniu. Syn Lucjana i Teresy z domu Sobieralskiej. Dziadek – Franciszek Sobieralski został wcielony do armii pruskiej, walczył nad Marną; mistrz krawiecki; z żoną – Marią Sobieralską mieszkali w Gniewkowie, gdzie prowadził zakład krawiecki. Dziadkowie ze strony ojca prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Ujma Duża (powiat aleksandrowski). Ojciec – z wykształcenia mistrz rzeźnicki; strzelec w 8. Pułku Strzelców Konnych (1937); uczestnik wojny obronnej 1939 roku, m.in. walczył w Brusach i Krojantach; wzięty do niewoli niemieckiej, przetrzymywany w oflagu; przeniesiony do obozu jenieckiego pod Kassel; po zakończeniu wojny wrócił do kraju (październik 1945 roku). Matka była z wykształcenia krawcową; nie pracowała zawodowo; zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Henryk Mrówczyński ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1975 roku). Następnie pracował w Wydziale Transportu w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (od 1978 roku); w biurze projektów w Toruniu; Związku Sportowym w Toruniu; przebywał na rencie zdrowotnej. Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze. Piłkarz Zakładowego Klubu Sportowego „Elany” (od 1968 roku) i KS „Warta Poznań”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

237

MRÓWCZYŃSKI Henryk Franciszek

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego podjął działalność opozycyjną. Udostępniał swoje prywatne mieszkanie (w kamienicy przy ul. Podmurnej 60) – od grudnia 1981 roku do jesieni 1984 roku – do drukowania podziemnych wydawnictw toruńskiej „S”, m.in. pism: „Kontra”, „Toruński Informator Solidarności”, „Pogłos”, „Solidarność Apator”, „Motor Odnowy”, „Jeszcze tym razem”. Drukowano na powielaczu wyniesionym z siedziby toruńskiego Zarządu Regionu „S”. Drukarz „Toruńskiego Informatora Solidarności”, wraz z m.in. Markiem i Krzysztofem (kolega z klasy ze szkoły średniej) Konikiewiczami (1982–1984), a także metodą sitodruku. Pomagał Markowi Konikiewiczowi w wydaniu pierwszych toruńskich znaczków (1983): bloczka dwuznaczkowego z okazji 3. rocznicy strajku w Stoczni Gdańskiej o nominale 120 zł oraz znaczka z okazji 4. rocznicy rejestracji NSZZ „Solidarność” o nominale 60 zł (ich nakład wynosił ok. 2000 sztuk). Druk tej i kolejnych edycji znaczków oraz pocztówek świątecznych odbywał się w mieszkaniu H. Mrówczyńskiego. Kolporter wydawnictw bezdebitowych (1982–1989). Nie uczestniczył w manifestacjach ulicznych, co wynikało z zachowania zasad konspiracji. Po zmianie miejsca zamieszkania (1984) zakończył druk bezdebitów.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Henryka Mrówczyńskiego.

Opracowania: Hasło: Henryk Mrówczyński, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/d5dad0d4-ffd9-46a4-9448-eb9b217b02f6 [dostęp: 4.10.2023].

238

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MRÓWCZYŃSKI Henryk Franciszek Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

239

MUSZYŃSKA-PUZIO (z d. Muszyńska) Honorata Cecylia 1. Biogram Urodziła się 9 listopada 1959 roku w Świeciu, córka Franciszka Muszyńskiego i Kazimiery z domu Sacharuk. Dziadkowie – Piotr i Tekla Sacharukowie zostali wywiezieni wraz z dwójką dzieci: Kazimierą i Henrykiem na Syberię (1941), z której powrócili po zakończeniu II wojny światowej i osiedli w Wielkim Stwolnie (powiat świecki). Ojciec został wcielony (1944) do II Armii Wojska Polskiego i przeszedł jej cały szlak bojowy; po zakończeniu wojny osiedlił się w Wielkim Stwolnie i zajął się rolnictwem. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; matka zajmowała się wychowaniem i edukacją dzieci. Honorata Muszyńska-Puzio uczęszczała do II Liceum Ogólnokształcącego im. Jana III Sobieskiego w Grudziądzu (matura w 1978 roku) oraz studiowała filologię polską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1985 roku). Następnie pracowała w Klubie Osiedlowym „Kameleon” jako Instruktor KO; nauczycielka języka polskiego (1983) i dyrektor (1997) w Szkole Podstawowej w Michalu, a po reformie edukacji, została także dyrektorem Gimnazjum w Michalu. Funkcję tę sprawowała do przejścia na emeryturę (2017). Pracowała także jako nauczycielka języka polskiego w Szkole Podstawowej im. Ziemi Kociewskiej w Dragaczu (2017–2022).

240

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MUSZYŃSKA-PUZIO (z d. Muszyńska) Honorata Cecylia

2. Opis działalności Od listopada 1980 roku działała w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu; wchodziła w skład Zarządu Wydziałowego NZS Wydziału Humanistycznego, wraz z Joanną Perkowską (przewodniczącą), Andrzejem Bokińcem (zastępcą przewodniczącego), Wojciechem Polakiem, Wiesławem Skrobotem, Danutą Burdziej, Markiem Faberem i Romanem Dzienisikiem. W strukturze tej należała – wraz z Wiesławem Skrobotem i Krzysztofem Żebrowskim – do sekcji społeczno-gospodarczej. Wybrana (1981) do Konwencji NZS UMK jako delegat Wydziału Humanistycznego. W ramach działań Zarządu Wydziałowego i współpracy z kierownictwem Domu Studenckiego nr 6 – wraz z Joanną Perkowską (dzisiaj: Muszyńską) – wystarała się o duże pomieszczenie po nieużywanym przez studentów pokoju tzw. cichej nauki. Zostało ono przeznaczone na bieżącą działalność NZS Wydziału Humanistycznego. Uczestniczka strajku w Dworze Artusa (17 lutego 1981 roku), w czasie którego domagano się rejestracji NZS oraz autonomii wyższych uczelni. W czasie jego trwania była odpowiedzialna za malowanie plakatów informujących i wyjaśniających powody i przyczyny strajków studenckich. W listopadzie i grudniu 1981 roku uczestniczyła w strajkach studenckich. Przewodnicząca Komitetu Strajkowego w Domu Studenckim nr 1 oraz Domu Studenckim nr 6 (protest ten trwał od 19 listopada do 9 grudnia 1981 roku), w czasie którego solidaryzowano się z postulatami Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Radomiu oraz domagano się wprowadzenia pod obrady sejmu społecznego projektu ustawy o szkolnictwie wyższym. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność antykomunistyczną, działając w konspiracji. Współpracowała z zawiązanym w lutym 1982 roku podziemnym Zarządem Uczelnianym NZS, którym kierowali Grzegorz Górski i Wojciech Polak. Uczestniczyła w akcji zapalania świeczek – comiesięcznej akcji protestacyjnej – do której zachęcano w pierwszym numerze „Pisma Akademickiego”, zainaugurowanej 13 kwietnia 1982 roku. Tego dnia zapaliła w oknie swego pokoju w akademiku DS-6, świeczkę, za co została zatrzymana – wraz z Romanem Dzienisikiem z DS-6 – na 48 godzin i była przetrzymywana w areszcie śledczym na Wałach gen. Sikorskiego w Toruniu. Od lutego 1982 roku działała w zorganizowanej przez Wojciecha Polaka i Grzegorza Górskiego strukturze podziemnej NZS. Działając w tej strukturze, kolportowała – przede wszystkim na terenie DS-6 i DS-1 – wydawnictwa bezdebitowe (m.in. „Rok 1984” Georga Orwela, „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Najnowsza historia polityczna Polski (1864–1945)” Mariana Kukiela, „Na nieludzkiej ziemi” Józefa Czapskiego) i ulotki.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

241

MUSZYŃSKA-PUZIO (z d. Muszyńska) Honorata Cecylia Przed zorganizowanymi przez środowiska opozycyjne (tajny Zarząd Regionu toruńskiego „S”) na dzień 1 i 3 maja 1982 roku uroczystościami i manifestacjami 1 i 3 maja uczestniczyła w akcji rozrzucania ulotek na toruńskim Rubinkowie. W 1983 roku działający w konspiracji Zarząd Uczelniany NZS postanowił wystawić swoich kandydatów do Senatu UMK. Z powodu likwidacji tej struktury, pod plakatami reklamującymi kandydatów NZS podpisywały się tylko osoby ich popierające. Na Wydziale Humanistycznym, gdzie kandydatem był Jerzy Niepielec, podpisali się: W. Polak, H. Muszyńska, Andrzej Bokiniec i Wiesław Skrobot. Powyższa działalność była powodem przeprowadzenia rewizji w DS-6 w dniu 8 listopada 1982 roku; w ramach akcji prewencyjnej Służby Bezpieczeństwa. Swoją działalność opozycyjną zakończyła w sierpniu 1983 roku z powodu zmiany miejsca zamieszkania. Kandydowała w wyborach samorządowych do Rady Powiatu Świeckiego (2014) z ramienia KWW Partnerstwo dla Powiatu.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Honoratą Puzio-Muszyńską.

Opracowania: Biogram: Honorata Puzio-Muszyńska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/c8d1ae9e-dfee-4452-b226-9cec0e5b86b1 [dostęp: 4.11.2023]. Polak W., Generał Zbigniew Nowek – działacz społeczny, dowódca służb specjalnych (1959–2019), [w:] Czasy Nowożytne i Współczesne, 1 (2022), s. 221. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

242

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NAGEL Brunon 1. Biogram Urodził się 23 lutego 1940 roku w Grudziądzu. Syn Alberta i Bronisława z domu Peplińskiej. Brunon Nagel ukończył Zasadniczą Szkołę Zawodową. Następnie pracował w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu. Zmarł 25 września 2001 roku w Grudziądzu. Jego grób znajduje się na cmentarzu ewangelickim w Grudziądzu. Mąż Renaty Nagel, działaczki opozycji demokratycznej w Grudziądzu.

2. Opis działalności Rozpoczął swoją antykomunistyczną działalność (wraz z żoną Renatą) w 1976 roku. Z grupą pracowników POiE (których liderem z czasem stał się Edmund Zadrożyński) angażował się w szereg akcji pomocy dla zwolnionych pracowników tego zakładu pracy, po przeprowadzeniu przez nich jednodniowego strajku na terenie zakładu, 1 czerwca 1976 roku. Grupa ta współpracowała z KSS „KOR”. B. Nagel kolportował prasę niezależną na terenie swojego zakładu pracy i miasta, udostępniał swoje mieszkania na spotkania działaczy opozycyjnych. Z powodu tego swego zaangażowania był od 22 grudnia 1979 roku rozpracowywany przez Wydział III „A” KW MO w Toruniu w ramach (prowadzonej od 1976 r.) sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Ruda”. Był jednym z organizatorów strajku okupacyjnego w POiE w Grudziądzu w sierpniu 1980 roku. W czasie stanu wojennego był dwukrotnie internowany. Po raz pierwszy od dnia wprowadzenia stanu wojennego w ośrodku odosobnienia w Potulicach, skąd został zwolniony 23 grudnia 1981 roku (por. IPN By 97/90). Nie zaprzestał działalności opozycyjnej, organizował i uczestniczył w zebraniach działaczy „S”, choć sympatyzował Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

243

NAGEL Brunon także z KOR. Znany jako zapalczywy przeciwnik PZPR. Na znak oporu wobec władzy nosił wpięty w odzież roboczą opornik. Cieszył się dużym poparciem członków „Solidarności”, gdyż potrafił bardzo dobrze zakonspirować swoją działalność. W związku z tym, że jego obecność w zakładzie mogła wpłynąć na wywołanie akcji strajkowej lub innych form protestu został ponownie internowany (cyt. za: Brunon Nagel, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/669474 [dostęp: 4.06.2022]). Ponownie internowany – po spotkaniu (7 maja) działaczy „S” z POiE, planujących akcję strajkową – 12 maja 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku. Został zwolniony 12 lipca 1982 roku (por. IPN Gd 159/254). Po uwolnieniu był kontrolowany operacyjnie przez funkcjonariuszy Pionu V RUSW w Grudziądzu i Wydziału V KW MO w Toruniu od końca września 1982 roku do 20 grudnia 1983 roku. Nadano mu kryptonim „Tokarz”. Ostatniego dnia maja 1984 roku B. Nagel został – jako podejrzany o kolportaż wydawnictw niezależnych i bibuły na terenie swojego zakładu pracy – zarejestrowany do rozpracowywania w ramach (prowadzonej od 12 czerwca 1982 roku) sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Iskra” (por. IPN By 0104/238). B. Nagel faktycznie był zaangażowany w drukowanie i rozpowszechnianie niezależnego pisma – Biuletynu Informacyjnego Podregionu Grudziądz „Iskra”. Działania przeciwko niemu w ramach tej SOR prowadzono do końca kwietnia 1988 roku. Był także – w okresie od końca lutego 1986 roku do 10 lutego 1988 roku – sprawdzany operacyjnie przez pracowników Pionu V RUSW w Grudziądzu, w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia „Pozorant”, jako podejrzewany o angażowanie się w działalność (zdelegalizowanego wówczas) środowiska solidarnościowego. W 1988 roku – jako sympatyk KSS KOR i działacz NSZZ „S”, w związku z podejrzeniem o działalność opozycyjną m.in. próbę utworzenia PPS, domaganie się zawieszenia w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu, zdjętej wcześniej, tablicy upamiętniającej wydarzenia czerwca 1976 r. (por. IPN By 081/1328) – był objęty kontrolą operacyjną. W kwestionariuszu ewidencyjnym nadano mu kryptonim „Suseł” (por. tamże). 12 marca 1988 roku uczestniczył w spotkaniu grupy członków „S” z przedstawicielem PPS, na którym omawiano powstanie komórki tej partii na terenie Grudziądza. Został zatrzymany 29 kwietnia 1988 roku (tuż przed Świętem Pracy), celem przeprowadzenia z nim rozmowy profilaktyczno-ostrzegawczej. Był jednym z inicjatorów zbierania podpisów pod petycją żądającą ponownego zawieszenia tablicy upamiętniającej wydarzenia Czerwca 1976 w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu.

244

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NAGEL Brunon Jeden z organizatorów KZ NSZZ „S” w miejscu pracy (1980). W związku z tą działalnością na terenie POiE był rozpracowywany (od połowy października 1988 roku do końca sierpnia 1989 roku) w ramach SOR kryptonim „Recydywa”. Wraz z żoną wspierał działalność grupy kontestującej ustalenia okrągłostołowe. Zaangażował się w reaktywację struktur „S” w POiE w Grudziądzu.

3. Rok przyznania Medalu – 2023 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 97/90, Akta osobowe internowanego dot. Brunon Nagel, imię ojca: Albert, ur. 23.02.1940 r., osadzonego pod zarzutem kolportowania nielegalnej literatury na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. IPN Gd 159/254, Akta osobowe internowanego dot. Brunon Nagel, imię ojca: Albert, ur. 23.02.1940/23.02.1942 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego, nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 12.05.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 250/82-OEA z dnia 11.05.1982 r., zwolniony w dniu 12.07.1982 r. IPN By 082/1, t. 8, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 081/1328, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Suseł” dot. Nagel Brunon, imię ojca: Albert, ur. 23.02.1940 r. Kontrola operacyjna sympatyka KSS KOR, byłego działacza NSZZ „Solidarność” w związku z podejrzeniem o działalność opozycyjną m.in. próbę utworzenia PPS, domaganie się zawieszenia w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu, zdjętej wcześniej, tablicy upamiętniającej wydarzenia czerwca 1976 r.

Opracowania: Brunon Nagel, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/669474 [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

245

NICEWICZ Teresa Regina 1. Biogram Urodziła się 3 stycznia 1956 roku w Szafrankach (województwo mazowieckie). Córka Bolesława Nicewicza i Czesławy z domu Kania. Ojciec (ur. 1927) pochodził z Szafranek, gdzie jego rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; w czasie okupacji niemieckiej został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec (1942–1945), gdzie pracował w Odlewni Żeliwa „Mengeringhausen” w Tylży; po wojnie powrócił do kraju (1945); był agronomem, potem pracował w Gminnej Radzie Narodowej w Czerwonym (gmina Kolno). Matka (ur. 1930) pochodziła z Lipnik, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Teresa Nicewicz ukończyła wieczorowo Technikum Chemiczne w Toruniu (1979). Następnie pracowała na Oddziale Sortowni i Pakowni Wydziału Torlenu II w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1976–2011). Przebywała na emeryturze od 2011 roku. Zmarła 19 maja 2022 roku w Toruniu. Jej grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor II_K, rząd 10, nr 34).

2. Opis działalności Członkini zakładowych struktur „S” w toruńskiej „Elanie” (wrzesień 1980 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność. Kolporterka ulotek i pism bezdebitowych, m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Elana”, „Kontra” (1981–1985). Materiały te dostarczała do wyznaczonych skrytek na terenie Toruń-Mokre oraz kolportowała wśród pracowników Torlenu II.

246

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NICEWICZ Teresa Regina Uczestniczyła w koordynowaniu wyszukiwania lokali konspiracyjnych dla potrzeb podziemnej „S” w rejonie Toruń-Mokre (pierwszy kwartał 1982 roku). Działała w toruńskim Rejonowym Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (1982–1988). Formalnie ośrodek ten został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego, jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Uczestniczyła w przygotowaniach patriotycznych opraw Mszy za Ojczyznę w kościele Matki Bożej Zwycięskiej oraz Pielgrzymek Ludzi Pracy. Nie należała do żadnej partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

Bibliografia Źródła: Relacja siostry Danuty Suleckiej.

Opracowania: Hasło: Teresa Nicewicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/0eb54be1-3114-4380-92fe-7114e6800fe9 [dostęp: 24.11.2023]. Zmarła Teresa Nicewicz – działaczka „Solidarności” w Toruniu, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/60381569/nie-zyje-teresa-nicewicz [dostęp: 12.11.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

247

NIEDZIELSKI Jacek 1. Biogram Urodził się 15 marca 1966 roku w Gorzowie Wielkopolskim. Syn Stefana i Teresy z domu Kurpińskiej. Pradziadek – Wojciech Kurpiński brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. Dziadek ze strony matki – Bonifacy Kurpiński, walczył w wojsku polskim i m.in. zdobywał Berlin w 1945 roku. Oboje rodzice pochodzą z centralnej Polski (ojciec urodził się w Łowiczu; matka – w Pabianicach); w latach 50. przeprowadzili się do Morynia (obecnie: województwo zachodniopomorskie), gdzie rozpoczęli pracę jako nauczyciele języka polskiego, równocześnie studiując na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; następnie osiedli (1976) w Goleniowie, gdzie ojciec był dyrektorem Szkoły Podstawowej nr 4, a mama nauczycielką języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 2. Rodzice po Porozumieniach Sierpniowych 1980 roku zaangażowali się w tworzenie oświatowych struktur NSZZ „S”; kolportowali niezależne wydawnictwa. Ojciec pisał do tygodnika „Jedność” (pismo wydawane przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy NSZZ „S” Pomorza Zachodniego; 1980–1981). Jacek Niedzielski ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Goleniowie (matura w 1985 roku) oraz studia wyższe na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1991 roku); radca prawny (od 1996 roku). Następnie pracował w Urzędzie Miasta i Gminy w Choszcznie (1991–1996); radca prawny w Izbie Skarbowej w Gorzowie Wielkopolskim (1996–2005); sędzia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gorzowie Wielkopolskim (od 2005 roku).

248

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NIEDZIELSKI Jacek

2. Opis działalności Członek Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK od maja/czerwca 1988 roku. Członek Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS UMK (od października 1988 roku); członek Komisji Rewizyjnej. Przewodniczący Zarządu Uczelnianego NZS UMK (1990). Członek Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS. Uczestnik demonstracji (19 stycznia 1988 roku) zorganizowanej przez NZS UMK – na Rynku Staromiejskim, przed Collegium Maximum – przeciwko odmowie rejestracji NZS. Uczestnik wiecu studenckiego przed Domem Akademickim nr 5 (przy ul. Słowackiego), podczas którego ogłoszono decyzję o reaktywacji NZS na UMK (10 maja 1988 roku). Uczestnik wiecu studentów UMK w Auli na temat pluralizmu organizacji na UMK, zorganizowanym przez NZS UMK (11 października 1988 roku). Uczestnik happeningu „Międzynarodowy Dzień Cenzora”, zorganizowanego przez NZS UMK na Rynku Staromiejskim (6 grudnia 1988 roku). Uczestnik wiecu protestacyjnego przed Rektoratem UMK (14 grudnia 1988 roku) zorganizowanego w związku z zatrzymaniem – w dniu 13 grudnia 1988 roku – i represjonowaniem członków NZS UMK. Uczestnik uroczystości rocznicy zbrodni NKWD „Katyń: 1940 Pamiętamy” (21 kwietnia 1988 roku), zorganizowanych przez NZS UMK (odbyła się w dwóch częściach: część historyczna w Auli UMK oraz druga – wiec na Rynku Staromiejskim i przejście z zapalonymi świecami pod krzyż na cmentarz przy ul. Gałczyńskiego). Uczestnik (od 27 maja 1989 roku) trzydniowego strajku okupacyjnego w Collegium Maximum, przeciwko odmowie rejestracji NZS. Podczas obrad Okrągłego Stołu w Warszawie uczestniczył (w dniach od 11 do 12 marca 1989 roku) w spotkaniach przedstawicieli NZS Wydziałów Prawa i Administracji poszczególnych uczelni. W czasie obrad ustalono: 1. przyjęcie uchwały na temat koniecznych reform systemu prawa w Polsce; jej tekst jest naszym głosem w toczącej się dyskusji podczas obrad „okrągłego stołu”, 2. przygotowanie propozycji zmian programu nauczania prawa przez poszczególne ośrodki akademickie; stanowisko w tej sprawie przedstawiać będą delegaci na spotkaniu w dn. 15–16 kwietnia w Warszawie, 3. aktywne włączenie się członków NZS wydziałów prawa w prace uczelnianych komisji interwencji oraz objęcia pomocą prawną młodzieży szkół średnich, 4. zwrócenie uwagi na konieczność rozszerzenia kolportażu niezależnych wydawnictw o tematyce prawnej (książki, czasopisma, periodyk).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

249

NIEDZIELSKI Jacek W okresie obrad Okrągłego Stołu brał udział w spotkaniach przedstawicieli NZS Wydziałów Prawa dotyczących reformy prawa, reformy programów nauczania, zmian w ustawie o szkolnictwie wyższym. Brał udział w pracach powołanej przez Senat UMK komisji do spraw stworzenia nowego statutu UMK i reformy nauczania. Członek Rady Wydziału (od kwietnia 1989 roku); członek Senatu UMK (1990).

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Jackiem Niedzielskim.

250

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NIEMCEWICZ Piotr Tomasz 1. Biogram Urodził się 22 września 1960 roku w Bratoszewicach (województwo łódzkie). Syn Tadeusza i Wandy z domu Gliścińskiej. W rodzinie silnie były obecne wartości patriotyczne i chrześcijańskie. Oboje rodzice byli nauczycielami. Piotr Niemcewicz ukończył Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Łodzi (matura w 1979 roku) oraz konserwację dzieł sztuki na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (dyplom w 1985 roku); doktorat w 2002 roku; habilitacja w 2014 roku. Odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy (Wrocław, Gorzów Wlkp.) Prowadzi własną działalność konserwatorską (od 1999 roku). Asystent (1991), adiunkt (2003), profesor uczelniany (2019) i kierownik Katedry (od 2015 roku) w Zakładzie Konserwacji Elementów i Detali Architektonicznych (obecnie: Katedrze Konserwacji-Restauracji Architektury i Rzeźby) na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Główne zainteresowania naukowe: badania i konserwacja materiałów będących tworzywem zabytkowej architektury, detalu architektonicznego, rzeźby kamiennej i rzemiosła artystycznego. Uczestnik m.in. ministerialnego projektu „Badania nad opracowaniem technologii zapraw do uzupełniania ubytków w alabastrze” (2003–2004). Autor publikacji naukowych i popularnonaukowych.

