Dykcjonarz Kujawsko-Pomorski. Tom II by Kujawsko-Pomorskie

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

„Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, prezbiter diecezji bydgoskiej, doktor teologii, biograf. Napisał m.in. biografię doc. dr Ludmiły Roszko, wykładowcy UMK w Toruniu, mistyczki, założycielki Instytutu Miłosierdzia Bożego i prekursorki życia konsekrowanego osób świeckich w Polsce. Autor biografii s. Heleny Majewskiej CSA, wileńskiej mistyczki miłosierdzia, a także biskupa sufragana gnieźnieńskiego Jana Michalskiego. Ogłosił szereg publikacji naukowych i popularnonaukowych z zakresu teologii duchowości i historii najnowszej, w tym m.in. kilkutomową serię recenzowanych wywiadów pt. „Bydgoszczan Portret Własny”. Jest też regionalistą, m.in. twórcą opracowania zbrodni pomorskiej 1939 roku w gminie Sadki. Współautor (wraz z Sylwią Galij-Skarbińską i Wojciechem Polakiem) książki pt. Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach (wyd. Biały Kruk, Kraków 2021). Współwydawca pamiętników działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK pt. Czas przeszły zapisany (Toruń 2021). Popularyzator wiedzy historycznej, proboszcz parafii w Nieżychowie.

ISBN 978-83-67201-37-7

9 788367 201377

Michał Damazyn DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 2

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” Tom 2

Toruń–Bydgoszcz–Włocławek 2023

Recenzenci: prof. dr hab. Wojciech Polak, dr hab. Sylwia Galij-Skarbińska, prof. UMK Redaktor prowadzący: Beata Króliczak-Zajko Korekta: Anna Kosińska Skład: Karol Cyranowicz Projekt okładki: Monika Wawrzyniak-Fijałkowska dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego Książka powstała w ramach działalności Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Copyright by © Jagielloński Instytut Wydawniczy & Michał Damazyn

Jagielloński Instytut Wydawniczy ul. Szosa Bydgoska 50 87-100 Toruń www.jiw.edu.pl ISBN 978-83-67201-37-7

Druk: Machina Druku, www.machinadruku.pl

Spis treści Przedmowa Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Wstęp

Ameryk Elżbieta Anna

Ameryk Ludwika (z d. Sędzierska)

Andruchowicz Bogusław Adam

Andruszko Edward Zenon

Antkowiak Tadeusz Adam

Badowski Piotr Paweł

Balcerowicz Hanna Renata

Bensch Adam Tomasz

Bensch Małgorzata Elżbieta (z d. Schindler)

Bieszk Bożenna

Bobrowska-Woźniak Aniela Róża (z d. Wojciechowska)

Bolewski Edmund

Boniśniak Ryszard

Byczkowski Wiktor

Czerniejewski Dariusz Grzegorz

Czerniejewski Stefan Zdzisław

Dekowski Krzysztof Józef

Dzwonkowska Małgorzata

Erdmann Robert Andrzej

Fołda Mirosław Walenty

Frelichowski Krystian Andrzej

Galewski Zenon Leon Jan

Geras Jan

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Spis treści

Geras Wiesława (z d. Kala)

101

Gierlasińska Małgorzata (z d. Woźniak)

103

Gierlasiński Janusz

106

Groszkowski Alfons

115

Grześkowiak Włodzimierz

120

Gutowski Andrzej

123

Hammermeister Stanisław Roman

125

Jerka Barbara Grażyna

128

Karwowska Maria Anna Elżbieta (z d. Polaszek)

130

Karwowski Józef

134

Karwowski Maciej

138

Kiedrowicz Andrzej

141

Kiełpiński Jacek Ziemowit

144

Kotzbach Roman Paweł

147

Kozanecki Stanisław Kazimierz

154

Kraśniewski Witold Ryszard

157

Kurczewski Bogdan Kazimierz

161

Lampkowski Wojciech Józef

163

Liebersbach Adolf Ludwik (Adam)

167

Łabentowicz Mariusz

171

Magierowski Bolesław

176

Majcher Jan

181

Malicka Genowefa Irena

183

Marciniak-Cierzniakowska Elżbieta Magdalena (z d. Marciniak)

187

Matyjek Jerzy Zbigniew

190

Mazurowicz Andrzej

196

Michalski Jan

202

Monarcha Jan

208

Mrazek Urszula Janina (z d. Lewandowska)

212

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Spis treści

Nencka-Borowiecka Maria (z d. Nencka)

214

Paluszek Ewa Dorota

218

Pastuszewska Teresa Hanna (z d. Szymańska)

229

Pawelska Hieronima Maria

232

Perucka Małgorzata Maria (z d. Marcinkiewicz)

236

Petrykowska Halina (z d. Kalejta)

239

Piechowski Jerzy Piotr

242

Pietrusa Jadwiga Teresa

247

Pilarska Danuta Stanisława (z d. Małek)

251

Polak Katarzyna Dorota (z d. Klimaszyk)

254

Przybylska Gertruda

258

Przykucki Marian

263

Raba Zygmunt

269

Rataj Zbigniew Henryk

274

Rewers Marek Janusz

277

Rojek-Penkała Barbara Stanisława (z d. Rojek)

281

Ronowski Adam

284

Rybicka Katarzyna Maria

287

Schindler Marian

290

Schindler Zdzisława

292

Schmidt Wanda Elżbieta (z d. Jóźwiak)

294

Siewert Ryszard Zbigniew

297

Siewkowska Danuta Maria (z d. Szubertowska)

301

Sługocka Teresa Józefa (z d. Wesołowska)

305

Sługocki Piotr Lotariusz

307

Szłapińska Maria Danuta (z d. Kowalska)

310

Szmelter Jan

319

Szrama Jadwiga Janina

322

Tokarczuk Barbara (z d. Obert)

324

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Spis treści

Trzcińska Teresa (z d. Maksymowicz)

328

Tucholski Roman

331

Wakarecy Karol

334

Warzocha Elżbieta Monika (z d. Okońska)

337

Waźbiński Józef Bolesław

340

Weber Stanisław

344

Wesołowski Adam Sylwester

347

Wieczorek Dorota Joanna

350

Wieczorek Jerzy Władysław

353

Wiśniewska Irena Maria Justyna (z d. Schindler)

358

Wiśniewski Andrzej Zygmunt

361

Wojciechowska Barbara Zofia (z d. Zawodna)

364

Wojciechowska Janina Róża (z d. Bąk)

368

Wojtczak Czesław

371

Wojtczak Pelagia Agnieszka (z d. Wróblewska)

374

Wojtowicz Dariusz Krzysztof

376

Zadrożyński Edmund

380

Zawacka Elżbieta

386

Zawacka-Wakarecy Dorota Elżbieta (z d. Zawacka)

393

Zawada Benedykt

397

Zduńska Ewa Maria (z d. Żurawska)

400

Zduński Roman Grzegorz

402

Zelmański Zbigniew

404

Zielińska Wiesława Barbara (z d. Karbowniczek)

407

Zieliński Andrzej Mirosław

409

Zieliński Jan Wojciech

413

Ziemecki Marian

420

Ziółkowski Jerzy

422

Zwolenkiewicz Bernard

425

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przedmowa Imię, nazwisko, data i miejsce urodzenia, wykształcenie, praca zawodowa, działalność w opozycji. I tak razy sto Na pozór Dykcjonarz kujawsko-pomorski jest kolejnym leksykonem zawierającym biogramy działaczy opozycji przedsierpniowej oraz członków, jawnej i podziemnej, „Solidarności”. Może się wydawać, że od innych tego typu encyklopedycznych publikacji różni go jedynie to, że wszystkie opisane osoby zostały odznaczone medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”. Ot, jeszcze jedna, cenna, głównie dla historyków, publikacja zawierająca suche dane biograficzne. Tymczasem wystarczy otworzyć Dykcjonarz na dowolnej stronie i przeczytać najbliższe trzy-cztery biogramy. Gwarantuję, że trudno się będzie Państwu oderwać od lektury. Bo w tych, z pozoru, wypranych z emocji notach odnajdziecie Państwo zapis dwóch wieków naszej historii, a także bohaterstwa i ludzkich dramatów. Zaraz, zaraz, ktoś powie, jak to dwóch wieków? Przecież chodzi o wydarzenia z lat 80. XX stulecia. To prawda, bohaterowie Dykcjonarza to peerelowscy opozycjoniści. Ale, w większości, to potomkowie uczestników: powstań narodowych, wojny z bolszewikami 1920 roku i obronnej z 1939, Armii Krajowej, więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych i Sybiru; żołnierzy: armii gen. Andersa i zbrojnego podziemia lat 40. XX w., często ofiar ubeków czy choćby rolników szykanowanych w latach stalinowskich. Bohaterowie Dykcjonarza to po prostu członkowie sztafety, która przez dwieście lat, od czasu zaborów, przez niemiecką i sowiecką okupację, walczyła o niepodległą Polskę. Mieli to szczęście, że ich zmiana była ostatnią i to im dane było zwycięsko dobiec do mety, której na imię wolna Rzeczpospolita. Dykcjonarz to nie nudny leksykon, ale fascynujący, nasz, kujawsko-pomorski „Polaków portret własny”. I dlatego warto go czytać. Piotr Całbecki Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wstęp Oddajemy do rąk Czytelnika drugi tom „Dykcjonarza Kujawsko-Pomorskiego”, będącego zbiorem 110 kolejnych biogramów osób odznaczonych przez Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego złotym medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”, co w tłumaczeniu na język polski oznacza: „W jedności trwa Województwo Kujawsko-Pomorskie”. Został on ustanowiony w 2009 roku i jest wręczany – jak zapisano w paragrafie 1 regulaminu jego przyznawania – osobom fizycznym, osobom prawnym, organizacjom oraz stowarzyszeniom krajowym lub zagranicznym, zasłużonym dla walki o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej i prawa człowieka (Zarządzenie nr 31/2009 Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21 maja 2009 roku). Przypominamy, że kolejne tomy „Dykcjonarza” powstają w systemie holenderskim. Oznacza to, że zawarte w poszczególnych tomach biogramy umieszczone są zawsze w układzie alfabetycznym – od A do Z, jednak bez oceny ważności zasług, kierując się jedynie czasem ukończenia prac merytorycznych nad całością opracowania. Każdy z biogramów ma tę samą (o ile uda się pozyskać wszystkie potrzebne informacje) strukturę. Składa się z sześciu elementów: biogramu faktograficznego, opisu działalności opozycyjnej, roku przyznania Medalu Marszałka, chronologicznego spisu innych odznaczeń i uhonorowań, bibliografii oraz fotografii. Biogramy te powstają po kwerendzie dostępnych materiałów archiwalnych oraz wcześniejszych opracowań, w konsultacji z Odznaczonymi lub – gdy zmarli – osobami im najbliższymi lub współpracownikami. Całość tomu została zrecenzowana przez pracowników Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL, działającego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: prof. dr. hab. Wojciecha Polaka i dr hab. Sylwię Galij-Skarbińską, prof. UMK. Autor wyraża wdzięczność Odznaczonym medalem „Unitas Durat” za życzliwe przyjęcie i chęć współpracy przy opracowaniu ich biogramów; Panu Marszałkowi Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotrowi Całbeckiemu za wolę kontynuacji tworzenia „Dykcjonarza”, i więcej – za ideę i wieloletnią, ugruntowaną praktykę uhonorowania Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wstęp zasług bojowników o wolność i niepodległość Ojczyzny z naszego regionu; Recenzentom za ich przychylność i cenne uwagi oraz pracownikom Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu za pomoc merytoryczną i teleadresową. Jedyną intencją przy pisaniu tej publikacji była chęć uhonorowania Zasłużonych dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego, dzięki zaangażowaniu których dziś cieszymy się wolnością.

Wykaz skrótów „KOR”

– „Komitet Obrony Robotników”

„S”

– „Solidarność”

„SW”

– „Solidarność Walcząca”

„TIS”

– „Toruński Informator Solidarności”

„WiP”

– Ruch „Wolność i Pokój”

ABW

– Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

– Armia Krajowa

ATR

– Akademia Techniczno-Rolnicza

AWS

– Akcja Wyborcza „Solidarność”

BRKK

– Bydgoski Regionalny Komitet Koordynacyjny

ChUR

– Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy

CKAB

– Centralne Kierownictwo Akcji Bieżącej

DLP

– Duszpasterstwo Ludzi Pracy

– Dom Studencki

– Diecezja Toruńska

GRKK

– Grupa Robocza Komisji Krajowej

– herbu

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KBW

– Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KIK

– Klub Inteligencji Katolickiej

– Komisja Krajowa

KKP

– Krajowa Komisja Porozumiewawcza

– Komitet Obywatelski

KPN

– Konfederacja Polski Niepodległej

KSS

– Komitet Samoobrony Społecznej

– Komitet Wojewódzki / Komenda Wojewódzka

– Komisja Zakładowa Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Wykaz skrótów

KZD

– Krajowy Zjazd Delegatów

MKS

– Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ

– Międzyzakładowy Komitet Założycielski

– Milicja Obywatelska

MOD

– Młodzieżowa Organizacja Demokratyczna

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NFI

– Narodowy Fundusz Inwestycyjny

NMP

– Najświętsza Maryja Panna

NSChZZ

– Niezależne Samorządne Chłopskie Związki Zawodowe

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS

– Niezależne Zrzeszenie Studentów

OAS

– Organizacja Anty-Solidarność

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

– Porozumienie Centrum

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PiS

– Prawo i Sprawiedliwość

POiE

– Pomorska Odlewnia i Emaliernia w Grudziądzu

POW

– Pomorski Okręg Wojskowy

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PSS

– Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”

PTTK

– Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

– Rolników Indywidualnych

RKK

– Regionalna Komisja Koordynacyjna

RKW

– Regionalna Komisja Wykonawcza

RORB

– Rada Organizacyjna Regionu Bydgoskiego

RUSW

– Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

– Służba Bezpieczeństwa

– Societas Iesu [Towarzystwo Jezusowe]

SKS

– Studencki Komitet Solidarności

– Sprawa Obiektowa

SOR

– Sprawa Operacyjnego Rozpracowania

SOS

– Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia

SZMP

– Socjalistyczny Związek Młodzieży Polskiej

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wykaz skrótów TG

– Towarzystwo Gimnastyczne

TKK

– Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TKOWzP

– Toruński Komitet Obrony Więzionych za Przekonania

TKZ

– Tymczasowa Komisja Zakładowa / Tajna Komisja Zakładowa

TMKP

– Tymczasowa Miejska Komisja Porozumiewawcza

TPZR

– Tymczasowe Prezydium Zarządu Regionu

TVP

– Telewizja Polska

TZR

– Tymczasowy Zarząd Regionu

TZU

– Tymczasowy Zarząd Uczelniany

TZUO

– Toruńskie Zakłady Urządzeń Okrętowych „Towimor”

UAM

– Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

– Urząd Bezpieczeństwa

UMK

– Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

WiN

– Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKO

– Wojewódzki Komitet Obrony

WKU

– Wojskowa Komenda Uzupełnień

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WSD

– Wyższe Seminarium Duchowne

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

– Zarząd Główny

ZHP

– Związek Harcerstwa Polskiego

ZHR

– Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej

ZMD

– Związek Młodzieży Demokratycznej

ZOMO

– Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

– Zarząd Regionu

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

– Zarząd Uczelniany

ZWCh

– Zakład Włókien Chemicznych „Elana”

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Ameryk Elżbieta Anna 1. Biogram Urodziła się 10 września 1954 roku w Bydgoszczy. Córka Stanisława i Ludwiki z domu Sędzierskiej. Ojciec był ekonomistą, zmarł w wieku 35 lat (1956 rok). Matka należała w czasie II wojny światowej do Szarych Szeregów i Armii Krajowej. Jej wujem był ks. Mieczysław Skonieczny, wieloletni i zasłużony proboszcz bydgoskiej parafii Świętej Trójcy. Elżbieta Ameryk ukończyła II Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika (matura w 1973 roku), pomaturalną szkołę zawodową o specjalności technik dentystyczny oraz (licencjat w 2007 roku) doradztwo zawodowe i przedsiębiorczość na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Pracowała w pracowni protetycznej ZOZ w Poznaniu (1976–1979); jako technik dentystyczny w Bydgoszczy (1980–1999) oraz w Powiatowym Urzędzie Pracy w Bydgoszczy (2000–2016). Obecnie (od 2016 roku) przebywa na emeryturze. Córka Ludwiki Ameryk, działaczki opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego podjęła działalność opozycyjną. Zaangażowała się w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice św. Wincentego à Paulo Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Ameryk Elżbieta Anna formalnym przewodniczącym – biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w Komitecie przygotowywała oraz rozdzielała paczki żywnościowe i odzieżowe dla osadzonych w Potulicach oraz ich rodzin. W rodzinnych zbiorach przechowuje do dziś otrzymany od internowanych w Potulicach w 1983 roku różaniec z napisem: „Elżbiecie Ameryk – uwięziona Solidarność – 1983 Potulice”. Działając we współpracy z ks. Tadeuszem Dzięgielem, składała wydrukowane w podziemiu książki drugiego obiegu. Regularnie uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę, sprawowanych (13. dnia każdego miesiąca) w kościele ojców jezuitów w Bydgoszczy oraz w organizowanych przez środowiska opozycyjne manifestacjach, a także w Mszy odprawianej na bydgoskim Starym Rynku przez biskupa Jana Michalskiego. 1 maja 1985 roku uczestniczyła w „alternatywnych obchodach majowych” – manifestacji środowisk opozycyjnych przed bydgoską bazyliką. W jej trakcie doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą następnie Roman Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet, oraz przesłuchania jego członków. Przez kilkanaście kolejnych lat ukrywała wspomnianą powyżej teczkę w swoim mieszkaniu. Należała do grona organizatorów Dni Kultury Chrześcijańskiej w Bydgoszczy. Wraz ze swoim wujem organizowała transport dla występujących artystów, mających zakaz występów w placówkach publicznych (była to represja władz za ich zaangażowanie się po stronie opozycyjnej), m.in. Jacka Fedorowicza (do bazyliki), Józefa Duriasza (do kaplicy sióstr klarysek), Krzysztofa Kolbergera (do kościoła Świętych Polskich Braci Męczenników), Mai Komorowskiej (do kościoła Świętej Trójcy). Uczestniczyła w pogrzebie ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie (1984). Po upadku komunizmu w Polsce nie zaangażowała się w życie publiczne.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2022)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ameryk Elżbieta Anna

5. Bibliografia Źródła: IPN By 298/16, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Roman Kotzbach, imię ojca: Paweł, ur. 19.12.1942 r. i inni, oskarżeni o to, że w dniu 1.05.1982 r. w Bydgoszczy, działając wspólnie i w porozumieniu dokonali napadu na Józefa Skotnika i ukradli mu aparat fotograficzny i dwie kasety na szkodę Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Bydgoszczy, tj. o czyn z art. 210 § 1 kk. IPN By 680/56586, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Ameryk Elżbieta Anna, imię ojca: Stanisław, ur. 10.09.1954. Relacja Elżbiety Ameryk.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Ameryk (z d. Sędzierska) Ludwika 1. Biogram Urodziła się 25 sierpnia 1922 roku w Trzemesznie. Córka Edmunda i Jadwigi z domu Skoniecznej. Pochodziła z rodziny kupieckiej, otrzymała wychowanie patriotyczne i katolickie. Jej wujami byli ks. Wawrzyniec Skonieczny i ks. Mieczysław Skonieczny. Ojciec Edmund Sędzierski (1876–1931) brał udział w powstaniach śląskim i wielkopolskim, walcząc w Kompanii Trzemeszeńskiej, w kolejnych latach był pierwszym polskim komendantem miasta Trzemeszna. W czasie II wojny światowej jej rodzeństwo (bliźniacy): brat Krescenty „Krzych Czarnecki” i siostra Krescencja Zofia należeli do Szarych Szeregów. Ludwika Ameryk ukończyła liceum ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1946 roku). W latach 1946–1950 studiowała w szczecińskim oddziale Akademii Handlowej w Poznaniu, następnie – eksternistycznie – w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Poznaniu (magisterium z ekonomii w 1968 roku). Pracowała jako: pomoc laboratoryjna w Instytucie Rolnym w Bydgoszczy (1940–1945); pracownik umysłowy w Wydziale Aprowizacji i Handlu, w Zarządzie Miejskim w Bydgoszczy (II–III 1945); sekretarka w Powszechnych Warsztatach Pracy w Szczecinie (1946–1951); starszy instruktor finansowy w Wojewódzkim Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Handlowych w Bydgoszczy (1956–1961); starszy planista w Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego w Bydgoszczy (1961–1963); projektant w Wojewódzkiej Pracowni Planów Regionalnych w Bydgoszczy (1964–1979). W latach 1950–1956 zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Od 1979 roku przebywała na emeryturze.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ameryk (z d. Sędzierska) Ludwika Zmarła 18 grudnia 2021 roku. Jej grób znajduje się na cmentarzu należącym do parafii Świętej Trójcy na bydgoskich Jarach. Jej córką jest Elżbieta Ameryk, działaczka bydgoskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom.