2. Opis działalności Członek NZS UMK w Toruniu (1979); działacz tej organizacji na swoim wydziale. Uczestnik jesiennego strajku studentów UMK, zorganizowanego przez Niezależne Zrzeszenie Studentów, którego celem było przede wszystkim wprowadzenie blokowaZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

251

NIEMCEWICZ Piotr Tomasz nej przez komunistyczne władze ustawy o szkolnictwie wyższym. W jego trakcie studenci okupowali w dniach 19 listopada 1981–9 grudnia 1981 roku większość budynków uczelni (poza akademikami); studenci Wydziału Sztuk Pięknych strajkowali w salach gimnastycznych na toruńskich Bielanach. W trakcie tego protestu był członkiem Komitetu Strajkowego na Wydziale Sztuk Pięknych (wraz z Kazimierzem Paruckim i Markiem Żydowiczem); reprezentował swój wydział podczas wieców kończących strajk. Cieszył się wśród innych członków NZS sporym autorytetem. Po zakończeniu strajku koledzy– studenci nieśli go na ramionach w sali gimnastycznej, gdzie prowadzili strajk. Po przemianach ustrojowych 1989 roku nie podjął działalności publicznej. Zajmuje się konserwacją zabytków architektury, rzeźby kamiennej i rzemiosła artystycznego. Do jego najważniejszych realizacji konserwatorskich należą w Polsce: Gostyń – Oratorium św. Filipa Neri; Łowicz – nagrobek Jana Michałowicza z Urzędowa w kościele kolegiackim (współautor); Gniezno – nagrobki z okresu średniowiecza: tumba św. Wojciecha, płyta nagrobna Zbigniewa Oleśnickiego, autorstwa Wita Stwosza (XV w.), płyty nagrobne Jana Łaskiego, Andrzeja Łaskiego, Jana Gruszczyńskiego, Andrzeja Borzyszewskiego i Macieja Drzewickiego, autorstwa Jana Florentczyka (XVI w.) oraz nagrobek Jana Latalskiego, dzieło warsztatu Jana Marii Padovana (XVI w.); nagrobek barokowy: Sebastian Sala – biskupa Wawrzyńca Gembickiego z katedry pw. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha; Poznań – renesansowe nagrobki: nagrobek Górków – Hieronima Canavesiego z katedry pw. św. Piotra i Pawła; Warszawa – nagrobek Jana Tarły autorstwa Jakuba Fontana i Jerzego Plersza z Sanktuarium NMP Łaskawej; Łódź – zespół nagrobny Sophie Biedermann i małżonków Meyer (2004), nagrobki Gustava i Auguste Schweiger oraz Heinricha Früchtegotta Schwalbe (2009), nagrobki rodziny Geyer i Traugotta Grohmana (2012). Za granicą opracował wiele opinii i ekspertyz, m.in. cytadeli Casbah w Algierze (2007), dotyczących cmentarzy polskich na Monte Cassino, w Loreto i Bolonii we Włoszech (2010–2013) realizowanych na zlecenie dla Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Rzeczoznawca Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie: ochrona zabytków ruchomych, w specjalizacji: konserwacja rzeźby kamiennej i detalu architektonicznego (2001). Rzeczoznawca Związku Polskich Artystów Plastyków (od 2000 roku); delegat ZPAP do Ogólnopolskiej Rady Konserwatorów Dzieł Sztuki (od 2009 roku). Członek Związku Polskich Artystów Plastyków (od 1985 roku); Stowarzyszenia „Dziedzictwo Torunia” (od 2005 roku); Wojewódzkiej Rady Ochrony Zabytków w Poznaniu (od 2009 roku); Rady Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą „Polonika” (2018); członek Komitetu Nauk o Sztuce PAN. Wydział I Nauk Humanistycz-

252

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NIEMCEWICZ Piotr Tomasz nych i Społecznych PAN (2015–2019); Rady naukowo-konserwatorskiej przy Bazylice Mariackiej w Gdańsku (od 2017 roku); członek Rady Muzeum Gdańska (2018–2021); członek (od 2017 roku) Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków; członek (od 2017 roku) Głównej Komisji Konserwatorskiej przy Generalnym Konserwatorze Zabytków.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Nagroda św. Brata Alberta za długoletnią działalność w zakresie konserwacji zabytków sztuki sakralnej w Gnieźnie (2000) • Nagroda Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego w konkursie „Dzieło Roku” Okręgu Toruńskiego ZPAP • II nagroda za konserwację nagrobka rodziny Górków – Katedra w Poznaniu (2000) • I nagroda za konserwację nagrobka Wawrzyńca Gembickiego – Katedra w Gnieźnie (2001) • I nagroda za konserwację nagrobka biskupa Adama Nowodworskiego – Katedra w Poznaniu (2003) • I nagroda za konserwację portalu z zamku w Osiecznej (2004) • Wyróżniony tytułem „Przyjaciel Zabytków” przyznawanym przez Fundację Ochrony Zabytków Torunia im. J. Remera (2009) • Srebrny Medal „Gloria Artis” (2016) • Srebrny Medal za Długoletnią Służbę (2017) • Złota odznaka „Za opiekę nad zabytkami” (2018) • Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” (2021) • Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w kategorii ochrony dziedzictwa kulturowego za granicą (2022)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Piotrem Niemcewiczem.

Opracowania: Biogram: Piotr Niemcewicz, Twórcy Kultury Torunia, http://www.icimss.edu.pl/TKT/ index.php?link=_artysta&id=170 [dostęp: 12.12.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

253

NIEMCEWICZ Piotr Tomasz Biogram: Piotr Niemcewicz, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, https:// wydawnictwo.umk.pl/pl/authors/18673/piotr-niemcewicz [dostęp: 12.12.2022]. Dr hab. Piotr Niemcewicz z UMK otrzymał nagrodę za ochronę dziedzictwa kulturowego, „Gazeta Wyborcza” Toruń z dn. 21.12.2022, https://torun.wyborcza.pl/ torun/7,48723,29286817,dr-hab-piotr-niemcewicz-z-umk-otrzymal-nagrode-za-ochrone-dziedzictwa.html [dostęp: 12.12.2022]. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Profil: Piotr Niemcewicz, Polska Bibliografia Naukowa, https://pbn.nauka.gov.pl/ core/#/person/view/5e7092bd878c28a04739be60/current [dostęp: 12.12.2022].

254

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

OLSTOWSKI Przemysław Mariusz 1. Biogram Urodził się 4 listopada 1968 roku w Bydgoszczy. Syn Andrzej i Barbary z domu Jurkowskiej. Ojciec był nauczycielem historii w szkołach zawodowych w Bydgoszczy; pełnił także funkcje kierownicze w kilku placówkach szkolnych tego rodzaju (m.in. był dyrektorem Zespołu Szkół Budowlanych i Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1); po odejściu od nauczania był starszym wizytatorem w Kuratorium Oświaty i Wychowania w Bydgoszczy. Matka była pracownikiem umysłowym w Przedsiębiorstwie Zaopatrzenia Farmaceutycznego „Cefarm” w Bydgoszczy. Przemysław Olstowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1987 roku) oraz studia wyższe z historii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: magisterium w 1992 roku, doktorat w 1998 roku; habilitacja w 2009 roku. Następnie pracował jako nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w Zespole Szkół Ekonomiczno-Administracyjnych w Bydgoszczy (1992–1994); słuchacz Studiów Doktoranckich przy Wydziale Nauk Historycznych UMK (1994–1996); pracownik naukowy w Zakładzie (następnie Pracowni) Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Toruniu (od 1996 roku). Zajmuje się badaniami nad najnowszą historią Polski oraz dziejami Pomorza Nadwiślańskiego w XIX–XX wieku.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

255

OLSTOWSKI Przemysław Mariusz

2. Opis działalności Przemysław Olstowski zajmował się na terenie UMK w Toruniu kolportażem prasy i wydawnictw niezależnych (1987–1989). Od 1988 roku związany z podziemnymi strukturami NZS UMK w Toruniu, należał do grona studentów zaangażowanych w odbudowanie struktur NZS na toruńskiej uczelni. Członek Komitetu Założycielskiego NZS UMK, jaki ujawnił się w maju 1988 roku. Zaangażowany w organizację i przeprowadzenie tzw. strajku absencyjnego (10 maja 1988 roku) oraz strajku okupacyjnym w Collegium Maximum w sprawie odmowy legalizacji NZS (maj 1989 roku). Zaangażował się w działalność Organizacji Studenckiej Konfederacji Polski Niepodległej w Toruniu, współtworząc jej struktury na UMK (od lipca 1988 roku do 1991 roku). Publikował na łamach pisma Organizacji Studenckiej KPN na UMK „Zgrzyt” (nr 3 i 4 z 1989). Uczestnik manifestacji organizowanych przez Konfederację Polski Niepodległej. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Wspomnienia z tamtego czasu opublikował w książce wydanej w 2018 roku wspólnie z Januszem Małeckim „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Przemysławem Olstowskim.

Opracowania: Biogram, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, https://ihpan.edu.pl/pracownicy/pracownik-naukowy-pl/przemyslaw-olstowski/ [dostęp: 12.09.2023]. Biogram, Nauka Polska, https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=78605&_ k=mstz7g [dostęp: 12.09.2023]. Hasło: Przemysław Mariusz Olstowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/d1715d95-e0f5-4be5-8ded-70f46b7b5db0 [dostęp: 4.08.2023].

256

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

OLSTOWSKI Przemysław Mariusz Olstowski P., „Przyjaciół nikt nie będzie mi wybierał, wrogów poszukam sobie sam!” NZS II UMK 1988–1990, Bydgoszcz–Toruń 2018. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

257

PANCEK Marek Leon 1. Biogram Urodził się 25 listopada 1958 roku w Bydgoszczy. Syn Maksymiliana i Urszuli z domu Baumgart. Oboje rodzice pochodzili z gospodarstw rolnych: ojciec – w Trzeciewnicy; matka – w Kokocku. Marek Pancek ukończył zasadniczą szkołę rolniczą w Grucznie (1976). Przez całe swoje życie prowadzi gospodarstwo rolne odziedziczone po rodzicach. Obecnie (od 2023 roku) na emeryturze.

2. Opis działalności Członek koła „Solidarności” chłopskiej w gminie Dobrcz od początku (1980) jej powstania (pierwszym przewodniczącym był J. Goryński). Uczestniczył w powstaniu koła „S” chłopskiej w miejscowości Trzeciewiec (1981). Uczestniczył w przygotowaniach (rozwieszał ulotki w tramwajach i na ulicach Bydgoszczy) i uczestniczył w manifestacji chłopskiej w Bydgoszczy 8 lutego 1981 roku. Uczestnik strajku okupacyjnego w siedzibie ZSL w Bydgoszczy: jeden ze strajkujących w budynku; zaopatrywał strajkujących w żywność pochodzącą z własnego gospodarstwa. W stanie wojennym kolportował publikacje bezdebitowe wśród znajomych i zaufanych osób. Uczestnik Mszy za Ojczyznę odprawianej w kościele jezuitów w Bydgoszczy (1982–1984). Działacz Ochotniczej Straży Pożarnej w Trzeciewcu: członek (od 1974 roku); obecnie prezes (od 1989 roku). Pozostaje obserwatorem sytuacji polityczno-społecznej w regionie i kraju.

258

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PANCEK Marek Leon

3. Rok przyznania Medalu – 2021 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal z okazji 30-lecia powołania NZZS „S” Rolników Indywidualnych (2011) • Medal z okazji 40-lecia powołania NZZS „S” Rolników Indywidualnych (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marka Pancka.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

259

PAROBIN Edward Antoni 1. Biogram Urodził się 24 września 1930 roku w Ghlin La Mons (Belgia). Syn Jana i Władysławy z domu Salamon. Rodzice poznali się w Belgii. Ojciec był powstańcem śląskim z okolic Olesna, który będąc poszukiwanym przez Niemców, za antyniemieckie akcje, musiał pod nieco zmienionym nazwiskiem (z Porobin na Parobin) uciec z Polski; osiadł w Belgii; w czasie II wojny światowej wstąpił do formujących się Wojsk Polskich we Francji; zaginął bez wieści w trakcie działań wojennych; jego grobu nie odnaleziono. Matka – wraz z dwoma synami: Edwardem i Janem – przyjechała wiosną 1939 roku do Bydgoszczy. Edward Parobin po wojnie zdobył zawód elektryka; pracował w programie elektryfikacji wsi. Następnie podjął pracę w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy, gdzie pracował do uzyskania emerytury w 1990 roku. Obecnie (od 1990 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W okresie niemieckiej okupacji Edward (jako 10-letnie dziecko) został wywieziony do pracy przymusowej w niemieckim gospodarstwie koło Potulic; po pobiciu przez ukraińskiego nadzorcę, udało mu się zbiec do domu. Pod koniec lat siedemdziesiątych utrzymywał kontakty z działaczami opozycji demokratycznej na Wybrzeżu i za ich sprawą dostarczał na teren „Zachemu” wydawnictwa propagujące powstanie niezależnych struktur związkowych.

260

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PAROBIN Edward Antoni Należał do grupy inicjatywnej (przewodził ją Jerzy Ossowski), która powołała – we wrześniu 1980 roku – zakładowe struktury „S” w bydgoskim „Zachemie”; członek Komisji Zakładowej „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Udostępniał własny domek letniskowy położony na terenie małego kameralnego ośrodka wypoczynkowego Stanica Wodna PTTK w miejscowości Sokole Kuźnica (wieś w gminie Koronowo). W nim – wraz z m.in. Antonim Kaźmierczakiem, Jerzym Ossowskim, Grzegorzem Małeckim – zorganizował konspiracyjną drukarnię wydawnictw bezdebitowych (1980–1982). Przewoził gotowe publikacje do Bydgoszczy własnym samochodem Fiat 126p (wewnątrz specjalnie spreparowanej tylnej kanapy, na której siedział jego wówczas nastoletni syn Daniel). W okresie stanu wojennego jego domek letniskowy PTTK Sokole Kuźnica był stałym punktem kolportażu prasy podziemnej do jego zakładu pracy, na teren województwa bydgoskiego oraz na teren Wybrzeża, głównie do Przedsiębiorstwa Przeróbki i Spedycji Kopalin Chemicznych „Siarkopol” w Gdańsku. Prowadził zbiórki żywności, pieniędzy dla rodzin internowanych działaczy „S” (1981–1983). Uczestniczył regularnie w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w kościele jezuitów w Bydgoszczy oraz manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne, m.in. współorganizował tzw. antypochody 1-majowe. Uczestniczył oraz pomagał w organizacji „Nocnych Polaków Rozmowach” organizowanych przez ks. Józefa Kutermaka. Jeden z zaangażowanych – wraz m.in. z Markiem Sobocińskim – w postawienie krzyża w Górsku (1985), upamiętniającego uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki. Nie był zatrzymany ani internowany. Członek Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (1990 do dzisiaj). W młodości uprawiał sport, lekkoatletykę (pchnięcie kulą i rzut dyskiem) w bydgoskich klubach sportowych głównie KS Budowlani Bydgoszcz, odnosząc liczne sukcesy na poziomie okręgowym i krajowym (w latach 1959–1965 miejsca na podium w Mistrzostwach Okręgu bydgoskiego, udział w Mistrzostwach Polski). Uprawiał również w Klubie Sportowym Start żeglarstwo lodowe (bojery).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

261

PAROBIN Edward Antoni

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal pamiątkowy z okazji 20-lecia powstania NSZZ „S” (2000) • Medal Wojewody Kujawsko-Pomorskiego (2006) • Medal pamiątkowy z okazji 30-lecia powstania NSZZ „S” (2010) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z synem Danielem Parobinem.

Opracowania: Hasło: Edward Parobin, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/454610e3-aca0-427e-b8e2-0a4d15c19944 [dostęp: 4.08.2024].

262

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PASTUSZEWSKI Bronisław 1. Biogram Urodził się 13 września 1947 roku w Bydgoszczy. Syn Czesława i Stefanii z domu Knobloch. Ojciec pochodził z Sokołowa Podlaskiego; przed wojną pracował w pionie finansowym Starostwa w Tczewie; związek małżeński zawarł w lipcu 1939 roku; zmobilizowany wziął udział w obronie Warszawy; przebywał w różnych oflagach niewoli niemieckiej przez cały okres wojny; wrócił do Polski wiosną 1946 roku i rozpoczął pracę w Bydgoszczy jako urzędnik w organach Rady Miejskiej i Urzędu Wojewódzkiego, w pionie finansowym; awansował do stanowiska kierownika wydziału. Matka urodziła się w Gródku Jagiellońskim (k. Lwowa); w latach 20. XX wieku rodzina przeniosła się do Wrześni; nauczycielka w Chodzieży; po wybuchu wojny rodzina Knoblochów została wysiedlona z Generalnej Guberni i – przez obóz w Łodzi – trafiła do Sokołowa Podlaskiego. Dziadek – Michał Knobloch w pierwszych dniach września 1939 roku (jako nauczyciel) był zakładnikiem władz okupacyjnych przez kilka dni. Wujek Stanisław Knobloch zginął w pierwszych dniach wojny jako oficer Wojska Polskiego w Borach Tucholskich. Bronisław Pastuszewski ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1960 roku) oraz studia wyższe o specjalności koleje elektryczne na Wydziale Elektrycznym Politechniki Łódzkiej (dyplom w 1973 roku). Następnie pracował jako kierownik Zakładu Taboru Tramwajowego Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Bydgoszczy (1973–1982); ukrywał Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

263

PASTUSZEWSKI Bronisław się przed aresztowaniem (1982–1983); w Szkole Podstawowej nr 5 w Bydgoszczy (1984–1985); aresztowany (1985–1986); Przedsiębiorstwie Robót Instalacyjno-Montażowych w Bydgoszczy (1986–1992); Urzędzie Miasta w Bydgoszczy (1992–2005). Obecnie (od 2005 roku) na emeryturze. Brat Stefana Pastuszewskiego i mąż Teresy Pastuszewskiej, działaczy opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Aktywność społeczną i polityczną rozpoczął w czasie studiów na Politechnice Łódzkiej. Członek ZSP (1965–1973). W czasie wydarzeń marcowych 1968 roku wystąpił publicznie na swojej uczelni z apelem „o zaprzestanie kłamliwej kampanii prasowej wobec uczestników demonstracji studenckich”. Członek i wiceprezes Akademickiego Klubu Jeździeckiego w Łodzi (1970– 1973); założyciel i prezes Akademickiego Klubu Jeździeckiego w Bydgoszczy (1974–1981). Uczestnik strajku w WPK w Bydgoszczy, który odbył się w dniach 28–31 sierpnia 1980 roku. Członek zakładowej „S” od października 1980 roku. Jedna z ważnych osób zaangażowanych w wydawanie prasy bezdebitowej w Bydgoszczy i regionie, zarówno w okresie tzw. karnawału „S”, jak i po wprowadzeniu stanu wojennego. Członek zespołu redakcyjnego „Serwisu Informacyjnego” (od czerwca do października 1981 roku); dziennikarz Zarządu Regionu Bydgoskiego obsługujący I KZD NSZZ „S” (odbył się we wrześniu 1981 roku w Gdańsku). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Współpracownik podziemnej „S” (od lutego 1982 roku do grudnia 1988 roku). Autor i redaktor „Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego »S«” (1982– 1989). Autor i kolporter prasy podziemnej (m.in. „Informatora Bydgoskiego”, „Tygodnika Mazowsze”, „Tygodnika Wojennego”) (1982). Inicjator wydawania „Podziemnego Pisma Informacyjnego »S«” (1984) oraz dodatku do „Podziemnego Serwisu Informacyjnego” NSZZ „S”. Wydawca pisma „Wieści Obozowe. Wydawnictwo poświęcone sytuacji w krajach komunistycznych” (1984–1987). W tym czasie współpracował przy wydawaniu pism z Alicją i Grzegorzem Staszewskimi, Krystyną i Stanisławem Kozaneckimi, Teresą Czajkowską i Adamem Piaseckim. Koordynator kolportażu książek, prasy podziemnej i ulotek (1983–1988). Uczestniczył w organizacji Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w Bydgoszczy (od 1984 roku).

264

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PASTUSZEWSKI Bronisław Objęty postępowaniem Wydziału Śledczego KW MO w Bydgoszczy i Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Bydgoszczy (Pg.Śl.II-183/82) w związku z tym, że po wprowadzeniu stanu wojennego rozpowszechniał na terenie Bydgoszczy ulotki zawierające wiadomości fałszywe mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy oraz sformułowania obelżywe i wyszydzające naczelne organy PRL (por. IPN By 070/5191). W dniu 26 sierpnia 1982 roku przeszukano jego miejsce zamieszkania. Prokuratura wojskowa wydała za nim (2 września 1982 roku) list gończy i postanowienie o tymczasowym aresztowaniu (poszukiwania prowadził Komisariat I MO w Bydgoszczy), a następnie – gdy B. Pastuszewski złożył (16 września 1983 roku) w Prokuraturze Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy oświadczenie o ujawnieniu się w związku z ustawą o amnestii z 21 lipca 1983 roku (IPN By 077/979) – prokuratura umorzyła śledztwo (4 października 1983 roku) i zawiesiła (4 listopada 1982 roku) prowadzone przeciwko niemu postępowanie. W pierwszych miesiącach 1985 roku funkcjonariusze Wydziału Śledczego WUSW w Bydgoszczy rozbili siatkę drukarzy i kolporterów wydawnictw bezdebitowych w Bydgoszczy w regionie. Pastuszewski został (16 kwietnia 1985 roku) – wraz z Grzegorzem Staszewskim, Elżbietą Bogusławską i Kazimierzem Królem – tymczasowo aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy. Przeszukano także miejsce jego zamieszkania. Objęty (17 kwietnia 1985 roku) dochodzeniem Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy (Ds. 14/85) i Wydziału Śledczego WUSW Bydgoszcz w związku z podejmowaniem działań zmierzających do wywołania niepokoju publicznego oraz wydawania, przechowywania i kolportowania nielegalnych wydawnictw (IPN By 070/5234). Został oskarżony o to, że w okresie od września 1984 roku do 16 kwietnia 1985 roku w Bydgoszczy [...] bez wymaganego zezwolenia drukował, przechowywał i kolportował nielegalne wydawnictwa w celu wywołania niepokoju publicznego (IPN By 99/33). Akt oskarżenia wniesiono do Sądu Rejonowego w Bydgoszczy (28 sierpnia 1985 roku), który – po rozpatrzeniu sprawy (nr akt III K.912/85) – skazał (28 listopada 1985 roku) B. Pastuszewskiego na karę 1 roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności. Sąd Wojewódzki (nr akt III Kz.137/85) uchylił (18 grudnia 1985 roku) tymczasowe aresztowanie i nakazał uwolnienie B. Pastuszewskiego (odzyskał wolność następnego dnia), a Sąd Rejonowy w Bydgoszczy (5 września 1986 roku) darował całość kary na mocy amnestii z 17 lipca 1986 roku (por. IPN By 332/23, t. 1–10; IPN By 070/5234). Sąd Rejonowy w Bydgoszczy (29 czerwca 1989 roku) zastosował wobec B. Pastuszewskiego abolicję o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć (por. IPN By 89/887). Kontynuował działalność opozycyjną. Ostatni redaktor naczelny „Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego »S«” (1986–1989, po Alicji Staszewskiej) oraz Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

265

PASTUSZEWSKI Bronisław „Dodatku do Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego »S«” (1986–1989). Członek redakcji pisma sygnowanego przez RORB NSZZ „S” „Wiadomości Wolnych Związków” (redaktorem naczelnym był Stefan Pastuszewski, pierwszy numer ukazał się 16 września 1988 roku). Przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ „S” tworzył struktury „S” – wraz z Romanem Grzywaczem, Bernardem Kozłowskim, Tadeuszem Sztejką i Adamem Wytrążkiem, Zygfrydem Szeffsem i Zdzisławem Mazgajem – w Przedsiębiorstwie Robót Instalacyjno-Montażowych Budownictwa Rolniczego w Bydgoszczy (od listopada 1988 roku). Od listopada 1988 roku członek Tymczasowego Zarządu Regionu NSZZ „S” w Bydgoszczy. Członek komisji gospodarki komunalnej przy Miejskiej Radzie Narodowej w Bydgoszczy (1988–1990). Organizator kampanii wyborczej Niezależnego Komitetu Stefana Pastuszewskiego i Tadeusza Jasudowicza przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Konstruktor” (dot. drukowania i rozpowszechniania na terenie Bydgoszczy nielegalnych czasopism w tym głównie „Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego Solidarność”; akta zniszczono w 1990 roku); poddany kontroli operacyjnej w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Uparty” (nr rej. 25494), a następnie przerejestrowany (10 kwietnia 1986 roku) do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Erika” (prowadzonej od marca 1983 roku do maja 1987 roku dot. kolportażu pisma „Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny Solidarność”); zarejestrowany w celu inwigilacji (22 maja 1987 roku) do kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Motyl”, która następnie (30 listopada 1987 roku) została przekwalifikowana na sprawę operacyjnego rozpracowania (zakończono ją we wrześniu 1989 roku z powodu legalizacji związku Solidarność; materiały zniszczono w styczniu 1990 roku); widnieje w sprawie kontrolnej kryptonim „Motyl II” (dla kontrolowania SOR „Motyl”). Był rozpracowywany przez tajnego współpracownika kryptonim „Agata” (por. IPN By 077/622, t. 3). Dwukrotnie otrzymał zastrzeżenie wyjazdów zagranicznych do „wszystkich krajów świata” na okres 2 lat (1982–1984, 1985–1987). Należał do partii politycznych: założyciel i członek Zarządu Okręgu Stronnictwa Pracy w Bydgoszczy (od 1989 roku). Samorządowiec. Radny Miasta Bydgoszcz z listy Chrześcijańskiej Demokracji – Stronnictwa Pracy (1994–2002). Członek Zarządu Parafialnego Akcji Katolickiej (1999–2004). Członek Archikonfraterni Literackiej (od 2006 roku). Sekretarz zarządu Stowarzyszenia „Idee Solidarności

266

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PASTUSZEWSKI Bronisław 1980–1989” (od 2008 roku). Członek Zarządu Stowarzyszenia Pomocy Charytatywnej „Wschód” (od 2001 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Srebrny Medal „Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej” (2007) • Medal „Pro memoria” (2005) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5191, Akta kontrolne śledztwa w sprawie rozpowszechniania w Bydgoszczy ulotek o treści antypaństwowej w okresie stanu wojennego przeciwko: Bronisław Pastuszewski, imię ojca: Czesław, ur. 13.09.1947 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 48 ust. 2 i dekretu z dn. 12.12.1981 r. w zw. z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 270 § 1 kk. IPN By 070/5234, Akta kontrolne śledztwa w sprawie wydawania i rozpowszechniania nielegalnych wydawnictw przeciwko: Bronisław Pastuszewski, imię ojca: Czesław, ur. 13.09.1947 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 282a §1 kk., art. 45 prawa prasowego z dnia 26.01.1984 r. IPN By 077/622, t. 3, Notatki służbowe funkcjonariuszy Wydziału Śledczego WUSW w Bydgoszczy za 1987 r. IPN By 077/979, Dokumentacja dot. osób, które ujawniły się w związku z ustawą o amnestii z 1983 r. IPN By 89/887, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Bronisław Pastuszewski, imię ojca: Czesław, ur. 13.09.1947 r., skazanego na podstawie art. 282 a § 1 kk i art. 45 ustawy z dnia 26.01.1984 r. za to, że od 1984 r. do 16.04.1985 r. w Bydgoszczy wspólnie z innymi osobami drukował, przechowywał i kolportował nielegalne wydawnictwa. IPN By 986/27-46. 48, Serwis Informacyjny NSZZ „Solidarność”. Bydgoszcz, nr 40, 22.06.1981 r. IPN By 99/33, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Bronisław Pastuszewski, imię ojca: Czesław, ur. 13.09.1947 r. i inni, oskarżeni o to, że w okresie od września 1984 r. do dnia 16 kwietnia 1985 r. w Bydgoszczy podejmowali działania, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

267

PASTUSZEWSKI Bronisław w celu wywołania niepokoju publicznego drukowali, przechowywali i kolportowali nielegalne pisma i druki, tj. o czyn z art. 282a § 1 kk i art. 45 ustawy z 26.01.1984 r. w zw. z art. 10 § 2 kk i art. 58 kk. Relacja Bronisława Pastuszewskiego.