2. Opis działalności W latach 1932–1936 należała do harcerstwa. Od września 1936 roku do połowy 1938 roku odbyła przysposobienie ogólnowojskowe, szkoląc się w Organizacji Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju. Ukończyła kurs podinstruktorski (od lipca 1933 roku do końca lipca 1938 roku) Przysposobienia Wojskowego Kobiet w Kroszewnikach (powiat grodzieński). Po wybuchu II wojny światowej pracowała (od 15 września do 8 listopada 1939 roku) w szpitalu wojskowym dla jeńców polskich w Bydgoszczy. Po jego likwidacji, w dalszym ciągu utrzymywala kontakt listowy ze swymi byłymi podopiecznymi więzionymi w obozach jenieckich, wysyłając im także paczki żywnościowe. Pod koniec 1940 roku (przez kilka tygodni) pracowała jako robotnica w niemieckiej Fabryce Mundurów Wojskowych, a następnie – do wyzwolenia Bydgoszczy z okupacji niemieckiej – jako pomoc laboratoryjna w Instytucie Rolniczym. W styczniu 1941 roku wstąpiła do tajnej drużyny harcerskiej, zorganizowanej przez Marię Buczkowską (z domu Biegoń, następnie komendantkę Szarych Szeregów w Bydgoszczy). W 1943 roku współpracowała z Ferdynandem Ziętkiem, pseudonim „Mir” (1918–2012; absolwent Państwowego Gimnazjum Klasycznego w Bydgoszczy, w 1942 roku uciekł z robót przymusowych w Niemczech i wstąpił do Szarych Szeregów, ukończył Szkołę Niższych Dowódców „Belweder” i Zastępczy Kurs Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty „Agricola”), kurierem z Warszawy, odbierając od niego i przenosząc pod wskazane adresy przewiezione przez niego do Bydgoszczy przesyłki. Od końca 1943 roku współpracowała z Ireną Schmidt „Wandą” (z domu Cierniak; 1913–2004), która pełniła funkcję szefa służby sanitarnej z ramienia AK. Została przez nią zaprzysiężona w grudniu 1943 roku i włączona do Wojskowej Służby Kobiet jako sanitariuszka dla bydgoskiej dzielnicy Wilczak. Posługiwała się pseudonimami „Lena” i „Luda”. Wspomina po latach: Jednym z moich obowiązków było rozpoznanie terenu i ludzi pod kątem ich przydatności do celów przyszłej współpracy. Pośredniczyłam w przekazywaniu leków, robiłam skarpety, rękawice, organizowałam odzież i bieliznę dla jeńców i partyzantów. Przygotowywałyśmy amarantowo-białe wstążeczki z wyszytymi inicjałami WP (Wojsko Polskie) jako znak rozpoznawczy dla żołnierzy AK. (cyt. za: L. Ameryk, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, K-295/295 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.ukw.edu.pl/ dlibra/publication/88480/edition/93045/content [dostęp: 3.05.2022]). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Ameryk (z d. Sędzierska) Ludwika Po wprowadzeniu stanu wojennego ponownie podjęła działalność konspiracyjną. Wraz z córką Elżbietą zaangażowała się w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (późniejsza nazwa Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Działając w tej strukturze przygotowywała oraz rozdzielała paczki żywnościowe i odzieżowe dla osadzonych w Potulicach oraz ich rodzin. Uczestniczyła także w Mszach za Ojczyznę sprawowanych (13. dnia każdego miesiąca) w kościele ojców jezuitów w Bydgoszczy. Ze względu na zaawansowany wiek nie podejmowała innej działalności opozycyjnej. Po upadku komunizmu nie zaangażowała się także w życie publiczne.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Armii Krajowej (1978) • Medal „Za Udział w Wojnie Obronnej 1939” (1984) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1984) • Odznaka Pamiątkowa Okręgu Pomorskiego Armii Krajowej (1986) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • awans na stopień podporucznika Wojska Polskiego (2001) • Patent Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny (2001) • awans na porucznika Wojska Polskiego (2005) • awans na kapitana Wojska Polskiego (2020)

5. Bibliografia Źródła: Ameryk L., Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, K-295/295 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/publication/88480/ edition/93045/content [dostęp: 3.05.2022]. Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Ameryk Ludwika Maria, imię ojca: Edmund, ur. 25.08.1922. Relacja Elżbiety Ameryk.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ameryk (z d. Sędzierska) Ludwika

Opracowania: Jagielska H., Ludwika Ameryk, [w:] Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939– 1945, z. 1, H. Maciejewska-Marcinkowska, E. Zawacka (red.), Toruń 1994, s. 186–187. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Andruchowicz Bogusław Adam 1. Biogram Urodził się 23 kwietnia 1959 roku w Toruniu. Syn Kazimierza i Zofii z domu Berezeckiej. Ojciec urodził się w Poznaniu (1926–1990); w czasie II wojny światowej walczył w powstaniu warszawskim, należał do Szarych Szeregów (hm., pseudonim „Zagłoba”) i AK; po zakończeniu wojny zdał maturę i wstąpił do LWP – oficer, wykładowca, chemik w Wyższej Szkole Wojsk Rakietowych i Artylerii w Toruniu; wielokrotnie szykanowany w czasie służby. Dziadek (ojciec ojca) Juliusz Andruchowicz był żołnierzem 17. Pułku Ułanów Wielkopolskich, naczelnym lekarzem weterynarii tego pułku; zmarł 19 maja 1928 roku w Lesznie. Babcia (matka ojca) Anna Wanda Andruchowicz z domu Krupska (1898–1956) była w powstaniu warszawskim sanitariuszką w Sanitariacie V Obwodu Mokotów AK, działała w punkcie sanitarnym przy ul. Wejnerta 14 pseudomin „Rita”; przedzierała się kanałami z Mokotowa na Śródmieście Południe, po upadku powstania wyszła z miasta z ludnością cywilną. Brat ojca Juliusz Adam Andruchowicz (rocznik 1921) należał w czasie II wojny światowej do Narodowej Organizacji Wojskowej i Armii Krajowej, batalion NOW-AK „Antoni”, 1. Kompania „Aniela”; pseudomin „Kmicic”; walczył w powstaniu warszawskim, w zgrupowaniu „Paweł”, a od 7 sierpnia 1944 roku w grupie „Północ”, zgrupowanie „Róg”, batalion „Gustaw”, kompania „Aniela”; był ranny; przeszedł kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia Północ; po upadku powstania wyjechał z miasta z rannymi; po wojnie zdał egzaminy wstępne na prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim; zaginął w lipcu 1945 roku, prawdopodobnie zamordowany przez funkcjonariuszy UB. Pradziadek (ze strony

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Andruchowicz Bogusław Adam ojca) Karol Krupski (1840–1920) był powstańcem styczniowym; jego syn Michał Krupski (1896–1916) – legionistą, zginął w bitwie pod Kostiuchnówką; jego syn Tadeusz Krupski (1900–1965) był żołnierzem AK, pseudonim „Benzol”, walczył w powstaniu warszawskim, przydział: Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta”, kompania saperów, w Śródmieściu batalion saperów Okręgu Warszawskiego AK; przedzierał się kanałami z Mokotowa do Śródmieścia; wyszedł z miasta z ludnością cywilną. Bogusław Andruchowicz ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1978 roku). Następnie pracował w Zespole Szkół Chemicznych w Toruniu przy ul. Osikowej; w Zakładzie Technologii i Technik Sztuk Plastycznych na Wydziale Sztuk Pięknych UMK (do 1985 roku); Zakładach Przemysłu Ziemniaczanego „Nestle Pacyfic” w Toruniu (1986); jako technik w Katedrze Technologii i Technik Sztuk Plastycznych na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu (1986–do dziś).

2. Opis działalności W latach 1978–1982 studiował chemię na UMK w Toruniu (studia przerwał na drugim roku); w tym czasie należał do NZS UMK od czasu jego powstania (1981). Został zarejestrowany jako tajny współpracownik pseudonim „Zbyszek” (1981); nie podjął współpracy z funkcjonariuszami bezpieki (por. IPN By 00103/832/D i J). W okresie stanu wojennego samodzielnie i we współpracy z innymi przepisywał na maszynie i drukował ulotki, pisma i książki bezdebitowe; rozklejał je w tramwajach, na klatkach schodowych i ulicach Torunia. Współpracował z Krzysztofem Rolkiem (wtedy studentem fizyki i matematyki), a koordynatorem tej działalności był Paweł Rzoska i Andrzej Wroński (także studenci UMK); druk odbywał się w mieszkaniu przy ul. Bażyńskich w Toruniu (mieszkanie pracownika Geofizyki). Drukarz (metodą sitodrukową) przede wszystkim „TIS”, we współpracy z wieloma osobami; koordynatorem był Ryszard Musielak; druk odbywał się mieszkaniach prywatnych. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska solidarnościowe w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku. Zatrzymany 3 września 1985 roku (prawdopodobnie zadenuncjowany przez TW, który zauważył wnoszenie ramki do druku) w mieszkaniu Wandy Antosiewicz (ul. Ślaskiego w Toruniu), wraz z Grzegorzem Kotem, w czasie druku numeru 24 (143) „TIS”. Wszczęto przeciwko niemu oraz Wandzie Antosiewicz i Grzegorzowi Kotowi śledztwo „w sprawie kolportażu nielegalnych wydawnictw o treści nawołującej do wywołania niepokoju publicznego w toruńskich zakładach pracy” (IPN By 082/108); przeszukano jego mieszkanie. Sąd Rejonowy w Toruniu – wyrokiem z dnia 14 stycznia 1985 roku –

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Andruchowicz Bogusław Adam uznał go winnym i wymierzył karę 8 miesięcy więzienia w zawieszeniu na okres 3 lat. Z powodu tej sprawy sądowej wymieniono go w „Oświadczeniu” toruńskiego RKW z dnia 10 stycznia 1986 roku jako jednego z więźniów politycznych w Polsce. Biskup chełmiński Marian Przykucki wymienił go w piśmie do Prokuratora Generalnego PRL, z apelem o uchylenie jego aresztu. Po wypuszczeniu z aresztu przez kilka kolejnych miesięcy pozostawał bez pracy. W tym czasie zaangażował się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) przy kościele Wniebowstąpienia NMP w Toruniu, pomagając w przyjmowaniu, magazynowaniu i rozdzielaniu darów i leków. Kontynuował działalność konspiracyjną. Kilkukrotnie przewoził książki bezdebitowe z Warszawy do Torunia; kolportował prasę podziemną na terenie Torunia; był łącznikiem – przekazując informacje i materiały – pomiędzy działaczami „S” z różnych zakładów pracy w tym mieście (koordynatorem tej działalności był R. Musielak). W 2011 roku odmówił przyjęcia Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski z rąk ówczesnego Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. Członek Komisji Uczelnianej UMK (2014–2022).

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00103/832/D i J, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Zbyszek” dot. Andruchowicz Bogusław, imię ojca: Kazimierz, ur. 23.04.1959 r. IPN By 082/108, Akta kontrolne dochodzenia w sprawie kolportażu nielegalnych wydawnictw o treści nawołującej do wywołania niepokoju publicznego w toruńskich zakładach pracy, prowadzonego przeciwko: Andruchowicz Bogusław, imię ojca: Kazimierz, ur. 23.04.1959 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 282a § 1 kk w zw. z art. 45 i art. 48 prawa prasowego. IPN By 765/163-167, Akta w sprawie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego dot. Bogusław Andruchowicz, imię ojca: Kazimierz, ur. 23.04.1959 r. IPN By 87/2, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Bogusław Andruchowicz, imię ojca: Kazimierz, ur. 23.04.1959 r. i inni, podejrzani o to, że na początku

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Andruchowicz Bogusław Adam września 1985 r. w Toruniu metodą sitodruku wytwarzali i kolportowali ulotki i pismo „Toruński Informator Solidarności”, tj. o czyn z art. 282a § 1 kk i art. 45 i 48 ustawy z dnia 26.01.1984 r. o prawie prasowym. Korespondencja autora z Bogusławem Andruchowiczem. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M. (red.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Opracowania: Drąg K., Przewodnik po „Zbiorze akt personalnych członków Szarych Szeregów” z zasobu archiwum Muzeum Harcerstwa w Warszawie, t. 3, Warszawa 2019, s. 52 i 223. Hasło: Anna Wanda Andruchowicz, Muzeum Powstania Warszawskiego, https:// www.1944.pl/powstancze-biogramy/anna-andruchowicz,1189.html [dostęp: 22.12.2022]. Hasło: Anna Wanda Krupska-Andruchowicz pseudonim Rita, [w:] Encyklopedia medyków Powstania Warszawskiego, https://lekarzepowstania.pl/osoba/anna-wanda-krupska-andruchowicz/ [dostęp: 22.12.2022]. Hasło: Juliusz Adam Andruchowicz, Muzeum Powstania Warszawskiego, https:// www.1944.pl/powstancze-biogramy/juliusz-andruchowicz,12.html [dostęp: 22.12.2022]. Hasło: Tadeusz Krupski, Muzeum Powstania Warszawskiego, https://www.1944.pl/ powstancze-biogramy/tadeusz-krupski,24726.html [dostęp: 22.12.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. „Żołnierz Polski” 3.06.1928, nr 23, s. 473.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Andruszko Edward Zenon 1. Biogram Urodził się 1 czerwca 1946 roku we Wrocławiu. Syn Antoniego i Zofii z domu Łoboda. Został wychowany przez matkę (ojca swego nie zna), która pracowała jako pielęgniarka we Wrocławiu; w czasie II wojny światowej była robotnikiem przymusowym w Niemczech. Edward Andruszko ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Rudzie Śląskiej (1964). Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową

(1966–1968);

pracował

w porcie w Gdyni (1969–1970); Hucie „Zygmunt” w Bytomiu (1970–1971); Pomorskich

Zakładach

Budowy

Maszyn „Makrum” w Bydgoszczy (1971–2002). Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do „S” w swoim zakładzie pracy, gdzie był członkiem Komitetu Założycielskiego, a następnie Komisji Zakładowej. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. 8 marca 1982 roku wywiesił flagę na hali zakładowej (od strony ul. Sułkowskiego) oraz – wraz z innymi – rozrzucił ulotki. 13 marca 1982 roku został aresztowany w swoim domu przez funkcjonariuszy SB. Kilkukrotnie przeprowadzono wtedy rewizję w jego domu (wśród ulotek znajdując jedną pisaną własnoręcznie przez niego). Był przetrzymywany w Areszcie Śledczym KW MO w Bydgoszczy i w Inowrocławiu oraz zastrzeżono mu możliwość wyjazdu do wszystkich krajów świata na kolejne

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Andruszko Edward Zenon 2 lata. Oskarżono go – oraz Piotra Sokulskiego, Franciszka Tomaszewskiego i Jana Raczyckiego – o to, że w miesiącu lutym i marcu 1982 r. w Bydgoszczy nie zaprzestał działalności w zawieszonej Dekretem o stanie wojennym NSZZ „S” w ten sposób, że sporządzał i rozpowszechniał ulotki zwierające w treści sformułowania lżące i wyszydzające ustrój oraz naczelne organy PRL, a także apel o wznowienie działalności w NSZZ „Solidarność” kierowany do członków związku mimo zawieszenia jego działalności (IPN By 51/123-125). Wyrokiem Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z dnia 28 czerwca 1982 roku został skazany na 2 lata więzienia (zaliczono okres jego aresztu na rzecz kary więzienia). 21 lipca 1982 roku został przewieziony do Zakładu Karnego w Potulicach. Odzyskał wolność 25 marca 1983 roku, na mocy aktu łaski Rady Państwa PRL, o który wystąpił ówczesny dyrektor „Makrum”, po zasięgnięciu opinii załogi tego zakładu pracy. W latach 1983–1989 był założycielem (kwiecień 1983) nieformalnego Koła Związkowo-Wydziałowego na swoim wydziale w PZBM „Makrum” (należeli m.in. Kazimierz Sobel, Stanisław Mizia, Danuta Jakubowska), zajmującego się zbieraniem składek na działalność związkową oraz pomoc represjonowanym. Był uczestnikiem spotkań opozycji w kaplicy akademickiej w bydgoskiej bazylice św. Wincentego à Paulo. Uczestniczył także w Mszach za Ojczyznę odprawianych u jezuitów. Od jesieni 1987 roku był członkiem Tymczasowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w bydgoskim „Makrumie”; następnie przewodniczącym Komisji Zakładowej (1989–2001). Członek Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (1989–2002); członek-założyciel Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze” (1997–2015); członek Związku Solidarności Polskich Kombatantów (od 2010 roku). Ławnik Sądu Rejonowego w Bydgoszczy (2004–2007). Nie należał do żadnej partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż „Semper Fidelis” (1995) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Andruszko Edward Zenon