Opracowania: Hasło: Bronisław Pastuszewski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/58145 [dostęp: 4.06.2023]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Rabant T., biogram: Bronisław Pastuszewski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/15033,Bartoszcze-Piotr.html?search=907093 [dostęp: 4.07.2023].

268

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PINTERA Józef Jan 1. Biogram Urodził się 26 maja 1946 roku w Sokołowie. Syn Bolesława i Franciszki z domu Pawlak. Ojciec był komendantem policji w Pęczniewie. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Piotr Pintera ukończył Technikum Elektryczne w Bydgoszczy. Następnie pracował jako dyspozytor na Wydziale GPZ (Główny Punkt Zasilania) w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy. Zmarł 28 czerwca 2023 w Bydgoszczy. Jego grób znajduje się na cmentarzu katolickim św. Mikołaja w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” (od jesieni 1980 roku); członek Komitetu Założycielskiego „S” (1980); członek Komisji Zakładowej „S”; przewodniczący struktur „S” na swoim wydziale (1981). Współzałożyciel bydgoskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolporter ulotek i pism bezdebitowych na terenie „Zachemu” (1981–1989), za co był przesłuchiwany 15 lutego 1982 roku (por. IPN By 077/337, t. 10), przeszukano także jego miejsce pracy (por. IPN By 070/5172). Zaangażowany był w działalność Prymasowskiego Komitetu Pomocy Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom, który działał przy bydgoskiej bazylice Wincentego à Paulo (1983–1989). Uczestniczył w odprawianych tam Mszach za Ojczyznę. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

269

PINTERA Józef Jan Członek zespołu redakcyjnego bydgoskiego pisma Komitetu Obrony Społecznej „KOS” (1981–1982). Jeden z 304 rezerwistów powołanych w pierwszych dniach listopada 1982 roku, następnie rozlokowanych na poligonie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW1636], wezwanych – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. Wojskowy Obóz Internowania na Kępie Panieńskiej pod Chełmnem był obozem polowym, wybudowanym na wale wiślanym (poza obszarem jednostki), pilnowanym przez WSW. Przetrzymywani tam działacze „S” jako rezerwiści prowadzili szereg prac ziemnych, w tym budowę mostu pontonowego na Wiśle; nigdy nie wydano im prawdziwej broni. Formą represji, poza izolacją właściwą dla internowania, były również warunki bytowe (niedogrzane namioty użytkowane w okresie jesienno-zimowym, brak opieki lekarskiej, brak prawa do widzeń, cenzura korespondencji, bicie, dodatkowe kary więzienia). Pintera został powołany do odbycia „ćwiczeń” w Chełmnie 28 października 1982 roku; przybył na miejsce 5 listopada 1982 roku; został przydzielony do 6. Kompanii Pontonowej. Pintera wspomina swój pobyt w WOI: Nie mieliśmy żadnego szkolenia wojskowego, jedynie zajęcia polityczne. Na poligonie doznałem zawału serca, ale nie udzielono mi pomocy medycznej, a następnie skierowano do wojskowego aresztu z uzasadnieniem, że „źle wpływam na morale wojska” (cyt. za: Kujawsko-Pomorskie: 30 lat temu powstał wojskowy obóz internowanych, serwis „money. pl”, https://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/kujawsko-pomorskie;30;lat;temu;powstal;wojskowy;oboz;internowanych,194,0,1191106. html [dostęp: 4.08.2023]). Inny z internowanych w tym obozie – Tadeusz Antkowiak, zapamiętał: W czasie pobytu tam praktycznie cały czas przechorował. Czyli w normalnych warunkach powinien być zwolniony do cywila, ale dzisiaj to wiemy, komisja lekarska w Grudziądzu, która miała prawo zwalniać ludzi do cywila, miała zalecenie, żeby tego nie robić (cyt. za: Nie żyje Józef Pintera, bydgoski działacz opozycji antykomunistycznej, Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, https://www.solidarnosc.org.pl/nie-zyje-jozef-pintera-bydgoski-dzialacz-opozycji-antykomunistycznej/ [dostęp: 4.06.2023]). Członek odrodzonych struktur „S” w swoim zakładzie pracy; członek Komisji Zakładowej (1995). Współorganizował Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej w Bydgoszczy oraz „Niezależną akcję kolonijną” organizowaną pod kierunkiem Stefana Pastuszewskiego (wówczas kierującego działalnością Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom

270

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PINTERA Józef Jan Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom w Bydgoszczy) dla dzieci z rodzin osób represjonowanych, przy parafii w Gąsawie (od 1986 roku). Wielokrotnie zatrzymywany i przesłuchiwany przez Służbę Bezpieczeństwa. Inwigilowany w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Gruby” (dorejestrowany pod nr. rej. By22429 2 grudnia 1983 roku; akta zniszczono), następnie przerejestrowany do sprawy operacyjnego sprawdzenia/rozpracowania kryptonim „Gryf” (prowadzonej od czerwca 1982 roku do maja 1989 roku; akta zniszczono), następnie (1988) przerejestrowany do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Wikary” (akta zniszczono), założonej na J. Pinterę z powodu podejrzenia wrogiej działalności w środowiskach na bazie religijnej. Jeden z założycieli i przewodniczący Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (2008). Głównym celem Stowarzyszenia jest: odkrywanie i upublicznianie faktów historycznych, dotyczących prześladowań działaczy opozycji antykomunistycznej w Polsce w latach 1980–1989 ze szczególnym uwzględnieniem internowania w wojskowych obozach specjalnych – zwłaszcza obozu w Chełmnie nad Wisłą; zachowanie w pamięci Polaków ludzi i organizacji działających w opozycji do władz komunistycznych w latach 1980–1989; inicjowanie i organizowanie imprez o tematyce historyczno-kulturalnej upamiętniających ważne rocznice działań opozycji w Polsce; edukację historyczno-kulturalną członków i sympatyków stowarzyszenia; współpracę i utrzymanie ścisłych kontaktów z organizacjami patriotycznymi, walczącymi o demokratyczną i niepodległą Polskę. Oskarżyciel posiłkowy w procesie sądowym, zainicjowanym wnioskiem Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (2008), przeciwko odpowiedzialnym za powstanie Wojskowych Obozów Internowania (IPN wszczął śledztwo w tej sprawie w 2012 roku), generałom: Władysławowi Ciastoniowi, Józefowi Sasinowi i Florianowi Siwickiemu. Proces ten w różnych instancjach toczył się od 2014 roku; odbyły się 102 rozprawy sądowe (uczestniczył w nich T. Ankowiak); 19 listopada 2019 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie ogłosił prawomocny wyrok: 2 lat pozbawienia wolności dla Władysława Ciastonia i Józefa Sasina za „zbrodnię przeciwko ludzkości i zbrodnię komunistyczną”. Zabiegał o powstanie pomnika upamiętniającego pomoc mieszkańców Chełmna dla internowanych w WOI. Prowadził tzw. żywe lekcje historii. Kandydował (bezskutecznie) w wyborach do Sejmu RP (2005).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

271

PINTERA Józef Jan

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Nagroda Instytutu Pamięci Narodowej „Świadek Historii” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5172, Akta kontrolne śledztwa w sprawie podziemnej działalności w NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy w okresie stanu wojennego przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17.11.1947 r. i inni, tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 46 § 1 w zw. z art. 48 § 1, 2, 3 dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN By 51/114, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17.11.1947 r. i inni, oskarżonym o działalność na terenie Bydgoszczy w zdelegalizowanych strukturach NSZZ „Solidarność” oraz sporządzanie i kolportaż plakatów zawierających wiadomości mogące osłabić gotowość obronną i wywołać niepokoje społeczne, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 1, 2, 3 dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN By 077/337, t.10, Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 stycznia–31 marca 1982 r. Relacja żony Ewy Pintery.

Opracowania: Czerniak M., Rodzina i przyjaciele pożegnali Józefa Pinterę, zasłużonego działacza NSZZ „Solidarności” w Bydgoszczy, „Gazeta Pomorska” 1.07.2023, https://pomorska.pl/ rodzina-i-przyjaciele-pozegnali-jozefa-pintere-zasluzonego-dzialacza-nszz-solidarnosci-w-bydgoszczy/ar/c1-17682247 [dostęp: 4.08.2023]. Galij-Skarbińska S., Solidarność w małym miasteczku. NSZZ Solidarność w Żninie w latach 1980–1989, [w:] W. Polak (red.), O Polskę wolną! O Polskę Solidarną! NSZZ Solidarność w latach 1980–1989, Gdańsk 2011, s. 81–96. Hasło: Józef Pintera, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/4309fbd2-84a4-4e7d-a7c7-77fad0c27fa7 [dostęp: 4.08.2023]. Hasło: Piotr Pintera, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/49926 [dostęp: 4.06.2023].

272

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PINTERA Józef Jan Hasło: Zdzisław Kołakowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/1916fb97-c99a-4ea5-a0f9-9df4de792d3b [dostęp: 4.08.2023]. Kujawsko-Pomorskie: 30 lat temu powstał wojskowy obóz internowanych, serwis „money. pl”, https://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/kujawsko-pomorskie;30;lat;temu;powstal;wojskowy;oboz;internowanych,194,0,1191106.html [dostęp: 4.08.2023]. Nie żyje Józef Pintera, bydgoski działacz opozycji antykomunistycznej, Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, https://www.solidarnosc.org.pl/nie-zyje-jozef-pintera-bydgoski-dzialacz-opozycji-antykomunistycznej/ [dostęp: 4.06.2023]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Stowarzyszenie Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”, www.chelminiacy1982.pl [dostęp: 4.08.2023]. W Bydgoszczy wręczono nagrody IPN „Świadek Historii”, serwis „dzieje.pl”, https://dzieje. pl/aktualnosci/we-wtorek-ma-ruszyc-proces-gen-ciastonia [dostęp: 4.08.2023]. We wtorek ma ruszyć proces gen. Ciastonia, serwis „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/aktualnosci/we-wtorek-ma-ruszyc-proces-gen-ciastonia [dostęp: 4.08.2023]. Zmarł Józef Pintera, NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego, https://solidarnoscbydgoszcz.pl/2023/06/29/zmarl-jozef-pintera/ [dostęp: 4.08.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

273

PISKUREWICZ Roman Stanisław 1. Biogram Urodził się 3 stycznia 1946 roku w Bielicach (gmina Biskupiec Pomorski). Syn Edwarda i Jadwigi z domu Jurkiewicz. Ojciec był kolejarzem; urodził się w Sokółce; następnie przeprowadził się wraz z rodziną do Mirakowa (gmina Chełmża); uczestnik kampanii wrześniowej 1939 roku; wywieziony na prace przymusowe do Niemiec; za rozpowszechnianie na przystanku PKP w Mirakowie (w dniu 12 stycznia 1953 roku) nieprawdziwych informacji o ustroju społeczno-politycznym w Polsce i uchylania się od obowiązkowych dostaw żywca (IPN By 070/3478) skazany (1953) przez Komisję Specjalną w Warszawie na 6 miesięcy obozu pracy, karę odbywał w Obozie Pracy w Piechcinie, gdzie pracował przy wydobyciu kamienia wapiennego. Roman Piskurewicz ukończył zasadniczą szkołę zawodową o specjalności ślusarz w Toruniu (1963). Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1978– 2006). Od 2006 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 23 lipca 2019 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor IVB1_1, rząd 5, grób nr 15).

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego aktywnie zaangażował się w działalność podziemnych struktur NSZZ „S” w swoim zakładzie pracy, na Wydziale Mechanicznym, współpracując z Ryszardem Siewertem.

274

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PISKUREWICZ Roman Stanisław W latach 1982–1989 zajmował się kolportowaniem wydawnictw publikowanych w kraju poza cenzurą, a także toruńskiej prasy niezależnej, w tym najważniejszych pism opozycyjnych takich jak: „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra” i „Elana”. Uczestniczył również w zbieraniu składek związkowych na rzecz osób uwięzionych i internowanych z powodów politycznych oraz ich rodzin. Brał udział w manifestacjach organizowanych przez środowiska solidarnościowe w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja córki Justyny Lis.

Opracowania: Hasło: Roman Piskurewicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/319a385f-b1cc-48ee-9cdc-237ea1adee9e [dostęp: 4.09.2022]. IPN By 070/3478, Akta śledcze w sprawie rozpowszechniania na przystanku PKP w Mirakowie, pow. toruński, w dniu 12.01.1953 r. nieprawdziwych informacji o ustroju społeczno-politycznym w Polsce i uchylania się od obowiązkowych dostaw żywca przeciwko: Edward Piskurewicz, imię ojca: Konstanty, ur. 01.12.1913 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 22 dekretu z dnia 13.06.1946 r.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

275

POLITOWSKI Ryszard Zygmunt 1. Biogram Urodził się 14 kwietnia 1944 roku w Toruniu. Syn Zygmunta i Ireny z domu Zientara. Rodzice w okresie powojennym (1949–1952) prowadzili restaurację „Zagłoba” (ul. Kopernika 38) w Toruniu; działalność ta została zlikwidowana wskutek polityki władz PRL wobec właścicieli prywatnych. Po śmierci matki (1950) wychowywany przez babcię Leokadię Zientarę. Stryj Henryk Politowski brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. W czasie niemieckiej okupacji ojciec i stryjowie: Henryk, Adam i Stefan, byli aresztowani za m.in. słuchanie radia BBC. Ryszard Politowski ukończył wieczorowo Technikum Włókiennicze w Żaganiu (matura w 1964 roku) oraz Wyższą Szkołę Inżynierską w Bydgoszczy. Następnie pracował w Żagańskiej Czesalni Wełny w Żaganiu (1961–1964); Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu (1965–1973); projektant pracowni wielobranżowej T-4 w Toruńskim Biurze Projektów Budownictwa Wiejskiego w Toruniu (1973–1989); prowadzi własną działalność gospodarczą w Toruniu (od 1989 roku).

2. Opis działalności Jeden z założycieli zakładowych struktur „S” (1980) w swoim miejscu pracy – Toruńskim Biurze Projektów Budownictwa Wiejskiego. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Organizator struktur kolportażu i kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie swojego

276

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

POLITOWSKI Ryszard Zygmunt zakładu pracy i toruńskiego osiedla Rubinkowo (m.in. na klatkach schodowych bloków przy ulicach: Łyskowskiego, Rydygiera, Dziewulskiego i Niesiołowskiego; 1982–1984). Materiały te pobierał (do połowy kwietnia 1982 roku) ze skrytki przy ul. Łyskowskiego 13 (tzw. wózkownia) oraz od Grzegorza Górskiego, Piotra Łukaszewskiego i jego żony Leokadii Politowskiej (zatrudnionej w Oddziale Samochodowym „Merinoteksu”). Sprzedawał książki wydawane w tzw. drugim obiegu; otrzymywał je od Henryka Pękały i (od 1983 roku) Władysława Kościucha. Organizator comiesięcznych zbiórek pieniężnych wśród działaczy zakładowej „S”, przeznaczonych na pomoc dla osób internowanych i uwięzionych z powodów politycznych oraz ich rodzin (1981–1983); zebrane środki przekazywał do punktu pomocy charytatywnej działającego przy kościele NMP w Toruniu. Przed świętami 3 maja i 11 listopada oraz 31 sierpnia wywieszał – wraz z Kazimierzem Strzyżem i Wiesławem Olszakiem – na budynku biura, w którym pracował (sąsiadował z siedzibą KW PZPR w Toruniu) flagi w barwach narodowych oraz transparenty z hasłem: „uwolnić więźniów politycznych”, „święto 3 maja”, „31 sierpnia” (1982). Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę, odprawianych w parafii Matki Bożej Zwycięskiej.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ryszarda Politowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

277

POTOCKA (z d. Kalinowska) Krystyna 1. Biogram Urodziła się 9 lutego 1953 roku w Bydgoszczy. Córka Henryka Kalinowskiego i Katarzyny z domu Linke. Dziadek (ze strony ojca) Augustyn Kalinowski w czasie II wojny światowej został przymusowo wcielony do Wehrmachtu; zbiegł i dołączył do armii gen. Andersa; powrócił do kraju w 1946 roku; pracował w Stoczni Gdańskiej. Brat babci ze strony ojca – Stanisław Tysarczyk był jednym z ocalałych obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku (1939). Ojciec pochodził z Kaszub, pracował w Bydgoskich Zakładach Ekstraktów Garbarskich w Bydgoszczy. Rodzina matki pochodziła z Kujaw; w czasie wojny zamieszkali w Bydgoszczy. Matka pracowała fizycznie w wielu zakładach produkcyjnych w Bydgoszczy. Krystyna Potocka ukończyła Zasadniczą Szkołę Zawodową przy zakładach „Romet” w Bydgoszczy (1971) oraz Liceum Ekonomiczne w Bydgoszczy (matura w 2000 roku). Następnie pracowała w Zakładach Rowerowych „Romet” w Bydgoszczy (1968– 1978); Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Handlu Wewnętrznego (później: „Domar”) w Bydgoszczy (1979–1996); sklepie meblowym „Adam” w Bydgoszczy (1996–2003). Obecnie (od 2003 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1971 roku) Jana Potockiego, działacza opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

278

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

POTOCKA (z d. Kalinowska) Krystyna

2. Opis działalności W okresie stanu wojennego kolportowała zaufanym osobom na terenie bydgoskiej parafii Świętych Polskich Braci Męczenników ulotki pochodzące z „Zachemu”, przekazywane jej przez męża. Członkini Duszpasterstwa Rodzin (od 1982 roku), przekształconego w Stowarzyszenie Rodzin Katolickich; prezes struktur parafialnych parafii Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy (od 1993 roku). Uczestniczka comiesięcznych Mszy za Ojczyznę w kościele jezuitów i na bydgoskich Wyżynach (1982–1984). Przygotowywała i roznosiła paczki żywnościowe z produktów przekazywanych w ramach pomocy zagranicznej, rozprowadzane na terenie parafii na Wyżynach (1982–1990). Członkini zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (od 1983 roku). Członkini Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku). Nie należała do partii politycznej. Pozostaje aktywną uczestniczką życia związkowego wśród emerytowanych członków bydgoskiej „S”; uczestniczka uroczystości patriotycznych i religijnych w Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Krystyny Potockiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

279

POTOCKI Jan Kazimierz 1. Biogram Urodził się 11 stycznia 1949 roku w Złejwsi Małej (powiat toruński). Syn Jakuba i Wiktorii z domu Rokosz. Rodzina Potockich pochodzi z Krasiczyna. Ojciec był krawcem, prowadził własny zakład krawiecki. Matka pochodziła ze Stanisławowa; nie pracowała zawodowo, zajmowała się wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu. Jan Potocki ukończył zasadniczą szkołę zawodową przy bydgoskim „Zachemie” (1967). Następnie pracował jako uczeń i ślusarz-spawacz w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1963–2008). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 1971 roku) Krystyny Potockiej, działaczki opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od października 1980 roku. Uczestnik Mszy świętej w bydgoskiej Bazylice i tzw. marszu kosynierów (1980). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolportował ulotki i wydawnictwa bezdebitowe na swoim wydziale – Samodzielnym Oddziale Wykonawstwa Inwestycyjnego (1981–1985); wrzucał ulotki do skrzynek pocztowych w blokach mieszkalnych na Osiedlu Leśnym, Błoniu i Szwederowie. Zbierał comiesięczne składki i rzeczy materialne wśród współpracowników „Zachemu” (1981–1983) jako wsparcie dla osób internowanych i ich rodzin, które przekazywał następnie m.in. Czesławowi Rekowskiemu.

280

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

POTOCKI Jan Kazimierz Uczestnik comiesięcznych Mszy za Ojczyznę w kościele jezuitów i na bydgoskich Wyżynach (1982–1984). Członek Duszpasterstwa Rodzin (od 1982 roku), przekształconego w Stowarzyszenie Rodzin Katolickich. Przygotowywał i rozprowadzał paczki żywnościowe z produktów przekazywanych w ramach pomocy zagranicznej, rozprowadzane na terenie parafii na Wyżynach (1982–1990). Członek odrodzonych struktur „S” (od 1988 roku) w swoim zakładzie pracy. Delegat na zjazd zakładowej „S”. Członek Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku). Członek Towarzystwa Świętego Wojciecha (od 1990 roku). Wolontariusz Radia Maryja pracując jako strażnik nocny (1992–2019). Nie należał do partii politycznej. Pozostaje aktywnym uczestnikiem życia związkowego wśród emerytowanych członków bydgoskiej „S”; uczestnik uroczystości patriotycznych i religijnych w Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal pamiątkowy z okazji 25-lecia powstania NSZZ „S” (2005) • Medal pamiątkowy z okazji 35-lecia powstania NSZZ „S” (2016)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jana Potockiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

281

PYTLIŃSKI Henryk 1. Biogram Urodził się 21 stycznia 1941 roku w Świeciu nad Wisłą. Syn Leona i Marty z domu Derkowskiej. Ojciec pracował przed wojną w Browarze Grudziądz, filii w Świeciu; w czasie II wojny światowej zmuszony do przyjęcia III grupy niemieckiej; po wojnie pracował w cukrowni w Świeciu.

Matka

zajmowała

się

wychowaniem dzieci; pracowała do wojny w sklepie kolonialnym. Henryk Pytliński ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Świeciu o specjalności ślusarz uniwersalny (1957). Następnie pracował jako ślusarz i szlifierz w Zakładach Chemicznych Bydgoszcz „Zachem” (potem: Metalko; 1958–2001). Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” od października 1980 roku. Jeden z założycieli – wraz z m.in. Markiem Majką – struktur wydziałowych, na Wydziale Mechaniczno-Narzędziowym; wiceprzewodniczący Komisji Wydziałowej „S”; członek KZ „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolportował ulotki i wydawnictwa bezdebitowe (były przechowywane m.in. w jego maszynie – szlifierce). Przekazywał składki comiesięczne przeznaczone na wsparcie dla osób internowanych i ich rodzin. Uczestnik comiesięcznych Mszy za Ojczyznę w bydgoskiej farze i kościele jezuitów.

282

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PYTLIŃSKI Henryk Współorganizator – wraz z 11 innymi pracownikami warsztatu, pod przewodnictwem M. Majki – 15-minutowego strajku w godzinach porannych (po przerwie śniadaniowej o godz. 10.00) w dniu 12 maja 1982 roku. Konsekwencją było jego zatrzymanie na 48 godzin, a następnie dyscyplinarne zwolnienie z pracy z dniem 14 maja 1982 roku, z tzw. wilczym biletem. Pozostawał bez pracy przez kolejnych kilka dni, po czym – po złożeniu odwołania do dyrektora naczelnego i zmianie kary na naganę – został przywrócony do pracy z dniem 19 maja 1982 roku z najniższym uposażeniem. W kolejnych latach ograniczył swoją aktywność opozycyjną ze względu na warunki rodzinne (wychowanie małych dzieci). Uczestnik Mszy za Ojczyznę na bydgoskich Wyżynach; ostatniej Mszy świętej sprawowanej przez ks. Jerzego Popiełuszkę (1984). Przechowywał sztandar zakładowej „S” po likwidacji „Zachemu”. Członek odrodzonych struktur „S” (od 1988 roku); przewodniczący Komisji Wydziałowej „S” w swoim zakładzie pracy (1989–2001); delegat na kolejne Zjazdy Delegatów Regionu Bydgoskiego „S”. Przewodniczący Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2001 roku). Pozostaje aktywnym uczestnikiem życia związkowego wśród emerytowanych członków bydgoskiej „S”; uczestnikiem uroczystości patriotycznych i religijnych w Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal pamiątkowy z okazji 20-lecia powstania NSZZ „S” (2000) • Medal pamiątkowy z okazji 30-lecia powstania NSZZ „S” (2010) • Odznaka honorowa „Semper Fidelis” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Henryka Pytlińskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

283

RESZKOWSKI Leon Zbigniew 1. Biogram Urodził się 9 marca 1950 roku w Chojnicach. Syn Leona i Franciszki z domu Rożyńskiej. Ojciec pochodził w gospodarstwa rolnego w Stobnie; przed

wojną

ukończył

seminarium

nauczycielskie w Tucholi; przyjął III grupę niemiecką; pod przymusem wcielony do Wehrmachtu, z którego uciekł we Francji; walczył w armii Andersa (szlak bojowy zakończył w Bolonii) jako kwatermistrz; powrócił do Polski (1947); założyciel i prezes Spółdzielni „Konstrukcja Metalowa” w Chojnicach (do 1953 roku); zajmował się kołodziejstwem. Matka pochodziła z Chojnic; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Leon Reszkowski ukończył wieczorowo Technikum Mechaniczne w Grudziądzu – filia w Chojnicach (matura w 1971 roku). Następnie pracował w Lokomotywowni PKP (po 1991 roku: Zakładzie Taboru PKP) w Chojnicach (1967–2001). Obecnie (od 2010 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W działalności opozycyjnej posługiwał się imieniem Zbigniew i pseudonimem Katarzyna. Członek zakładowej „S” od września 1980 roku. Przewodniczący Komisji Zakładowej węzła PKP w Chojnicach (1980–1981); członek Prezydium Okręgu „S” PKP w Gdańsku (1981). Członek Prezydium MKZ w Chojnicach (1980; przewodniczącym wybrano Wiesława Kubińskiego).