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5168, Akta kontrolne śledztwa w sprawie sporządzania i kolportażu ulotek o treści antypaństwowej w Bydgoszczy w lutym i marcu 1982 r. przeciwko: Piotr Sokulski, imię ojca: Brunon, ur. 17.06.1950 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 48 ust. 1, 2 i 3 w zw. z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym i art. 286 kk. IPN By 165/18, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego/skazanego dot. Edward Andruszko, imię ojca: Antoni, ur. 1.06.1946 r., skazanego na podstawie art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym w zw. z art. 270 § 1 kk za to, że jako działacz NSZZ „Solidarność” sporządzał i w dniu 8.03.1982 r. rozpowszechniał ulotki na terenie Kombinatu Maszyn Przemysłu Materiałów Budowlanych „Zremb-Makrum” w Bydgoszczy. IPN By 51/123-125, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Franciszek Tomaszewski, imię ojca: Antoni, ur. 8.10.1946 r. i inni, oskarżeni o działalność w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność”, sporządzanie i rozpowszechnianie na terenie Bydgoszczy ulotek wyszydzających ustrój i naczelne organa władzy PRL, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. Relacja Edwarda Andruszko.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 35–36. Hasło: Edward Andruszko, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/15306 [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Edward Andruszko, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/72c1390a-078f-460e-8f15-017e8e3ac3e0 [dostęp: 4.08.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sowińska H., Byli więzieni, ale wolni duchem. Po latach wrócili do cel. Na chwilę, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/byli-wiezieni-ale-wolni-duchem-po-latach-wrocili-do-cel-na-chwile/ar/7784885 [dostęp: 10.10.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Antkowiak Tadeusz Adam 1. Biogram Urodził się 18 czerwca 1947 roku w Bydgoszczy. Syn Stanisława i Reginy z domu Czechowskiej. Rodzina wywodzi się z Pałuk. Dziadek Jan Antkowiak był kolejarzem; walczył w powstaniu wielkopolskim; ranny w bitwie pod Szubinem (styczeń 1919 roku); w kolejnych latach pracował na stacji w Kowalewie Pomorskim. Ojciec (rocznik 1912) był kowalem wojskowym; pracował jako kolejarz, po wojnie jako maszynista; w czasie II wojny światowej za odmowę podpisania volkslisty trafił do obozu pracy w Königsbergu. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Tadeusz Antkowiak ukończył Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Bydgoszczy (matura w 1968 roku). Następnie pracował jako uczeń, tokarz, technolog, kierownik sekcji, kierownik działu, zastępca dyrektora ds. produkcji, członek Zarządu, p.o. dyrektor Zakładu nr 1 w Zakładach Rowerowych „Predom-Romet” w Bydgoszczy (1961–1984; 1991–1997); jako pracownik gospodarczy w barze bistro (1984); taksówkarz (1985); współwłaściciel drukarni „Lukanti” (1997–1998); likwidator (1999–2001). Odbył zasadniczą służbę wojskową (1968–1970) w JW 2411; JW 1066; JW 3688; JW 4487 i JW 1041. Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Uczestnik strajku przeprowadzonego w dniach 28–31 sierpnia 1980 roku w bydgoskim „Romecie”. Jeden z organizatorów zakładowych struktur „S” w tym zakładzie Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Antkowiak Tadeusz Adam pracy i działacz NSZZ „S” (od września 1980 roku); przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ „S” Dyrekcji Technicznej w „Romecie” (październik 1980 roku); oddelegowany do pracy w KZ „S” (od 2 stycznia 1981 roku); delegat „S” Regionu Bydgoskiego na pierwszą kadencję. Uniknął internowania w noc wprowadzenia stanu wojennego, gdyż przebywał w miejscu innym niż adres zameldowania (wracając rano, minął się z funkcjonariuszami, którzy mieli go zatrzymać). Dnia 14 grudnia, przy próbie przekroczenia zakładowej wartowni (wraz z grupą działaczy „S”) został – pod eskortą strażników – odprowadzony do gabinetu dyrektora „Rometu”, który zwolnił go z obowiązku świadczenia pracy przez kolejne 3 dni. Tego dnia ukrył się w biurowcu dyrekcji, oczekując na rozpoczęcie strajku (zaplanowanego na godzinę 9.00), który nie doszedł do skutku; opuścił teren zakładu. Po powrocie do pracy (17 grudnia) został przewieziony na KW MO w Bydgoszczy, gdzie przymuszano go do podpisania „lojalki”. Podpisał, po skreśleniu słowa „Ludowa” w nazwie państwa. Kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji. Zajmował się sporządzaniem i kolportowaniem niezależnych wydawnictw podziemnych. Z powodu swej aktywności opozycyjnej na terenie zakładu pracy był inwigilowany, m.in. figuruje w sprawie obiektowej kryptonim „Terror” (por. IPN By 069/1436), dotyczącej zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego, jako „element podejrzany” (sprawa ta została zakończona w 1990 roku). Odmówił tworzenia Nowych Związków Zawodowych na terenie „Rometu” (wrzesień 1982 roku). Ich powstawanie było, dokonaną przez władzę próbą (po zdelegalizowaniu „S”) stworzenia organizacji związkowej kontrolowanej przez państwo, w których częściowo liderami byliby umiarkowani w swych poglądach działacze „S”. Jeden z 304 rezerwistów powołanych w pierwszych dniach listopada 1982 roku, następnie rozlokowanych na poligonie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW1636], wezwanych – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. Wojskowy Obóz Internowania na Kępie Panieńskiej pod Chełmnem był obozem polowym, wybudowanym na wale wiślanym (poza obszarem jednostki), pilnowanym przez WSW. Przetrzymywani tam działacze „S” jako rezerwiści prowadzili szereg prac ziemnych, w tym budowę mostu pontonowego na Wiśle; nigdy nie wydano im prawdziwej broni. Formą represji, poza izolacją właściwą dla internowania, były również warunki bytowe (niedogrzane namioty użytkowane w okresie jesienno-zimowym, brak opieki lekarskiej, brak prawa do widzeń, cenzura korespon-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Antkowiak Tadeusz Adam dencji, bicie, dodatkowe kary więzienia). Antkowiak został powołany do odbycia „ćwiczeń” w Chełmnie 28 października 1982 roku; przybył na miejsce 5 listopada 1982 roku; został przydzielony do 6. Kompanii Pontonowej. Uważa, że bezpośrednią przyczyną jego internowania była próba władz zablokowania (czterogodzinnego) strajku generalnego przygotowywanego na dzień 10 listopada. Tak wspomina swoje internowanie: Gdy tylko założyliśmy mundury, przy każdej okazji kadra dawała nam do zrozumienia, że nasz pobyt w wojsku pozwolił na uwolnienie społeczeństwa i współpracowników w zakładach od wichrzycieli. Padało w stosunku do nas słowo „ekstrema”. Pobyt pod namiotami w okresie listopadowych deszczy i deszczu ze śniegiem nie był oczywiście rzeczą przyjemną […] Dodatkowo przygnębiająco działało na nas bezsensowne wykonywanie prac fizycznych. Przerzucaliśmy piasek z jednej pryzmy na drugą osiem godzin albo przekopywaliśmy brzeg Wisły, by na skarpę mógł wjechać czołg, a później powtórne zasypywanie wjazdu. Zajęcia te niewiele miały wspólnego z przeszkoleniem wojskowym sapera, poza faktem, że z obozu byliśmy wyprowadzani obładowani atrapami min przeciwczołgowych. […] Charakter jednostki i naszej izolacji pokazuje również sposób, w jaki obóz opuściliśmy. Grupa, z którą miałem wyjechać, została zgromadzona o godzinie 23 w sali gimnastycznej. Żołnierze ustawili nas w jednym rogu pomieszczenia kolejno, po rozebraniu się do naga, delikwent wędrował do przeciwległego rogu sali. Tam znajdowały się nasze ubrania cywilne (cyt. za: A. Kazański, oprac., Perfidna forma internowania, s. 25). Zwolniony z internowania 2 lutego 1983 roku. Członek Rady Pracowniczej po wznowieniu jej działalności (1983). Jeden ze współautorów projektu zmiany w Statucie Rady Pracowniczej „Rometu” ograniczającej rolę decyzyjną organizacji wobec niej zewnętrznych (przede wszystkim PZPR) o następującej treści: Rada Pracownicza posiada wyłączne prawo do kolegialnego występowania w imieniu załogi oraz Rada Pracownicza sprawuje nadzór nad Gazetą Zakładową; została przyjęta 12 października 1983 roku. Jeden ze współautorów (luty 1984 roku) petycji o zwolnienie z aresztu Jana Rulewskiego. Od stycznia 1984 roku objęty śledztwem (nr DS. 7/84) w sprawie prowadzenia działalności zabronionej: rozpowszechniania wydawnictw bezdebitowych i zbierania składek wśród działaczy „S”. Z tego powodu podlegał dozorowi milicyjnemu (18 czerwca–20 sierpnia 1984 roku), przeszukano miejsce zamieszkania jego i teściów, miejsce jego pracy oraz zastrzeżono mu możliwość wyjazdów zagranicznych do wszystkich krajów świata na okres 2 lat. 7 sierpnia 1984 roku, na mocy amnestii, Prokuratura Wojewódzka w Bydgoszczy umorzyła sprawę przeciw niemu. W 1993 roku, na wniosek T. Antkowiaka, Prokurator Generalny wydał postanowienie (z dnia 20 czerwca) o umorzeniu tegoż postępowania na podstawie art. 11 pkt 1 kpk, nie zaś przepisów amnestyjnych. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Antkowiak Tadeusz Adam Z powodu swej działalności opozycyjnej został zwolniony z „Rometu” z dniem 30 kwietnia 1984 roku. Przywrócony do pracy z dniem 30 września 1990 roku, na wniosek Komisji Zakładowej „S”, na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1988 roku „o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne” (DzU z 1989 r. nr 32, poz. 172). Jeden z założycieli (2008 rok) Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”; skarbnik (2008–2012) i przewodniczący Zarządu (od 2012 roku do dziś). Głównym celem Stowarzyszenia jest: odkrywanie i upublicznianie faktów historycznych, dotyczących prześladowań działaczy opozycji antykomunistycznej w Polsce w latach 1980–1989 ze szczególnym uwzględnieniem internowania w wojskowych obozach specjalnych – zwłaszcza obozu w Chełmnie nad Wisłą; zachowanie w pamięci Polaków ludzi i organizacji działających w opozycji do władz komunistycznych w latach 1980–1989; inicjowanie i organizowanie imprez o tematyce historyczno-kulturalnej upamiętniających ważne rocznice działań opozycji w Polsce; edukację historyczno-kulturalną członków i sympatyków stowarzyszenia; współpracę i utrzymanie ścisłych kontaktów z organizacjami patriotycznymi, walczącymi o demokratyczną i niepodległą Polskę. Autor petycji do Senatu RP (luty 2013 roku) o zmianę ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych w PRL wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego państwa polskiego. Ustawa nowelizująca ustawę 23 lutego 1991 roku, uchwalona 9 lipca 2015 roku (por. DzU z 2015 r. poz. 1188) zrównała prawa internowanych w cywilnych i wojskowych ośrodkach internowania (por. DzU z 1991 r. nr 34 poz. 149). Oskarżyciel posiłkowy w procesie sądowym, zainicjowanym wnioskiem Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (2008), przeciwko autorom powstania Wojskowych Obozów Internowania (IPN wszczął śledztwo w tej sprawie w 2012 roku), generałom: Władysławowi Ciastoniowi, Józefowi Sasinowi i Florianowi Siwickiemu. Proces ten w różnych instancjach toczył się od 2014 roku; odbyły się 102 rozprawy sądowe (uczestniczył w nich T. Ankowiak); 19 listopada 2019 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie ogłosił prawomocny wyrok 2 lat pozbawienia wolności dla Władysława Ciastonia i Józefa Sasina za „zbrodnię przeciwko ludzkości i zbrodnię komunistyczną”.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (1995) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Antkowiak Tadeusz Adam • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2016) • Medal „Pro Patria” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Dorosz W., Inteligentna forma internowania, Studio reportażu i dokumentu Polskiego Radia, https://reportaz.polskieradio.pl/artykul/3089350,Inteligentna-forma-internowania-audycja-dokumentalna-Wojciecha-Dorosza [dostęp: 15.12.2022]. IPN By 069/1436, Sprawa obiektowa kryptonim „Terror” dot. zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego. IPN By 070/5226, t. 1–3, Akta kontrolne śledztwa w sprawie przynależności do organizacji opozycyjnej przeciwko: Janusz Piekarczyk, imię ojca: Jan, ur. 28.05.1964 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 143 kk, 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i 270 § 1 kk. IPN By 214/80, Zwolicki Czesław, Antkowiak Tadeusz, Czarnecki Bolesław. IPN 99/18, t. 6, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Barbara Wojciechowska, imię ojca: Stanisław, ur. 27.02.1950 r. i inni, podejrzani o to, że w okresie od grudnia 1981 r. do dnia 28.01.1984 r. w Bydgoszczy prowadzili działalność w nielegalnym związku NSZZ „Solidarność”, gromadząc i rozpowszechniając druki, pisma i pozycje książkowe mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 270 § 1 kk i art. 273 § 1 i 2 kk. IPN By 680/120192, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Antkowiak Tadeusz Adam, imię ojca: Stanisław, ur. 18.06.1947. Relacja Tadeusza Antkowiaka. Tadeusz Antkowiak: długo czekaliśmy na sprawiedliwość, Polskie Radio Pomorza i Kujaw, https://www.radiopik.pl/2,66201,tadeusz-antkowiak-dlugo-czekalismy-na-sprawiedli [dostęp: 14.09.2022]. Tadeusz Antkowiak: Ludzie, którzy nam wtedy pomagali, naprawdę musieli wykazać się odwagą, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/57387487/rozmowa-dnia-tadeusz-antkowiak/ [dostęp: 14.12.2022].

Opracowania: Hasło: Tadeusz Antkowiak, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/1dfd5ee0-bd5c-4f98-a8c3-f2a6271c5f86 [dostęp: 14.09.2022]. Hasło: Tadeusz Antkowiak, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/21503 [dostęp: 14.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Antkowiak Tadeusz Adam Kazański A. (oprac.), Perfidna forma internowania. Wspomnienia rezerwistów i poborowych powołanych do wojskowych obozów internowania w listopadzie 1982 roku, Gdańsk– Wrocław 2022, s. 24–25. Ogólnopolskie obchody 40. rocznicy utworzenia Wojskowych Obozów Internowania, Kujawsko-Pomorski Urząd Wojewódzki w Bydgoszczy, https://www.gov.pl/web/uw-kujawsko-pomorski/ogolnopolskie-obchody-40-rocznicy-utworzenia-wojskowych-obozow-internowania [dostęp: 14.12.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Stowarzyszenie Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”, www.chelminiacy1982.pl [dostęp: 12.12.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Badowski Piotr Paweł 1. Biogram Urodził się 18 czerwca 1958 roku w Bydgoszczy. Syn Edwarda i Sabiny z domu Cytarzyńskiej. Ojciec urodził się w Brzezinach koło Łodzi; pochodził z gospodarstwa rolnego; w czasie II wojny światowej był przymusowym robotnikiem na rzecz niemieckiego rolnika w okolicach Gołańczy; po zakończeniu wojny służył w Wojskach Ochrony Pogranicza w Zawoi; w kolejnych latach pracował w Rejonie Dróg Wodnych, pływając na śródlądowych barkach. Matka w czasie II wojny światowej także była robotnikiem przymusowym; po wojnie pracowała w bydgoskim „Romecie” i zakładach papierniczych. Na początku lat 50. rodzice zamieszkali w Bydgoszczy. Piotr Badowski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Bydgoszczy (1976). Następnie pracował w Spółdzielni Pracy „Precyzja” (1973–1976); Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Modus” (1976–1983); Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Kreacja” (1983–1984, 1984–1986); Zakładach Przemysłu Dziewiarskiego „Dzianotex” (1987–1988); Spółdzielni Pracy „Asko” (1988–1991); Przedsiębiorstwie Zagranicznym w Polsce „Carimex” (1991–1994); Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym „Stanisław Rzepiński” w Szubinie (1994–1996); firmie „Stefan Meier” sp. z o.o. (1996–2000) i H&I „Tekstile” sp. z o.o. (2002–2009); Fabryce Mebli „Gala” (2010–2023). Obecnie (od 2023 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Badowski Piotr Paweł

2. Opis działalności Od początku 1982 roku jako pracownik ZPO „Modus” prowadził w swoim domu – wraz z Tadeuszem Jaskulskim oraz swoją żoną – tajną drukarnię czasopism, broszur i ulotek podziemnych. Metodą sitograficzną drukował ulotki, świąteczne kartki z motywem „S” oraz pisma konspiracyjne, m.in. „Żywią i Bronią”. Wydruki te odbierali następnie inni, m.in. Danuta i Henryk Iglewscy, Ryszard Rywolt, Kazimierz Kozanecki. Parokrotnie był przesłuchiwany z powodu akcji ulotkowych przeprowadzonych na terenie „Modusu”, w którym pracował. Ze względu na znajomość z działaczami „S” oraz możliwość wykorzystania go do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Modus” został pozyskany (24 marca 1983 roku) do współpracy z Wydziałem V bydgoskiej SB. Był prowadzony kolejno przez mjr. Romana Zajewskiego, por. Jerzego Tokarskiego i mł. chor. Krzysztofa Perłowskiego (por. IPN By 0085/369). Jak zauważa Krzysztof Osiński, pracownik bydgoskiego IPN: w okresie współpracy przekazał trzy informacje, które – w ocenie służb – nie przedstawiały jednak żadnej wartości operacyjnej. Wyeliminowany z powodu „dwulicowości”, która polegała na angażowaniu się w działalność nielegalnych struktur „Solidarności” i nieinformowaniu o tych faktach Służby Bezpieczeństwa. Na tej podstawie 24 lutego 1984 roku został wyeliminowany z sieci TW i poddany rozpracowaniu operacyjnemu. (cyt. za: K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010, s. 142). Na początku 1984 roku bydgoski WUSW prowadził kilka spraw operacyjnych wymierzonych przeciwko środowiskom opozycyjnym, na podstawie których ustalono, że na terenie miasta działa zorganizowana grupa drukarzy i kolporterów nielegalnych wydawnictw, która utrzymuje kontakty ze środowiskami konspiracyjnymi z innych regionów kraju. Do grupy tej zaliczono, poza Piotrem Badowskim także m.in. Zbigniewa Graetzera, Eleonorę Harendarską, Jerzego Kęcika, Irenę Lewandowską, małżeństwo Danielę i Zbigniewa Ornowskich, Stefana Pastuszewskiego i Henryka Sołkiewicza. Podjęto decyzję o likwidacji grupy. Zatrzymano wielu z wymienionych, kilkoro z nich aresztowano. 1 marca 1984 roku w jego mieszkaniu przeprowadzono rewizję, ujawniając wiele materiałów zakazanych: 1,7 tys. sztuk papieru maszynowego, puszkę z farbą drukarską, ramki drewniane oraz różnorodne podziemne wydawnictwa, ulotki i plakaty. W czasie rewizji uciekł z domu, a następnie ukrywał się przez kilka kolejnych miesięcy, zmieniając miejsce przebywania 17 razy. Ukrywał się kolejno u pp. Rywoltów (ul. Dworcowa 100, Bydgoszcz); w akademiku przy ul. Łużyckiej w Bydgoszczy; u Marka Januszewskiego w Więcborku; u Józefa Kosi-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Badowski Piotr Paweł niaka w Zakrzewskiej Osadzie; w dwóch miejscach w Grudziądzu; u Wojciecha Perlika w Mielżynie; w Toruniu i Bydgoszczy; u pp. Waźbińskich w Żninie; dwukrotnie w pp. Gilów w podżnińskiej Wenecji; w Laskach Małych oraz Chomiąży Szlacheckiej. Miejsca jego ukrywania przygotowywał Tadeusz Jaskulski. Dnia 22 marca 1984 roku wystawiono za nim list gończy. Ukrywając się u małżeństwa Anny i Bronisława Gilów (od maja do lipca 1984 roku) ponownie prowadził tajną drukarnię, wraz z Dominikiem Księskim. Drukowano w niej przede wszystkim pismo NSZZ RI „S” „Żywią i Bronią”, a także ulotki i inne wydawnictwa bezdebitowe. Materiały z tej drukarni kolportowane były następnie na terenie Bydgoszczy, Chojnic, Szubina, Nakła, Trzemeszna, Wąbrzeźna i Wągrowca. Ujawnił się po ogłoszeniu amnestii, zgłaszając się 3 sierpnia 1984 roku do prokuratury w Bydgoszczy (por. IPN By 077/338, t. 2, k. 66). Podpisał także deklarację zakończenia działalności opozycyjnej – „antysocjalistycznej”. Uchylono wówczas list gończy, nie podjęto innych czynności prawnych. Wycofał się z działalności konspiracyjnej.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00105/1041/J, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Kruk” dot. Piotr Badowski, imię ojca: Edward, ur. 18.06.1958 r. IPN By 0085/369, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Kruk” dot. Badowski Piotr, imię ojca: Edward, ur. 18.06.1958 r. IPN By 077/979, Protokoły przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie. Informacje o ujawnieniu osoby. Karty sprawdzeniowe (Mkr-1). IPN By 99/25, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Tadeusz Jasudowicz, imię ojca: Jan, ur. 2.08.1944 r. inni, podejrzani o to, że w okresie od 1983 r. do 1.03.1984 r. w Bydgoszczy prowadzili działalność w nielegalnym związku NSZZ „Solidarność”, uczestnicząc w nielegalnych zebraniach, gromadząc i rozpowszechniając ulotki, serwisy informacyjne i inne pisma mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 278 § 1, art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 271 § 1 kk. Relacja Piotra Badowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Badowski Piotr Paweł

Opracowania: Andrzejewska A., Region obchodzi 34. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, Polskie Radio Pomorza i Kujaw, https://www.radiopik.pl/2,39091,region-obchodzi-34-rocznice-wprowadzenia-stanu-w [dostęp: 11.10.2022]. Czechowska K., Tajna drukarnia w Wenecji, „Pałuki” 2003, nr 49, s. 12–13. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Balcerowicz Hanna Renata 1. Biogram Urodziła się 7 kwietnia 1950 roku w Toruniu. Córka Mieczysława i Marii z domu Jędrzejewskiej. Rodzice byli urzędnikami; w domu rodzinnym nie manifestowano poglądów politycznych, choć popierano strajki studentów w 1968 roku. Hanna

Balcerowicz

ukończyła

V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1968 roku) oraz fizykę doświadczalną na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu (magisterium w 1977 roku). Następnie pracowała w PGNiG – Geofizyka Toruń (1977–2000, ostatnie stanowisko – kierownik Pracowni Interpretacji Sejsmiki Otworowej); jako dyrektor Pionu Zarządzania Personelem PGNiG Oddział Główny w Warszawie (2000–2002); Dyrektor Zarządu w Przedsiębiorstwie Wydawniczo-Poligraficznym SA w Ciechanowie (2002–2007); dyrektor Pionu Wsparcia w Dolnośląskim Operatorze Systemu Dystrybucyjnego sp. z o.o. (2007–2008); kierownik Biura Zarządu w Dolnośląskiej Spółce Gazownictwa sp. z o.o. (2008–2011). Obecnie (od 2011 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Z działalnością opozycyjną spotkała się w czasie swoich studiów w Poznaniu, gdzie po śmierci Stanisława Pyjasa kolportowano ulotki oraz książki drugiego obiegu (wtedy przeczytała m.in. Rok 1920 Józefa Piłsudskiego). Była jedną z najaktywniejszych członków „S” toruńskiej „Geofizyki”. Należała do grona organizatorów zakładowych struktur „S”, które zawiązały się we wrześniu 1980 Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Balcerowicz Hanna Renata roku; była członkiem Komitetu Założycielskiego. Układała regulaminy wyborów do Komisji Zakładowej i toruńskich struktur regionalnych „S”; zasiadała w komisji wyborczej w pierwszych wyborach do Zarządu Regionu Toruńskiego „S” (1980). Zaangażowała się w wydawanie pisma zakładowej „S” pt. „Biuletyn” (do wprowadzenia stanu wojennego ukazało się około 10 jego numerów, pismo miało charakter informacyjny). Działając z ramienia „S” organizowała „kampanię wyborczą” kandydatom Związku do Rady Pracowniczej „Geofizyki” (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. 14 grudnia 1981 roku (wraz z Piotrem Borkiem) rozwieszała na terenie swojego zakładu pracy plakaty sprzeciwiające się wprowadzeniu stanu wojennego; nad oknem jednej z klatek schodowych powiesiła (wraz z Piotrem Rzeszkowiczem) transparent z napisem: „Sprzeciwiamy się”; wyniosła z zakładu pracy i ukryła w swoim mieszkaniu dokumenty zakładowej „S”. W latach 1981–1988 organizowała w swoim mieszkaniu spotkania grupy opozycjonistów: m.in. Tajnej Komisji Zakładowej „Geofizyki” oraz spotkania tzw. latającego uniwersytetu (m.in. spotkanie z gen. Elżbietą Zawacką). Należała do Tajnej Komisji Zakładowej w toruńskiej „Geofizyce” – wraz z m.in. Zdzisławem Boćkiem, Piotrem Borkiem, Kazimierzem Kranzem, Wiesław Pirógiem, Ryszardem Płockim, Zbigniewem Wartą i (od lutego 1982 roku) Andrzejem Radwańskim. Struktura ta spotykała się m.in. w jej prywatnym mieszkaniu co kilka tygodni lub w sytuacji gdy pojawiała się konieczność nagłych uzgodnień; na stałe kontaktowała się w miejscu pracy z Piotrem Borkiem i Ryszardem Płockim. Do najważniejszych działań tej struktury należał kolportaż materiałów bezdebitowych na terenie zakładu. W czasie jednego ze spotkań TKZ (które odbywało się w jej prywatnym mieszkaniu) podjęto decyzję o wydawaniu pisma „Geofon”. Wytwarzała (wraz z Piotrem Borkiem i Jerzym Lassotą) ulotki i plakaty informujące o manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne, m.in. przed 1 maja 1982 roku. Rozwieszała je także na terenie zakładu pracy, m.in. na drzwiach gabinetu dyrektora „Geofizyki”, a także w windzie, na czym została przyłapana przez II sekretarza POP, który w odwecie za prowadzoną działalność domagał się jej zwolnienia z pracy (bezskutecznie). Uczestniczyła także (jako pilnująca bezpiecznego przeprowadzenia akcji) w namalowaniu napisu „Solidarność” na dachu warsztatu oraz wieszaniu flag „S” w różnych miejscach zakładu (wraz z m.in. Piotrem Borkiem, Leszkiem Filisiakiem), za co była wezwana na przesłuchanie do SB. W latach 1981–1988 kolportowała pisma bezdebitowe: ulotki, kartki okolicznościowe, znaczki, książki (m.in. Rok 1984, Folwark Zwierzęcy, Mała Apokalipsa, Inny Świat,