284

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RESZKOWSKI Leon Zbigniew Organizator manifestacji na Rynku w Chojnicach w dniu 1 maja 1981 roku, w czasie której odprawiono Mszę świętą (pobliska parafia obchodziła w tym dniu odpust parafialny). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji. W dniu 13 grudnia 1981 roku wyniósł z siedziby „S” sztandar Lokomotywowni do domu rodzinnego. Tego dnia został zatrzymany w domu przez funkcjonariuszy SB w Chojnicach; odmówił podpisania tzw. lojalki. 14 grudnia przewieziony do Bydgoszczy; w czasie przesłuchania był szykanowany i zastraszany. Internowany 15 grudnia 1981 roku za to, że – jak zapisano w dokumencie – podburzał pracowników lokomotywowni węzła PKP w Chojnicach do zorganizowania strajku (IPN By 97/115), w ośrodku odosobnienia w Potulicach. Zwolniony 29 stycznia 1982 roku. Powrócił do pracy, jednak uzyskał gorsze warunki płacy. Działał w Duszpasterstwie Ludzi Pracy funkcjonującym przy parafii pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Chojnicach (1982–1989), którego pierwszym opiekunem był ks. Roman Lewandowski (proboszcz parafii). Każdego 16. dnia miesiąca działacze tej struktury organizowali Msze za Ojczyznę w tym kościele parafialnym, w czasie której m.in. zbierano kolektę przeznaczoną na rzecz pomocy rodzinom osób represjonowanych przez władze; w tym samym dniu składano także kwiaty pod pomnikiem Orła Białego (znajduje się przy ul. Gdańskiej; upamiętnia ofiary II wojny światowej). Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie Chojnic, uczestnik akcji plakatowych w mieście. Współpracował z bydgoskim środowiskiem solidarnościowym (Chojnice w latach 1975–1998 znajdowały się w granicach województwa bydgoskiego). Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych u jezuitów w Bydgoszczy; spotkaniach opozycjonistów organizowanych u Antoniego Tokarczuka; przywoził z Bydgoszczy do Chojnic publikacje bezdebitowe. Współzałożyciel – wraz m.in. ze Stanisławem Grzonkowskim, Franciszkiem Gembą – i drukarz (drukowano na powielaczu spirytusowym w domu u F. Gemby w jego gospodarstwie rolnym we wsi Ogorzeliny) pisma bezdebitowego „Głos Wolny. Katolickie pismo robotnicze” (ukazywało się kilka numerów w nakładzie około 50 egz.) oraz przedruków pism ogólnopolskich. Zatrzymany 28 sierpnia 1985 roku w miejscu pracy (wyprowadzony z lokomotywy w czasie prowadzenia składu pociągu), przewieziony do aresztu w Chojnicach i przesłuchiwany (podczas przesłuchania stosowano groźby wobec członków rodziny), żądano od niego wydania dokumentów będących dowodami w sprawie; przeszukano także jego miejsce zamieszkania. Zarzucono mu: przekazanie funduszy związkowych na budowę pw. kościoła Matki Bożej Królowej Polski w Chojnicach; nielegalny kolportaż ulotek godzących Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

285

RESZKOWSKI Leon Zbigniew w ustrój PRL, posiadanie nielegalnego wydawnictwa, ulotek i urządzeń do ich druku. Zwolniony tego samego dnia. W tej sprawie nie podjęto dalszych kroków procesowych. Należał do grona inicjatorów zamontowania w swoim kościele parafialnym tablicy pamiątkowej, dedykowanej pamięci ks. Jerzego Popiełuszki, w pierwszą rocznicę jego zamordowania (1985). Współorganizator – działając w ramach Duszpasterstwa Ludzi Pracy – wystawy w podziemiach kościoła gimnazjalnego m.in. z okazji 70. rocznicy odzyskania niepodległości (1988). Członek Komitetu Koordynacyjno-Informacyjnego NSZZ „S” w Chojnicach (strukturę tę powołano 20 lutego 1989 roku); w jego skład wchodzili także: Dembek Stanisław (RDP w Chojnicach), Kalemba Stanisław (WKS „Mostostal” w Chojnicach), Pestka Edmund (Zakłady Mięsne w Chojnicach), Pytel Edmund (nauczyciel – emeryt), Ostrowski Grzegorz (PKP Chojnice), Suczyński Jerzy (Zespół Szkół w Chojnicach), Szulc Jerzy (WKS „Mostostal” Chojnice), Szyszka Roman (POM w Nieżychowicach). Jak zapisano w ulotce informacyjnej o powołanie Komitetu: Celem jest informowanie i udzielanie pomocy organizacyjnej w tworzeniu struktur zakładowych Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Chojnicach, Czersku, Brusach i Tucholi. Tymczasowa siedziba Komitetu znajduje się w kancelarii parafialnej przy kościele św. Jana w Chojnicach. Informacji udziela się zainteresowanym osobiście we wtorki i czwartki w godzinach 18.00– 19.30 (kopia w posiadaniu autora). Przewodniczący „S” PKP w Chojnicach (1989–2001); zastępca przewodniczącego Podregionu „S” w Chojnicach (1989–1992); delegat na II WZD Regionu Bydgoskiego oraz kolejne WZD „S” Regionu Gdańskiego (1992–1995); delegat na Zjazd Krajowy Transportowców „S”. Przewodniczący chojnickiego Komitetu „S” w wyborach samorządowych (1990). Asystent posła Stanisława Grzonkowskiego (1996–1999). Kierownik Związkowego Domu Kultury PKP w Chojnicach (1996–2002). Przewodniczący koła emerytów „S” PKP w Chojnicach (2001–2005). Członek Bractwa Liderów w Chojnicach pw. św. Stanisława Biskupa (od 2012 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Brązowy Krzyż Zasługi (1994) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla transportu RP” (1999) • Brygadiański Krzyż Jubileuszowy (2004)

286

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RESZKOWSKI Leon Zbigniew • Krzyż „Semper Fidelis” (2010) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Medal „Pro memoria” (2012) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal „Za wybitne zasługi dla Związku Żołnierzy Wojska Polskiego” (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2022)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 069/1357, t. 4, Materiały dotyczące członków NSZZ „Solidarność” z terenu woj. bydgoskiego internowanych w czasie stanu wojennego w ramach rozpracowania operacyjnego kryptonim „Gotowość” / „Gniazdo”. IPN By 97/115, Akta osobowe internowanego dot. Leon Reszkowski, imię ojca: Leon, ur. 09.03.1950 r., osadzonego na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym za to, że w dniu 14.12.1981 r. podburzał pracowników lokomotywowni węzła PKP w Chojnicach do zorganizowania strajku. Relacja Leona Reszkowskiego.

Opracowania: Hasło: Leon Zbigniew Reszkowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/aace4b76-bcdc-46e1-ad2c-2fd2b9248ca1 [dostęp: 9.08.2023]. Hasło: Leon Reszkowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/12953 [dostęp: 4.06.2023]. Rabant T., biogram: Reszkowski Zbigniew Leon, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/18367,Reszkowski-Zbigniew-Leon. html [dostęp: 24.08.2023]. Wałdoch M., O chojnickim karnawale „Solidarności”. Kształtowanie się i rola nowego ruchu społecznego w warunkach lokalnych (1980–1981), Chojnice 2015.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

287

ROMANOWSKA (z d. Lipiec) Anna Jolanta 1. Biogram Urodziła się 10 maja 1960 roku w Tomaszowie Lubelskim. Córka Bolesława Lipca i Ireny z domu Kurant. Ojciec miał wykształcenie rolnicze; przed wybuchem II wojny światowej był podoficerem pułku ułanów; uczestnik wojny obronnej 1939 roku, m.in. w bitwie nad Bzurą; zarządca majątku w majątkach ziemskich w Dołęgowie i Horyczowie (Wołyń; 1940–1943), skąd uciekł przed antypolską czystką etniczną;

okresie

powojennym

dyrektor PGR w Wenecji (k. Morąga) i Tui (k. Nowego Dworu Gdańskiego); bezpartyjny o poglądach antykomunistycznych. Matka pochodziła z województwa lubelskiego, gdzie jej rodzice prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne we wsi Celejów. Anna Romanowska ukończyła Liceum Ekonomiczne w Elblągu (matura w 1979 roku) oraz polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1989 roku). Pracowała w bibliotece Instytutu Fizyki UMK w Toruniu (1981–1984); Szkole Podstawowej nr 21 w Elblągu (1989–2022). Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze. Autorka i współautorka podręcznika z zakresu edukacji regionalnej „Elbląg i okolice. Wyprawa w dawne czasy”. Współautorka pakietu edukacyjnego „Kuferek tajemnic”, w którym zostały wykorzystane narzędzia krytycznego myślenia TOC; licencjo-

288

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ROMANOWSKA (z d. Lipiec) Anna Jolanta nowana trenerka Narzędzi TOC; koordynatorka działań dotyczących zastosowania narzędzi TOC na wszystkich poziomach nauczania. Żona (ślub w 1981 roku) Waldemara Romanowskiego, działacza NZS UMK w Toruniu.

2. Opis działalności Zaangażowała się w działalność Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK (1980), choć formalnie nie należała do tej organizacji. Mieszkała wówczas w Domu Studenckim nr 5; tam mieszkał także – w jednym pokoju z Wiesławem Janowskim – jej przyszły mąż Waldemar Romanowski. W pokojach DS-5 stemplowała – wraz z innymi – książki z tzw. drugiego obiegu, w tym „Archipelag GUŁag” Aleksandra Sołżenicyna (wydany w trzech tomach). Kolportowała wśród mieszkających w DS-5 wspomniane książki i inne wydawnictwa bezdebitowe, w tym – wydawanych przez Toruńską Oficynę Wydawniczą – „Archipelag Gułag” Aleksandra Sołżenicyna, „Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego. Pomagała w przechowywaniu i przewożeniu wydawnictw bezdebitowych, w tym tomików poezji Czesława Miłosza („Król Popiel i inne wiersze”, „Traktat poetycki”, „Miasto bez imienia”, „Trzy zimy”), „Folwarku zwierzęcego”, „Małej Apokalipsy” i innych. Po powrocie na studia wyższe (1984) obroniła w połowie 1989 roku pracę magisterską napisaną w Zakładzie Literatury Młodej Polski i Dwudziestolecia Międzywojennego pt. „Proza Czesława Straszewicza. Portret pisarza” (1904–1963). Pisarz ten latem 1939 roku wyjechał z Polski (odbył wspólnie z Witoldem Gombrowiczem podróż transatlantykiem MS Chrobry); w okresie II wojny światowej przebywał we Francji i Wielkiej Brytanii, gdzie walczył w 10. Brygadzie Kawalerii Pancernej generała Stanisława Maczka, a następnie był redaktorem Radiostacji Świt; w latach pięćdziesiątych XX wieku pracował (m.in. autor słuchowisk) w Radiu Wolna Europa, przez co jego twórczość była zakazana w PRL. Na emigracji napisał powieść „Turyści z bocianich gniazd”, w której zawarł sporo kpiny zarówno z politycznych emigrantów, jak i z polskich władz bezpieczeństwa oraz milicji lat pięćdziesiątych. Powodowało to trudność (w Bibliotece Głównej UMK był 1 egz. jego powieści „Turyści z bocianich gniazd”, który nie był wypożyczany) w uzyskaniu materiałów źródłowych (opracowania niemal nie istniały). W celu zdobycia materiałów do pracy magisterskiej Anna Romanowska nawiązała kontakt z działaczami Kultury Paryskiej i The Polish Library w Londynie. Starania te zaowocowały obroną (legalnej) pracy magisterskiej omawiającą twórczość (na podstawie nielegalnych źródeł) zakazanego w PRL pisarza. Po przemianach ustrojowych 1989 roku nie zaangażowała się życie polityczne ani publiczne. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

289

ROMANOWSKA (z d. Lipiec) Anna Jolanta

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Nagroda Prezydenta Miasta Elbląga za szczególne osiągnięcia w pracy dydaktycznej (2011, 2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Anny Romanowskiej.

290

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ROMANOWSKI Tomasz 1. Biogram Urodził się 27 grudnia 1965 roku w Wydminach (powiat giżycki). Syn Edwarda i Jadwigi z domu Kaznowskiej. Tomasz Romanowski ukończył Liceum Ogólnokształcące w Giżycku (matura w 1984 roku) oraz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1989 roku). Następnie pracował jako informatyk w PSS „Społem” w Toruniu (1989–2000); programista w „InterLAN” sp. z o.o. w Bydgoszczy (2000–2005); programista i architekt oprogramowania w „Volvo Polska” sp. z o.o. we Wrocławiu (2005–2018); architekt oprogramowania w „Objectivity” sp. z o.o. we Wrocławiu (do 2018 roku).

2. Opis działalności Od 1985 roku związany ze środowiskiem podziemnego NZS UMK w Toruniu. Na początku roku akademickiego 1987/1988 uczestniczył w działalności (powołanej przez Waldemara Pawlaka) nieformalnej grupie dyskusyjnej studentów pierwszego roku historii UMK; należeli do niej: Maciej Romaniuk, Jarosław Garbowski, Rafał Maszkowski, Robert Erdmann, Anna Olpeter, Krzysztof Michalski, Waldemar Pawlak, Ireneusz Grabowski i Aleksandra Ciurzyńska (obecnie: Garbowska). Grupa ta weszła (marzec 1988 roku) do reaktywowanego NZS UMK. Członek Komitetu Założycielskiego NZS UMK (wraz z Aleksandrą Ciurzyńską, Jarosławem Garbowskim, Maciejem Romaniukiem, Robertem Erdmannem, IreneuZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

291

ROMANOWSKI Tomasz szem Grabowskim, Januszem Małeckim, Rafałem Maszkowskim, Anną Olpeter i Waldemarem Pawlakiem), który ujawnił się wobec władz w maju 1988 roku. W pierwszych latach swoich studiów zajmował się kolportażem wydawnictw podziemnych wśród studentów UMK. Wykonał 10 transportów wydawnictw podziemnych w Warszawy na potrzeby NZS UMK (1987–1989). Brał udział w organizacji i uczestniczył we wszystkich manifestacjach organizowanych przez NZS UMK w Toruniu; m.in. wiecu (maj 1988 roku), gdy ogłoszono reaktywację jawnej NZS; strajku majowym 1989 roku. Skarbnik główny NZS UMK (1988–1989); prowadził niejawny, a następnie jawny fundusz tej organizacji studenckiej, z których środki przeznaczane były na organizację wspomnianych manifestacji i wieców prodemokratycznych. Współpracował z toruńskimi strukturami Ruchu „Wolność i Pokój” oraz KPN. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złoty Krzyż Zasługi (2011)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Tomaszem Romanowskim.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

292

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 24 – Medale przed uroczystym wręczeniem (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 25 – Wręczenie medalu; Przysiek, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

293

Fot. 26 – Waldemar Romanowski przy składaniu „Archipelagu Gułag” Aleksandra Sołżenicyna w swoim pokoju, w Domu Studenckim nr 5; Toruń, 1981 r. (fot. domowe archiwum Waldemara Romanowskiego)

294

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 27 – Odsłonięcie tablicy pamiątkowej na budynku przy ul. Kraszewskiego w Toruniu; 7 maja 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Fot. 28 – Odsłonięcie tablicy pamiątkowej na budynku przy ul. Kraszewskiego w Toruniu; 7 maja 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

295

Fot. 29 – Waldemar Romanowski przy pracy drukarskiej wydawnictw bezdebitowych; Toruń, 1981 r. (fot. domowe archiwum Waldemara Romanowskiego)

Fot. 30 – Gotowe egzemplarze wydanych w tzw. drugim obiegu książek (fot. domowe archiwum Waldemara Romanowskiego)

296

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 31 – Odsłonięcie tablicy pamiątkowej upamiętniającej działaczy NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych w Grudziądzu; 12 grudnia 2020 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 32 – Odsłonięcie tablicy pamiątkowej upamiętniającej działaczy NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych w Grudziądzu; 12 grudnia 2020 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

297

Fot. 33 – Protestacyjny marsz głodowy w Grudziądzu; październik 1981 r. (fot. IPNBy-17-3-85-2-1)

Fot. 34 – Budynek przy ul. Dworcowej w Bydgoszczy. Siedziba władz wojewódzkich Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Strajk okupacyjny Związku Zawodowego NSZZ „Solidarność Rolników Indywidualnych” (fot. IPNBy-1-4-52-1-1)

298

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ROMANOWSKI Waldemar 1. Biogram Urodził się 2 stycznia 1958 roku w Szczecinku. Syn Benedykta i Zofii z domu Czapiga. Ojciec – urodzony 19 listopada 1928 roku we wsi Laski (powiat Czerwin) – był z zawodu kamasznikiem (cholewkarzem); po zakończeniu II wojny światowej – zachęcony przez brata Czesława – przyjechał na Pomorze Zachodnie; osiadł w Szczecinku. Matka – urodzona 30 kwietnia 1931 roku – przyjechała do Szczecinka wraz ze swoimi rodzicami: Wincentym i Heleną oraz ośmiorgiem rodzeństwa (w tym Tadeuszem Czapigą); była krawcową. Ksiądz prof. dr hab. Tadeusz Czapiga (1944–2023) – duszpasterz akademicki w kościele św. Stanisława Kostki w Szczecinie, gdzie wygłaszał niepodległościowe kazania (1975–1978); współpracownik Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela; działacz Konfederacji Polski Niepodległej (od 1979 roku); udzielał wsparcia studentom prowadzącym akcje ulotkowe w Szczecinie; po wprowadzeniu stanu wojennego organizował pomoc charytatywną dla rodzin osób represjonowanych; inwigilowany, zastraszany i przenoszony na kolejne placówki duszpasterskie pod naciskiem Urzędu ds. Wyznań. Brat Bogusław Romanowski w czasie studiów na Akademii Rolniczej w Szczecinie brał udział w działaniach ROBCIO; po ich ukończeniu – jako słuchacz Szkoły Oficerów Rezerwy – został, ze względu na działalność polityczną, zdegradowany do stopnia szeregowca i relegowany do Karnej Kompanii Brygady Saperów w Gorzowie Wielkopolskim (1979); w kolejnych latach działacz Duszpasterstwa Akademickiego w kościele św. Stanisława Kostki przy ks. T. Czapidze. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

299

ROMANOWSKI Waldemar Waldemar Romanowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Ks. Elżbiety w Szczecinku (matura w 1976 roku) oraz fizykę teoretyczną na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (studia przerwane na V roku; po 11 latach pobytu na uczelni). Następnie pracował jako nauczyciel fizyki w Szkole Podstawowej nr 4 w Elblągu (1989–1990); prowadził własną działalność gospodarczą – dystrybucja wydawnictw jednorazowych; zatrudniony w Ferrero Polska (1996–1999); prowadził własną działalność gospodarczą (od 2000 roku). Obecnie (od 2023 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 1981 roku) Anny Romanowskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Jako student fizyki na UMK w Toruniu zaangażował się w działalność Niezależnego Zrzeszenia Studentów, którego był członkiem w latach osiemdziesiątych. Mieszkał wówczas w Domu Studenckim nr 5 (pokój nr 401), w jednym z pokoju z Wiesławem Janowskim. Kolporter literatury bezdebitowej z wydawnictwa „Nowa” i „Kultury Paryskiej”. Kolporter pisma „Wolne Słowo”, które rozprowadzał m.in. na ulicach Torunia (legitymując się wówczas dokumentem wydanym przez toruńską „S”); w trakcie tej pracy zatrzymany i wylegitymowany przez patrol MO. Uczestnik akcji informacyjnej – roznosił ulotki i zdjęcia – na ulicach Torunia po wydarzeniach w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Bydgoszczy, które zapoczątkowały tzw. kryzys bydgoski 1981 roku. W dniu wprowadzenia stanu wojennego i kolejnych, wraz z grupą studentów należących do NZS UMK, wywoził z DS-5 zgromadzony przez W. Janowskiego zapas papieru do drukowania bezdebitów oraz inne materiały poligraficzne, chroniąc je tym samym przed przejęciem ich przez bezpiekę. Uczestniczył w toruńskim wydaniu programu KPN „Rewolucja bez rewolucji” oraz książki „Archipelag Gułag” (wydanej przez „TON”): ręcznie stemplując jej egzemplarze. Uczestnik strajku w Instytucie Fizyki UMK. Represją za zaangażowanie w działalność opozycyjną było m.in. przymusowe wykwaterowanie z akademika i przymusowy wyjazd z Torunia.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

300

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ROMANOWSKI Waldemar

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Waldemarem Romanowskim.

Opracowania: Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Wójcikowa S., Czapiga Tadeusz, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/15512,Czapiga-Tadeusz.html [dostęp: 4.10.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

301

RZUCIDŁO Jan Eugeniusz 1. Biogram Urodził się 9 grudnia 1932 roku w Poznaniu. Syn Edwarda Rzucidło i Henryki z domu Sikorskiej. Jan Rzucidło szkołę średnią ukończył w Bydgoszczy (matura w 1955 roku) oraz studia filozoficzno-teologiczne w Instytucie Księży Misjonarzy w Krakowie (ukończył w 1958 roku). Wstąpił do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła. Nowicjat rozpoczął w Pawlikowicach (1952); profesję czasową złożył 2 sierpnia 1953 roku; wieczną 2 sierpnia 1956 roku. Święcenia diakonatu przyjął 21 grudnia 1963 roku; święcenia prezbiteriatu – 25 lutego 1964 roku. Skierowany do pracy w Zakładzie Wychowawczym „Caritas” w Strudze, gdzie był wychowawcą (1964–1966) i kierownikiem pedagogicznym tej placówki (1966–1969); wikariusz w parafiach w Grodzisku Mazowieckim, Wołominie, Kosinie i Toruniu; proboszcz parafii pw. św. Michała Archanioła i przełożony domu zakonnego w Toruniu (1974–1977); proboszcz parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Górsku (1973– 1974, 1977–1996); kustosz kościoła zakonnego w Miejscu Piastowym (1996–1997); kapelan, generalny domu zakonnego Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia w Warszawie (1997–2004); rezydent w domu zakonnym na warszawskim Bemowie (2004–2023). Zmarł 5 października 2023 roku w domu zakonnym w warszawskim Bemowie. Został pochowany w krypcie Księży Michalitów na cmentarzu w Markach.