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Balcerowicz Hanna Renata książki autorstwa Czesława Miłosza, Leopolda Tyrmanda). Zakupione przez siebie książki wypożyczała kolegom z „Geofizyki”; po upadku systemu komunistycznego prawie cały zbiór przekazała Komisji Zakładowej „Solidarność” w tym zakładzie pracy. W awaryjnych sytuacjach, na prośbę Piotra Borka, wykorzystywała własny samochód (Fiat 126 p) do przewozu bibuły. Przewiozła samochodem ze Szwecji (1987) materiał do sitodruku dla Piotra Borka (otrzymany od Kranza). Po aresztowaniu Piotra Borka (1985) zainicjowała wydanie kolejnego numeru „Geofonu”, by zmylić prokuratorów prowadzących śledztwo przeciw niemu i tej aktywności konspiracyjnej. Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycyjne oraz Mszach za Ojczyznę, odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej. Prowadziła obrady Rady Pracowniczej (1987), w czasie których Krzysztof Blachowski zaproponował przegłosowanie uchwały o potępieniu stanu wojennego (wniosek ten przepadł w głosowaniu). Była jedną z inicjatorek odrodzenia „S” w toruńskiej „Geofizyce” (1987). Do 2000 roku członek i wiceprzewodnicząca KZ w „Geofizyce”. W 1990 roku wybrana Przewodniczącą Komisji Rewizyjnej przy Zarządzie NSZZ „S” Regionu Toruńskiego. Członek (1991–2000) i wiceprzewodnicząca (1994–2000) Sekcji Krajowej Górnictwa Nafty i Gazu NSZZ „S”; jedna z negocjatorów Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników PGNiG (1996).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 681/38332, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Balcerowicz Hanna Renata, imię ojca: Mieczysław, ur. 7.04.1950. Kiełpiński J., Geofizyka Solidarna, Toruń 2010, s. 49–56. Korespondencja autora z Hanną Balcerowicz.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bensch Adam Tomasz 1. Biogram Urodził się 19 października 1951 roku w Osiu (Nadleśnictwo Osie). Syn Stefana Józefa Benedykta Benscha juniora i Marii Zofii Krystyny z domu Markowskiej. Dziadek ze strony ojca, Stefan Bensch senior (1877–1942) w latach 1902–1940 pracował jako nauczyciel w szkole w Będlewie i (od 1905 roku) Trzebawiu koło Poznania, gdzie przez 35 lat był także jej kierownikiem; został z niej usunięty w 1940 roku przez Niemców; w latach 1929–1933 organizował szkolnictwo dla polskich dzieci na pograniczu polsko-niemieckim, w okolicach Babimostu (m.in. osada Podmokłe Małe). Babcia ze strony ojca Julia Bensch była córką nauczyciela Piotra Freitaga; nauczycielką w szkole w Trzebawiu. Brat dziadka Władysław Bensch był nauczycielem i kierownikiem szkoły w Osiecznej (powiat leszczyński); uczestnikiem powstania wielkopolskiego i plebiscytu śląskiego, za co (1940) znalazł się na niemieckiej liście proskrypcyjnej; został aresztowany i wywieziony do KL Mauthausen-Gusen, gdzie zmarł z wycieńczenia 18 lipca 1941 roku. Stryj Julian Bensch był nauczycielem w gimnazjum w Poznaniu; oficerem wojsk lotniczych; został zamordowany przez NKWD w kwietniu 1940 roku w Katyniu. Pradziadkowie i dziadkowie od strony matki to oficjaliści w majątkach polskich na Podolu (Byczkowce koło Czortkowa oraz Mielnica Podolska nad Dniestrem). Po wojnie polsko-ukraińskiej wuj Marian Markowski zginął w listopadzie 1919 roku w obronie Lwowa (mając 21 lat). Rodzice matki w 1922 roku osiedli na ziemi chełmińskiej (Wąbrzeźno); była to rodzina kupiecko-nauczycielska.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bensch Adam Tomasz Ojciec Stefan Bensch junior (1917–1997), ukończył (1937) studia wyższe na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego; w latach 1940–1981 pracował jako leśniczy, nadleśniczy i inspektor leśny; uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku (m.in. obrona Warszawy) jako plutonowy podchorąży w ramach 58. PP Armii Poznań; po kapitulacji dostał się do niewoli, uciekł z transportu kolejowego do obozu jenieckiego i powrócił do domu w Trzebawiu; poszukiwany przez Gestapo ponownie uciekł (maj 1940 roku) do Generalnej Guberni; w grudniu 1940 roku nadleśniczy Franciszek Kaczmarek pseudonim „Krogulec” (ZWZ) zaproponował mu pracę leśniczego (Rząbiec/Ludynia); zaprzysiężony na członka ZWZ-AK (styczeń 1941 roku) przyjął pseudonim „Wrzos”; komendant SOP/WSOP w Placówce Włoszczowa Gmina (od połowy 1942 roku do stycznia 1945 roku); wraz z innymi leśnikami aresztowany przez Gestapo (styczeń 1944 roku) i więziony w Kielcach, a po 10 dniach puszczony wolno wraz z innymi leśnikami; od kwietnia 1945 roku pracował w Dyrekcji Lasów w Toruniu (w latach 1947–1954 nadleśniczy; Ostromecko, Miradz, Osie). Matka (1918–1983) zdała maturę (1937), a następnie studiowała w Pedagogium Nauczycielskim w Toruniu (do 1939 roku); nauczycielka; nie pracowała w zawodzie. Adam T. Bensch ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1969 roku) oraz ekonomię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1976 roku). Pracował w Zakładzie Teorii Organizacji i Zarządzania na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1978–1982); w kolejnych latach w kilku regionalnych i krajowych firmach w charakterze managera/dyrektora. Obecnie (od 2017 roku) na emeryturze. Mąż (ślub w 1976 roku) Małgorzaty Bensch, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po odbyciu rocznego kursu w Szkole Oficerów Rezerwy w Poznaniu uczestniczył (ok. 25 lipca 1976 roku) – wraz grupą 12 podchorążych – w strajku na terenie szkoły oficerskiej, sprzeciwiając się poniżającemu traktowaniu słuchaczy. W tej sprawie śledztwo prowadziło WSW, starając się początkowo dowieść powiązań tego buntu z wydarzeniami w Radomiu. Uznany (wraz z innymi) winnym „próby obalenia socjalizmu” (listopad 1976 roku) został (wraz z całą grupą) zdegradowany. Na apelu ogólnym SOR poinformowano także, że za ten czyn „w czasie wojennym zostalibyście rozstrzelani”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bensch Adam Tomasz Następnego dnia po wprowadzeniu stanu wojennego (14 grudnia 1981 roku) spotkał się wraz z gronem opozycjonistów z Torunia w nieznanym SB magazynie ZR „S” mieszczącym się w pobliżu hotelu „Kosmos” (zdecydowano tam o kontynuacji walki z systemem totalitarnym). Spotkanie odbywało się w nerwowej i dość chaotycznej atmosferze (grono działaczy nazwało siebie Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym; po kolejnych kilku godzinach część opozycjonistów spotkała się ponownie w Instytucie Matematyki UMK w pokoju Grzegorza Drozdowskiego; powołano wówczas do istnienia tajne Tymczasowe Prezydium ZR „S”). Opuszczając miejsce spotkania, postanowił – wraz z Andrzejem Zybertowiczem – działać samodzielnie. Obaj byli pomysłodawcami i organizatorami (1982) wydawania pisma podziemnego pt. „Obecność” (miało charakter publicystyczny; ukazało się 8 jego numerów). W swoim mieszkaniu organizował spotkania grupy młodych naukowców związanych z tym projektem (uczestniczyli w nich m.in. Adam Czarnota i Ryszard Lorenczewski). Był redaktorem pisma, autorem tekstów, zapisywał także na nierejestrowanej przez SB maszynie do pisania „Remington Portable” (dostarczonej przez A. Zybertowicza) wszystkie matryce niezbędne do dalszego drukowania pisma. We wzajemnych kontaktach zachowywali zasady konspiracji. Po aresztowaniu redakcji „Obecności” (lipiec 1982 roku) samodzielnie wydał ostatni numer pisma (oznaczając go jako nr 9, z nieprawdziwą datą: „październik 1982 rok”), by zmylić prokuratorów prowadzących śledztwo przeciwko A. Zybertowiczowi i innym. Brał aktywny udział w kolportażu nielegalnych pism takich jak: „Pogłos”, „Toruński Informator Solidarności”, „Jeszcze tym razem”, „Obecność” i „Elana” na terenie Torunia. Uczestniczył w spotkaniach Uniwersytetu Robotniczego, utworzonego przy parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu. Brał również udział w Klubie Myśli Politycznej. Na przełomie 1985/1986 SB dokonała nieudolnej rewizji w mieszkaniu małżeństwa Benschów: dwóch funkcjonariuszy SB, myląc nazwisko oraz myląc miejsce pracy A. Benscha (nie był wtedy obecny w mieszkaniu) – po krótkiej rozmowie z żoną zrezygnowało z przeszukania. W styczniu 1986 roku Wydział III i IV MO/WUSW w Toruniu prowadził sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra” (por. IPN By 0104/298), gdzie Adam T. Bensch i jego żona Małgorzata Bensch zostali wymienieni w Załączniku nr 2 (s. 4, p. 8). Po 1987 roku stopniowo wycofał się z działalności opozycyjnej. Należał do grupy organizującej oddział parafialny Akcji Katolickiej w parafii św. Michała Archanioła w Toruniu (1996) oraz do grupy inicjatywnej powołującej do życia Stowarzyszenie „Nasze Rubinkowo” w Toruniu (2017). Po 2018 roku wycofał się z działalności publicznej.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bensch Adam Tomasz

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/298, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra”. Materiały dotyczące działalności opozycji antysocjalistycznej w Toruniu. Korespondencja autora z Adamem Benschem.

Opracowania: 1,6 kg historii. Wywiad z dr. W. Polakiem, „Głos Uczelni” 2003, nr 7–8, s. 8–9. Hasło: Obecność (Toruń), [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/ encyklopedia/hasla-rzeczowe/14010,Obecnosc-Torun.html?search=12850 [dostęp: 22.10.2022]. Hasło: Adam Tomasz Bensch, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/602147d1-36b3-4016-aecf-c63a47f23739 [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Bensch Stefan, Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznych „Jodła”, http:// akokregkielce.pl/bensch-stefan-wrzos.html [dostęp: 20.11.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bensch (z d. Schindler) Małgorzata Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 7 października 1954 roku w Toruniu. Córka Mariana Schindlera i Alicji z domu Teszner. Dziadek ze strony ojca Wilhelm Schindler (ur. 15.05.1878 roku w Kosowie) w latach 1920–1923 był starostą w Zbarażu, w kolejnych latach urzędnikiem w starostwie w Kamionce Strumiłowej; po wkroczeniu

wojsk

radzieckich

Lwowa we wrześniu 1939 roku został aresztowany przez NKWD i więziony m.in. w Starobielsku; został skazany na 5 lat łagrów; karę odbywał w Łagrze Karagandyjskim („Karłagu”); zwolniony na podstawie amnestii 1 września 1941 roku został skierowany do miasta Turkiestan (Kazachstan); nieznane są jego dalsze losy. Dziadek ze strony matki to Ignacy Teszner (ur. 3.03.1890 roku w Warszawie); jego rodzina od 5–6 pokoleń mieszkała w Warszawie; w 1914 roku ukończył studia w Instytucie Politechnicznym im. cara Mikołaja II w Warszawie i uzyskał tytuł inżyniera; z żoną Ireną (ślub w 1910 roku) i trójką dzieci wyjechał do Tuły (miasto w podmoskiewskim zagłębiu węglowym) na staż zawodowy jako specjalizujący się w projektowaniu i realizacji instalacji grzewczych i wodno-kanalizacyjnych; powrócił do Warszawy, gdzie stworzył i prowadził własną firmę projektowo-wykonawczą (w 1930 roku otworzył jej filię w Gdyni); walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku i (jako oficer rezerwy w stopniu podporucznika) w wojnie obronnej 1939 roku; po kapitulacji stolicy uwięziony w oflagu VII A w Murnau do maja 1945 roku; po wojnie zamieszkał z rodziną w Gdyni.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bensch (z d. Schindler) Małgorzata Elżbieta Ojciec Małgorzaty Elżbiety Bensch – Marian Schindler urodził się w Zbarażu; po II wojnie światowej przyjechał do Torunia; na UMK ukończył prawo (1950); był pracownikiem i wicedyrektorem w Pracowni Sztuk Plastycznych w Toruniu. Matka ukończyła studia prawnicze na UMK (magisterium w 1950 roku), nigdy nie pracowała w tym zawodzie; pracowała jako przewodnik turystyczny po Toruniu i województwie. Małgorzata Bensch ukończyła III Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1972 roku) oraz pedagogikę szkolną na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1978 roku). Następnie pracowała jako kurator zawodowy w Wydziale Rodzinnym Sądu Rejonowego w Toruniu (1978); w Komendzie Hufca ZHP (1978–1979); jako nauczyciel przygotowania do życia w rodzinie oraz pedagogiki pracy w Centrum Kształcenia Ustawicznego (1979–1982); pedagog w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Toruniu (1981–2015). Pełniła także funkcję kuratora społecznego. Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze. Córka Mariana Schindlera, żona (ślub w 1976 roku) Adama T. Benscha, siostra Ireny Wiśniewskiej, działaczy opozycji antykomunistycznej w Toruniu.

2. Opis działalności W październiku 1980 roku wstąpiła do „S” w swoim zakładzie pracy. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Udzielała pomocy osobom represjonowanym i ich najbliższym, m.in. przygotowując i przekazując potrzebującym paczki żywnościowe, wspomagając w bieżącym funkcjonowaniu rodziny osadzonych w więzieniach, internowanych i ukrywających się przed aresztowaniem. Wraz z mężem Adamem T. Benschem przez kolejne lata kolportowała na terenie UMK i Torunia podziemne pisma z Torunia: m.in. „TIS”, „Kontra”, „Elana”, „Jeszcze tym razem”, „Przegląd Pomorski”, „Geofon” oraz przywożone z Warszawy: m.in. „Tygodnik Wojenny”, „Tygodnik Mazowsze”, „Przegląd Wiadomości Agencyjnych”, „TU TERAZ”, „KOS”. Uczestniczyła w wielu akcjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku na Bulwarze Filadelfijskim i na Rynku Staromiejskim, w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej, a także w wykładach i seansach filmów zakazanych organizowanych w mieszkaniu ks. Stanisława Kardasza. Wraz z ojcem (Marianem Schindlerem) i szwagrem (Jerzym Wiśniewskim) w domu swego ojca w Kaszczorku wytwarzała hurtowe ilości świątecznych kartek bożonaro-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bensch (z d. Schindler) Małgorzata Elżbieta dzeniowych (1982), odbijając wzór na papierze z przytwierdzonego do słoika linorytu (wykonany był z linoleum). Następnie kartki te były przewożone koleją, wraz z produktami włókienniczymi wykonanymi w toruńskiej „Elanie”, do innych zakładów pracy w kraju oraz za granicę. Na przełomie 1985/1986 SB dokonała nieudolnej rewizji w mieszkaniu małżeństwa Benschów: dwóch funkcjonariuszy SB, myląc nazwisko oraz miejsce pracy męża (nie był wtedy obecny w mieszkaniu) – po krótkiej rozmowie z Małgorzatą Bensch zrezygnowało z przeszukania. W styczniu 1986 roku Wydział III i IV MO/WUSW w Toruniu prowadził sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra” (por. IPN By 0104/298), gdzie Adam Tomasz Bensch i jego żona Małgorzata Bensch zostali wymienieni w Załączniku nr 2 (str. 4, p. 8). Wolontariuszka Radia Maryja (od 1994 roku do dziś).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bieszk Bożenna 1. Biogram Urodziła się 10 września 1930 roku w Chojnicach. Córka Stefana Bieszka i Josefine z domu Bögli. Dziadek Ferdynand Józef Bieszk był człowiekiem zasłużonym dla Kaszub; działacz tajnego towarzystwa Filomatów Pomorskich w zaborze pruskim. Ojciec Stefan Bieszk był profesorem i dyrektorem gimnazjum w Chojnicach (uczył filologii klasycznej), uznanym poetą i dramaturgiem kaszubskim (pisał po polsku i po kaszubsku, tworząc przy tym pierwsze pisane zasady tego języka, w tym także słownik oraz „Sonety Kaszubskie”); uhonorowano go nazywając jego imienim ulice w Chojnicach i w Rumii, został patronem szkół i bibliotek w kilku miejscowościach na Kaszubach. Stryj, ks. Kazimierz Bieszk (1890–1946) był wykładowcą w seminarium duchownym w Pelplinie, jednym z najbardziej znanych propagatorów odnowy liturgicznej w Polsce, szczególnie na Pomorzu. Matka pochodziła ze Schwarzwaldu. W pierwszej połowie lat 30. XX wieku rodzice, wraz z dziećmi, przenieśli się do Zamościa, gdyż ojciec był szykanowany przez władze sanacyjne za swoją działalność kaszubską (zwłaszcza za wykazywanie, że Kaszubi stanowią mniejszość narodową), został zwolniony ze szkoły i otrzymał zakaz pracy w szkolnictwie publicznym na terenie Pomorza. Władze pozwoliły mu wrócić na Pomorze dopiero w 1939 roku, jednak tylko do Chełmna, gdzie rodzina ta przetrwała także okres II wojny światowej. Bożenna Bieszk ukończyła liceum ogólnokształcące w Chełmnie (matura ok. 1949 roku) oraz Wydział Chemii na Politechnice Gdańskiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bieszk Bożenna Następnie pracowała jako nauczycielka chemii w Technikum Budowlanym w Toruniu (przez ok. 10 lat). W 1966 roku wyjechała na zaproszenie swojej siostry Pii do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie pracowała (jako inżynier chemik) w laboratorium chemicznym na Uniwersytecie w Waszyngtonie oraz kilku innych zakładach przemysłowych. Następnie przeniosła się do Europy Zachodniej – dłużej mieszkała we Francji i Włoszech, przebywała także w Algierii. W Chicago wstąpiła (1969) do Zgromadzenia Małych Sióstr Jezusa. We wspólnocie tej złożyła pierwsze śluby w 1971 roku w Rzymie, a śluby wieczyste w Częstochowie 22 lipca 1975 roku. W 1969 roku powróciła do Polski, chcąc organizować pierwszy dom tego zgromadzenia zakonnego w kraju. Zamieszkała w Częstochowie, gdzie pracowała w Blachowni, tłumacząc pisma chemiczne. W 1977 roku przeniosła się do Torunia, by zorganizować dom zakonny swego zgromadzenia w tym mieście, w swoim mieszkaniu (ul. Popiela). Przez krótki czas pracowała jako tłumacz w „Metalchemie” (1978–1979). Przez kolejne kilkadziesiąt lat (po fiasku budowy wspólnoty zakonnej) mieszkała samotnie w swoim mieszkaniu, pracując jako opiekunka, m.in. osób niewidomych. Od 2008 roku przebywała na emeryturze w domu swego zgromadzenia w Częstochowie. Zmarła 28 czerwca 2013 roku w Częstochowie. Jej grób znajduje się na cmentarzu św. Rocha w Częstochowie (sektor 62, rząd 5, numer 10). Była poliglotką; po powrocie z zagranicy znała wiele języków obcych: angielski, francuski, włoski, niemiecki, hiszpański, łacinę, arabski i esperanto. Jej siostrzeńcem jest Rafał Sadowski, działacz opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po ukończeniu studiów wyższych rozpoczęła pracę nauczycielki w technikum budowlanym, z którego została wkrótce zwolniona, gdyż nie zgodziła się (mimo nacisków dyrekcji szkoły) na udzielenie promocji do następnej klasy bratankowi Juliana Nowickiego, który – jako krewny komunistycznego aktywisty – domagał się z tego tytułu przywilejów wbrew uzyskiwanym wynikom w nauce. Po wprowadzeniu stanu wojennego prowadziła kolportaż książek bezdebitowych oraz magazyn bibuły. Ukrywała i pomagała ukrywającym się przed aresztowaniem działaczom „S”, m.in. Markowi Berakowi i Antoniemu Kusznierowi (jednemu z przywódców strajku w Hucie Katowice). Jej działalność z okresu stanu wojennego pozostawała nieznana przez kolejne lata. Dopiero podczas remontu przeprowadzonego w 1995 roku w domu Jerzego Wiśniewskiego (członka toruńskiej RKW) natrafiono na ukryte w gniazdku włącznika elektrycz-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bieszk Bożenna nego dokumenty z okresu stanu wojennego: spisy kontaktów, adresy i hasła, które pozwoliły na zidentyfikowanie i uhonorowanie dotąd anonimowych działaczy podziemnej „S” w Toruniu, także s. Bożennie Bieszk. W okresie stanu wojennego współpracowała także z Instytutem Małych Braci Jezusa, przerzucając ukrywających się – np. Antoniego Kuszniera – do ich domów w Laskach i Izabelinie, gdzie A. Kusznier ukrywał się przez niemal rok.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0116/3, Akta operacyjne WUBP/KM MO w Bydgoszczy. Korespondencja autora z Rafałem Sadowskim. Korespondencja autora ze Zgromadzeniem Małych Sióstr Jezusa.