302

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RZUCIDŁO Jan Eugeniusz

2. Opis działalności Działalność ks. Rzucidły polegała głównie na pracy duszpasterskiej w parafiach, do których był kierowany przez przełożonego generalnego. Długoletni proboszcz parafii w Górsku, miejscu porwania ks. Jerzego Popiełuszki (1984). Wyremontował kościół parafialny i budynki plebanijne. O porwaniu ks. Popiełuszki dowiedział się od milicjanta w cywilu, który następnego dnia po porwaniu ok. godz. 6.00 zapukał do drzwi plebanii, pytając: „czy tej nocy nie spał tu jakiś ksiądz” i przekazując informację o „porwaniu” tego kapelana „S” w Górsku. Regularnie – 19. dnia każdego miesiąca – w kościele parafialnym w Górsku odprawiano z inicjatywy, za zgodą i najczęściej pod przewodnictwem ks. Rzucidły (niekiedy w towarzystwie księży z Torunia, Bydgoszczy lub innych miast) Msze w intencji ks. J. Popiełuszki i w intencji Ojczyzny; gromadziły one wielu działaczy opozycyjnych; pierwsza została odprawiona 19 listopada 1984 roku (miesiąc po porwaniu księdza), wtedy uczestniczyło w niej około 400 osób, w tym ojciec i brat ks. Popiełuszki oraz grupa około 40 osób z Warszawy (m.in. ks. Stanisław Małkowski i aktorka Hanna Skarżanka). Wspomagał wszelkie formy upamiętnienia miejsca porwania ks. Popiełuszki w Górsku (m.in. modlitwy indywidualne i przybywających na to miejsce grup, pielgrzymek pieszych oraz kolejne, stawiane krzyże). W kościele w Górsku – zazwyczaj po wspomnianych Mszach za Ojczyznę – prezentowali się artyści z programem religijnym lub/i patriotycznym: m.in. artyści toruńscy z Teatru im. Wilama Horzycy oraz innych miast, m.in. Barbara Horowianka i Mieczysław Voit (1985) z Warszawy, którzy wystąpili ze spektaklem „Wspomnienie o Księdzu Jerzym”; grupa niezależnych twórców (m.in. Grażyna Chmiel, Hanna Kuczewska, Bogdan Kwaśniewski i Katarzyna Soborak) zaprezentowała (19 października 1985 roku) fragmenty swego projektu pt. „Pamięć i Świadectwo”, który dedykowali ks. Popiełuszce i jego matce. Zorganizował w pomieszczeniach należących do parafii pierwsze miejsce upamiętniające ks. J. Popiełuszkę. Poprzez podejmowane inicjatywy duszpasterskie rozbudzał w wiernych kult męczeństwa ks. Popiełuszki. Przewodniczący Komitetu Budowy Pomnika Upamiętniającego Uprowadzenie Księdza Jerzego Popiełuszki, który zawiązał się w listopadzie 1984 roku w kościele jezuitów w Toruniu (honorowym przewodniczącym Komitetu był biskup Marian Przykucki). Urząd Wojewódzki w Toruniu (19 lutego 1985 roku) wydał decyzję zakazującą jego założenia i działalności. Ksiądz Rzucidło (1 marca 1985 roku) złożył wniosek o uchylenie tej decyzji władz państwowych (podobny – do ministerstwa spraw

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

303

RZUCIDŁO Jan Eugeniusz wewnętrznych – wysłał także bp Przykucki), argumentując, że jest on instytucją działającą na podstawie prawa kanonicznego i dlatego nie znajduje się pod jurysdykcją władz świeckich. Starania te były jednak bezskuteczne. Ostatecznie pomnik ten odsłonięto w Górsku, w miejscu, gdzie doszło do uprowadzenia księdza Inwigilowany przez SB. Napadnięty na terenie probostwa przez tzw. nieznanych sprawców, którzy zamknęli go w garażu i ukradli jego samochód (odnalazł się kilka ni później na jednej z ulic Torunia, o czym poinformował go funkcjonariusz SB). Został także pobity przez nieznanych sprawców, wskutek czego był hospitalizowany w szpitalu w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z ks. dr. hab. Romanem Majką, archiwistą generalnym Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła. Wywiad audio z ks. Janem Rzucidłą, kopia: w posiadaniu autora.

304

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SALMONOWICZ Stanisław Antoni 1. Biogram Urodził się 9 listopada 1931 roku w Brześciu nad Bugiem. Syn Antoniego i Stefanii z domu Muzyczka. Pochodził z rodziny szlacheckiej, herbu Orla/Saszor. Udokumentowanym protoplastą rodu jest Jan Salmonowicz (ur. ok. 1620 roku) – stolnik brasławski; posiadał majątki Domaszewicze i Owsiwiewicze; podpisał elekcję króla Michała

Korybuta

Wiśniowieckiego

(1669) i elekcję króla Jana III Sobieskiego (1674). Ojciec (1894–1935) nauczyciel w Wilnie (1915–1917); członek wileńskiego kierownictwa Polskiej Organizacji Wojskowej (1915); brał czynny udział w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich w Warszawie (1918); ochotnik Legii Akademickiej, z którą odbył całą kampanię polską (1918–1920); sierżant i wachmistrz 23. Pułku Ułanów Grodzieńskich I armii gen. Majewskiego (1920); absolwent prawa Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (magisterium w 1929 roku); zastępca starosty w Nowogródku (1925–1929); naczelnik Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego w Brześciu nad Bugiem (1929–1931); starosta w Kamieniu Koszyrskim na Polesiu (1932–1934); inspektor starostw województwa stanisławowskiego (1934–1935). Ślub ze Stefanią Muzyczką w 1923 roku. Matka pochodziła z Krakowa, owdowiała w 1935 roku; odtąd samotnie wychowywała synów. Brat Jerzy Salmonowicz (1925–2011) – doktor inżynier chemii; działacz „S”; uczestnik obrad Okrągłego Stołu w podzespole ds. ekologii jako ekspert strony solidarnościowej (1989). Siostrzeniec Ludwika Muzyczki (1900–1977), pseudonim „Ludwik”, „Benedykt”, „Sułkowski”, „August”, „Jacek” – żołnierz Legionów Polskich (od 1916 roku) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

305

SALMONOWICZ Stanisław Antoni i Polskiej Organizacji Wojskowej (od 1918 roku); uczestnik buntu gen. Żeligowskiego (1920); współorganizator Tymczasowej Komisji Rządzącej Litwy Środkowej; pracownik Urzędu Wojewódzkiego w Wilnie; prezes Zarządu Okręgowego Związku Peowiaków i wiceprezes Zarządu Okręgowego Związku Urzędników Państwowych; członek PPS; działacz Związku Strzeleckiego; organizator i komendant tajnego Północnego Okręgu Związku Strzeleckiego działającego na obszarze Wolnego Miasta Gdańska i Prus Wschodnich (1930–1933); starosta powiatu dziśnieńskiego (1934) i Wyrzyska (od 1935 roku); dowodził samoobroną Inowrocławia (1939); członek sztabu dowódcy Etapów Armii „Pomorze” i „Poznań” gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego; ranny w bitwie nad Bzurą, dostał się do niemieckiej niewoli, z której zbiegł; współorganizator, komisarz ds. walki cywilnej (Główny Szef Walki Cywilnej) Organizacji Orła Białego (1940); na polecenie gen. Stefana Roweckiego opracowywał koncepcję tworzenia tajnej administracji cywilnej (1940); szef Biur Wojskowych („Zeszyt”, „Teczka”, „Głóg”, „Róża”) w KG ZWZ–AK (1941–1944); organizator Wojskowej Administracji Ziem Nowych i Wojskowego Korpusu Służby Bezpieczeństwa (od 1940 roku); wyznaczony przed powstaniem warszawskim na szefa sztabu „Nie” (1944); generał brygady (1943); współorganizator Zrzeszenia „Wolność i Pokój” (1945); skazany w procesie kierownictwa „WiN” na 10 lat więzienia, Prezydent RP Bolesław Bierut (1947) zmniejszył wymiar kary do 6 lat; ponownie aresztowany (1950) i skazany na 5 lat więzienia; zrehabilitowany postanowieniem Sądu Najwyższego (1957); kawaler m.in. Krzyża Srebrnego Orderu Virtuti Militari i – trzykrotnie – Krzyża Walecznych. Kuzyn prof. Zofii Abramowiczówny (1906–1988) – polska filolog klasyczna, córka polsko-litewskiego działacza niepodległościowego Ludwika Abramowicza (1879–1939); zwolniona z UMK z przyczyn politycznych (1949); działaczka charytatywna. Stanisław Salmonowicz ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie (matura w 1950 roku) oraz prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (magisterium w 1954 roku). Doktorat (1960) na Uniwersytecie Warszawskim; habilitacja (1966) na Uniwersytecie Jagiellońskim; profesura (1989). Studia podyplomowe w Centre Européen Universitaire w Nancy (1960–1961). Pracował w Sądzie Wojewódzkim w Krakowie (od 1954 roku) jako sędzia (1955– 1956); studia doktoranckie na Uniwersytecie Warszawskim (1956–1959); adiunkt w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1960–1966); pracownik naukowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1966–1971; 1982–2017), prodziekan Wydziału Prawa i Administracji (1969–1970), kierownik Zakładu (a następnie Katedry) Historii Prawa Niemieckiego w Polsce (1981–2004); pracownik naukowy i kierownik Zakładu Historii Pomorza

306

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SALMONOWICZ Stanisław Antoni i Krajów Bałtyckich w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk (1972–2003). Współpracował również ze Szkołą Wyższą im. Pawła Włodkowica w Płocku oraz Kujawsko-Pomorską Szkołą Wyższą w Bydgoszczy. Przebywał na emeryturze od 2017 roku. Specjalizował się w historii państwa i prawa Polski oraz Europy, a także administracji i historii nowożytnej. Członek licznych towarzystw naukowych krajowych i zagranicznych oraz komitetów naukowych Polskiej Akademii Nauk, m.in. członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności. Autor ok. 1100 prac naukowych i popularnonaukowych. Zmarł 24 maja 2022 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się w części ewangelickiej cmentarza św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności W okresie studiów i pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim funkcjonował w opozycyjnie do ówczesnej władzy nastawionym środowisku naukowców; m.in. członek Klubu Polityczno-Dyskusyjnego (1963–1968), gdzie omawiano zagadnienia z zakresu ustroju i gospodarki PRL (por. IPN BU 0296/256, t. 2). Działacz Ruchu Młodej Inteligencji w Krakowie (1956–1957). Współzałożyciel Stowarzyszenia Młodej Inteligencji „Rzeczywistość” (organizacja ta działała na UJ w latach 1958–1967). Reaktywował (1957) Towarzystwo Asystentów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Utrzymywał kontakty z emigracją polską w Europie Zachodniej, ze środowiskiem „Kultury Paryskiej” i Radiem Wolna Europa. Figuruje w sprawie operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Stypendysta” (nr rej. 2549), założonej na pracownika krakowskiego oddziału PAN Andrzeja Kamińskiego, z którym Salmonowicz korespondował (por. IPN Kr 010/9672, t. 1–2); prowadzonej w latach 1962–1963. Figuruje w materiałach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Olcha” (nr rej. 16448) prowadzonej (1966–1978) przeciwko działaczom opozycji podejrzewanym o utrzymywanie kontaktów z przedstawicielami Radia Wolna Europa. Salmonowicz miał przekazać przedstawicielom RWE informacje m.in. o sytuacji wśród naukowców w Polsce i ograniczeń inwestycyjnych na naukę i kulturę w PRL, które zostały wykorzystane w audycjach RWE wyemitowanych w dniach 7 i 10 czerwca 1970 roku; z powodu tej aktywności Prokuratura Wojewódzka Miasta Stołecznego Warszawy prowadziła przeciw niemu śledztwo (nr akt S-18/70), zarzucając mu wejście w porozumienie z przedstawicielami Radia Wolna Europa (por. IPN BU 0332/103; IPN BU 0332/79); śledztwo umorzono 8 czerwca 1972 roku wobec niewykrycia sprawców

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

307

SALMONOWICZ Stanisław Antoni przestępstwa (por. IPN BU 0332/103). Z tej sprawy wyłączono zarzut (nr akt S 15/71) przekazywania Radiu Wolna Europa informacji o sytuacji w Polsce, wykorzystywanych następnie w nadawanych audycjach (por. IPN BU 0141/5; IPN BU 01325/25); przeszukano jego mieszkanie i miejsce pracy; tymczasowo aresztowany na lotnisku w Warszawie przed wylotem do Austrii na kongres historyków w Salzburgu; od 26 września 1970 roku do 21 stycznia 1971 roku i osadzony w Wojewódzkim Areszcie Śledczym w Warszawie; zarzucano mu, że od 25.09.1970 na terenie Polski i Francji jako obywatel polski, działając wraz z innymi osobami, wszedł w porozumienie z występującymi w imieniu obcej organizacji przedstawicielami Radia Wolna Europa w celu działania na szkodę Państwa Polskiego, a następnie w ramach realizacji tego porozumienia przekazywał tej rozgłośni informacje zawierające fałszywe wiadomości o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych, opublikowane następnie przez Radio Wolna Europa (por. IPN BU 476/11); śledztwo zostało umorzone 26 września 1971 roku z uwagi na znikome społeczne niebezpieczeństwo (por. IPN BU 0104/8, t. 12). Skutkiem działań bezpieki było także odwołanie ze stanowiska dziekana Wydziału Prawa i Administracji UMK (1970) i zwolnienie z pracy (1971). Rozpracowywany – poprzez zastosowanie kontroli korespondencji, podsłuchu telefonicznego, podsłuchu pokojowego oraz obserwacji – w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania, przekwalifikowanej na kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Pewnik” (nr rej. 5876), założonej (1975) w związku z podejrzeniem o zbieranie, opracowywanie i przekazywanie do rozgłośni RWE informacji o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych w PRL (IPN By 081/267). A aktach tej sprawy odnotowano także, że Salmonowicz w okresie istotnych wydarzeń w kraju szkalował politykę partii i rządu PRL (tamże). Rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Klin” (nr rej. 9229), założonej w styczniu 1976 roku przez Wydział III „A” KW MO w Krakowie; dotyczącej kontroli operacyjnej Ludwika Muzyczki, podejrzanego o działalność o charakterze antysocjalistycznym; sprawa została zamknięta w marcu 1977 roku (por. IPN Kr 010/10217, t. 4). Był także jednym z figurantów rozpracowywanych w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Maiusowcy” (od 1979 roku). W trakcie fali protestów Marca 1968 roku udzielał wsparcia prześladowanym przez bezpiekę studentom UMK. W okresie stanu wojennego uczestniczył w inicjatywie Janusza Kryszaka, tzw. żywej gazety; prowadził prelekcje w prywatnych mieszkaniach dla zaufanej grupy osób. Prelegent na spotkaniach Duszpasterstwa Akademickiego działającego przy

308

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SALMONOWICZ Stanisław Antoni jezuitach. Członek Toruńskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (działającego w 1981 roku). Jeden z inicjatorów powstania (1987) przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim Klubu Historycznego; wykładowca w ramach tej struktury. Donosy na S. Salmonowicza znajdują się dziś w teczkach pracy TW/KO: pracownika Wydziału Prawa UMK ps. „Kazus” (nr rej. 2936/3469; por. IPN By 001/32), pracownika naukowego Katedry Archeologii UMK ps. „Zdzisław Jasiński” (nr rej. 2456; por. IPN By 001/1201), ps. „Kazik” (nr rej. 1563; por. IPN By 001/1621). Salmonowicz otrzymał także dwukrotnie dwuletnie zastrzeżenia wyjazdów zagranicznych do tzw. krajów kapitalistycznych oraz tzw. krajów demokracji ludowej (1968–1980; 1975–1977) oraz kilkukrotne odmowy wyjazdów zagranicznych (1968, 1969, 1974, 1976), co należy rozumieć jako formę represji za prowadzoną działalność opozycyjną. Kandydat (bezskutecznie) do Senatu RP z ramienia Unii Demokratycznej (1991).

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2003) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2014) • doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (2022)

5. Bibliografia Źródła: Genealogia rodziny Salmonowiczów, „Dwa rody”, http://dwarody.pl [dostęp: 10.08.2023]. IPN BU 476/11, Dziennik Korespondencyjny Wydziału Administracji Zarządu Administracyjno-Gospodarczego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych za okres od 03.01.1976 do 31.12.1977 r. IPN By 001/1201, Teczka kontaktu operacyjnego pseudonim „Zdzisław Jasiński” dot. Jan Grześkowiak, imię ojca: Wojciech, ur. 27.12.1934 r. IPN By 001/1621, Teczka kontaktu operacyjnego pseudonim „Kazik / KW / Kazimierz / Docent” dot. Wajda Kazimierz, imię ojca: Tadeusz, ur. 26.05.1930 r. IPN By 001/32, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Kazus” dot. Śliwowski Jerzy, imię ojca: Władysław, inne imiona: Roch, ur. 01.05.1907 r. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

309

SALMONOWICZ Stanisław Antoni IPN By 081/267, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Pewnik” dot. Salmonowicz Stanisław, imię ojca: Antoni, ur. 09.11.1931 r. Kontrola operacyjna pracownika naukowego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z powodu propagowania wrogich poglądów i działalności skierowanej przeciwko linii politycznej partii. IPN Kr 010/10217, t. 4, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Klin” dot. Ludwik Muzyczka, imię ojca: Michał, ur. 25.08.1900 r. Kontrola operacyjna byłego Szefa Biur Wojskowych Komendy Głównej Armii Krajowej, współzałożyciela Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, w związku z podpisaniem „Listu 59” sprzeciwiającego się wpisaniu do Konstytucji kierowniczej roli PZPR i wieczystego sojuszu z ZSRR. IPN Kr 010/9672, t. 1–2, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Stypendysta” dot. Andrzej Kamiński, imię ojca: Zbigniew, ur. 22.10.1935 r. Kontrola operacyjna historyka zatrudnionego w Archiwum Naukowym Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie w związku z kontaktami nawiązanymi w czasie odbywania stypendium w Stanach Zjednoczonych i ZSRR. Korespondencja z prof. Danutą Janicką. Salmonowicz S., Autobiografia naukowa, [w]: J. Leoński, T. Rzepa (red.), Historia socjologii polskiej i nauk prawnych w autobiografiach, cz. 1, Szczecin 1996. Salmonowicz S., „Życie jak osioł ucieka...”. Wspomnienia, Gdańsk 2014.

Opracowania: Dygdała J., Janicka D., O fenomenie dorobku naukowego Profesora Stanisława Salmonowicza, „Zapiski Historyczne” 2021, t. 86, z. 3. Hasło: Stanisław Antoni Salmonowicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https:// katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/36120 [dostęp: 4.06.2023]. Hasło: Stanisław Antoni Salmonowicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/9d2eb762-593d-4b5a-94ff-e79003b653c4 [dostęp: 4.08.2023]. Hasło: Stanisław Salmonowicz, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanisław_Salmonowicz#cite_note-2 [dostęp: 4.06.2023]. Historia Integra. Księga pamiątkowa ofiarowana Prof. Stanisławowi Salmonowiczowi w siedemdziesięciolecie urodzin, red. J. Dygdała, G. Górski, D. Janicka, R. Łaszewski, Toruń 2001. Janicka D., Profesor Stanisław Salmonowicz (1931–2022) – prawnik, historyk, erudyta, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2022, t. 74, z. 2, s. 353–361; https://orcid. org/0000-0002-2873-8088. Janicka D., Profesor Stanisław Salmonowicz patronem nagrody, „Głos Uczelni” 2023, nr 1–2. Janicka D., Stanisław Salmonowicz (1931–2022), „Państwo i Prawo” 2023, R. 78, z. 4. Janicka D., Stanisław Salmonowicz (9 November 1931–24 May 2022), „Acta Poloniae Historica” 2023, vol. 127.

310

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SALMONOWICZ Stanisław Antoni Janicka D., Uroczystość odnowienia doktoratów Profesor Katarzyny Sójki-Zielińskiej i Profesora Stanisława Salmonowicza w Uniwersytecie Warszawskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2012, t. 64, z. 2. Litwin M., Pożegnanie prof. Stanisława Salmonowicza, Urząd Miasta Torunia, https:// www.torun.pl/pl/pozegnanie-prof-stanislawa-salmonowicza [dostęp: 4.06.2023]. Olstowski P., Stanisław Salmonowicz (9 XI 1931–24 V 2022), „Kwartalnik Historyczny” 2023, nr 1. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Wydarzenia marca 1968 r. na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu w donosach tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Prus”, [w:] A. Czwołek, S. Galij-Skarbińska, W. Polak (red.), Fakty, wydarzenia, interpretacje. 1968 marzec, Toruń 2018, s. 111–130. Salmonowicz S., Mazurkiewicz M., Biedrzycki A., Bibliografia publikacji Stanisława Salmonowicza za lata 2001–2021, „Zapiski Historyczne” 2021, t. 86, z. 3. Wijaczka J., Stanisław Salmonowicz (1931–2022), „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2023, t. 67. Wyrowiński J., Profesor Stanisław Salmonowicz – okruchy wspomnień, „Biuletyn Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej” 2023, nr 72. Zmarł prof. Stanisław Salmonowicz, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, https:// portal.umk.pl/pl/article/zmarl-prof-stanislaw-salmonowicz [dostęp: 10.08.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

311

SOBIERAJ Jarosław 1. Biogram Urodził się 2 stycznia 1968 roku w Olsztynie. Syn Wacława i Barbary z domu Wagner. Dziadkowie byli oficerami Wojska Polskiego, weteranami wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Rodzice byli nauczycielami akademickimi, pracującymi w Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie. Został wychowany w rodzinie o tradycjach walki zbrojnej i konspiracji w latach okupacji oraz w okresie tużpowojennym. Ukończył II Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie (matura w 1986 roku) oraz archeologię, w specjalności konserwacja zabytków archeologicznych, na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1993 roku). Doktor nauk humanistycznych w zakresie archeologii (Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 2010). Związany zawodowo (od 1996 roku) z Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, najpierw jako asystent, a następnie adiunkt (od 2000), kustosz (od 2006) i kustosz dyplomowany (od 2015); obecnie (od 2023) kierownik Działu Archeologii MWiM. Prahistoryk, specjalizuje się w badaniach nad schyłkowym neolitem i początkami epoki brązu oraz dziejami archeologii; członek Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich (od 1995) i Stowarzyszenia Muzealników Polskich (od 2005); członek stały (od 2012) Kommission zur Erforschung von Sammlungen Archäologischer Funde und Unterlagen aus dem nordöstlichen Mitteleuropa (KAFU). Od 1996 prowadzi badania wykopaliskowe w północno-wschodniej Polsce. Autor publikacji i uczestnik konferencji dotyczących pradziejów Warmii i Mazur oraz dziejów ich badań; redaktor

312

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBIERAJ Jarosław wydawnictw poświęconych tej problematyce, kierownik lub uczestnik ok. 20 programów badawczych o zasięgu regionalnym bądź ogólnopolskim.

2. Opis działalności Jesienią 1987 roku przystąpił do zakonspirowanych struktur Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK w Toruniu. Kurier przewoził z Warszawy wydawnictwa tzw. drugiego obiegu na rzecz środowisk opozycyjnych; współorganizował ich dystrybucję na terenie UMK. Aktywny uczestnik i współorganizator wieców oraz manifestacji NZS UMK, m.in. strajku studenckiego w obronie prawa do rejestracji NZS wiosną 1989 roku. Kierował Zarządem Wydziału Humanistycznego NZS (od 1988/1989) oraz działał w Zarządzie Uczelnianym NZS UMK. Jako delegat UMK brał udział w trzech Krajowych Zjazdach zdelegalizowanego NZS. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. W wyborach tych był także mężem zaufania. Członek zarządu Zakładowej Organizacji Związkowej NSZZ „S” w Muzeum Warmii i Mazur (2013–2023).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złoty Krzyż Zasługi (2011)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Jarosławem Sobierajem. Jarosław Sobieraj, portal academia.edu, https://muzeum1.academia.edu/JaroslawSobieraj [dostęp: 12.12.2023].

Opracowania: Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

313

SOBOCIŃSKI Marek Andrzej 1. Biogram Urodził się 25 kwietnia 1946 roku w Skępem (miasto w powiecie lipnowskim). Syn Jana i Stanisławy z domu Sobocińskiej. Ojciec pochodził z rodziny chłopskiej; matka – rzemieślników. Ojciec służył w 59. Pułku Piechoty w Inowrocławiu (1937–1939); uczestnik wojny obronnej 1939 roku, walczył m.in. w bitwie nad Bzurą. Ojciec matki był rymarzem w Skępem. Matka w czasie okupacji niemieckiej była trzykrotnie wywożona na roboty przymusowe; po wojnie pracowała m.in. w ośrodku zdrowia w Skępem i szpitalu w Lipnie. Marek Sobociński ukończył Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Grudziądzu (matura w 1968 roku). Następnie pracował w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1964– 2006) jako elektryk ds. zabezpieczeń i pomiarów. Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim zakładzie pracy, od października 1980 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową. Kolporter ulotek i prasy bezdebitowej na terenie swojego zakładu pracy. Pośredniczył w kontaktach pomiędzy działającym w duszpasterstwie środowisk opozycyjnych w Bydgoszczy ks. Jerzym Osińskim (wówczas: wikariuszem parafii na Wyżynach) a działaczami „S” w „Zachemie”.

314

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBOCIŃSKI Marek Andrzej Jeden z zaangażowanych – wraz m.in. z Edwardem Parobinem – w postawienie krzyża w Górsku (1985), upamiętniającego uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki. Uczestnik corocznych autokarowych pielgrzymek organizowanych przez Duszpasterstwo Ludzi Pracy na Jasną Górę (od 1988 roku). Uczestnik pieszych pielgrzymek na Jasną Górę (1984–1987; grupa czerwono-czarna) z bydgoskich Wyżyn. Członek, wiceprzewodniczący, obecnie: sekretarz Koła Emerytów i Rencistów nr 2 przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 2012 roku). Uczestnik i animator życia społeczno-politycznego w mieście i regionie. Zasłużony dla parafii Świętych Polskich Braci Męczenników; pomagał w budowie kościoła (od 1976 roku), plebanii, i pozostałych budynków pomocniczych tej parafii.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Zasłużony Racjonalizator Produkcji (1979) • Złota Odznaka „Za zasługi dla przemysłu chemicznego” (1987) • Brązowy Krzyż Zasługi (1989) • Złota Odznaka „Zasłużony Pracownik Zachemu” (2005) • Medal Solidarności – „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” (2010) • Błękitny Krzyż „Semper Fidelis” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marka Sobocińskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

315

STANKIEWICZ Lech 1. Biogram Urodził się 15 maja 1920 roku w Aninie (dziś: część Warszawy). Syn Sylwana i Zofii z domu Butler. Ojciec (ur. 1895) pochodził z rodziny ziemiańskiej (jego ojciec był sędzią); był technikiem budowlanym; podchorąży wojsk rosyjskich (1916); członek Polskiej Organizacji Wojskowej w Mińsku Litewskim na Białorusi, pseudonim „Kazimierczak” (1917–1919), gdzie brał udział w przeprowadzanych akcjach dywersyjnych, za co otrzymał dwukrotnie Krzyż Walecznych i Krzyż Niepodległości z Mieczami; służył w I Polskim Korpusie gen. J. Dowbor-Muśnickiego (1918); wstąpił do Armii Polskiej i pracował w Centralnych Zakładach Wojsk Łączności w Warszawie (1919–1921); uczestnik wojny polsko-bolszewickiej (1920); zdemobilizowany w stopniu porucznika (1921); osiadł wraz z rodziną w Toruniu (1923); pracował w Miejskim przedsiębiorstwie „Elektrownia, Gazownia, Tramwaje” (1923–1926), jako likwidator budowlany w Pomorskim Stowarzyszeniu Ubezpieczeń (1929–1939); uczestnik wojny obronnej 1939 roku, ranny pod Kutnem – po hospitalizacji – wrócił do Torunia, gdzie spędził okres niemieckiej okupacji (wysiedlony z mieszkania), pracował w czasie okupacji niemieckiej w prywatnym przedsiębiorstwie budowlanym w Cierpicach; członek konspiracyjnego Korpusu Bezpieczeństwa, wchodzącego w skład Polskiej Armii Podziemnej (1940) oraz AK; organizował Milicję Obywatelską na terenie Torunia (1 lutego–25 listopada 1945 roku); aresztowany i skazany za przynależność do AK na karę 10 lat więzienia, zmniejszoną do 5 lat wskutek amnestii (1945–1950); za okres ten odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzyżem Armii Kra-

316

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANKIEWICZ Lech jowej); pracował jako magazynier w Spółdzielni PLiA „Rzut”, a następnie Spółdzielni „1 Maja” (1951–1961); przeszedł na emeryturę w 1961 roku; zmarł 8 czerwca 1969 roku. Matka (rocznik 1892); pochodziła z powiatu słuckiego na Białorusi; ojciec był nadleśniczym; posiadała wykształcenie średnie z przyuczeniem do krawiectwa; nie pracowała zawodowo; członek Polskiej Organizacji Wojskowej w Mińsku Litewskim na Białorusi (1918–1919); aresztowana i skazana przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy (1946) na karę 3 lat więzienia, które spędziła w więzieniu w Fordonie; zwolniona na mocy amnestii (czerwiec 1947 roku); pracowała chałupniczo w Spółdzielni „Rzut” w Toruniu; zmarła 15 kwietnia 1969 roku. Rodzice (ślub w 1916 roku w Kałudze) przed wybuchem wojny należeli do Związku Peowiaków; w okresie okupacji niemieckiej byli żołnierzami Armii Krajowej: ojciec (pseudonim „Mogiła” i „Butler”) – łącznik i komendant AK Garnizonu Toruń (1944); matka (pseudonim „Stanisława”) – referentka WSK Garnizonu AK Toruń i referentka WSK Inspektoratu AK Toruń. Lech Stankiewicz ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (mała matura w 1939 roku); matura w 1952 roku. Po zakończeniu działań wojennych pracował jako sekretarz prezydenta miasta w Urzędzie Miejskim w Toruniu; referent kulturalny KM PZPR w Toruniu; okres uwięzienia (1945–1948); księgowy i główny księgowy w Spółdzielni PLiA „Rzut” w Toruniu (1948–1952); „fasowacz” w aptece kolejowej w Toruniu (1953–1956); Spółdzielni „1 Maja” w Toruniu (1957–1963); w pionie Głównego Księgowego Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1963–1981); na emeryturze od 1982 roku. Zmarł 5 sierpnia 2004 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym przy ul. Wybickiego w Toruniu.

2. Opis działalności Nie uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku (jako uczeń liceum nie został powołany). W pierwszych dniach wojny wyjechał z matką do rodziców ojca, do Brześcia nad Bugiem, skąd został wysiedlony przez okupacyjną administrację sowiecką (kwiecień 1940 roku); mieszkał w Horodyczu (koło Pińska), gdzie pracował w Fabryce Dykty, a następnie – w okresie okupacji niemieckiej – Stoczni Barek. Przebywał w obozie przejściowym w Gdyni (lipiec 1944 roku), następnie powrócił do Torunia. Zaprzysiężony (sierpień 1944 roku) w Armii Krajowej przez swego ojca. Referent kontrwywiadu (podległy szefowi wywiadu garnizonowego Piotrowi Jaźwieckiemu) Garnizonu AK Toruń w czasie akcji śledzenia i dekonspirowania działalności „Białego Grota” – Słowikowskiego vel Jastrzębskiego (1944). Usiłował – na polecenie Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

317

STANKIEWICZ Lech szefa inowrocławskiego Inspektoratu AK, inż. Bronisław Pietkiewicza (1905–1977) – zorganizować komórkę kontrwywiadu (1944). Aresztowany kilka dni po zatrzymaniu swego ojca (październik 1945 roku) na skutek oceny zaistniałej sytuacji, idąc nieświadomie po linii ojca, aresztowanego parę dni wcześniej, przyjąłem dawaną mi szansę dobrowolnego ujawnienia siebie i najbliższych współpracowników organizacyjnych. Mimo solennych zapewnień, popartych rzekomo konkretnymi precedensami, dawanych i mnie i ojcu, sprawa w płaszczyźnie ujawnienia (niedawna amnestia) nie została ujęta. Doszło do rozprawy sądowej, która odbyła się w końcu maja 1946 roku w Toruniu, w trzech etapach: syn, matka, ojciec. Jak się dowiedziałem od obrońcy, groził mi wyrok śmierci, jednak na skutek sprzeciwu jednego z ławników, ustalono go ostatecznie w wysokości 10 lat. W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji zmniejszono go do lat 6. Na mocy amnestii z 1947 roku, wyszedłem z Wronek po 3 latach, tj. w końcu października 1948 roku. Wyrok ojca – 10 lat, matki – 3 lata (cyt. za: Stankiewicz Lech, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, M-155/764 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/160276/edition/162987/ content [dostęp: 3.05.2023], s. 6). Stankiewicz został aresztowany 27 października 1945 roku; oskarżony z art. 1 Dekretu o ochronie Państwa z dnia 30 października 1944 roku i art. 95 kkwp (por. IPN By 66/12-14); osądzony – wraz z 10 innymi członkami AK – podczas wyjazdowej sesji Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy (nr akt R.14/46), która odbyła się 29 maja 1945 roku. W uzasadnieniu wyroku zapisano, opisując jego aktywność konspiracyjną: Oskarżony Stankiewicz Lech, należący od września 1944 roku do organizacji AK i będący od listopada tegoż roku referentem wywiadu AK, występujący pod pseudonimem „Fajfer” i „Ketling” po oswobodzeniu Torunia nie zaprzestał swej działalności, a skontaktował się ze swoim przełożonym z czasów okupacji Pietkiewiczem ps. „Wiktor”, na którego polecenie zaczął się kontaktować z byłymi swemi podwładnymi, aby ci prowadzili wywiad dotyczący nastrojów ludności i ustosunkowania się tejże do wojsk Czerwonej Armii. W miesiącu maju i czerwcu Stankiewicz złożył dwa raporty Pietkiewiczowi, a następnie zmieniwszy swe pseudonimy na „Żuk” dla kontaktowania się z „Górą” i „Huk” dla kontaktowania się w „Dół”, to jest przełożonymi i podwładnymi. Dla przeprowadzenia pracy wywiadowczej skontaktował się on z byłym członkiem „A.Z.” Liberą Adamem i wysłał do niego Malacha Edmunda, członka AK, który od tegoż Libery przyjął przysięgę, nadając mu pseudonim „Mot” i dostarczając mu nielegalnej prasy. Porozumiał się on także przypadkowo z Szufarskim Franciszkiem, właścicielem zakładu fryzjerskiego w Toruniu przy ul. Wielkie Garbary 15, który od 1944 roku do 1945 był członkiem AK na terenie Aleksandrowa Kujawskiego. Szufarskiemu polecił Stankiewicz przeprowadzenie wywiadów na terenie rzemiosła oraz w jego fryzjerni, miał miejsce spotkań z innymi członkami AK.

318

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANKIEWICZ Lech Skontaktował się także Stankiewicz z byłym członkiem AK z czasów okupacji Bąkowskim Czesławem, było to w miesiącu czerwcu 1945 roku. W tym czasie Bąkowski był milicjantem i otrzymał polecenie od Stankiewicza przeprowadzenia wywiadu na terenie milicji, a ponadto statystycznego ustalania ilości przestępstw popełnianych przez żołnierzy Czerwonej Armii. W lipcu 1945 roku Stankiewicz zapoznał się przypadkowo z milicjantem Wiśnickim i dowiedziawszy się, że on jest także byłym członkiem AK, nawiązał z nim łączność, polecając mu przeprowadzenie obserwacji na terenie milicji, a następnie specjalnego obserwowania PUBP w Toruniu. Stankiewicz porozumiał się także w miesiącu sierpniu 1945 roku z Borkowskim Zygmuntem, członkiem AK z czasów okupacji i wykorzystując fakt, że Borkowski w tym czasie był milicjantem, polecił przeprowadzać mu wywiady na terenie MO, a następnie na terenie miasta i skontaktował go z Wiśnickim. Mniej więcej w czerwcu 1945 roku Stankiewicz na polecenie Pietkiewicza napisał artykuł pod tytułem „To jest Związek Radziecki”, przy czym ten artykuł ukazał się w nielegalnej gazecie „Głos Prawdy” w miesiącu wrześniu 1945 roku i potępiał sojusz Polski ze Związkiem Radzieckim. Pismo to było redagowane i wydawane przez Komendę Garnizonu AK miasta Toruń. Na polecenie Pietkiewicza Stankiewicz przygotował w październiku 1945 roku listę awansową podległych mu członków AK, do której załączył raport o stanie personalnym oraz rezultat swej pracy wywiadowczej (cyt. za: tamże, s. 21–22). Minister Sprawiedliwość wniósł o rewizję nadzwyczajną tego wyroku (1990); Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy orzekł jego nieważność (1991). Otrzymane (1992) odszkodowanie za represje z czasów stalinowskich przeznaczył na wydanie wspomnień, rozważań i publicystyki. Założył wydawnictwo „Ethos”, opublikował cztery prace: „Perspektywy myśli humanistycznej”, „Wspomnienia”, „A ja Ciebie kocham zwyczajnie” oraz „Postkomunistyczna rzeczywistość Polski”. Zwolniony z pracy (1952) na skutek „zaostrzania się czujności klasowej” (cyt. za: tamże, s. 12). Członek zakładowych struktur „S” od października 1980 roku. Współtwórca: członek i wiceprzewodniczący Samorządu Pracowniczego „Elany” (od czerwca do listopada 1981 roku). Władza tuż przed stanem wojennym (stosowna ustawa została podjęta 25 września 1981 roku) pozwoliła na tworzenie w dużych zakładach pracy samorządów pracowniczych. Ich działalność została zawieszona po wprowadzeniu stanu wojennego i ponownie aprobowana od połowy 1983 roku. Władze „S” zgodziły się na udział działaczy opozycyjnych w tej strukturze pod warunkiem przeprowadzenia rzeczywistych wyborów wśród załogi i możliwości realnego działania (TKK wypowiedziała się w lipcu 1982 roku, RKW w marcu 1985 roku). W niektórych przypadkach rady pracownicze walczyły o interesy zakładu i jego pracowników (m.in. poprawę warunków pracy i płacy, obronę praw pracowniczych), nieZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

319

STANKIEWICZ Lech rzadko wchodząc w spór (także sądowy) z dyrekcjami zakładów pracy. W okresie zdelegalizowania NSZZ „S” były namiastką reprezentacji interesów NSZZ „S”. W toruńskiej „Elanie” Samorząd Pracowniczy powstał w kwietniu 1981 roku. Został zawieszony od wprowadzenia stanu wojennego do jego formalnego zawieszenia. Członek Komitetu Organizacyjnego obchodów 20-lecia „Elany”, który organizował (podobnie, jak organizacje solidarnościowe innych zakładów pracy w mieście) Msze w różnych kościołach Torunia. Jedna z nich została odprawiona 9 grudnia 1983 roku w kościele pw. Chrystusa Króla. Uczestniczyło w niej około dwóch tysięcy pracowników „Elany”. Odsłonił tablicę upamiętniającą żołnierzy toruńskiego inspektoratu Armii Krajowej, poświęconą podczas Mszy odprawianej 27 września 1987 roku w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej z okazji 48. rocznicy powstania Służby Zwycięstwu Polski.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 66/12-14, Akta w sprawie karnej przeciwko: Lech Stankiewicz, imię ojca: Sylwan, ur. 15.05.1920 r. i inni, oskarżonym o to, że w 1945 r. w Toruniu byli członkami nielegalnej organizacji AK, tj. o czyny z art. 1 dekretu z dnia 30.10.1944 r. oraz art. 90 i 95 kkwp. Stankiewicz Lech, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, M-155/764 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/160276/edition/162987/content [dostęp: 3.05.2023]. Stankiewicz Sylwan, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, M-106/715 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/160277/edition/162988/content [dostęp: 3.05.2023]. Stankiewicz Zofia, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, K-383/383 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/160084/edition/162698/content [dostęp: 3.05.2023].

Opracowania: Maciejewska-Marcinkowska H., biogram, Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939–1945, Toruń 1994.

320

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANKIEWICZ Lech Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Szef wywiadu AK – skazany na 10 lat więzienia, „Trybuna Pomorska” 3.06.1946, nr 126. Warta R., Jeden uścisk dłoni, „Nowości. Dziennik toruński” 22.06.2001, s. 5–6. Załuski M., Myśli ocalone, „Nowości. Dziennik toruński” 10.08.1993, nr 154, s. 5.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

321

STAWIKOWSKA Anna Maria 1. Biogram Urodziła się 21 kwietnia 1962 roku w Toruniu. Córka Antoniego Stawikowskiego i Haliny z domu Ostrowskiej. Matka urodziła się w Wilnie (ur. 1935); dziadek – leśnik; przyjechali do Torunia po zakończeniu wojny (1945); ukończyła biologię na UMK; zajmowała się terapią jąkania (szerzej: logopedią); pracowała w Poradni Zdrowia Psychicznego i Poradni Foniatrycznej. Anna Stawikowska ukończyła IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1981 roku) oraz pedagogikę specjalną na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu (magisterium w 1987 roku). Następnie pracowała w Szkole Specjalnej nr 19 (dziś: Zespole Szkół nr 6) w Toruniu (1987–1993); Szkole Podstawowej Specjalnej nr 26, dziś: Zespole Szkół im. ks. prof. Józefa Tischnera nr 26 w Toruniu (1993–2017). Obecnie (od 2017 roku) przebywa na emeryturze. Córka Antoniego Stawikowskiego, jednego z przywódców podziemnych struktur toruńskiej „S”; żona (ślub w 1992 roku) Marka Wachnika.

2. Opis działalności Przysłuchiwała się (1979) rozmowom ojca i Wiesława Cichonia (w stanie wojennym – jednego z przywódców podziemnej „S”). Założyła kółko samokształceniowe (1979–1980) dla młodzieży szkół średnich; spotkania odbywały się raz w tygodniu (w niedzielę) w prywatnym mieszkaniu.

322

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STAWIKOWSKA Anna Maria Zorganizowała (1980) „Niezależną Wszechnicę Uczniowską” dla uczniów IV LO; zajęcia w ramach tej struktury prowadził nauczyciel historii – dr Mieczysław Bielski (usunięty ze szkoły z powodów politycznych w stanie wojennym). Inicjatorka (wówczas uczennica klasy maturalnej) Federacji Samorządów Szkół Średnich Miasta Torunia (1980, przewodniczącą była Jolanta Wolska) – organizacji, której celem było samokształcenie, wymiana kulturalna między szkołami, wydawanie własnych pism w szkołach. Federacja wspierana była zarówno przez toruńską „S”, jak i NZS UMK. 15 marca 1981 roku odbyło się spotkanie przedstawicieli Zarządu Uczelnianego NZS z działaczami federacji, na którym ustalono zasady współpracy: NZS pomagał uczniom wydawać własne pismo, kolportował w szkołach średnich własne niezależne wydawnictwa i organizował na terenie uczelni prelekcje dla uczniów szkół średnich. Pierwsza prelekcja pt. „Czy odnowa się skończyła?” odbyła się 23 marca 1981 roku w Collegium Minus; wygłosił ją mgr Roman Bäcker. Do udziału w niej uczniowie zachęcali w kolportowanej ulotce, w której zapisano m.in., że wspomniane wykłady będą się odbywać na terenie UMK, gdyż dyrektorzy nie wyrazili zgody na ich organizację na terenie szkół. Ulotka ta była sygnowana przez następujących uczniów: Wojciech Kotas, Anna Stawikowska, Małgorzata Tymińska (IV LO), Grzegorz Kopcewicz, Tomasz Cyl (IV LO), Piotr Balcerowicz (I LO), Radzimir Prus-Grobelski (I LO), Gabriel Kamiecki (Technikum Samochodowe) i Andrzej Michel. Autorka odezwy (datowanej na dzień 21 listopada 1980 roku), w której wzywano do „prawdziwej dyskusji o sytuacji w szkołach średnich” oraz apelowano do nauczycieli – wygłoszona na zebraniu „S” nauczycielskiej w Instytucie Fizyki: Chcielibyśmy jednak w tym miejscu zaapelować do Was, nauczyciele i wychowawcy, do waszych sumień i poczucia odpowiedzialności, abyście się nie przyczyniali dalej do budowania w nas niepełnej świadomości, niepełnej wiedzy i wychowania nas na bezmyślne, wyalienowane ze społeczeństwa roboty. Godzi to przecież w waszą etykę zawodową. Czego żądamy od was? Przede wszystkim większej współpracy z samorządami. […] Żądamy także, abyście nas nie okłamywali na lekcjach, ani nie ukrywali żadnych faktów z historii i kultury polskiej. Żądamy wreszcie, aby wasze postawy były adekwatne do szczytnych ideałów, jakie winniście nam wpajać. Abyśmy nie uczyli się od was konformizmu i karierowiczostwa oraz niespójności między poglądami a praktyką życia. Wiemy, że dotychczas program i odgórne wytyczne wiązały wam ręce. Ale teraz, kiedy jest czas naprawy „starych błędów i wypaczeń”, walczcie o zmianę programu. To bowiem, że teraz niektórzy z Was odchodzą od starych schematów i uczą tego, czego jeszcze w czerwcu nie mogliby, nie daje gwarancji trwałych zmian. W okresie studiów działała w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów UAM. Wspomagała powstanie biblioteki wydawnictw niezależnych. Uczestniczka strajku okupacyjZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

323

STAWIKOWSKA Anna Maria nego na Wydziale Nauk Społecznych (listopad 1981 roku), zakończonego 12 grudnia 1981 roku. Ukryła wydziałową bibliotekę NZS. Po wprowadzeniu stanu wojennego – na życzenie ojca – powróciła do Torunia i zaniechała na jakiś czas działalności opozycyjnej. Organizowała pomoc charytatywną dla rodzin osób internowanych, których listę wyniósł z ośrodka odosobnienia w Potulicach Andrzej Skowroński. Przywiozła z Poznania koleżankę z NZS – Paulinę Suszkę, która była lektorką toruńskiego Radia „S”. Incydentalnie drukowała wydawnictwa bezdebitowe, na prośbę Marka Konikiewicza w jego domu, a także z Markiem Wachnikiem (dziś: mężem). Członek koła odrodzonej „S” w swoim miejscu pracy (1989–1993); wybrana do KZ Pracowników Oświaty i Wychowania, członek w sekcji szkolnictwa specjalnego NSZZ „Solidarność”. Członek Komisji Obwodowej w wyborach 1989 roku. Członek Rotary Club Toruń (od 1991 roku); przewodnicząca Komitetu Międzykrajowego Rotary Polska-Izrael. Jedna z założycielek Szkoły Podstawowej (obecnie: Zespołu Szkół im ks. prof. Józefa Tischnera) nr 26 w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2009) • Medal Srebrny za Długoletnią Służbę (2016)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Anny Wachnik.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Opozycyjne ruchy młodzieży licealnej w Regionie Toruńskim, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14068,Opozycyjne-ruchy-mlodziezy-licealnej-w-Regionie-Torunskim.html [dostęp: 12.12.2023]. Janowska M., Po godzinach aktywnie działa w toruńskim Klubie Rotary, gdzie od kilkunastu lat zajmuje się wymianą młodzieży, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/po-godzinach-aktywnie-dziala-w-torunskim-klubie-rotary-gdzie-od-kilkunastu-lat-zajmuje-sie-wymiana-mlodziezy/ar/7089947 [publik. 21.11.2009; dostęp: 12.09.2023].

324

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STAWIKOWSKA Anna Maria Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

325

STEFANOWSKI Zbigniew Jan 1. Biogram Urodził się 11 września 1969 roku w Toruniu. Syn Kazimierza i Ireny z domu Halickiej. Dziadek (ze strony ojca) – Jan Stefanowski pochodził z Kaszub; babcia – Waleria Stefanowska pochodziła spod Torunia. Rodzice mieszkali w Nowej Wsi. Rodzice matki pochodzą z Białostoczyzny. Ojciec był kierowcą, matka – krawcową. Zbigniew Stefanowski ukończył technikum samochodowe w Toruniu (matura w 1990 roku). Następnie pracował w MZK w Toruniu (1984–1987); wytwórni biżuterii srebrnej (1990–1992); restauracji „U Kaduka” (1992); hurtowni części samochodowych „Motop” (1993); spółdzielni Samopomoc Chłopska (1994–1995); na stacji benzynowej (1997–1999); w firmie „Torfarm” w Toruniu (2000–2011); firmie „Tuden” (2011–2017); hurtowni kwiatów „a flower” (2017–2019); Liceum Ogólnokształcącym nr 7 w Toruniu (od 2019 roku).

2. Opis działalności Uczestnik wspólnoty oazowej u redemptorystów (1984–1990). Tam poznał Dariusza Wojtowicza, działacza młodzieżówki Konfederacji Polski Niepodległej. Uczestnik spotkań młodzieży opozycyjnej w prywatnym mieszkaniu Marii Nenckiej-Borowieckiej, które przez część opozycjonistów są nazywane grupą młodzieżową „Solidarność-Brzask” (1985/1986). Po wakacjach 1986 roku spośród młodych ludzi uczestniczących we wspomnianych spotkaniach wyodrębniła się kilkunastoosobowa grupa, w której czterej nastolatkowie: Roman Lewandowski (brat Jacka Lewandow-

326

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STEFANOWSKI Zbigniew Jan skiego, który w 1987 roku reaktywował w Toruniu KPN), Piotr Mikołajczyk, Zbigniew Stefanowski i Dariusz Wojtowicz, stanowili trzon późniejszej organizacji. Na przełomie 1986/1987 wymienieni liderzy tej grupy zaczęli skłaniać się ku włączeniu w struktury Konfederacji Polski Niepodległej. W krótkim czasie dołączyli inni licealiści (powstała grupa około 30 osób). U rodziców Z. Stefanowskiego była skrzynka dla hurtowych ilości wydawnictw bezdebitowych. Aktywny członek Struktur Młodzieżowych KPN w Toruniu. Kolportował ulotki na terenie swojej szkoły – Zespół Szkól Samochodowych. Uczestnik demonstracji w Toruniu (m.in. przy kościele jezuitów, maj 1982) i Gdańsku oraz pielgrzymek Duszpasterstwa Ludzi Pracy na Jasną Górę. Uczestniczył wraz z grupą toruńskich działaczy SM KPN w manifestacji zorganizowanej przez gdańską młodzieżówkę KPN i Federację Młodzieży Walczącej (29 stycznia 1989 roku), która rozpoczęła się pod kościołem św. Brygidy. W jej trakcie, wraz z Krzysztofem Żurawskim, wdrapał się na dach budynku znajdującego się na trasie przemarszu manifestacji i wywiesił z niego transparent z napisem „Polsko, mówię Ci wstań”, sygnowany przez Struktury Młodzieżowe KPN Toruń. Członek redakcji (wraz z Piotrem Mikołajczykiem, Romanem Lewandowskim, Dariuszem Wojtowiczem, Tomaszem Wolskim, Krzysztofem Żurawskim, Dorotą Olpeter, Marleną Stachewicz, Grzegorzem Weręgowskim) pisma sygnowanego przez Niezależne Struktury Młodzieżowe KPN w Toruniu „Victoria” (1987–1989); wydano od listopada 1987 do czerwca 1989 roku 5 numerów. Nie został zatrzymany przez MO ani SB. Po 1989 roku nie uczestniczył w życiu politycznym.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zbigniewa Stefanowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

327

STEFANOWSKI Zbigniew Jan

Opracowania: Hasło: Obszar VIII Toruń – Pisma, portal „archiwum KPN”, https://www.earchiwumkpn.pl/encyklopedia_kpn/obszar_osmy/pisma.html [dostęp: 12.10.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

328

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STRULAK (z d. Grabania) Wiesława Agnieszka 1. Biogram Urodziła się 18 października 1950 roku w Bukowcu (województwo lubuskie). Córka Jana Grabani i Felicji z domu Osińskiej. Ojciec uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku; wzięty do niewoli, był przetrzymywany w obozach jenieckich na zachodzie Europy; pracował w przemyśle leśnym: tartaku i leśnictwie. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Wiesława Strulak ukończyła Technikum Chemiczne w Gorzowie Wielkopolskim (matura w 1969 roku). Następnie pracowała na Wydziale Automatyki w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1969–2001). Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członkini zakładowych struktur „S” w swoim zakładzie pracy (1980); członkini Komisji Wydziałowej i Komisji Zakładowej „S” (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się w działalność podziemnych zakładowych struktur „S”. Uczestniczyła w ukryciu zakładowej dokumentacji „S” oraz biblioteki wydawnictw niezależnych (1981). Kolporterka pism bezdebitowych (1982–1989), m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra” i „Elana”. Materiały pozyskiwała m.in. od Jadwigi Szramy, Andrzeja

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

329

STRULAK (z d. Grabania) Wiesława Agnieszka Kiersteina, Andrzeja Gutowskiego; rozdawała na swoim wydziale oraz w hotelu pracowniczym nr 4, w którym mieszkała. Zajmowała się zbieraniem comiesięcznych zbiórek pieniężnych wśród działaczy zakładowej „S”, przeznaczonych na pomoc dla osób internowanych i uwięzionych z powodów politycznych oraz ich rodzin (1981–1983); zebrane środki przekazywała J. Szramie. Wycofała się z działalności konspiracyjnej i opozycyjnej w 1985 roku z powodu przejścia na urlop macierzyński.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2021) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Wiesławy Strulak.