Opracowania: Borzyszkowski J., (wstęp, oprac.), Pro memoria. Stefan Bieszk (1895–1964), Gdańsk 2013. Jak mali bracia Jezusa ukrywali opozycjonistę, portal „Fronda.pl”, https://www.fronda. pl/a/jak-mali-bracia-jezusa-ukrywali-opozycjoniste,16417.html [dostęp: 22.09.2022]. Macugowska D., Mała siostra Jezusa, „Niedziela” – „Głos z Torunia” 28.07.2013, s. II. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Kaszubi toruńscy w podziemnej „Solidarności” i ZKP w okresie stanu wojennego i w latach następnych, [w:] M. Adamkowicz, I. Joć (red.), Kaszubi w PRL, Gdańsk 2007. Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981 – 4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bobrowska-Woźniak (z d. Wojciechowska) Aniela Róża 1. Biogram Urodziła się 17 września 1945 roku w Osieku nad Notecią. Córka Leona i Marii z domu Wojciechowskiej. Matka była sierotą od 2. miesiąca życia, wychowywaną przez babcię; mając 12 lat przeszła pod opiekę wuja, u którego była opiekunką jego 4 dzieci; następnie mieszkała na pokoju u rodziny Białobłockich w Osieku nad Notecią i utrzymywała się z szycia; samotnie wychowała jedyną córkę, której przekazała wartości patriotyczne; do końca życia nie otrzymywała świadczeń rentowych ani emerytalnych. Aniela Bobrowska-Woźniak ukończyła Technikum Ekonomiczne w Bydgoszczy (matura w 1967 roku). Następnie pracowała jako kucharz w Bydgoskich Zakładach Gastronomicznych (1959–1967); inspektor w Państwowej Inspekcji Handlowej w Bydgoszczy (1967–1969); technolog zbiorowego żywienia, referent ds. produkcji oraz specjalista ds. transportu i bhp w Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem” w Nakle nad Notecią (1969–1994); prezes w PSS „Społem” w Nakle nad Notecią (2006–2015). Obecnie (od 1994 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku (z Krystyną Sawicką) jeździła do Warszawy na msze organizowane w kościele Świętego Krzyża.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bobrowska-Woźniak (z d. Wojciechowska) Aniela Róża W latach 1977–1981 należała do PZPR. Z partii została usunięta 10 lutego 1981 roku. W dokumencie decyzję tę uzasadniono następująco: Wydalenia dokonano dlatego, że tow. Aniela Bobrowska będąc członkiem MKZ „S” w Nakle n/Not. nie przestrzegała podstawowych zasad statutu PZPR, a mianowicie: podstawowym obowiązkiem członka partii jest: urzeczywistnianie ideałów i zasad socjalizmu, aktywne uczestniczenie w życiu politycznym kraju, rzetelna praca dla Ojczyzny, wierność sprawie patriotyzmu i internacjonalizmu proletariackiego, walka ze wszystkim, co osłabia socjalistyczną Polskę i godzi w jej interesy; przyswajając i popularyzować marksizm-leninizm, program i politykę partii. Tego nie można powiedzieć o tow. Anieli Bobrowskiej, która to w sposób zdecydowany występowała przeciwko polityce partii oraz była jednym z organizatorów akcji strajkowych w Nakle n/Not. co w sumie osłabiało naszą gospodarkę. Trudno było przewidzieć, aby macierzysta POP podjęła decyzję o wydaleniu lub skreśleniu, bowiem w składzie Egzekutywy gros towarzyszy było aktywnymi członkami „S”, w tej sytuacji Egzekutywa KM/G podjęła decyzję o wydaleniu. Za Egzekutywę I sekretarz KM/G PZPR Tadeusz Sobol [kopia pisma w posiadaniu autora]. We wrześniu 1980 roku – wraz z Teresą Tadych i Zbigniewem Drążkowskim – założyła w swoim miejscu pracy zakładowe struktury „S”; przewodnicząca Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w PSS „Społem”; przewodnicząca Komisji Zakładowej „S” (od listopada 1980 roku). Członek (1980–1981) Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” i wiceprzewodnicząca (od października 1980 roku do września 1981 roku) MKZ w Nakle (ul. Dąbrowskiego), które zrzeszały przewodniczących struktur zakładowych „S” z Sadek, Mroczy, Nakła, Potulic, Więcborka i Szubina. Wiceprzewodnicząca nakielskiego oddziału ZR „S” Regionu Bydgoskiego (od września 1981 roku). Inicjatorka przekazania pomieszczeń w Komitecie Miejskim PZPR w Nakle na przedszkole (1981). Członek (od lipca 1981) bydgoskiego Zarządu Regionu „S”; delegatka na I WZD bydgoskiej „S” (1981); uczestnik I KZD NSZZ „S” w Gdańsku (1981). Działacze „S” pracujący w „Społem” (jako firma ogólnopolska) utworzyli Komisję ds. Żywności przy KKP (1980–1981), która miała na celu opiniowanie kartek żywnościowych dla społeczeństwa; była członkiem tej struktury. Członek Komisji ds. Żywności przy Krajowej Komisji Porozumiewawczej „S”. Uczestniczka Krajowej Konferencji ds. Żywności (1981). Uczestniczyła w nadzwyczajnej naradzie MKZ i ZR „S” w czasie kryzysu bydgoskiego, w marcu 1981 roku. Współorganizatorka (m.in. wraz z Jerzym Kęcikiem) obchodów 3 maja w Bydgoszczy 1981 roku (zaprosiła Daniela Olbrychskiego, który

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bobrowska-Woźniak (z d. Wojciechowska) Aniela Róża czytał lekcję w czasie Mszy św. odprawianej przez biskupa Jana Michalskiego na Starym Rynku). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Brała udział (wraz z mężem) w wywożeniu (14 grudnia) dokumentacji związkowej z siedziby NSZZ „S” (ul. Marchlewskiego w Bydgoszczy) i ukrywaniu jej w domu zakonnym jezuitów w Bydgoszczy. Zatrzymana (15 grudnia) w miejscu pracy; była przetrzymywana przez 24 godziny na komendzie MO w Nakle i (z Ryszardem Rease) przewieziona do aresztu na ul. Powstańców Wielkopolskich do Bydgoszczy. Z powodu swej aktywności opozycyjnej zdegradowana (1981) w miejscu pracy: miała awansować na stanowisko kierownika, a przeniesiono ją do działu produkcji na etat referenta. Kolportowała niezależną prasę w Nakle (1982–1988), którą przywoziła z Bydgoszczy (otrzymywała ją od Stefana Pastuszewskiego). Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele św. Wawrzyńca w Nakle (1982–1983). Należała do zamkniętej grupy (jej członkami byli także: Jerzy Kęcik, Stefan Kosiedowski, Tadeusz Jakubek), kolportującej bibułę (skrzynka kontaktowa znajdowała się u zegarmistrza Stefana Kosiedowskiego). Współorganizowała (wraz z Mirą Niespodzianą) pomoc dla osób internowanych i więźniów politycznych, przygotowując i rozwożąc paczki żywnościowe (1982–1983). Sygnatariuszka petycji do władz o uwolnienie Bogdana Guścia (1985). Działaczka Duszpasterstwa Ludzi Pracy (1986–1989) w Bydgoszczy, gdzie wspomagała zimowisko w Zamartem dla dzieci internowanych i u pp. Bigosów w Słończu (kierownikiem był S. Pastuszewski). Włączyła się w odrodzenie struktur związkowych w regionie nakielskim (1988). Prowadziła biuro poselskie posła na Sejm RP Stefana Pastuszewskiego (1991–1993). Przewodnicząca Komisji Zakładowej NSZZ „S” w PSS „Społem” w Nakle (1989– 1994); członek KZ Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Paterku (1994–1997); KZ „S” w Spółdzielni Mieszkaniowej „Chrobry” w Nakle (po 1997 roku). Członek ZR bydgoskiej „S” (1989–2007) i członek jej Komisji Rewizyjnej; delegat na kolejne WZD bydgoskiej „S”; przewodnicząca Oddziału Nakielskiego ZR „S” (1993–2007). Inicjatorka (wraz z Czesławem Olenkowiczem) i jedna z fundatorek wykonania sztandaru dla Oddziału NSZZ „S” w Nakle (1999). Z ramienia „S” zasiadała w komisjach wyborczych, w czasie kolejnych wyborów przeprowadzanych w kraju, m.in. referendum ogólnokrajowego w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację traktatu dotyczącego przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej (2003).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bobrowska-Woźniak (z d. Wojciechowska) Aniela Róża Podpisała się – wraz z 30 innymi działaczami „S” – pod petycją „Stanowisko, zlustrowanych przez IPN, niekoncesjonowanych działaczy opozycji niepodległościowej, antykomunistycznej lat 70.–80. w sprawie skandalicznego zachowania lewackich europarlamentarzystów brutalnie atakujących Polskę i premiera Mateusza Morawieckiego” (2021). Członek Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze”; członek Leśnej Komisji Kombatanckiej (od 2016 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2015) • Złoty Krzyż Zasługi (2016) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Medal „Pro Patria” (2017) • Złoty Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 077/337, t. 4 i 9, Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim [1981]. IPN By 077/492, Sprawozdania, oceny i informacje Wydziału III „A” KW MO w Bydgoszczy dot. sytuacji operacyjno-politycznej w województwie bydgoskim w latach 1979–1981. IPN By 1001/11, Oświadczenia i opracowania oraz podziękowania i dyplomy skierowane do Tadeusza Jakubka za działalność opozycyjną w PRL. IPN By 1001/375, Wspomnienia o działaczach oraz zaświadczenia potwierdzające ich antykomunistyczną działalność w strukturach NSZZ „Solidarność”. IPN By 855/1/CD, Dokumentacja dot. NSZZ „Solidarność” przekazana do zasobu archiwalnego Delegatury IPN w Bydgoszczy przez Anielę Bobrowską-Woźniak. Relacja Anieli Bobrowskiej-Woźniak.

Opracowania: Grysińska-Jarmuła K., Osiński K., hasło: Aniela Róża Bobrowska-Woźniak, [w:] Encyklopedia Solidarności, t. 4, Warszawa 2020, s. 37–38. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bobrowska-Woźniak (z d. Wojciechowska) Aniela Róża Hasło: Aniela Róża Bobrowska-Woźniak, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/bc3e3d86-8e2a-44ea-a4a9-f6469752ae88 [dostęp: 4.10.2022]. Korpal J., Przewodnicząca od kuchni, „Po prostu. ONA” dodatek „Ilustrowany Kurier Polski” 2001, s. 4–6. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sztandary, Region Bydgoski NSZZ „Solidarność”, http://region.bydgoszcz.pl/sztandary-3/ [dostęp: 11.11.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Bolewski Edmund 1. Biogram Urodził się 1 listopada 1949 roku w Żninie. Syn Stefana i Ireny z domu Łangowskiej.

Ojciec

pochodził

Żnina; był kierowcą. Matka pochodziła ze Skórcza, nie pracowała zawodowo; prowadziła dom i zajmowała się wychowaniem dzieci. Edmund Bolewski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Żninie (1968) o specjalności tokarz-frezer. Następnie pracował w Fabryce Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego „Spomasz” w Żninie (1965–2001). Obecnie (od 2014 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W sierpniu 1980 roku uczestniczył w strajku w swoim zakładzie pracy. Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych należał do grupy inicjującej „S” w swoim zakładzie pracy, wraz z Lechem Nowakiem (następnie został on wybrany pierwszym przewodniczącym KZ „S”), Wiesławem Drabikiem, Stefanem Niewiadomskim, Tadeuszem Ziętkiem, Marianem Konowalskim i Zbigniewem Winiszewskim. Należał do Komisji Zakładowej „S” (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolportował na terenie swojego zakładu pracy ulotki i pisma otrzymane od podziemnych struktur „S” ziemi pałuckiej oraz struktur bydgoskich za pośrednictwem Henryka Tokarza. Przechowywał przez jakiś czas powielacz, wykorzystywany następnie przez żnińskie struktury konspiracyjne. Uczestniczył w żnińskich Mszach za Ojczyznę, które odprawiane były w kościele NMP Królowej Polski. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Bolewski Edmund Po odrodzeniu się zakładowej „S” należał do Komisji Zakładowej. Był mężem zaufania w okręgu wyborczym w Dąbiu Nowym w czasie wyborów kontraktowych (1989). W kolejnych latach został wybrany przewodniczącym Komisji Zakładowej „S” (1994–2001); delegatem na Walne Zebranie Delegatów bydgoskiego ZR „S” (1998– 2002; 2002–2006; 2006–2010); trzykrotnie przewodniczącym podregionu żnińskiego NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego po 1998 roku oraz członkiem Zarządu Regionu Bydgoskiego „S” (1998–2002; 2002–2006). W latach 2006–2010 przewodniczył żnińskiemu Kołu Emerytów i Rencistów NSZZ „S”.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Edmunda Bolewskiego.

Opracowania: Warda M., Niezrealizowane ideały, „Express Bydgoski” 2013, https://expressbydgoski.pl/niezrealizowane-idealy/ar/10963403 [dostęp: 11.10.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Boniśniak Ryszard 1. Biogram Urodził się 27 grudnia 1948 roku w Jordanowie (gmina Złotniki Kujawskie). Syn Jana i Marii z domu Wojnarowskiej. Dziadek (od strony mamy) Wincenty Wojnarowski – według rodzinnych przekazów – walczył w Legionach Józefa Piłsudskiego. Jego rodzina wywodziła się spod Krakowa, kilka lat przed II wojną światową przyjechała na Kujawy, osiedlając się w zakupionym gospodarstwie rolnym w Jordanowie; walczył w wojnie obronnej podczas II wojny światowej; dostał się do niewoli niemieckiej pod Sochaczewem, w której spędził kolejnych 5 lat. W tym czasie jego żonę wywieziono do pracy przymusowej w innym majątku zarządzanym przez niemieckiego właściciela. Po wojnie dziadek powrócił do Jordanowa i odbudował zniszczone gospodarstwo; został ukarany, za nieoddanie kontyngentu zbożowego, trzymiesięczną pracą przymusową w Piechcinie. Ryszard Boniśniak został wychowany w domu o tradycjach patriotycznych i chrześcijańskich. Ryszard Boniśniak ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Bydgoszczy o specjalności tokarz (1968). Po ukończeniu szkoły odbył zasadniczą służbę wojskową (1968–1970). Pracował w Fabryce Pras Automatycznych „Formet” w Bydgoszczy (1965–1970) oraz Bydgoskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Famor” (1970–2001). W kolejnych latach przebywał na zasiłku przedemerytalnym. Od 2009 roku przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po protestach robotników z czerwca 1976 roku w Ursusie i Radomiu, w zakładzie, w którym pracował organizowano tzw. masówki, na których potępiano strajkujących. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Boniśniak Ryszard W trakcie jednej z nich wyszedł, co odnotowuje jako swój pierwszy sprzeciw wobec ówczesnej władzy. Był jednym ze strajkujących w końcu lipca 1980 roku w swoim zakładzie pracy. Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych i zainicjowaniu struktur „S” w jego zakładzie pracy, przystąpił do tego związku zawodowego. Wraz ze swoim bratem, Zbigniewem Boniśniakiem, organizował (1981) na terenie gminy Złotniki Kujawskie „S” chłopską. Uczestniczył w manifestacji przed Wojewódzką Radą Narodową 19 marca 1981 roku, w czasie kryzysu bydgoskiego. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Jednym z internowanych w Potulicach był jego brat Zbigniew (por. IPN By 97/5). Przybył do tego miejsca odosobnienia w wigilię 1981 roku, wymuszając na administracji ZK widzenie z bratem; uzyskał wówczas zgodę na półgodzinną rozmowę, w czasie której otrzymał list od internowanych, z życzeniem, by przekazał go biskupom (faktycznie przekazał go ks. Bogusławowi Jerzyckiemu). 31 grudnia 1981 roku otrzymał pisemną naganę „za naruszenie dyscypliny pracy”, z zagrożeniem zwolnienia dyscyplinarnego w przypadku powtórnego jej naruszenia. Realnie była to próba wymuszenia milczenia na temat internowania brata, o czym opowiadał wśród współpracowników. W kolejnych miesiącach 1982 roku kontaktował się z działaczami Prymasowskiego Komitetu Pomocy Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom i opozycjonistami spotykającymi się w bydgoskiej bazylice. Dostarczał tam także zapisaną tzw. woskówkę, matrycę do powielania ulotek, którą na służbowej maszynie do pisania przygotowywała jego żona. W tym czasie także regularnie uczestniczył w spotkaniach opozycjonistów u jezuitów w Bydgoszczy oraz w odprawianych tam Mszach za Ojczyznę. W swoim mieszkaniu drukował (wraz z bratem Zbigniewem, po jego uwolnieniu) ulotki, z których część zanosił do bydgoskiego Komitetu. W tym okresie w jego mieszkaniu przeprowadzono kilkukrotnie przeszukanie. Za nawoływanie w swoim zakładzie pracy do strajku i udział w nim, 13 maja 1982 roku został – po ok. 20 minutach od jego rozpoczęcia – zatrzymany, dyscyplinarnie zwolniony z pracy, a następnie odwieziony (wraz z Grzegorzem Piposem i Janem Klimkiem) na komisariat MO przy ul. Poniatowskiego w Bydgoszczy. Dwa dni później trafił przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Bydgoszczy. Tam orzeczono mu karę jednego miesiąca pozbawienia wolności, którą odbywał w dniach od 15 maja do 13 czerwca 1982 roku w areszcie śledczym w Toruniu oraz zakładzie karnym w Potulicach (por. IPN By 98/59). W tym czasie funkcjonariusze SB inwigilowali jego żonę, próbując namówić ją m.in. do rozwodu. Po odzyskaniu wolności, przez kolejne

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Boniśniak Ryszard tygodnie nie mógł znaleźć zatrudnienia. Od 15 września 1982 roku został przywrócony do pracy w dawnym zakładzie pracy. 5 listopada 1982 roku został – jako rezerwista – powołany na ćwiczenia wojskowe do JW 1636 (kompania nr 7) w Chełmnie. W rzeczywistości ćwiczenia te były formą represji wobec działaczy „S”, organizowaną w całym kraju za podejmowane przez nich działania konspiracyjne. Miały na celu izolację grupy najbardziej aktywnych i zaangażowanych spośród nich, przez co starano się nie dopuścić do konsolidacji środowisk konspiracyjnych i kontynuowania przez nie działalności prodemokratycznej. Boniśniak trafił do Wojskowego Obozu Internowania. Przebywał w nim do 3 lutego 1983 roku. Po zakończeniu „ćwiczeń” powrócił do działalności konspiracyjnej, druku i kolportażu ulotek, uczestnictwa w manifestacjach środowisk opozycyjnych w Bydgoszczy, udziału w Mszach za Ojczyznę. Udzielał się również w bydgoskim Duszpasterstwie Ludzi Pracy, uczestniczył w kolejnych latach w pielgrzymkach tego środowiska na Jasną Górę. Jego inwigilacja trwała do 1989 roku (SOR kryptonim „Unia”), a nasilała się w okresach poprzedzających majowe i lipcowe święta państwowe. W 1989 roku, wraz m.in. z Aliną i Andrzejem Pucami, Piotrem Wawrzyniakiem, braćmi Waldemarem i Mariuszem Baranowskimi oraz Jarosławem Kuczyńskim, zorganizowali w Złotnikach Kujawskich komitet „Porozumienie Obywatelskie”. Wydali także kilka numerów tworzonego przez siebie pisma pt. „Porozumienie Obywatelskie”. Spotkania tej grupy i druk pisma odbywały się m.in. w jego domu. Odszedł z „S” w końcu lat 90. XX wieku, czyniąc to na znak sprzeciwu wobec skutków ówczesnego kryzysu gospodarczego oraz nierówności płac kierownictwa i załogi. Do dziś pozostaje uczestnikiem życia społecznego, jako członek Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w Bydgoszczy oraz Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej i osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Boniśniak Ryszard

5. Bibliografia Źródła: IPN By 077/337, t. 11, Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 kwietnia – 30 czerwca 1982 r. IPN By 680/173217, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Boniśniak Ryszard, imię ojca: Jan, ur. 27.12.1948 r. IPN By 98/59, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego/skazanego dot. Ryszard Boniśniak, imię ojca: Jan, ur. 27.12.1948 r., skazanego na podstawie art. 50 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym za udział w dniu 13.05.1982 r. w akcji strajkowej na terenie Bydgoskich Zakładów Sprzętu Okrętowego „Famor”. Relacja Ryszarda Boniśniaka.