Opracowania: Hasło: Wiesława Strulak, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/4bf96024-836a-4fbc-98b5-965e35a63fff [dostęp: 24.11.2023].

330

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZARSZEWSKI Edmund Józef 1. Biogram Urodził się 9 czerwca 1946 roku w Koszalinie. Syn Franciszka i Haliny z domu Górskiej. Rodzina ojca, jak i matki pochodzi z Torunia. Ojciec był piekarzem; matka zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Dziadek (ze strony matki) Józef Górski walczył w armii gen. Hallera i wraz z nim – jak głoszą rodzinne przekazy – wjechał do Torunia. Edmund Szarszewski ukończył Technikum Mechaniczne dla Pracujących w Toruniu (matura w 1972 roku). Odbył zasadniczą służbę wojskową (1966–1968); pracował w Fabryce Wodomierzy i Zegarów „Metron” (1963–1964); był mechanikiem w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu (1964–1984); PGNiG – Geofizyce Toruń (1984–2006). Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek „S” w swoim zakładzie pracy od powstania struktur związkowych w tym zakładzie pracy (1980). Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności związkowej. Kolporter wydawnictw bezdebitowych (wprowadzony przez Adama Liebersbacha). Główny kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie toruńskiego „Towimoru”, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i Książnicy Miejskiej. Głównym dostarczycielem hurtowych ilości pism i ulotek był Mariusz Bątkowski.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

331

SZARSZEWSKI Edmund Józef Główny oskarżony w procesie kolporterów w „Towimorze”. Postanowieniem Prokuratury Rejonowej w Toruniu tymczasowo aresztowany 8 marca 1984 roku – wraz z Mariuszem Bątkowskim, Stanisławem Kleiną, Wiesławą Kopeć, Tadeuszem Krzymińskim, Krystyną Makowską, Witoldem Sikorskim i Adolfem Liebersbachem – i osadzony najpierw w areszcie w Chełmnie (48 godzin), a następnie w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy jako podejrzany o to, że w okresie od stycznia 1982 roku do 8 marca 1984 roku w Toruniu przechowywał, przenosił, a następnie przekazywał innym osobom wydawnictwa zdelegalizowanego NSZZ „Solidarność” zawierające fałszywe wiadomości, mogące wywołać poważną szkodę interesom Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. […] Zastosowanie tymczasowego aresztowania uzasadnione jest przepisem art. 217 § 1 kpk, gdyż: społeczne niebezpieczeństwo czynu ze względu na rozległość, sposób i cel działania jest znaczny w aktualnej sytuacji społeczno-politycznej kraju. Podejrzany działał w zorganizowany sposób na terenie kluczowego zakładu pracy w Toruniu i swoim działaniem mógł doprowadzić do poważnych zakłóceń w sprawnym działaniu zakładu (IPN By 85/511, k. 29). Przeszukano jego mieszkanie. Następnego dnia (9 marca) Prokuratora Rejonowa w Toruniu wszczęła śledztwo, a 10 marca – przedstawiła E. Szarszewskiemu zarzuty (por. tamże, k. 19). Akt oskarżenia (nr akt 1 Ds.516/84) przedstawiono E. Szarszewskiemu (oraz Mariuszowi Bątkowskiemu, Wiesławie Kopeć, Krystynie Makowskiej, Witoldowi Sikorskiemu, Tadeuszowi Krzymińskiemu, Stanisławowi Kleinie i Adolfowi Liebersbachowi) 8 czerwca 1984 roku. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 25 lipca 1984 roku (sygn. akt II.K.674/84), prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne zostało umorzone na podstawie ustawy o amnestii z lipca 1984 roku. W uzasadnieniu zapisano, że czyn zarzucany Edmundowi Szarszewskiemu […] został popełniony przed dniem 21 lipca 1984 roku z powodów politycznych (IPN By 85/511, k.138). Prokurator Generalny wniósł o rewizję nadzwyczajną (1993) od tego wyroku do Izby Karnej Sądu Najwyższego, w wyniku której został uniewinniony (por. IPN BU 3665/750). Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu, a także manifestacjach organizowanych przez środowiska solidarnościowe. Represjonowany przez władze za swoją działalność opozycyjną, został zwolniony z pracy w „Towimorze” z tzw. wilczym biletem; kilkukrotnie przeprowadzano z nim tzw. rozmowy profilaktyczne (był m.in. zabierany na nie z miejsca pracy); proponowano mu stałą współpracę jako tajny współpracownik SB (odmówił) i zgodę na stałe opuszczenie kraju – wyjazd do Kanady (odmówił). Po wyroku sądu z 1984 roku wycofał się z działalności konspiracyjnej. Członek struktur odrodzonej „S” w „Geofizyce”.

332

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZARSZEWSKI Edmund Józef

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 3665/750, Materiały w sprawie: Adolf Liebersbach, Edmund Szaraszewski, Mariusz Bątkowski, Wiesław Kopeć, Krystyna Makowska, Witold Sikorski, Tadeusz Krzymiński, Stanisław Klein, oskarżeni z art. 273 § 2 kk, 271 § 1 kk oraz art. 278 § 1 kk – rewizja nadzwyczajna. IPN By 89/838, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Edmund Szarszewski, imię ojca: Franciszek, ur. 09.06.1946 r., skazanego na podstawie art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk za to, że od stycznia 1982 roku do 08 marca 1984 roku w Toruniu przechowywał, przenosił, a następnie przekazywał innym osobom wydawnictwa zdelegalizowanego NSZZ „Solidarność” zawierające wiadomości mogące szkodzić interesom PRL. Relacja Edmunda Szarszewskiego.

Opracowania: Hasło: Edmund Szarszewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/60946612-df94-40f9-887d-04add7e6059c [dostęp: 8.09.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

333

SZOTT (z d. Byczyńska) Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 12 maja 1938 roku w Głuchowie (powiat siedlecki). Córka Michała

Byczyńskiego

Marianny

z domu Wysockiej. Oboje rodzice pochodzili

gospodarstw

rolnych:

ojciec – z Krześlina; matka – z Golic. Prowadzili własne gospodarstwo rolne w Głuchowie (od 1935 roku), kupione od właściciela ziemskiego Przewłockiego. W czasie II wojny światowej: siostra Eugenia – sanitariuszka w AK; brat Stanisław – goniec w AK; w rodzinnym domu i obejściu odbywały się ćwiczenia oddziałów AK (dowódcą był wspomniany Przewłocki). Po zakończeniu wojny – przez 2 lata – rodzina Byczyńskich ukrywała ściganego przez UB żołnierza („Pan Tadeusz”) antykomunistycznego podziemia, do czasu jego ujawnienia przed władzami komunistycznymi (1947). Elżbieta Szott ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Siedlcach (matura w 1955 roku) oraz rolnictwo w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (dyplom w 1962 roku). Następnie pracowała w dyrekcji Bydgoskiego Przedsiębiorstwa Nasiennego „Centrala Nasienna”, początkowo w Toruniu (od 1962 roku), a następnie w Bydgoszczy (od 1967 roku). Obecnie (od 1993 roku) na emeryturze.

2. Opis działalności Członkini zakładowych struktur „S” w swoim zakładzie pracy (od listopada 1980 roku), jedna z założycielek KZ; przewodnicząca Komisji Założycielskiej i KZ (1980– 1981). Wspierała tworzenie komórek „S” we wszystkich 21 oddziałach „Centrali Nasiennej” (członkami zostało ok. 80% pracowników).

334

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZOTT (z d. Byczyńska) Elżbieta Założyła – na polecenie Krzysztofa Gotowskiego – skrzynkę kontaktową dla rolników indywidualnych chcących organizować struktury „S” chłopskiej (1980); przyjmując rolników początkowo w godzinach swojej pracy, a następnie (po godzinach pracy, wspólnie z Teresą Szymańską, obecnie: Pastuszewską, w siedzibie bydgoskiego ZR „S”; obowiązki te przejął następnie Mariusz Łabentowicz). Protokołowała zebranie wyborcze tymczasowych władz regionu bydgoskiego „S” chłopskiej. Uczestniczyła we wszystkich uroczystościach i manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne (1980–1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się w działalność podziemnych struktur „S”. Kolporterka (1982–1989) ulotek oraz prasy niezależnej: bydgoskiej („Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny »Solidarność«” i „Informator Bydgoski”, otrzymywała je od Artura Matelskiego) i krajowych (m.in. „Mazowsze”). Była obecna w procesach politycznych prowadzonych w bydgoskich sądach, m.in. ks. Józefa Kutermaka (1986–1987). Zbierała comiesięczne składki związkowe na rzecz osób uwięzionych i internowanych z powodów politycznych oraz ich rodzin, które przekazywała T. Pastuszewskiej (pseudonim dla Centrali Nasiennej: Koniczynka); przygotowywała kartki na żywność i paczki dla internowanych. Uczestniczyła również w spotkaniach grup działaczy nielegalnych struktur opozycyjnych Regionu Bydgoskiego „S”. Brała czynny udział w manifestacjach o charakterze politycznym oraz Mszach w intencji Ojczyzny sprawowanych u jezuitów i w Bazylice. Po odrodzeniu (1989) struktur „S” przewodnicząca KZ „S”; przewodnicząca Komisji Rewizyjnej ZR Bydgoskiego „S” (1989); delegatka na Zjazd Krajowy NSZZ „S” (1991). Przyczyniła się do pogodzenia dwóch frakcji w bydgoskich strukturach „S”, którym przewodzili: Antoni Tokarczuk i Jan Rulewski (1989). Członkini–założycielka (pod kierownictwem Stefana Pastuszewskiego) stowarzyszenia politycznego „Prawda i Sprawiedliwość” w Bydgoszczy (1989–1991). Członkini (od 2009 roku); członkini zarządu (od 2010 roku) stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1990”. Członkini–założycielka Akademii Patriotycznej w Bydgoszczy (od 2020 roku), obecnie imienia M. Jarocińskiego. Członek Konfraterni Sierpeckiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

335

SZOTT (z d. Byczyńska) Elżbieta

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal z okazji 30-lecia powstania NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego (2010) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Medal Stulecia Odzyskania Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Elżbiety Szott.

Opracowania: Biogram: Elżbieta Szott, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/152bdff1-5f70-4c75-925a-378ed3103023 [dostęp: 14.12.2023].

336

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚWIDEREK Eugeniusz Józef 1. Biogram Urodził się 6 listopada 1946 roku w Ośniszczewie (wieś w powiecie inowrocławskim). Syn Józefa i Julianny z domu Lewandowska. Ojciec – zawodowy podoficer kawalerii Wojska Polskiego; brał udział w kampanii wrześniowej 1939 roku (4. Dywizjon Artylerii Konnej, szwadron łączności); wzięty do niewoli 1 października 1939 roku pod Kockiem; osadzony w stalagu XIIIA Norymberga-Langwasser oraz XA Szlezwik-Holsztyn; w 1942 roku skierowany na roboty przymusowe (Flensburg); po powrocie do kraju pracownik techniczny łączności PKP. Matka – jako 18-latka została deportowana do III Rzeszy, do pracy przymusowej (okolice Hurup); powróciła do kraju w 1945 roku; zajmowała się domem i wychowała trzech synów. Eugeniusz Świderek ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu, o specjalności technolog przemysłu chemicznego (matura w 1967 roku). Pracował w: Toruńskich Zakładach Przemysłu Nieorganicznego „Polchem” w Toruniu; Polskich Lasach Państwowych „LAS” w Toruniu; jako technolog w Zakładach Maszyn Biurowych „Predom-Metron” w Toruniu (1979–1985); Przedsiębiorstwie Usługowo-Produkcyjnym w Toruniu (1985–1991); „Polmozbycie” S.A. w Toruniu (1995); Miejskiej Przychodni Specjalistycznej w Toruniu (1998–2001). Członek Polskiego Związku Żeglarskiego (od 1969 roku; sternik jachtowy – 1975 rok); Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej (członek sekcji sportów wodnych od 1977 roku); Klubu Wysokogórskiego w Toruniu (od 1977 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

337

ŚWIDEREK Eugeniusz Józef Zmarł 18 kwietnia 2013 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym św. Apostołów Piotra i Pawła w Toruniu ul. Poznańska 146-148 (grób nr P-I-232).

2. Opis działalności Przed strajkami sierpniowymi 1980 roku współuczestniczył w redagowaniu, wykonaniu i kolportowaniu na terenie Torunia ulotek godzących w ustrój PRL i Związek Radziecki. Jeden z założycieli zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, we wrześniu 1980 roku. Przewodniczący Komisji Oddziałowej „S” (1980); członek Prezydium Komisji Zakładowej „S” (1981). Świderek – jak zapisano w aktach z jego internowania – od marca do maja 1980 roku współuczestniczył w redagowaniu, wykonywaniu i kolportowaniu ulotek o charakterze antypaństwowym i antysocjalistycznym. Następnie zaangażował się w organizującym się ruchu związkowym i w wyniku wyborów wszedł w skład KZ NSZZ „Solidarność” przy ZMB „Predom-Metron” (IPN By 082/1, t. 12). W sprawie tej – rozpowszechniania na terenie Torunia literatury bezdebitowej i różnych ulotek o treściach opozycyjnych – Prokuratura Rejonowa w Toruniu prowadziła śledztwo od 21 marca 1980 roku do 30 grudnia 1981 roku. Świderek został zatrzymany 30 kwietnia 1980 roku w trakcie rozrzucania ulotki pt. „Apel do społeczeństwa miasta Torunia” w rejonie Bydgoskiego Przedmieścia; wtedy też przeszukano jego mieszkanie, ujawniając 51 ulotek, 8 matryc i wyżymaczkę wykorzystywaną przy powielaniu ulotek oraz liczne antysocjalistyczne maszynopisy. W trakcie przesłuchania przyznał się do przygotowywania i kolportowania „nielegalnych” ulotek oraz do wykonania i rozrzucenia na terenie Torunia około 3000 ulotek „przed wyborami do Sejmu i Wojewódzkich Rad Narodowych” (por. IPN By 082/143, t. 2–3). Ponownie zatrzymany i poddany rewizji osobistej 29 sierpnia 1980 roku pod zarzutem, że prowadzi na terenie zakładu działalność zmierzającą do wywołania strajku, rozpowszechniając w tym celu tendencyjne i fałszywe wiadomości (tamże). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Działacz podziemnej „S”, tzw. grupy metronowskiej. Internowany 13 grudnia 1981 roku; osadzony w ośrodku odosobnienia w Potulicach. Zwolniony w dniu 11 marca 1982 roku (por. IPN By 97/122). Po powrocie z internowania nie zaniechał działalności konspiracyjnej. Brał udział w organizacji akcji ulotkowych; kolporter prasy i wydawnictw bezdebitowych na terenie „Metronu”. Jedna z nich miała na celu wezwanie mieszkańców

338

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚWIDEREK Eugeniusz Józef Torunia do bojkotu udziału w organizowanych przez władze uroczystościach 1 maja 1982 roku. Świderek rozrzucał ulotki pt. „Mieszkańcy Torunia”, które jednocześnie zachęcały do udziału w organizowanych manifestacjach na Bulwarze Filadelfijskim oraz zademonstrowania oporu wobec władzy, oraz poparcia dla zawieszonego związku zawodowego NSZZ „Solidarność”. Z tego powodu prowadzono śledztwo od 25 maja do 12 czerwca 1982 roku; umorzone z powodu niewykrycia sprawców (por. IPN By 082/56). Zatrzymany w swoim mieszkaniu po manifestacji (1 maja 1982 roku) przy pomniku Mikołaja Kopernika; skazany przez kolegium ds. wykroczeń na karę grzywny w wysokości 5 tysięcy złotych (przed karą 3-miesiecznego aresztu uchroniła go okoliczność łagodząca: zaawansowana ciąża żony Danuty). Członek Grupy Poszukiwania Alternatywnych Sposobów Oporu Społecznego (non-violence), inicjatywy Marka Beraka (1983). Wraz z grupą przyjaciół towarzyszył (24 stycznia 1983 roku) ujawnieniu się Marka Beraka w Sądzie Wojewódzkim w Toruniu. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu. Kilkukrotnie zatrzymywany przez funkcjonariuszy MO i SB, m.in. w początku czerwca 1984 roku, w ramach szerzej zakrojonej akcji przeciwko działaczom opozycji demokratycznej w Toruniu. W „Toruńskim Informatorze Solidarności” (z dn. 12 czerwca 1984; nr 19/96) tak opisano zatrzymanie małżonków Świderek: Patrząc na przebieg zatrzymania Danuty i Eugeniusza Świderków należy stwierdzić perfidną mściwość esbeków przejawioną wobec nich. Od [godziny] 6:00 do 9:00 rewizja w domu, koło [godziny] 8:00 esbek towarzyszy Eugeniuszowi Świderkowi odprowadzającemu starsze dziecko do przedszkola, potem Eugeniusz Świderek zostaje zatrzymany na 48. Nakaz rewizji był wypisany na Danutę, więc koło 9:00 zabrano ją z młodszym, dwuletnim płaczącym dzieckiem na Bydgoską [komenda MO], bo dopiero koło 11 mogła oddać je do żłobka. Inwigilowany przez SB w Toruniu w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Park” (nr rej. 5763), prowadzonej od 30 kwietnia 1980 roku do 23 sierpnia 1982 roku (akta brakowano 3 stycznia 1990 roku), dotyczącej prowadzenia działalności antysocjalistycznej w zakładach „Predom-Metron” w Toruniu. Inwigilowany także w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Organizacja” (nr rej. 12168), prowadzonej od 15 stycznia 1985 roku do 10 października 1985 roku (akta brakowano 30 stycznia 1990 roku), jako podejrzany o napisanie zbiorowej petycji do dyrekcji zakładu poruszającej problemy płacowe.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

339

ŚWIDEREK Eugeniusz Józef

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/143, t. 2, Akta śledztwa w sprawie rozpowszechniania na terenie Torunia literatury zawierającej fałszywe wiadomości mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, prowadzonego przeciwko: Cichoń Wiesław, imię ojca: Henryk, ur. 26.04.1954 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 276 § 1 kk. IPN By 97/122, Akta osobowe internowanego dot. Eugeniusz Świderek, imię ojca: Józef, ur. 06.11.1946 r., osadzonego za nawoływanie do organizowania nielegalnych zgromadzeń na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 082/56, t. 1, Akta kontrolne śledztwa w sprawie sporządzania i kolportowania ulotek sygnowanych przez NSZZ „Solidarność” oraz wydarzeń zaistniałych w dniu 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 i 2 Dekretu Rady Państwa z dn. 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. IPN By 082/1, t. 12, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 466/1-3, Dokumentacja akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Gotowość” dot. przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego na terenie woj. toruńskiego. Korespondencja z synem Wojciechem Świderkiem.

Opracowania: Hasło: Eugeniusz Józef Świderek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/0282520f-acd8-4e85-829d-ae8af9346004 [dostęp: 4.08.2023]. Hasło: Eugeniusz Świderek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/672545 [dostęp: 4.08.2023]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

340

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

TREPKA NEKANDA Włodzimierz Maria 1. Biogram Urodził się 20 lutego 1943 roku w Warszawie. Syn Włodzimierza i Marii z domu Wyssogota Zakrzewskiej. Ród Nekandów Tepków legitymizował się herbem Topór. Krewnym po stronie matki był Ignacy Wyssogota Zakrzewski (1745–1802) – pierwszy prezydent Warszawy, chorąży poznański, stolnik poznański, podczaszy poznański, poseł na Sejm Czteroletni, odznaczony Orderem Orła Białego. Brat ojca Andrzej zginął w obozie w Stutthofie. Brat ojca Konrad został zamęczony w więzieniu UB w Warszawie (1954) za pomoc i udzielanie schronienia żołnierzom formacji poakowskich; pochowany na Powązkach. Brat matki Włodzimierz Wyssogota Zakrzewski – uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku; uczestnik wojny obronnej 1939 roku; więzień oflagu II C Woldenberg; pierwszy powojenny burmistrz Strzelec Krajeńskich; zamordowany przez UB (1951). Brat matki Andrzej Wyssogota Zakrzewski uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku; przez Węgry przedostał się do Francji, gdzie założył Visigoths-Lorraine (tzw. „Szarzy Ludzie”) organizację pomocową (uratowano ok. 6000 osób). Oboje rodzice byli żołnierzami ZWZ/AK w Warszawie; nieśli pomoc potrzebującym przesiedleńcom do stolicy; ukrywali przez kilka miesięcy w swoim mieszkaniu dr n. med. Flisowską i jej córkę (późniejszą szwagierkę ministra Jerzego Albrechta). Ojciec w konspiracji posługiwał się pseudonimem „Zakrzewski”, w czasie powstania warszawskiego walczył w I plutonie Oddziału Osłony Kwatery Głównej (dawny

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

341

TREPKA NEKANDA Włodzimierz Maria Kedyw – „Kolegium B”) w Kwaterze Głównej sztabu Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej; zginął w czasie bombardowania kwatery głównej (ul. Moniuszki 12) 2 września 1944 roku. Po upadku powstania – wraz z matką – uwięziony w obozie przejściowym w Pruszkowie; w czasie transportu koleją uciekli w Częstochowie; ukrywali się w rodzinie kolejarzy. W kolejnych latach – z powodu nękania przez funkcjonariuszy UB – kilkukrotnie przeprowadzali się (z tego powodu Włodzimierz posługiwał się w czasie swej edukacji skróconą wersją swego nazwiska – Trepka). Włodzimierz Nekanda Trepka ukończył Technikum Mechaniczne w Świebodzinie Wielkopolskim (matura w 1963 roku) oraz budowę maszyn na Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (dyplom inżynierski w 1975 roku) i chłodnictwo na Politechnice Łódzkiej (dyplom inżynierski w 1979 roku). Pracował w Szczecińskiej Stoczni Remontowej „Gryfia” (1963–1966); Centralny Ośrodek Konstrukcyjno-Badawczy Przemysłu Okrętowego nr 1, oddział w Szczecinie (1966–1968); Chłodnia Składowa Włocławek – budowa chłodni w Bydgoszczy (1968–1972); Przedsiębiorstwo Przemysłu Chłodniczego w Toruniu Chłodnia Składowa w Bydgoszczy (główny mechanik; 1972–1982); prywatna działalność gospodarcza: warsztat pantoflarski (1983–1989); właściciel Zakładu Techniki Chłodniczej (1989–2020). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek PZPR (od 1978 roku); dyscyplinarnie usunięty ze struktur partyjnych (styczeń 1982 roku). Organizator strajku w swoim miejscu pracy (sierpień 1980); trwał od połowy sierpnia do podpisania Porozumień Sierpniowych w Gdańsku; polegał na nieprzyjmowaniu i niewydawaniu żywności. Członek grupy inicjatywnej; członek zakładowych struktur „S” (1980–1981; przewodniczącym był Mariusz Łabentowicz); doradca Komisji Zakładowej. Uczestnik demonstracji przed budynkiem Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (19 marca 1981 roku), której zamknięcie i próba usunięcia działaczy „S” stanowiły początek tzw. kryzysu bydgoskiego. Organizator zakładowego wyjazdu autokarowego do szpitala (oflagowanym na biało-czerwono autobusem), w którym hospitalizowani byli poszkodowani w gmachu WRN; uczestniczyło w nim ok. 20 osób. Wspomina go następująco: Po wydarzeniach marcowych pobici Janek Rulewski i Michał Bartoszcze trafili na Oddział Intensywnej Terapii do Szpitala XXX-lecia w Bydgoszczy. Spontanicznie skrzyknęliśmy się w około dwadzieścia osób i, na czele ze mną, autobusem zakła-

342

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

TREPKA NEKANDA Włodzimierz Maria dowym, który oflagowaliśmy na biało-czerwono, pojechaliśmy odwiedzić poszkodowanych do szpitala. Po przejechaniu kilku kilometrów mieliśmy już asystę milicyjną dwu samochodów. Dojechaliśmy do szpitala, porozmawialiśmy z kolegami, po czym dalej konwojowani powróciliśmy do pracy. Przez całą drogę nie zatrzymano nas ani nie usiłowano tego zrobić (cyt. za: W.M. Nekanda Trepka, Wspomnienia dziecka Powstania Warszawskiego, Bydgoszcz 2022, s. 67). Organizator wyjazdu autokarowego do Gdańska, na manifestację przy pomniku Stoczniowców (marzec 1981 roku). Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę w kościele jezuitów i na bydgoskich Wyżynach, m.in. ostatniej celebrowanej tam przez ks. Jerzego Popiełuszkę. Zwolniony z pracy (29 stycznia 1982 roku), co stanowiło represję za aktywność solidarnościową. Przywrócony do pracy – na dotychczasowych warunkach pracy i płacy – orzeczeniem Terenowej Komisji Odwoławczej ds. Pracy w Bydgoszczy (8 czerwca 1982 roku). Przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu zawarł ugodę z pracodawcą, na mocy której rozwiązano umowę o pracę za porozumieniem stron oraz uzgodniono przejście na rentę zdrowotną. Biegły sądowy z dziedziny urządzeń chłodniczych (od 1983 roku). Redagował pisma procesowe działaczom „S” prześladowanym przez władze. Pozyskiwał od mieszkającego w pobliżu warsztatu (ul. Modrakowa 76) Stanisława Wałęsy ulotki i prasę bezdebitową, którą następnie kolportował wśród znajomych. Radny powiatowy powiatu ziemskiego bydgoskiego (2010–2014). Członek Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze” (od 1997 roku). Członek Zarządu oddziału toruńskiego Związek Szlachty Polskiej. Członek Stowarzyszenie Rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Członek i Prezes (2018–2022) Okręgu Bydgoszcz Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej; członek Okręgu Toruń (obecnie); sędzia sądu koleżeńskiego Zarządu Głównego SZŻAK (od 2021 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2023) • Medal „Za zasługi dla Armii Krajowej” (2021) • Krzyż Wolności i Solidarności (2023) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

343

TREPKA NEKANDA Włodzimierz Maria

5. Bibliografia Źródła: IPN By 1088/1 i 2, Materiały dot. Włodzimierz Nekanda Trepka, imię ojca: Włodzimierz, ur. 20.02.1943 r. w sprawie zwolnienia z pracy z Przedsiębiorstwa Przemysłu Chłodniczego w Toruniu, Chłodnia w Bydgoszczy. IPN By 1088/3, Oświadczenia w sprawie działalności w opozycji antykomunistycznej lub podlegania represjom stanowiącym podstawę do potwierdzenia przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych statusu działacza opozycji antykomunistycznej, lub osoby represjonowanej z powodów politycznych dot. Włodzimierz Nekanda Trepka, imię ojca: Włodzimierz, ur. 20.02.1943 r. Jankowiak H., Dzieje polskiego rodu szlacheckiego Nekanda-Trepków herbu Topór, Bydgoszcz 2004. Nekanda Trepka W.M., Wspomnienia dziecka Powstania Warszawskiego, Bydgoszcz 2022. Relacja Włodzimierza Nekandy Trepki.

Opracowania: Biogram: Włodzimierz Nekanda-Trepka, Muzeum Powstania Warszawskiego, https:// www.1944.pl/powstancze-biogramy/wlodzimierz-nekanda-trepka,53336.html [dostęp: 4.08.2023]. Hasło: Włodzimierz Maria Nekanda Trepka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/f5b55c33-ba8e-456c-aebe-7923c998ca59 [dostęp: 4.08.2023]. Marcinkiewicz P., Nekanda-Trepka w I LO: Młodzież ma ogromne pokłady patriotyzmu, „Gazeta Wyborcza” 11.11.2021, https://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/7,48722 ,27791602,kombatant-nekanda-trepka-w-i-lo-mlodziez-ma-ogromne-poklady.html [dostęp: 4.08.2023].

344

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WERNEROWICZ Bernard 1. Biogram Urodził się 21 lutego 1941 roku w Świętosławiu (powiat golubsko-dobrzyński). Syn Antoniego i Konstancji z domu Wernerowicz. Ojciec prowadził gospodarstwo rolne w Świętosławiu; w czasie II wojny światowej – jak zapamiętano w przekazach rodzinnych – działał w konspiracji. Z tej samej miejscowości pochodziła matka, której rodzice także prowadzili gospodarstwo rolne. Bernard Wernerowicz ukończył wieczorowo technikum mechaniczne w Toruniu. Następnie pracował kolejno w: „Towimorze”; Świdnickiej Fabryce Wagonów; Zakładach Wytwórczych Aparatury Precyzyjnej „Mera-Pafal” w Świdnicy; toruńskim oddziale Centralnego Biura Urządzeń Chemicznych; Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (ślusarz na wydziale DMT); firmie „Arpex Produkt”; przebywał na rencie zdrowotnej. Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek PZPR (1966–1970), z powodu – jak dziś wyjaśnia – spodziewanych benefitów (m.in. mieszkania). Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażował się w działalność podziemnych struktur „S” w swoim zakładzie pracy. Kolportował (1982–1984) prasę podziemną, pisma regionalne: m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Elana” i „Geofon”, a także wydawnictwa o charakterze ogólnokrajowym, np. „Tygodnik Mazowsze”. Materiały te pozyskiwał ze skrzynki kontaktowej na terenie „Elany”, współpracował Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

345

WERNEROWICZ Bernard m.in. z Markiem Koperem, Andrzejem Lipińskim, Mieczysławem Partyką, a rozdawał do wskazanych szafek na terenie zakładu oraz osobom zaufanym. Zbierał wśród pracowników „Elany” zdelegalizowanej „S” składki związkowe (1982–1984), przeznaczając je na rzecz osób uwięzionych i internowanych z powodów politycznych oraz ich rodzin. Fundusze te były następnie przekazywane do Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) w Toruniu (1982–1989), działającego przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Przekazywał także otrzymane z tego ośrodka paczki żywnościowe rodzinom osób represjonowanych. Uczestniczył w protestach ulicznych organizowanych przez środowiska solidarnościowe na Rynku Staromiejskim w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja (wtedy został uderzony pałką milicyjną); Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele MB Zwycięskiej. Po 1984 roku wycofał się z działalności związkowej w „Elanie” z powodu zmiany miejsca zatrudnienia. Po 1989 roku nie należał do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Bernarda Wernerowicza.

Opracowania: Biogram: Bernard Wernerowicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis. ipn.gov.pl/persons/view/b6ee7abe-f0e9-4f0e-89f4-7180242a9c67 [dostęp: 4.07.2023].

346

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WNOROWSKI Adam 1. Biogram Urodził się 18 grudnia 1965 roku we Wrocławiu. Syn Józefa i Felicji z domu Dąbrowskiej. Oboje rodzice byli nauczycielami. Adam Wnorowski ukończył

Liceum

Ogólnokształcące

im. Józefa Bema w Kolnie (matura w 1984 roku) oraz studia historyczne na Wydziale Humanistycznym UMK w Toruniu (magisterium w 1990 roku). Następnie pracował jako nauczyciel i wicedyrektor w Szkole Podstawowej nr 3 im. Jana Drzewieckiego w Toruniu, Gimnazjum nr 3 im. Jana Pawła II w Toruniu i Zespole Szkół nr 11 w Toruniu. Od 2007 roku jest wizytatorem Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy, obecnie w Wydziale Edukacji Ponadpodstawowej, Specjalnych i Placówek.

2. Opis działalności Działał w konspiracyjnym Niezależnym Zrzeszeniu Studentów UMK. Współpracował z pismem NZS UMK „Immunitet”, w którym zamieszczał rysunki i zdjęcia; przygotowywał transparenty na manifestacje i wiece protestacyjne organizowane przez NZS, m.in. na manifestację w rocznicę zbrodni katyńskiej (odbyła się 21 kwietnia 1989 roku); uczestniczył w strajku okupacyjnym w Collegium Maximum (maj 1989 roku) w sprawie odmowy legalizacji NZS. Kolporter wydawnictw tzw. drugiego obiegu. Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

347

WNOROWSKI Adam Podczas kadencji Rady Miasta Torunia w latach 1998–2002 był członkiem Komisji Oświaty spoza rady miasta.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Brązowy Krzyż Zasługi (2001) • Medal Srebrny za Długoletnią Służbę (2011) • Medal „Pro Patria” (2016) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2021)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Adamem Wnorowskim.

348

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOJCIECHOWSKA Agnieszka

WOJCIECHOWSKA Agnieszka 1. Biogram Urodziła się 28 stycznia 1968 roku we Włocławku. Córka Bogdana i Mirosławy z domu Wudeckiej. Dziadek Adam Wojciechowski walczył w czasie wojny obronnej 1939 roku; był ranny w bitwie pod Modlinem. Babcia Genowefa Wudecka pracowała jako malarka we Włocławskich Zakładach Ceramiki Stołowej; laureatka nagrody im. Oskara Kolbergera „Za zasługi dla kultury ludowej”. Ojciec pracował we Włocławskiej Fabryce Lin i Drutu Stalowego „Drumet”. Matka pracowała jako krawcowa w firmie „Sawena”. Agnieszka Wojciechowska ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Kujawskiej we Włocławku (matura w 1987 roku) oraz bibliotekoznawstwo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1992 roku). Następnie pracowała m.in. w firmie „Topdress” we Włocławku. Zmarła 11 lutego 1998 roku w Radziejowie. Została pochowana na cmentarzu w Osięcinach.

2. Opis działalności Agnieszka Wojciechowska podejmowała działania konspiracyjne w ramach Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK (1988–1989). Zajmowała się kolportażem wydawnictw niezależnych w środowisku studenckim. Do końca studiów była członkiem Sekcji Propagandy NZS UMK. Współtworzyła zespół redakcyjny pisma NZS UMK „Immunitet” w Toruniu, którego pierwszy numer ukazał się w czerwcu 1988 roku (nakład pisma sięgał 1000 Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

349

WOJCIECHOWSKA Agnieszka egzemplarzy; drukowany był przez wydawnictwo „Kwadrat”; redaktorem naczelnym był Radosław Karolczuk). Pisała własne teksty, przeprowadzała adiustację cudzych i przygotowywała materiały do kolejnych wydań tego czasopisma. Zajmowała się kolportażem „Immunitetu” i publikacji podziemnych na terenie Uniwersytetu. Aktywnie angażowała się w przygotowania demonstracji ulicznych i strajku uczelnianego, które przygotowywało NZS UMK. Angażowała się w przygotowania różnorodnych imprez i manifestacji NZS UMK, w tym współudział w organizacji obchodów rocznicy mordu w Katyniu (21 kwietnia 1989 r.). W jego trakcie – wraz z Agnieszką Modeńską – odczytywała wiersze związane z mordem katyńskim na cmentarzu przy ul. Gałczyńskiego. Brała czynny udział w organizacji strajku okupacyjnego w Collegium Maximum UMK (maj 1989 roku). Czynnie była zaangażowana w kampanię wyborczą Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Toruniu przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku; w ich trakcie pełniła funkcję „męża zaufania” z ramienia „Solidarności”.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z bratem Mariuszem Wojciechowskim.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

350

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WRÓBEL Henryk Marian 1. Biogram Urodził się 13 września 1951 roku w Byczynie (k. miejscowości Dobre). Syn Stanisława i Antoniny z domu Gruzel. Rodzice pochodzili z gospodarstw rolnych: ojciec z Ruszkowa (k. Sompolna), matka z Nieszawy; po wojnie byli nauczycielami w szkole wiejskiej w Byczynie. Henryk Wróbel ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Łokietka w Radziejowie (matura w 1969 roku) oraz studium nauczycielskie w Toruniu. Następnie pracował jako nauczyciel w szkole w Byczynie (1971–1973); Szkole Podstawowej nr 13 w Toruniu (1973–2006). Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Aktywny działacz „Solidarności” nauczycielskiej w Toruniu. Przewodniczący szkolnego koła „S” w swoim miejscu pracy (1980–1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolporter wydawnictw bezdebitowych: prasy, książek i znaczków. Otrzymywał je od małżeństwa Teresy i Andrzeja Wilczyńskich, którzy przywozili je regularnie z Warszawy i rozprowadzał wśród działaczy toruńskiej „S” nauczycielskiej część do Centrum Szkolenia Ustawicznego (odbierały: Halina Gorder-Stando; Anna Jędrzejewska); do szkoły muzycznej (odbierała Zofia Hejka). Kontakt z tajnym Zarządem Regionu utrzymywał przez Leszka Zaleskiego (wcześniejsza znajomość z Klubu Wysokogórskiego), który zlecał mu zadania do wykonania, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

351

WRÓBEL Henryk Marian m.in. przekazywanie informacji, matryc do druku pod wskazane adresy. W jego mieszkaniu mieścił się punkt przekazywania materiałów bezdebitowych, których odbiorcą dla podregionu „S” był Tadeusz Szynkiewicz, który kolportował je następnie na terenie Golubia-Dobrzynia (1983). Sporadycznie uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę i projekcjach filmów w toruńskiej parafii Matki Boskiej Zwycięskiej. Członek i wiceprzewodniczący Komisji Zakładowej „S” Oświaty w Toruniu (od 1989 roku). Członek Zarządu Regionu, Prezydium ZR i wiceprzewodniczący ZR Toruńskiego „S”. Szef szkoleń związkowych. Nie należał do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Złota Odznaka PTTK

5. Bibliografia Źródła: Relacja Henryka Wróbla.

352

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WYROWIŃSKA (z d. Rudzińska) Anna 1. Biogram Urodziła się 5 lutego 1948 roku we Wrocławiu. Córka Michała Rudzińskiego i Anny z domu Kamińskiej. Ojciec i dziadek (po stronie ojca) byli lekarzami. Dziadek Cezary Rudziński pochodził spod Wilna; ukończył Akademię Medyczną w Dorpacie (dziś: Tartu w Estonii); w okresie I wojny światowej przebywał w miejscowości Znamienka na Ukrainie; w 1922 roku wraz ze swoją matką Anną z Erranów Rewińską (podając się wobec władz carskich jako małżeństwo) powrócił do Wilna, zabierając z sobą 12 dzieci, także obcych, które wzięli pod swoją opiekę; osiadł na stałe i pracował w Wilnie (ul. Kalwaryjska 19/1). Ojciec (1918–1998) ukończył bezpośrednio po wojnie Wydział Lekarski Uniwersytetu Wrocławskiego; następnie – wraz z żoną – osiadł w Ostródzie, gdzie pracował w przychodni kolejowej (specjalizacja: anatomopatologia). Bratanek ojca Witold Rudziński (1913–2004, syn Henryka) był kompozytorem i muzykologiem, twórcą teorii rytmu muzycznego. Siostra dziadka (ze strony ojca) Kazimiera Rudzińska była żoną Henryka Łowmiańskiego – wybitnego mediewisty, autora monografii „Początki Polski”. Matka była absolwentką Gimnazjum Orzeszkowej w Wilnie. Dziadek ze strony matki Władysław Kamiński był oficerem Wojska Polskiego; uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku; w czasie niemieckiej okupacji należał do Armii Krajowej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

353

WYROWIŃSKA (z d. Rudzińska) Anna Anna Wyrowińska ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Ostródzie (matura w 1966 roku) oraz Wydział Lekarski na Akademii Medycznej w Gdańsku (dyplom w 1972 roku). Specjalizowała się w pediatrii. Po ślubie z Janem Wyrowińskim w 1972 roku osiadła w Toruniu. Następnie pracowała w podstawowej opiece zdrowotnej: najpierw w przychodni na toruńskich Wrzosach, a następnie (od 1980 roku) w przychodni przy ul. Dekerta. Przez wiele lat pełniła także dyżury w pogotowiu ratunkowym; sprawowała opiekę lekarską w toruńskich przedszkolach. Od 1999 roku przebywała na rencie zdrowotnej. Zmarła 16 stycznia 2006 roku w Toruniu. Jej grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego. Żona Jana Wyrowińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności W latach 1978–1980 uczestniczyła w kolportażu książek, prasy, czasopism i ulotek wydawanych poza cenzurą. Wraz z mężem udostępniała także swoje mieszkanie (ul. Świętopełka 22/33 w Toruniu) na spotkania działaczy prowolnościowych (gościł w nim w czerwcu 1980 roku m.in. Jacek Kuroń) oraz do przechowania w nim sprzętu i materiałów koniecznych do druku wydawnictw bezdebitowych. W dniu 26 lipca 1980 roku dokonano przeszukania jej miejsca zamieszkania. Po wprowadzeniu stanu wojennego wspierała męża w jego działalności konspiracyjnej. W mieszkaniu Wyrowińskich odbywały się próby techniczne emisji podziemnego Radia „Solidarność”; przechowywano także wydawnictwa bezdebitowe. Troszczyła się honorowo o zdrowie dzieci działaczy opozycyjnych, internowanych i aresztowanych. Przez cały okres lat osiemdziesiątych nie należała formalnie do żadnej podziemnej struktury ani organizacji, jednak starała się nieść pomoc każdemu, kto zgłaszał się do niej z prośbą o pomoc, przez co okazała się jedną z najbardziej zaangażowanych osób po stronie środowisk prodemokratycznych w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Brązowy Krzyż Zasługi (1986) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

354

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WYROWIŃSKA (z d. Rudzińska) Anna

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z mężem Janem Wyrowińskim.

Opracowania: Biogram: Anna Wyrowińska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/3eea5832-dbc5-409b-ba80-c895fb741c2d [dostęp: 14.09.2023]. Biogram, [w:], W. Jędrzejczuk, S. Badurek (red.), Zasłużeni lekarze toruńscy we wspomnieniach. Sylwetki wybrane, Toruń 2018. Bochwic T., Mój Ojciec zmarł 10 lat temu, miałby dziś 101 lat, https://naszeblogi. pl/45098-moj-ojciec-zmarl-10-lat-temu-mialby-dzis-101-lat [dostęp: 12.09.2023].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

355

ZIELIŃSKI Lech

ZIELIŃSKI Lech 1. Biogram Urodził się 5 sierpnia 1966 roku w Siennie (gmina Dobrcz). Syn Albina i Janiny z domu Biskupskiej. Rodzice mieszkali w Bydgoszczy. Ojciec pochodził z Chełmca; nauczyciel w Zespole Szkół Elektrycznych w Bydgoszczy; członek władz krajowych „S”. Matka pochodzi ze Żnina; była fizjoterapeutką. Lech Zieliński ukończył Technikum Elektryczne dla Pracujących w Bydgoszczy (matura w 1987 roku) oraz historię na Wydziale Historycznym (magisterium w 1993 roku) oraz germanistykę (magisterium w 1994 roku) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu; doktorat na Uniwersytecie Gdańskim (2001); habilitacja na UMK w Toruniu (2011). Obecnie profesor uniwersytetu w Katedrze Języka Niemieckiego, Japońskiego i Translatoryki, Instytucie Językoznawstwa, Wydziału Humanistycznego UMK; pomysłodawca i kierownik Interdyscyplinarnego Zespołu Badań nad Myślą Panajotisa Kondylisa (od 2017 roku); pomysłodawca i kierownik zespołu Sport: Język, Społeczeństwo, Kultura (od 2019 roku). Następnie pracował w Zakładach „Unitra-Eltra” w Bydgoszczy: uczeń (1981–1984); Bydgoskiej Fabryce Narzędzi (1984–1987); Wyższej Szkole Pedagogicznej (dziś: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego) w Bydgoszczy (1993– 2003); Wyższej Szkole Gospodarki w Bydgoszczy (2001–2012); pracownik naukowy i dydaktyczny UMK (od 2003 roku).

2. Opis działalności Członek „S” od września do grudnia 1981 roku w Zakładach Radiowych „Unitra-Eltra”, gdzie odbywał praktyki szkolne.

356

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIELIŃSKI Lech Brał udział w produkcji (składaniu) książek z drugiego obiegu – m.in. we własnym mieszkaniu i u ks. Władysława Dzięgla. Uczestnik spotkań dyskusyjnych i historycznych u małżeństwa (nauczycieli) Danuty i Zygmunta Kamińskich w Bydgoszczy (1985–1987). Członek struktur podziemnych Organizacji Studenckiej Konfederacji Polski Niepodległej na UMK w Toruniu (1987/1988–1989). Działając w tej strukturze, organizował i uczestniczył w akcjach protestacyjnych, wiecach, spotkaniach niezależnych; kolporter książek niezależnych; uczestnik akcji ulotkowych. Działał aktywnie w podziemnych strukturach NZS UMK na swoim wydziale. Uczestnik wieców i demonstracji organizowanych przez tę organizację studencką, m.in. strajku okupacyjnego w Collegium Maximum (maj 1989 roku) w sprawie odmowy legalizacji NZS. Jeden z zatrzymanych w pociągu (26 sierpnia 1988 roku), w którym grupa działaczy OS KPN podróżowała z Torunia do Krakowa (na wielu stacjach rozrzucając ulotki po treści antykomunistycznej i prodemokratycznej), by uczestniczyć w Marszu Szlakiem I Kompanii Kadrowej. Uczestniczył w Marszu Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej (1988). Nie należał do partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Lecha Zielińskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

357

ZMUDZIŃSKI Wiesław Mieczysław 1. Biogram Urodził się 2 stycznia 1946 roku w Bydgoszczy. Syn Józefa i Łucji z domu Siekierkowskiej. Obydwaj dziadkowie prowadzili gospodarstwa rolne: ze strony ojca – we wsi Chawłodno (k. Gołańczy); ze strony matki – w Trzeciewcu. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne w Aleksandrowie; w czasie wojny zostali wywiezieni do niemieckiego obozu przejściowego w Potulicach (1941) i Toruniu, tzw. Szmalcówce (tam zmarło dwoje jego rodzeństwa: Zdzisław 4 lata i Izabela 11 miesięcy); wywiezieni na przymusowe roboty do gospodarstwa rolnego zarządzanego przez niemieckiego właściciela, do wsi Tywęzy (k. Dzierzgonia; 1941–1944). Wiesław Zmudziński ukończył dwuzimową szkołę ogrodniczo-rolniczą w Bydgoszczy (1963). Przez całe swoje życie pracował na gospodarstwie rolnym w Aleksandrowie. Obecnie (od 2011 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Utworzył koło „Solidarności Chłopskiej” we wsi Aleksandrowo (1980), w której mieszkał. Inicjator powstania struktur „SCh” w sołectwie Borówno (1980). Członek Zarządu Gminnego „SCh” w gminie Dobrcz (1980–1981). Zachęcał – prowadząc rozmowy indywidualne – gospodarzy do włączenia się w nowo powstający związek zawodowy rolników indywidualnych. Uczestnik strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (ul. Dworcowa) oraz rozpoczętego tam strajku okupacyjnego (trwał od 16 marca do 17 kwietnia 1981

358

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZMUDZIŃSKI Wiesław Mieczysław roku). W jego trakcie m.in. pełnił dyżury wewnątrz budynku oraz przywoził żywność z własnego gospodarstwa. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Uczestniczył w regularnych spotkaniach działaczy „S” RI w domu zakonnym sióstr pasterek w Topolnie; odbywały się comiesięcznie w weekendy, prowadził je Michał Grabianka. Podjął współpracę z działającym – od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice – Prymasowskim Komitetem Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom (późniejsza nazwa Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Działając w tej strukturze, dostarczał żywność (1982–1985) wyprodukowaną we własnym gospodarstwie rolnym. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę, odprawianych w bydgoskim kościele jezuitów (1982–1985), m.in. Mszy (26 kwietnia 1984 roku) odprawianej w tym kościele, podczas której ochrzczono Piotra Bartoszcze, syna zamordowanego Piotra Bartoszcze; uroczystość ta stanowiła manifestację solidarności z rodziną tego działacza „S” RI i jedności całego środowiska opozycyjnego (rodzicami chrzestnymi zostali: Lech Wałęsa i Krystyna Perejczuk). Wywieszał flagę narodową na swoim domu w rocznicę świąt narodowych (od 1980 roku), m.in. 3 maja i 11 listopada. Kolportował wśród znajomych ulotki i prasę bezdebitową (od 1981 roku). Nie był przesłuchiwany ani zatrzymany przez funkcjonariuszy MO lub SB. Kilkukrotnie odbył tzw. rozmowy prewencyjno-ostrzegawcze z funkcjonariuszami SB, m.in. przed wyjazdem do Tarnowa na Mszę świętą z udziałem papieża (1987). Jeden z inicjatorów postawienia kolejnego (poprzedni został ścięty przez nieznanych sprawców) krzyża we Włókach (1989), upamiętniającego pochowanych w tym miejscu żołnierzy polskich poległych we wrześniu 1939 roku. Organizator corocznych pielgrzymek autokarowych na Jasną Górę na uroczystości dożynkowe (od 1984 roku). Działacz Duszpasterstwa Rolników Dekanatu Fordońskiego; dożynki w Pelplinie (1984–1992); sztandarowy. Członek Komitetu Obywatelskiego w gminie Dobrcz, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku; mąż zaufania w trakcie ich trwania. Członek redakcji pisma „Wiadomości z Dobrcza. Pisma NSZZ RI »S«” (ukazywało się od 2 maja 1990 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

359

ZMUDZIŃSKI Wiesław Mieczysław

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2018) • Medal pamiątkowy 40-lecia NSZZ Rolników Indywidualnych „S” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Wiesława Zmudzińskiego.

Opracowania: Burczyński M., Historia powstania NSZZ RI „Solidarność” w północno-wschodniej części byłego województwa bydgoskiego (1980–1981 r.), mps, kopia w posiadaniu autora.

360

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

,6%1

Michał Damazyn

„Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL na Uni-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 3