Opracowania: Chinciński T., Ekstrema w obozie, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 11–12, s. 53–58. Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 42. Hasło: Ryszard Boniśniak, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/ 19654 [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Ryszard Boniśniak, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/ad330494-e138-4e4d-b13a-f45ae0173159 [dostęp: 4.06.2022]. Lisiecki K., Panek T., Wabik W., Gdańsk w stanie wojennym 1981–1983, Gdańsk 2013. Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982 – 2 lutego 1983), Koszalin 2008.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Byczkowski Wiktor 1. Biogram Urodził się 2 stycznia 1950 roku w Lubieniu Kujawskim. Syn Szczepana i Marii z domu Jóźwiak. Ojciec prowadził przed II wojną światową zakład rzeźniczy w Lubieniu; po zakończeniu wojny pracował w miejscowej Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. Matka wychowała się w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez swoich rodziców. Od 1964 roku do ukończenia pełnoletności przebywał w domu dziecka w Brzeziu i Toruniu. Wiktor Byczkowski ukończył wieczorowo zasadniczą szkołę zawodową w Toruniu (1968). Następnie pracował jako aparatowy przemysłu chemicznego na Wydziale Chemicznym w „Elanie” (1968– 2000) i w firmie prywatnej (2000–2010). Od 2010 roku przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do zakładowej „S”. W okresie stanu wojennego nie zaprzestał działalności związkowej. W toruńskiej „Elanie” odbierał ulotki i pisma bezdebitowe (od Marka Bątkowskiego i Jerzego Wiśniewskiego), a następnie kolportował je na terenie swojego wydziału. Zbierał także składki członkowskie wśród działaczy „S” na swoim oddziale. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych w tym czasie przez środowiska opozycji demokratycznej, m.in. w „spacerze” po Bulwarze Filadelfijskim 1 maja 1982 roku; manifestacjach na Rynku Staromiejskim; regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej, modlitwach w miejZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Byczkowski Wiktor scu porwania ks. Jerzego Popiełuszki. Brał udział w akcjach plakatowania wybranych regionów Torunia plakatami o treści antykomunistycznej. Po ponownej rejestracji „S” w zakładzie pracy został wybrany wiceprzewodniczącym na jedną kadencję (od 1988 roku). Przed wyborami parlamentarnymi 1989 roku angażował się w kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do parlamentu (rozprowadzanie ulotek wyborczych). Po 1989 roku nie angażował się w kolejne działania związkowe, polityczne ani społeczne.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Wiktora Byczkowskiego.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Czerniejewski Dariusz Grzegorz 1. Biogram Urodził się 28 marca 1960 roku w Toruniu. Syn Stefana i Bogdany z domu Chojnackiej. Dariusz Czerniejewski ukończył Technikum Przemysłu Spożywczego w Toruniu (1980). Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1980–1985); przy budowie kościoła Matki Boskiej Królowej Pokoju we Wrocławiu (1985–2014); Fundacji Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej w Bukowcu i Pałacu w Wojanowie (2014–2020). Obecnie (od 1996 roku) przebywa na rencie zdrowotnej. Syn Stefana Czerniejewskiego, toruńskiego działacza powojennego podziemia antykomunistycznego i opozycji demokratycznej.

2. Opis działalności Kolportował wydawnictwa podziemne na terenie swojego zakładu pracy (1983–1987). Pozyskiwał je od znajomych swojej teściowej Janiny Domaszewskiej. Samochodem należącym do teściów (fiat 126p), rozwoził, wraz z nią, paczki żywnościowe dla rodzin osób internowanych. Przewoził także regularnie (1982–1985) wydawnictwa bezdebitowe z Wrocławia do Torunia i kolportował je wśród kolegów w „Elanie”. Rolę swoją ograniczał jedynie do wspomnianych powyżej aktywności, gdyż w tym czasie wychowywał trójkę małych dzieci. Nigdy nie należał do NSZZ „S”. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Czerniejewski Dariusz Grzegorz

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Dariuszem Czerniejewskim.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Czerniejewski Stefan Zdzisław 1. Biogram Urodził się 2 września 1923 roku w Mogilnie. Syn Franciszka i Teresy z domu Woźniak. Stefan

Czerniejewski

ukończył

7 klas szkoły powszechnej. Do wybuchu II wojny światowej uczył się zawodu krawca. Pracował przez kilkadziesiąt lat (do przejścia na emeryturę w 1983 roku) m.in. w toruńskich Zakładach Włókien Chemicznych „Elana”. Zmarł 25 lipca 1999 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności W chwili wybuchu II wojny światowej kończył 16 lat. Po opuszczeniu Torunia przez wojsko polskie (1939), wraz z innymi nastoletnimi chłopcami w wieku 14–16 lat, zabrał broń z koszar wojskowych, by organizować się w grupę konspiratorów. Na początku lutego 1940 roku wysłano go i kilkoro z jego kolegów na przymusowe roboty, co zakończyło istnienie tej grupy. Czerniejewski został początkowo skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym w Piaseczniku (powiat choszczeński), gdzie został pobity przez niemieckiego bauera, stamtąd trafił do gospodarstwa rolnego w okolicach Stargardu Szczecińskiego. W lutym 1945 roku powrócił do Torunia, gdzie – jak sam wspomina – wszystkie domy (rodziców, kuzynki) zabarykadowane w obawie przed Rosjanami. Ponieważ MO nie broniła Polaków, więc zacząłem szukać jakiegoś kontaktu z polskim podziemiem. Na dworcu złapałem kontakt z AK i zostałem do niej wcielony (cyt. za: S. Czerniejewski, Fundacja Generał Elżbiety Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Czerniejewski Stefan Zdzisław Zawackiej, K-295/295 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc. umk.pl/dlibra/publication/160128/edition/162842, s. 5 [dostęp: 3.05.2022]). Do poakowskiego oddziału, działającego pod kryptonim „Hallerczycy” wstąpił w maju 1945 roku; posługiwał się pseudonimem „Mewa”. Kilkunastoosobowa grupa konspiratorów została zlikwidowana w niecały rok po jej zawiązaniu. Czerniejewski został aresztowany przez funkcjonariuszy UB 5 kwietnia 1946 roku w nocy, w swoim mieszkaniu. Przetrzymywany był przy ul. Bydgoskiej, a po kilku dniach przewieziony na Wały gen. Sikorskiego. Wspomina: I tu zaczęło się prawdziwe śledztwo, początkowo łagodnie, a stopniowo coraz brutalniej: najpierw brutalne słowo, potem tortury, m.in. wkładania ołówka między palce, przygniatanie ich i siadanie na nich – to straszny ból! Albo wieszanie głową na dół, bicie po piętach do nieprzytomności, a przywracanie do przytomności lejąc wodę do nosa. Dowiedziałem się, że jeden z kolegów nie wytrzymał tortur i przeszedł na służbę w UB. Nie do zniesienia był fakt, że zostaliśmy aresztowani i torturowani przez ludzi nazywających się Polakami. Po ok. 3 miesiącach śledztwo zostało zakończone (tamże, s. 5–6). Zarzucano mu przynależność do wrogiej władzy ludowej organizacji o charakterze tajnym i zbrojnym oraz „walkę przeciw obcemu demokratycznemu ustrojowi państwa polskiego”. Dowodzono, że w listopadzie 1945 r. dla celów organizacji kupił 2 pistolety a to jeden Parabellum, a drugi TT od żołnierzy radzieckich na dworcu towarowym w Toruniu. W krótkim czasie potem dostarczył ponownie Czerniakowskiemu Mieczysławowi pistolet „belgijkę” kupioną od sowieckiego sierżanta (IPN By 070/2247). Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy na sesji wyjazdowej w Toruniu (21 września 1946 roku) skazał 12 „hallerczyków”; Czerniejewskiemu wymierzył karę 10 lat więzienia, pozbawienia praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na 5 lat oraz przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa. Wojewódzki Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, na sesji wyjazdowej we Wronkach (17 stycznia 1947 roku) postanowił podnieść łączny wyrok do dożywocia, uzasadniając, że Czerniejewski „wstąpił do zbrojnej bandy pod wpływem nienawiści do Związku Radzieckiego”. Następnie, działając na mocy amnestii z lutego 1947 roku zmniejszono wymiar jego kary do 15 lat więzienia, a decyzją Rady Państwa z dnia 10 lipca 1954 roku złagodzono ją ponownie, do 12 lat więzienia oraz zawieszono wykonanie pozostałej jej części na okres 3 lat. Odzyskał wolność 19 lipca 1954 roku. Rehabilitację po niesłusznym skazaniu uzyskał w maju 1992 roku. Ta część jego biografii była dla pracowników toruńskiej „Elany” znana i inspirowała ich do walki o wolność kraju w latach 80. XX wieku, a także podjęcia działalności podziemnej, choć sam Czerniejewski w tym czasie – po wielu latach przepracowanych w tym zakładzie pracy – przebywał już na emeryturze. Aktywnie wspierał działaczy „S” z „Elany” w czasie stanu wojennego.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Czerniejewski Stefan Zdzisław Jego mieszkanie było przeszukiwane 9 kwietnia 1982 roku, w ramach szerszej akcji walki z podziemiem demokratycznym w Toruniu. Należał do członków Komitetu Organizacyjnego Mszy św. odprawionej w 20-lecie istnienia „Elany”, która została odprawiona 9 grudnia 1983 roku w kościele Chrystusa Króla w Toruniu, z udziałem ok. 2 tysięcy osób. Był jednym z organizatorów odrodzonej „S” w „Elanie” (1987), członkiem Komitetu Założycielskiego.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00118/12, Akta kontrolno-śledcze WUBP/KW MO Bydgoszcz. Część 2. IPN By 0116/1, Akta kontrolno-śledcze WUBP/KW MO Bydgoszcz. IPN By 070/2247, Akta śledcze w sprawie działalności w nielegalnej organizacji konspiracyjnej pod nazwą „AK” w powiatach toruńskim i żnińskim w 1945 r. przeciwko: Mieczysław Czerniakowski, imię ojca: Józef, ur. 9.02.1926 r. i Stefan Czerniejewski, imię ojca: Franciszek, ur. 2.09.1923 r., tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 86 § 2 kkWP. IPN By 09/11, Charakterystyka nielegalnej organizacji „Armia Krajowa DOK VIII Toruń” 1945–1946. IPN By 081/1347, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” dot. Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r. i inni. Kontrola operacyjna grupy działaczy NSZZ „Solidarność”, którzy wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. IPN By 66/644, Akta WSR w sprawie przeciwko Czerniakowski Mieczysław i towarzysze. Korespondencja autora z Dariuszem Czerniejewskim. Stefan Czerniejewski, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, K-295/295 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/160128/edition/162842 [dostęp: 3.05.2022].

Opracowania: Krupecka M., Stefan Czerniejewski pseudonim „Mewa”, „Biuletyn Informacyjny” Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Zarząd Główny 2013, nr 3, s. 44–50.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Czerniejewski Stefan Zdzisław Paczoska A., Stefan Czerniejewski, Kwestionariusz osoby represjonowanej, Instytut Pamięci Narodowej, https://ipn.gov.pl/represje/pdf_file/0003/97446/czerniejewski_ stefan.pdf [dostęp: 3.05.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Wspomnienie o G. Przybylskiej, Komisja Uczelniana NSZZ „S” przy UMK, http://www. solidarnosc.umk.pl/?p=1832 [dostęp: 3.05.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Dekowski Krzysztof Józef 1. Biogram Urodził się 6 kwietnia 1946 roku w Toruniu. Syn Alojzego i Salomei z domu Goszkowskiej. Krzysztof Dekowski ukończył III Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (1964) oraz Policealne Studium Ekonomiczne w Poznaniu (1975) i Toruniu (1978). Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1964–1983; 1989–2002) i Pomorskich Zakładach Drobiarskich „Poldrob” w Toruniu (1986–1989). Od 2002 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 26 marca 2018 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor XB_1, rząd 2, grób nr 11).

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do „S”. Członek Komitetu Założycielskiego „S” w toruńskiej „Elanie”; Zarządu Komisji Wydziałowej „Torlen III”; był delegatem na I WZD „S” Regionu Toruńskiego (lipiec 1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Uczestniczył w akcjach ulotkowych, kolportował prasę podziemną, prowadził jej magazyn, współpracował z „Toruńskim Informatorem Solidarności”, zbierał wśród działaczy „S” składki na pomoc dla rodzin internowanych. Z powodu tej aktywności był kontrolowany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia „Siatka” założonej 23 stycznia 1982 roku przez Wydział V KW MO w Toruniu. Tego samego dnia w jego mieszkaniu Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Dekowski Krzysztof Józef przeprowadzono rewizję, a on sam został aresztowany i był przetrzymywany w Areszcie Śledczym w Toruniu. W prowadzonym przeciwko niemu śledztwie (sprawa nr 1 Ds. 127/82) zarzucano mu, że w styczniu 1982 r. w Toruniu jako członek NSZZ „Solidarność” nie odstąpił od działalności związkowej w szczególności organizując kolportaż ulotek i pism „Solidarności” oraz „Polskiego Ruchu Oporu” o treści antypaństwowej (IPN By 082/41) na terenie swojego zakładu pracy. Akt oskarżenia przeciw niemu sporządzono 10 lutego 1982 roku, następnie przekazano do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu, który wyrokiem z dnia 15 lutego uniewinnił Dekowskiego od zarzucanych mu czynów. Sprawa ta jednak – w wyniku wniesionej przez Prokuratora Generalnego rewizji nadzwyczajnej do Izby Karnej Sądu Najwyższego – we wrześniu powróciła do Sądu Wojewódzkiego, gdzie została umorzona (12 sierpnia) na podstawie amnestii z lipca 1983 roku. Z powodu „nieprzestrzegania obowiązującego prawa w czasie trwania stanu wojennego” został zatrzymany 12 maja 1982 roku i internowany w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku. W jego aktach zapisano w tamtym czasie m.in.: Dekowski Krzysztof w dalszym ciągu nie przestrzega obowiązującego porządku prawnego, szkaluje naczelne organa władzy oraz negatywnie wyraża się o organach zabezpieczających ład i porządek publiczny w kraju. Zajmuje postawę wrogą ustrojowi PRL i nakłania innych do podobnych jemu poczynań. W chwilach konfliktowych może wziąć czynny udział w wystąpieniach antypaństwowych (IPN By 082/1 t. 2, IPN Gd 159/321). Decyzja o jego internowaniu została uchylona do 14 października 1982 roku. Był kilkukrotnie zatrzymywany w czasie wieców środowisk opozycyjnych (m.in. 31 sierpnia 1983 roku, 28 sierpnia 1985 roku). W związku z prowadzoną działalnością konspiracyjną Służba Bezpieczeństwa w Toruniu inwigilowała go w okresie od 1982 do 1989 roku, w ramach spraw operacyjnych: „Siatka, „Dyktator” „Lista”, „Lista II” oraz Kwestionariusza Ewidencyjnego o kryptonimie „Asystent”. Jako represję za prowadzoną działalność solidarnościową należy uznać także jego zwolnienie z pracy w „Elanie” jesienią 1982 roku. Jego sprawa stanęła na wokandzie Terenowej Komisji Odwoławczej w dniu 26 października 1983 roku, gdzie odrzucono jego odwołanie. Spisywał na maszynie relacje, wraz z Jackiem Stankiewiczem był redaktorem „Sprawozdań z procesu morderców księdza Jerzego Popiełuszki”, pisma omawiającego wydarzenia z sali rozpraw w czasie tzw. procesu toruńskiego (ukazało się 14 numerów). Angażował się (1983–1989) w pracę w punkcie medycznym (wydawania leków), działającym przy parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu. Wspierał wydawanie młodzieżowego pisma konspiracyjnego „Grześ” (1983).

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Dekowski Krzysztof Józef Od 1983 roku należał do toruńskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej, a w 1987 roku został jej przewodniczącym. Po aresztowaniu w 1985 roku Leszka Zaleskiego, na jakiś czas, przejął koordynację kolportażu wydawnictw bezdebitowych. 5 listopada 1988 roku powołał Komitet Organizacyjny „S” PZD „Poldrob” w Toruniu. Uczestniczył w obradach RKK (1989). Przed wyborami parlamentarnymi 1989 roku należał do toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S”. W 1989 roku został przywrócony do pracy w „Elanie” (był specjalistą ds. wycen usług projektowych i umów), należał także do zakładowej „S” (do 1997 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 3665/235, Materiały w sprawie: Krzysztof Dekowski, oskarżony z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (DzU z 1981 r. nr 29, poz. 154) – rewizja nadzwyczajna. IPN BU 3665/867, Materiały w sprawie: Krzysztof Dekowski, oskarżeni z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym (DzU z 1981 r. nr 29, poz. 154) – rewizja nadzwyczajna. IPN BU 754/263, Akta Izby Karnej w sprawie: Krzysztof Dekowski, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r., oskarżony z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym – rewizja nadzwyczajna (ksero). IPN By 0104/56/D i J, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Asystent” dot. Dekowski Krzysztof, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r. Kontrola operacyjna działacza podziemnych struktur NSZZ „Solidarność” w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. IPN By 082/41, Akta kontrolne śledztwa w sprawie nieodstąpienia od działalności związkowej w NSZZ „Solidarność” oraz kolportowania ulotek i pism o treści antypaństwowej, prowadzonego przeciwko: Dekowski Krzysztof, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r., tj. podejrzanemu o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 Dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Dekowski Krzysztof Józef IPN By 54/3, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Krzysztof Dekowski, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r., oskarżony o to, że w styczniu 1982 r. w Toruniu jako członek Komisji Wydziałowej NSZZ „Solidarność” na Wydziale „Torlen III” Zakładów Włókien Chemicznych „Chemitex-Elana” organizował tajną łączność mężów zaufania „Solidarności” w poszczególnych brygadach w celu zbierania funduszy na cele związkowe i kolportowanie nielegalnych wydawnictw „Solidarności”, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. IPN By 85/517, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Krzysztof Dekowski, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r., oskarżonego o to, że w styczniu 1982 r. w Toruniu nie odstąpił od działalności związkowej i kolportował ulotki i pisma zdelegalizowanej NSZZ „Solidarność”, tj. o przestępstwo z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN Gd 159/321, Akta osobowe internowanego dot. Krzysztof Dekowski, imię ojca: Alojzy, ur. 6.04.1946 r., osadzonego na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 12.05.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 253/82-OEA z dnia 11.05.1982 r., zwolniony w dniu 14.10.1982 r. Korespondencja autora ze Stanisławą Izyk-Dekowską.

Opracowania: Biernacki K., Dekowski Krzysztof, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/15590,Dekowski-Krzysztof.html [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Krzysztof Dekowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/45020 [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Krzysztof Dekowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/2112a47d-075c-4e19-9e98-9d75baf08273 [dostęp: 4.08.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Dzwonkowska Małgorzata 1. Biogram Urodziła się 3 listopada 1951 roku w Jankowicach (gmina Łasin). Córka Kazimierza i Gertrudy z domu Biesek. Rodzice przez całe swoje życie prowadzili gospodarstwo rolne w Jankowicach. Małgorzata Dzwonkowska ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Grudziądzu (1969). Następnie pracowała m.in. w Warmińskich Zakładach Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Łasinie; przebywała na rencie zdrowotnej od 2000 roku. Zmarła 14 września 2002 roku w Łasinie. Jej grób znajduje się na cmentarzu komunalnym w Łasinie.

2. Opis działalności Była przewodniczącą „S” w swoim zakładzie pracy (jesień 1980 roku). Była etatowym pracownikiem NSZZ „S” w Zakładzie Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Łasinie (1981). Z powodu swej aktywności była inwigilowana w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Kameleon”, dotyczącej działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Grudziądzu (por. IPN By 083/17). W dniu wprowadzenia stanu wojennego zabrała z biura „S” dokumenty, które ukryła w swoim domu (w żyrandolu lub zakopała w ziemi, w doniczkach z kwiatami, które stały w pokoju dziecięcym, w domu siostry Krystyny, u której mieszkała). W kolejnych tygodniach funkcjonariusze SB kilkukrotnie przeszukiwali jej mieszkanie (bezskutecznie) w poszukiwaniu tych dokumentów.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Dzwonkowska Małgorzata Wytwarzała ulotki oraz kolportowała wydawnictwa bezdebitowe na terenie Łasina, dostarczała je także działaczom „S” w Biskupcu. Hospitalizowana ze względu na stres, wynikający z inwigilacji, przez około 2 tygodnie (1982). Od czerwca 1982 roku, z inicjatywy Janusza Bucholca (był także redaktorem naczelnym tego pisma) wydawany był Biuletyn Informacyjny Podregionu Grudziądz „Iskra”. Jego egzemplarze drukowano w jej domu w Łasinie. Była również zaangażowana w prace redakcyjne przy tym piśmie. Wraz z wydaniem pierwszego numeru „Iskry” ogłoszono istnienie Tymczasowego Prezydium Podregionu Grudziądz „S”, które w październiku 1982 roku zostało zastąpione przez Prezydium Tymczasowej Miejskiej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „S”. Gremium to koordynowało działalność konspiracyjną środowisk opozycyjnych w tym mieście i w okolicach. Małgorzata Dzwonkowska działała w obu wymienionych strukturach. Z tego powodu była inwigilowana przez bezpiekę, w jej domu dokonywano przeszukań (m.in. w sierpniu 1982 roku, w ramach szerszej akcji inwigilacji środowisk prodemokratycznych, dokonywanych w ramach SOR „Iskra”). Należała do grona założycieli (wraz z m.in. Romanem Bäckerem, Elżbietą Choszcz, Alicją Grześkowiak, Wiesławem Jankowskim, Marianem Kallasem, Lechem Morawieckim, Janem Wyrowińskim i Andrzejem Zybertowiczem) Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka, powstałego w Toruniu w listopadzie 1984 roku. Organizowała pielgrzymki autokarowe Duszpasterstwa Ludzi Pracy na Jasną Górę (po 1986 roku). Zbierała fundusze, wspierając strajkujących w Stoczni Gdańskiej, które następnie jej siostrzeniec (Janusz Jurewicz, wtedy licealista) zawiózł do kościoła św. Brygidy w Gdańsku (1988). Inwigilowana (1986–1989) w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dzwonek” (materiały dotyczące nielegalnych struktur NSZZ „Solidarność” na terenie Łasina i Grudziądza, por. IPN By 0104/242/D i J).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal w 25-lecie powstania NSZZ „S” Podregionu Grudziądz (2005)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Dzwonkowska Małgorzata

5. Bibliografia Źródła: IPN By 083/17, Sprawa obiektowa kryptonim „Kameleon” dot. działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Grudziądzu. IPN By 0104/242/D i J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dzwonek”. Materiały dotyczące nielegalnych struktur NSZZ „Solidarność” na terenie Łasina i Grudziądza. Korespondencja autora z Krystyną Jurewicz.

Opracowania: Jurewicz K., Walczyła w małym mieście o wielką sprawę. Małgorzata Dzwonkowska – działaczka społeczno-polityczna, [w:] W. Polak (red.), Oni tworzyli naszą historię. Prace konkursowe Wojewódzkiego Konkursu im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej 2009–2013, Toruń 2013, s. 369–382. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działacy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Społeczne Stowarzyszenie Obrony Praw Człowieka, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14517,Spoleczne-Stowarzyszenie-Obrony-Praw-Czlowieka.html [dostęp: 4.06.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Erdmann Robert Andrzej 1. Biogram Urodził się 29 marca 1967 roku w Bydgoszczy. Syn Ryszarda i Bogumiły z domu Olkowskiej. Rodzina robotnicza. Robert Erdmann ukończył klasę sportową w VII Liceum Ogólnokształcącym w Bydgoszczy (matura w 1985 roku), studiował psychologię na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu; odbył nowicjat u Misjonarzy Ducha Świętego (1986); studiował polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1992 roku). Następnie pracował w szkole podstawowej w Żninie (1993–1995) i Polskim Radiu Pomorza i Kujaw (od 1995 roku do dziś).

2. Opis działalności Od 1983 roku zaangażował się w działalność Archikonfraterni Literackiej przy parafii Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy. Od 1987 roku, jako student drugiego roku polonistyki, działał w tzw. drugim NZS na UMK (kierowali nim Maciej Romaniuk, Janusz Małecki i Jarosław Garbowski). W strukturze tej był członkiem Komitetu Założycielskiego (ujawnił się w maju 1988 roku). Był jednym z organizatorów (jako członek Komitetu Założycielskiego NZS UMK) i uczestnikiem nielegalnego, zdaniem władzy, strajku absencyjnego i wiecu studenckiego, jaki odbył się 10 maja 1988 roku na terenie UMK, przed Domem Studenckim nr 5 (wzięło w nim udział 85% studentów, czyli około 700 osób). W trakcie tego wiecu R. Erdmann przemawiał do zebranych. Przyjęto na nim także rezolucję solidaryzującą się ze

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Erdmann Robert Andrzej strajkującymi w Hucie im. Lenina i Stoczni Gdańskiej oraz ogłoszono decyzję o reaktywowaniu w Toruniu NZS. 17 maja 1988 roku został zarejestrowany (nr 16408) przez Wydział III WUSW w Toruniu do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dubler”; zakończono ją 12 grudnia 1989 roku, a jej akta zniszczono. Za „udział w działalności nielegalnych struktur KPN i NZS” (por. IPN By 077/1415) otrzymał zakaz wyjazdów zagranicznych „do wszystkich krajów świata” od czerwca 1988 roku do czerwca 1990 roku. Współpracował w tym czasie z Organizacją Studencką KPN, choć formalnie do niej nie należał. 28 listopada 1988 roku został wybrany przewodniczącym Tymczasowego Zarządu Wydziałowego NZS UMK na Wydziale Humanistycznym. Był członkiem Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS UMK, wybranym w czasie Walnego Zebrania członków tej organizacji, które odbyło się w Instytucie Fizyki 20 października 1988 roku (przewodniczącym został Maciej Romaniuk); odpowiadał w nim za sekcję samokształceniową. Na kolejnym Walnym Zebraniu NZS UMK, jakie odbyło się 16 stycznia 1989 roku, został wybrany członkiem Zarządu Uczelnianego. Uczestniczył w happeningu zorganizowanym 6 grudnia 1988 roku na toruńskim Rynku Staromiejskim przez KPN i NZS. W jego trakcie „odsłonięto” pomnik cenzora. Był nim R. Erdmann, owinięty papierem toaletowym. W trakcie tego protestu jego organizatorzy – za pomocą nożyc i pieczęci „OCENZUROWANO” – oznaczyli wiele publikacji, książek, gazet i transparentów przyniesionych przez uczestników. Po demonstracji członków Ruchu „Wolność i Pokój” oraz NZS UMK, jaka odbyła się 13 grudnia 1988 roku (w rocznicę wprowadzenia stanu wojennego) i aresztowaniu kilku jego uczestników, był jednym z organizatorów (wraz z Jarosławem Garbowskim i Maciejem Karwowskim) wiecu protestacyjnego przed Rektoratem UMK. Autor – inspirowanego prawdziwymi zdarzeniami – utworu „Transakcja”, który w 2009 roku zdobył trzecią nagrodę w konkursie na debiutancki scenariusz słuchowiska, ogłoszonym przez Teatr Polskiego Radia i Agencję Dramatu.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Erdmann Robert Andrzej

5. Bibliografia Źródła: IPN By 077/1415, Dokumentacja dot. zastrzegania wyjazdów zagranicznych mieszkańcom województwa toruńskiego za lata 1987–1990. Relacja Roberta Erdmanna.

Opracowania: Aszklar B. i in., Słownik dziennikarzy i publicystów Pomorza i Kujaw (1808–2021), Bydgoszcz 2021, s. 70. Borakiewicz W., Prezydent Bydgoszczy w obronie TVN. Dziennikarz państwowego radia: Stygmatyzuje pan media, „Gazeta Wyborcza” Bydgoszcz, https://bydgoszcz.wyborcza. pl/bydgoszcz/7,48722,27928798,prezydent-bydgoszczy-w-obronie-tvn-dziennikarz-panstwowego.html [publik.: 19.12.2021; dostęp: 13.10.2022]. Hasło: Robert Erdmann, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Działania ojców jezuitów w Toruniu wspierające opór społeczny przeciwko systemowi komunistycznemu w latach 1980–1989 na tle sytuacji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, [w:] K. Dorosz SJ, W. Rozynkowski (red.), Loyola u Kopernika. Jezuici w Toruniu w latach 1945–2015, Warszawa 2016. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Robert Erdmann, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp: 6.09.2022]. Mądry A. (red.), UMK w kampanii Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach ’89, Toruń 2019, s. 47.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fołda Mirosław Walenty 1. Biogram Urodził się 21 sierpnia 1959 roku w Inowrocławiu. Syn Tadeusza Stanisława i Urszuli z domu Kowalkowskiej. Oboje rodzice pochodzą z gospodarstw rolnych, oboje z Szadłowic. Ojciec był żołnierzem AK; członkiem oddziału dowodzonego przez „Morsa”; walczył w powstaniu warszawskim; po jego upadku został wywieziony do Niemiec, do prac przymusowych; działacz powojennej opozycji antykomunistycznej; w 1959 roku – za nielegalne posiadanie broni palnej – został skazany na osiem i pół roku więzienia (por. IPN By 66/2066; IPN By 070/2167), z zasądzonego wyroku w więzieniu w Koronowie i kopalni w Knurowie spędził cztery i pół roku; pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2019) za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce, za osiągnięcia w podejmowanej z pożytkiem dla kraju pracy zawodowej i społecznej. Dziadek (ojciec matki) walczył w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko-bolszewickiej. Dziadek (ojciec ojca) walczył w powstaniu wielkopolskim. Mirosław Fołda ukończył Technikum Rolnicze w Kościelcu Kujawskim (matura w 1979 roku). Następnie pracował przez całe życie w (odziedziczonym po rodzicach) gospodarstwie rolnym w Szadłowicach (do dziś).

2. Opis działalności Rozpoczął działalność prodemokratyczną od włączenia się (1980) w działalność podejmowaną przez rodzinę Bartoszcze w Inowrocławiu; współzałożyciel (wraz Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Fołda Mirosław Walenty z m.in. braćmi Piotrem i Romanem Bartoszcze; Tadeuszem Ptaszyńskim; Tadeuszem Kwiatoniem i Zbigniewem Gedowskim – wówczas szefem robotniczej „S” w Inowrocławiu) Międzygminnego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarności Chłopskiej” (w świetlicy przy ul. Staszica w Inowrocławiu); zakładał koła wiejskie „Solidarności Chłopskiej” (od zjazdu zjednoczeniowego w marcu 1981 roku: NSZZ RI „S”) na Kujawach Zachodnich na terenie gminy Gniewkowo (1981); uczestniczył w cotygodniowych spotkaniach MKZ, reprezentując w ich trakcie działaczy „Solidarności Chłopskiej” z gminy Gniewkowo (1980–1981). Wiceprzewodniczący Międzygminnej Rady Porozumiewawczej NSZZ RI „S”, z ramienia gminy Gniewkowo (wrzesień 1981). Uczestnik protestów chłopskich, w czasie których domagano się rejestracji odrębnego związku zrzeszającego środowiska chłopskie. Brał udział w manifestacji chłopskiej 22 stycznia i 8 lutego 1981 roku w Bydgoszczy oraz 12 lutego 1981 roku przy pomniku powstańców wielkopolskich w Inowrocławiu. Włączył się również w przygotowania do strajku głodowego działaczy „Solidarności Chłopskiej”, który miał rozpocząć się 7 lutego w kościele pw. Zwiastowania NMP w Inowrocławiu (nie doszedł do skutku) i strajku okupacyjnym (zajęto gmach ZSL przy ul. Solankowej w Inowrocławiu), który przeprowadzono 16–17 kwietnia 1981 roku w Inowrocławiu. Celem ostatniego z wymienionych było wsparcie protestujących w tym samym czasie w Bydgoszczy działaczy „S” RI. Strajk inowrocławski przyczynił się do podjęcia rozmów przez komisję rządową ze strajkującymi w Bydgoszczy i podpisania (17 kwietnia) porozumienia bydgoskiego, torującego drogę do rejestracji NSZZ RI „S”. Uczestnik Mszy św. odprawionej na bydgoskim Starym Rynku przez biskupa Jana Michalskiego 3 maja 1981 roku (po jej zakończeniu zabezpieczał i porządkował ołtarz tej celebry). Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce kontynuował działalność opozycyjną. Był jednym z organizatorów konspiracyjnych struktur „S” RI w rejonie inowrocławskim; kolportował ulotki i pisma bezdebitowe wśród rolników (m.in. „Żywią i Bronią”); organizował pomoc materialną dla rodzin osób represjonowanych (m.in. Zbigniewa Gedowskiego); odwiedzał internowanych (m.in. Jana Zielińskiego w Strzebielinku); w swoim domu organizował (1983) spotkania działaczy Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Rolników (z udziałem Józefa Teligi i rodziny Bartoszcze), za co był inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Gryzonie” (por. IPN Bu 0222/143, t. 4); regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę w kościele jezuitów w Bydgoszczy. Współorganizował wyjazdy na spotkania z papieżem; uczestniczył w spotkaniu z Janem Paweł II w czasie jego pobytu w Częstochowie (1983), z transparentem „Solidarność i wolność zawsze zwycięży” (1983); po powrocie do domu został zatrzymany

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fołda Mirosław Walenty i przesłuchany. Uczestniczył w pogrzebie Piotra Bartoszcze (1984), jako jeden z pilnujących porządku w czasie tej ceremonii pogrzebowej. Współorganizował (1988) spotkania działaczy opozycyjnych z regionu inowrocławskiego na plebanii parafii pw. św. Elżbiety w Orłowie (proboszczem był wówczas ks. Alojzy Zieliński). Angażował się w kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych, startujących w wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 roku. Od wielu lat (wraz ze Zbigniewem Ratajem i Stanisławem Weberem) należy do pocztu sztandarowego zabytkowego sztandaru rolniczej „S” województwa bydgoskiego (poświęconego w 1981 roku). Jest uczestnikiem życia politycznego i społecznego w swoim regionie i Polsce. Nigdy nie należał do żadnej partii politycznej. Do dziś jest członkiem NSZZ RI „S”.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Krzyż Wolności i Solidarności (2021)

5. Bibliografia Źródła: IPN Bu 0222/143, t. 4, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Gryzonie” dot. Józef Teliga, imię ojca: Józef, ur. 9.09.1914 r., Karol Wacław Teliga, imię ojca: Stanisław, ur. 7.10.1946 r., Elżbieta Ficowska, imię ojca: Józef, ur. 5.01.1942 r., Larysa Gamska, imię ojca: Michał, ur. 8.10.1935 r., Jerzy Andrzej Kawczyński, imię ojca: Jan, ur. 7.02.1952 r., Antonina Danuta Komorowska Rycerz, imię ojca: Jan, ur. 10.07.1936 / 30.07.1936 r., Wieńczysław Jacek Nowacki, imię ojca: Jan, ur. 2.10.1951 r. IPN By 0085/916, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Blondyn” dot. Pęczkowski Michał, imię ojca: Czesław, ur. 1.09.1952 r. IPN By 680/176353, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Fołda Mirosław Walenty, imię ojca: Tadeusz, ur. 21.08.1959. Relacja Mirosława Fołdy.

Opracowania: Gonera W., Niepodległość tylko w propagandzie, „Gazeta Szadłowicka” [jednodniówka] z czerwca 2018, s. 8. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Fołda Mirosław Walenty Hasło: Fołda Mirosław, [w:] Encyklopedia Osobistości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 5, Londyn 2019, s. 314. IPN By 070/2167, Akta śledcze w sprawie nielegalnego posiadania broni palnej w Szadłowicach, powiat inowrocławski, w latach 1948–1950 przeciwko: Tadeusz Fołda, imię ojca: Walenty, ur. 11.04.1923 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 4 § 1 Dekretu z dnia 13.06.1946 r. IPN By 66/2066, Akta w sprawie karnej przeciwko: Tadeusz Fołda, imię ojca: Walenty, ur. 11.04.1923 r., oskarżony o to, że od kwietnia 1948 r. do stycznia 1950 r. w Szadłowicach, powiat inowrocławski, przechowywał bez pozwolenia broń palną, tj. o czyn z art. 4 § 1 Dekretu z dnia 13.06.1946 r.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Frelichowski Krystian Andrzej 1. Biogram Urodził się 16 lipca 1964 roku w Bydgoszczy. Syn Tytusa i Anny z domu Rajpold. Dziadek Mieczysław Frelichowski jako nastoletni chłopak został wcielony do armii pruskiej, skąd uciekł i przyłączył się do powstańców wielkopolskich; przeniesiony do rezerwy w randze podporucznika (1922); kierownik szkoły w Śmielinie; uczestnik wojny obronnej 1939 roku (walczył w Armii Pomorze); pojmany przez Niemców, resztę wojny spędził w oflagu; po wojnie ponownie został kierownikiem szkoły w Śmielinie. Ojciec był pracownikiem Wojewódzkiego

Domu

Kultury;

organizował

szereg imprez artystycznych na terenie dawnego dużego województwa bydgoskiego; koordynator działalności klubów seniora w całej Polsce; zainicjował Laur Seniora, Ogólnopolski Przegląd Artystycznego Ruchu Seniorów (przyznawane obecnie w jej trakcie Grand Prix to nagroda jego imienia), Babie Lato. Z jego inicjatywy rozpoczęto też wydawanie zeszytów metodycznych „Kultura i Seniorzy”. Dziadek (ojciec matki) Józef Rajpold pochodził z Raniżowa; był krakowskim działaczem PPS w okresie międzywojennym; po odzyskaniu niepodległości zakupił gospodarstwo w Niemczu (koło Bydgoszczy); w okresie niemieckiej okupacji wielokrotnie starano się go zmusić do podpisania volkslisty; nie zgodził się także wtedy, gdy jego 10-letnią córkę Annę (matkę Krystiana Frelichowskiego) zabrano na przymusowe roboty do niemieckiego folwarku na terenie gminy Osielsko. Brat dziadka – Władysław Rajpold (wraz z żołnierzem AK Józefem Hryniewieckim) 18 stycznia 1945 roku, w czasie walk o Kraków, na wieży Wawelu wywiesił biało-czerwoną flagę (działając Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Frelichowski Krystian Andrzej w pośpiechu zrobili to nieumyślnie „do góry nogami”). Błogosławiony Kościoła rzymskokatolickiego ks. Wincenty Frelichowski jest krewnym Krystiana Frelichowskiego (ojciec Wincentego – Ludwik i pradziadek Krystiana – Andrzej byli braćmi). Krystian Frelichowski ukończył wieczorowo Liceum dla Pracujących w Bydgoszczy (matura w 1986 roku) i licencjat z resocjalizacji na Wydziale Pedagogiki i Psychologii w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Bydgoszczy (2000). Następnie pracował w Szkole Podstawowej w Kozielcu (gmina Dobrcz) (1986– 1987); Szkole Podstawowej im. Kornela Makuszyńskiego w Złejwsi Wielkiej (od 1987 roku, obecnie filia Czarnowo).

2. Opis działalności Zaangażował się w działalność opozycyjną jako uczeń szkoły średniej (1980). Współzałożyciel (wraz z m.in. Mirosławem Draganowskim, Januszem Piekarczykiem i Grzegorzem Szaleckim) oraz przewodniczący (od jesieni 1980 roku) organizacji „Wolna Rzeczpospolita” (był także pomysłodawcą tej nazwy), przeprowadzającej m.in. akcje plakatowe i ulotkowe na terenie Bydgoszczy i okolic. Po wprowadzeniu stanu wojennego jej członkowie współpracowali z działającym w bazylice św. Wincentego à Paulo Prymasowskim Komitetem Pomocy Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom w Bydgoszczy (m.in. kolportując i rozrzucając ulotki we wskazanych miejscach), wykonując także polecenia Magdaleny Leś do czasu jej aresztowania. Autor tekstów w piśmie Związku Młodzieży Demokratycznej „Demokrata” (1980– 1981). Uczestniczył w manifestacji poparcia dla powstania „Solidarności chłopskiej”, która odbyła się 8 lutego 1981 roku w Bydgoszczy; a także w manifestacjach: 3 maja 1981 roku na Starym Rynku w Bydgoszczy i 11 listopada 1981 roku (upamiętniającej rocznicę odzyskania niepodległości). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. 13 grudnia brał udział w spontanicznym proteście przed siedzibą bydgoskiego Zarządu Regionu „S”. Uczestniczył w akcji przenoszenia materiałów drukarskich (wraz z Magdaleną Leś, Januszem Piekarczykiem, Krzysztofem Ralpoldem) z siedziby Zarządu Regionu NSZZ „S” w Bydgoszczy. W pierwszych miesiącach stanu wojennego uczestniczył w spotkaniach (wykładach z historii najnowszej) grupy młodzieży organizowanych przez Nel Powel w tymczasowej kaplicy należącej do parafii Chrystusa Króla w Bydgoszczy; zachęcał do uczestnictwa w nich kolejnych licealistów. Uczestnik manifestacji środowisk opozycyjnych w dniu 31 sierpnia 1982 roku, rozpędzonej przez oddziały MO i ZOMO oraz kontrmanifestacji pierwszomajowej 1983

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Frelichowski Krystian Andrzej roku, zorganizowanej przez środowiska solidarnościowe przed bazyliką, m.in. niósł na jej przedzie transparent z napisem „S”. Następnego dnia zbierał fundusze (m.in. wśród uczniów VI LO) na rzecz pobitych i aresztowanych w jej trakcie, które zostały przekazane do dyspozycji członkom działającego przy bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom w Bydgoszczy. Należał – wraz z Wojciechem Hetmanem i Piotrem Różyckim – do redakcji pisma konspiracyjnego „Bibuła”, wydawanego w latach 1983–1984 (w formacie A4, w nakładzie 50–100 egz.); spotkania odbywały się w kwiaciarni przy ul. Piotrowskiego, należącej do rodziców W. Hetmana. 27 stycznia 1984 roku, po dokonaniu przeszukania w miejscu jego zamieszkania, został zatrzymany i – postanowieniem Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy z dnia 28 stycznia 1984 roku – tymczasowo aresztowany oraz objęty śledztwem prowadzonym przez Wydział Śledczy WUSW w Bydgoszczy za to, że w okresie od grudnia 1981 roku do 27 stycznia 1984 roku w Bydgoszczy sporządzał w celu rozpowszechniania i rozpowszechniał przy pomocy druku fałszywe informacje w postaci pism nielegalnego związku „Solidarność”, których treść mogła wyrządzić poważną szkodę interesom PRL (IPN By 070/5226, t. 1–3). Zastrzeżono mu także możliwość wyjazdów za granicę do „wszystkich krajów świata” na kolejne 3 lata (por. IPN By 077/639). Przetrzymywany był w areszcie WUSW w Bydgoszczy i (od 3 lutego 1984 roku) w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy (por. IPN By 89/781; IPN By 99/19). Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 1984 roku Prokuratura Wojewódzka uchyliła tymczasowe aresztowanie zamieniając je na dozór milicyjny, z obowiązkiem stawiania się raz w tygodniu w WUSW w Bydgoszczy. Odzyskał wolność 18 kwietnia 1984 roku. Na mocy postanowienia Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy z dnia 7 sierpnia 1984 roku prowadzone przeciwko niemu śledztwo zostało umorzone, na mocy ustawy o amnestii z lipca 1984 roku, wtedy uchylono także dozór MO. W 1984 roku był inwigilowany przez bydgoską SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Pocisk” (por. IPN By 077/639). W sprawie obiektowej kryptonim „Terror” (prowadzonej w latach 1984–1990), będącej „analizą zagrożeń terroryzmem”, figuruje w jednym z meldunków jako „element podejrzany” (por. IPN By 069/1436). W 1985 roku zorganizował i kierował (do 1988 roku) siecią kolporterów wydawnictw bezdebitowych w Bydgoszczy. Materiały otrzymywał od członków Prymasowskiego Komitetu Pomocy, Jacka Numana (przywoził materiały z Lublina i Krakowa), Andrzeja Jarocińskiego (z Warszawy), a dostarczał m.in. do następujących punktów w Bydgoszczy: Piotra Fusa (ul. Powstańców Wielkopolskich), Jarosława i Piotra ZiętZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Frelichowski Krystian Andrzej ków, Marii Leś, Mariusza Korbala, Piotra Korbala (Dom Studencki przy ul. Powstańców Wielkopolskich) oraz (1987) biblioteki Szkoły Podstawowej w Złejwsi Wielkiej. W 1986 roku wszedł do redakcji pisma „Raport” jako redaktor naczelny od 4. numeru tego pisma. Redagował teksty, publikował pod pseudonimem „Jeremi W.” i „Były Romantyk” oraz drukował je (druk odbywał się m.in. na należącej do rodziców działce w Niemczu). Pismo to ukazywało się do 1987 roku, wydano 8 numerów, miało charakter historyczno-publicystyczny). W 1988 roku organizował w swoim domu (ul. 20 Stycznia 33/10 w Bydgoszczy) seanse filmów drugiego obiegu, otrzymując kasety z filmami od Marii Leś. Zorganizował na terenie gminy Zławieś Wielka Komitet Obywatelski (1990) koordynujący kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed wyborami samorządowymi. Od sierpnia 2010 roku organizator miesięcznic smoleńskich w Bydgoszczy (w 2010 i 2011 roku połączonych z Bydgoskim Marszem Niepodległości). Współorganizator marszu (2012) w proteście przeciwko zmniejszeniu liczby godzin nauczania historii w szkołach powszechnych. Współorganizator wiecu przed Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy (2013) pod hasłem „Ręce precz od naszych dzieci”. Współorganizator bydgoskich marszów w obronie TV Trwam (2012–2015). Radny Rady Miasta Bydgoszczy (2014–2018; 2018–2023). Przewodniczący Klubu Gazety Polskiej w Bydgoszczy (od czerwca 2009 roku do dziś). Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2001 roku do dziś), obejmował różne funkcje w strukturach miejskich i regionalnych tej partii, obecnie: członek Komitetu Dzielnicowego Bydgoszcz-Osiedle Leśne. Członek Rady Programowej Radia Pomorza i Kujaw (od 2017 roku do dziś).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2008) • Srebrny Krzyż Zasługi (2008) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Semper Fidelis (2012) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Frelichowski Krystian Andrzej

5. Bibliografia Źródła: Frelichowski K., Czas próby, Bydgoszcz 2013. IPN By 069/1436, Sprawa obiektowa kryptonim „Terror” dot. zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego. IPN By 070/5226, t. 1–3, Akta kontrolne śledztwa w sprawie przynależności do organizacji opozycyjnej przeciwko: Janusz Piekarczyk, imię ojca: Jan, ur. 28.05.1964 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 143 kk, 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i 270 § 1 kk. IPN By 077/338, t. 1, Meldunki zastępcy szefa WUSW w Bydgoszczy ds. SB o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 stycznia – 30 czerwca 1984 r. IPN By 077/639, Rejestr zastrzeżeń wyjazdów za granicę Wydziału Śledczego WUSW w Bydgoszczy za lata 1979–1989. IPN By 89/781, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Krystian Frelichowski, imię ojca: Tytus, ur. 16.07.1964 r., skazanego na podstawie art. 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 271 § 1 i 270 § 1 kk za to, że od grudnia 1981 r. do 27.01.1984 r. w Bydgoszczy sporządzał i rozpowszechniał pisma nielegalnego związku „Solidarność”. IPN By 99/19, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Krystian Frelichowski, imię ojca: Tytus, ur. 16.07.1964 r. i inni, podejrzani o to, że w okresie od grudnia 1981 r. do dnia 27.01.1984 r. w Bydgoszczy prowadzili działalność w nielegalnym związku NSZZ „Solidarność”, gromadząc i rozpowszechniając druki, pisma i pozycje książkowe mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 270 § 1 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i art. 273 § 1 i 2 kk. Korespondencja autora z Krystianem Frelichowskim.

Opracowania: Borakiewicz W., Radny PiS, nauczyciel Krystian Frelichowski: Dewianci z LGBT są jak komuniści, „Gazeta Wyborcza” Bydgoszcz, https://bydgoszcz.wyborcza.pl/ bydgoszcz/7,48722,25030474,radny-pis-nauczyciel-dewianci-z-lgbt-sa-jak-komunisci.html [dostęp: 22.11.2022]. Hasło: Krystian Frelichowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/96384531-7055-4cea-b84e-c761e946b9ef [dostęp: 4.11.2022]. Hasło: Krystian Frelichowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/58147 [dostęp: 6.11.2022]. Nauczyciel ze Złejwsi, „Polityka” 2019, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/ kraj/1931524,1,nauczyciel-ze-zlejwsi.read [dostęp: 22.11.2022]. Ordo Iuris: Sprawa nauczyciela Krystiana Frelichowskiego znajdzie finał w sądzie, portal „Katolicka Bydgoszcz”, https://katolicka.bydgoszcz.pl/wydarzenia/ordoZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Frelichowski Krystian Andrzej -iuris-sprawa-nauczyciela-krystiana-frelichowskiego-znajdzie-final-w-sadzie [dostęp: 22.11.2022]. Pastuszewski S., hasło: Bibuła (Bydgoszcz), [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13105,Bibula-Bydgoszcz. html?search=3539378515834 [dostęp: 22.11.2022].

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Galewski Zenon Leon Jan 1. Biogram Urodził się 16 listopada 1948 roku w Toruniu. Syn Mariana i Danuty z domu Przybylskiej. W czasie II wojny światowej matka (jako szesnastolatka) była skierowana do pracy przymusowej w laboratorium wytwórni serów w Sztumie; w tym czasie wspomagała jeńców angielskich w obozie w Sztumie, dostarczając im pozostały po badaniach laboratoryjnych ser; przyłapana przez Niemców na udzielaniu tej pomocy została aresztowana; groziła jej kara śmierci; uratowała się, gdyż obóz został zajęty przez Armię Czerwoną; następnie powróciła do Torunia. Po krótkim czasie – ponownie za pomoc okazywaną jeńcom angielskim – została przez władze sowieckie aresztowana i osadzona w areszcie na Wałach gen. Sikorskiego; ostatecznie zwolniona po skutecznych działaniach rodziny. Rodzina ojca osiadła przed II wojną światową w Toruniu, ma korzenie kujawskie (Inowrocław); babcia spokrewniona jest z gen. Henrykiem Dąbrowskim. Dziadek Leon był przedwojennym kupcem toruńskim (widnieje w przedwojennym wydaniu książki „Obywatele Torunia”). Ojciec Marian był mistrzem złotniczym, nauczycielem zawodu wielu złotników; wykonał m.in. renowację skarbu ze Skrwilna (kolekcja złotej biżuterii i kamieni szlachetnych) do dziś eksponowanego w toruńskim ratuszu. Został wychowany w duchu wartości chrześcijańskich, niechęci do totalitaryzmów, nurcie antysowieckości. Zenon Galewski ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1967 roku), następnie studia z zakresu chemii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1972 roku). Pracował na różnych stanowiskach kierowniczych Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Galewski Zenon Leon Jan w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1972–2003). Obecnie (od 2003 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W okresie szkoły średniej należał do grupy założycieli (wraz z Kazimierzem Bielickim, Michałem Jagodzińskim, Bogusławem Makowskim, Andrzejem Skoniecznym) 49. Szczepu Harcerskiego im. Zdobywców Kosmosu (1963), kultywującego ideały przedwojennego harcerstwa. Głównym celem założenia szczepu było uniknięcie obowiązku zapisania się do ZMS. Stworzyli szczep złożony z kilku drużyn (najliczniejszy w Toruniu), na którego czele stał Młodzieżowy Krąg Instruktorski. Pełnił funkcję szczepowego i przewodniczącego MKI (podharcmistrz). Od 1973 roku otrzymywał od zaprzyjaźnionych osób, m.in. małżeństwa Elżbiety i Ryszarda Chudykowskich (pracowników „Elany”) oraz Michała Jagodzińskiego bibułę przywożoną z Warszawy. Na tej lekturze wykuwał się jego światopogląd. Od 1979 roku (do wprowadzenia stanu wojennego) prowadził spotkania organizacyjne tworzące struktury samorządu pracowniczego (Zebranie Delegatów i Rada Pracownicza) oraz aktywnie uczestniczył w organizacji NSZZ „S” w tym zakładzie pracy; członek Komisji Zakładowej (1980–1981). Współtworzył (m.in. z Lechem Kauckim) Statuty Rady Pracowniczej i Zebrania Delegatów. Wraz z delegacją zakładowej „S” uczestniczył w odsłonięciu Pomnika Trzech Krzyży w Gdańsku, które odbyło się 16 grudnia 1980 roku. Ze względu na rozpowszechniane informacje dotyczące zagrożeń pracy funkcjonariuszy MO (1980/81) – na potrzeby prezydium KZ „S” – opracował analizę ich bezpieczeństwa pracy i porównał z bezpieczeństwem pracy robotników (opracowanie to bazowało na oficjalnie dostępnych danych GUS, materiałach i analizach m.in. Państwowej Inspekcji Pracy i Inspekcji Sanitarnej). Wykazało, że robotnicy narażeni są na znacznie większe zagrożenia, skutkujące poważniejszymi konsekwencjami. W ramach Wszechnicy Związkowej (w Toruniu organizowała je m.in. Lena Kuczyńska) prowadził w Toruniu (1980–1990) zajęcia i konsultacje z zakresu bezpieczeństwa pracy przez publikacje w „TIS” (np. „TIS” 40/257), spotkania indywidualne i dokształcania członków „S” zatrudnianych na stanowiskach służby BHP w innych zakładach pracy (np. dla Krzysztofa Dekowskiego), a także w zakresie organizacji i działania organów samorządu pracowniczego (np. sekcja nauczycielska „S” w Toruniu). Członek Zarządu Wszechnicy (od 1981 roku). Po burzliwym okresie rozliczeń dyrekcji i wymiany jej składu, pod naciskiem zakładowej „S”, od października 1981 roku powołany na stanowisko dyrektora pracowni-

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Galewski Zenon Leon Jan czego (oficjalnie Pełnomocnika ds. Pracowniczych) „Elany”. Odwołany z tego stanowiska i powołany na kierownika działu BHP po odmowie (nieoficjalnie) wypisania się z „S” i wstąpienia do PZPR (od 1 lipca 1982 roku). W listopadzie 1981 roku, gdy w Toruniu trwał strajk okupacyjny NSZZ RI „S” w siedzibie „Cukrowni Toruńskich”, udostępnił należącą do „Elany” Przystań Żeglarską w Porcie Drzewnym, organizując noclegownię dla strajkujących. O świcie oddział ZOMO spacyfikował nocujących tam uczestników strajku i zdemolował wnętrze budynku. Wspomagał (1981–1990) doposażenie prywatnego muzeum patriotycznego „Głucha Puszcza” w Orchowie (jego założycielem i właścicielem był inż. Stanisław Pijanowski) z własnych środków i poprzez inicjowanie darowizny Rady Pracowniczej „Elany”. Po ponownej zgodzie władz na działalność Rad Pracowniczych w zakładach pracy, był członkiem i wiceprzewodniczącym takiej rady w swoim zakładzie pracy (1983–1985). Na Dzień Nauczyciela 1984 roku organ ten wysłał życzenia nauczycielom szkół, którymi opiekował się ten zakład pracy. Napisano wówczas m.in.: Z okazji Dnia Nauczyciela wszystkim wychowawcom dzieci i młodzieży składamy życzenia zdrowia, zadowolenia z wykonywanej pracy oraz wszelkiej pomyślności. Wyrażamy także nadzieję, że w tych trudnych czasach wasza szkoła będzie nadal miejscem rzetelnie przekazywanej wiedzy, tolerancji dla uczniów i nauczycieli o różnych poglądach” (cyt. za: „TIS” z dn. 14.11.1984 r., nr 35/113). Następnego dnia po ich rozesłaniu (13 października) odwiedził go w miejscu pracy por. Paczkowski z toruńskiego WUSW, zarzucając „mieszanie się do polityki”. Z inicjatywy Rady Pracowniczej „Elany” (po wznowieniu jej działalności) postanowiono zorganizować spotkanie przedstawicieli Rad Pracowniczych z kilku toruńskich zakładów (por. art. 35 ustawy z 25 września 1981 roku o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego). Galewski był odpowiedzialny za organizację i logistykę spotkania, które miało się odbyć w ośrodku wypoczynkowym „Elany” w Przyjezierzu na przełomie 1983/1984 roku. Przygotowania do jego organizacji wywołały intensywne działania represyjne aparatu władzy (telefony ostrzegawcze, przesyłanie listów z groźbami, straszenie zlikwidowaniem członków rodziny, śledzenie) oraz zablokowanie ich finalizacji przez dyrektora „Elany”. Z tego powodu Rada Pracownicza „Elany” wniosła do Sądu Najwyższego pozew w sprawie uniemożliwienia realizacji działań ustawowych. Radę Pracowniczą przed sądem reprezentowało prezydium Rady Pracowniczej „Elany” w składzie: przewodniczący Stanisław Czuszel oraz wiceprzewodniczący Krzysztof Gonet i Zenon Galewski (konsultacji prawnych udzielał m.in. Władysław Siła-Nowicki); stronę pozwaną m.in. Jerzy Urban i dyrektor „Elany”. Odbyło się kilka rozpraw sądowych, a sprawę tę ostatecznie umorzono w sierpniu 1986 roku. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Galewski Zenon Leon Jan W czasie stanu wojennego funkcjonowała Zakładowa Komisja BHP, będąca ciałem doradczym pracodawcy w obszarze ochrony pracy (w jej skład wchodzili m.in. Społeczni Inspektorzy Pracy z poszczególnych komórek organizacyjnych, w większości w „Elanie” byli to członkowie „S”). Galewski zainicjował podjęcie przez to gremium uchwały dotyczącej pomocy (materialnej, socjalnej, itp.) dla rodzin pracowników aresztowanych i internowanych. Rozwoził również paczki z darów zagranicznych do rodzin osób aresztowanych (m.in. Michała Jagodzińskiego). W 1984–1985 zobligowano całą kadrę kierowniczą do udziału w cyklu szkoleń ideowo-politycznych organizowanych przez Wojewódzki Uniwersytet Marksizmu i Leninizmu. Galewski jako jedyny z tzw. kadry pierwszego szczebla nie zgodził się na udział w tych szkoleniach. W 1986/87 był szefem ekspertów „S” negocjujących z Ministerstwem Przemysłu Chemicznego i Lekkiego kwalifikowanie stanowisk, na których wykonywaną pracę traktuje się jako pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (negocjacje odbywały się w bydgoskim „Zachemie” oraz w Warszawie). Konsekwencją było wydanie zarządzenia ministra w tym zakresie (z dnia 7 lipca 1987 roku), na podstawie którego w późniejszym okresie (szczególnie podczas zwalniania pracowników, związanego z restrukturyzacją i rosnącym bezrobociem) umożliwiono wielu pracownikom przejście na wcześniejszą emeryturę. Członek zakładowej „S” po jej ponownej rejestracji. W czasie jubileuszowej Mszy św. z okazji 25-lecia „Elany”, odprawionej 9 grudnia 1988 roku w kościele Chrystusa Króla w Toruniu, niósł zakładowy sztandar. Nie był członkiem żadnej partii politycznej. W 1990 roku kandydował z listy Komitetu Obywatelskiego „S”; radny Rady Miasta Torunia (1990–1993), członek Komisji Zdrowia i Komisji Rewizyjnej; przewodniczący powołanej przez Prezydenta Miasta Torunia komisji ds. wyboru rad nadzorczych spółek miejskich. Ekspert ds. zarządzania bezpieczeństwem pracy KK NSZZ „S” desygnowany przez KK do Rady Ochrony Pracy I kadencji Sejmu RP (1990–1992). Po 1992 roku wycofał się z aktywnej działalności związkowej w „Elanie”. Członek NSZZ „S” do 2003 roku. Członek rady nadzorczej (przedstawiciel wojewody) Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy (1992–1996); przewodniczący rady nadzorczej Specjalistycznego Szpitala Miejskiego w Toruniu (przez dwie kadencje) i członek Rady Społecznej (przedstawiciel Prezydenta Miasta Torunia, 1996–2003); przewodniczący oddziału toruńsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Ergonomicznego (1976–1980); członek rady wydawnictwa kwartalnika „Ergonomia”; członek rady programowej Centrum Szkolenia

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Galewski Zenon Leon Jan Centralnego Instytutu Ochrony Pracy (od 1995 roku do dziś); współzałożyciel i członek prezydium Stowarzyszenia Pracowników Służb BHP (1993–1995); wiceprezes Stowarzyszenia Ochrony Pracy (2004–2014); członek International Process Safety Group (1996–2000); ekspert przedstawiciela pełnomocnego UE ds. wdrażania systemów bezpieczeństwa pracy przed akcesją Polski do UE (2003–2004); wiceprezes Stowarzyszenia Ochrony Pracy (2004–2014). Członek polskiej grupy ekspertów w programie „Transport-Unfall-Informations- und Hilfeleistungssystem der chemischen Industrie” (2000); w BASF AG – w Ludwigschaven i Schwarzheide oraz koncernie SCHERING AG w Berlinie. Współorganizator „SPOT”– polskiego Systemu Pomocy w Transporcie Materiałów Niebezpiecznych (2000); posiada uprawnienia certyfikowanego audytora systemów zarządzania Jakością, Bezpieczeństwem, Środowiskiem, HACCP.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka Honorowa PCK (1985) • Srebrny Krzyż Zasługi (1986) • Odznaka „Zasłużony Racjonalizator Produkcji” (1986) • Srebrna Odznaka Honorowa Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa (1987) • Oznaka honorowa „Za Zasługi dla Ochrony Pracy” (1993) • Nagroda im. Haliny Krahelskiej (1993) • Nagroda „Złote Szelki” (1997) • „Pro Labora Securo” (2000) • Złoty Krzyż Zasługi (2003) • Nagroda im. Czesława Daszkiewicza (2003)

5. Bibliografia Źródła: Galewski Z., Zarządzanie bezpieczeństwem pracy w Zakładach „Elana” S.A., „Bezpieczeństwo Pracy” 1998, nr 1. IPN By 681/29425, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Galewski Zenon Leon, imię ojca: Marian, ur. 16.11.1948. Relacja Zenona Galewskiego. Rozmowa z Zenonem Galewskim wiceprezesem Stowarzyszenia Ochrony Pracy, „Atest” 2010, nr 9, s. 36. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Galewski Zenon Leon Jan

Opracowania: Certyfikat prestiżu, „Nowości” 5.12.2000. Kozela R., Nie samą pracą żyje człowiek, „Atest” 2012, nr 8, s. 8 i 38–41. Lejko Z., Nie ma bhp, jest bezpieczna praca, „Atest” 1994, nr 1, s. 8–9. Nagrody dla najlepszych, „Bezpieczeństwo Pracy” 2001, nr 1. Nagrody im. Haliny Krahelskiej wręczone, „Inspektor Pracy” 1993, nr 9. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Pro Labora Securo dla Z. Galewskiego, „Gazeta Pomorska” 5.12.2000. W czwórce krajowej, „Elana” 2000, s. 1, 4. Wirkus A., Inspektor pracy może być nie tylko państwowy, ale i społeczny, „Gazeta Pomorska” 31.09.2010. Zenon Galewski, „Atest” 1997, nr 12, s. 24. Złote Szelki po raz pierwszy, „Atest” 1997, nr 11, s. 21.

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Geras Jan 1. Biogram Urodził się 29 stycznia 1960 roku w Toruniu. Syn Wiesława i Józefy z domu Czeczko. Jan Geras ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (matura w 1979 roku) oraz prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika (dyplom w 1985 roku). W latach 1985–1994 pracował w różnych firmach związanych z kulturą. Od 1995 roku do chwili obecnej pracuje w Powiatowym Urzędzie Pracy w Kartuzach.

2. Opis działalności W lutym 1981 roku uczestniczył w strajku studenckim zorganizowanym przez NZS UMK w Collegium Maximum (Dwór Artusa). Należał do grupy studentów (wraz z m.in. Andrzejem Groździejem, Janem Majką, Krzysztofem Rolkiem, Andrzejem Rybą, Piotrem Sznajderowiczem, Grzegorzem Sztandarskim), która pod kierunkiem Andrzeja Wrońskiego w latach 1983–1985 przewoziła hurtowe ilości bibuły z Warszawy do Torunia. Organizował punkty przerzutu wydawnictw niezależnych. Przewoził także bibułę na Wybrzeże, gdzie odbierał ją Leszek Kubiak, który wraz z Janem Kulasem uruchomił w Tczewie sieć kolportażu wydawnictw niezależnych. Wiosną 1983 roku Romuald Bobkowski (wtedy adiunkt w Instytucie Fizyki UMK, autor muzyki) i Andrzej Wilczewski (student prawa) nagrali kasetę magnetofonową z piosenkami o stanie wojennym, zatytułowaną „Na wzwodzie”. Autorem tekstów jest lek. med. Andrzej Michorzewski; odpowiedzialnym za stronę techniczną nagrywania kasety był J. Geras. Kaseta ta miała drugie wydanie w 1984 roku, kiedy została Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

Geras Jan wydana pt. „Zakazane piosenki”. Niektóre utwory były emitowane także na antenie Radia Wolna Europa, gdzie twórców przedstawiono jako „Podziemniaki”.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Srebrny Medal za Długoletnią Służbę (2010) • Złoty Krzyż Zasługi (2011) • Medal Polskiego Związku Filatelistów „Za Zasługi dla Rozwoju Publikacji Filatelistycznych” (2014)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jana Gerasa.

Opracowania: Kubiak L., Ze stanem wojennym związanych jest zbyt dużo cierpień, [w:] J. Kulas (red.), Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, Pelplin 1999. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M. (oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M., Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach, Kraków 2021, s. 158–159.

100

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Geras (z d. Kala) Wiesława 1. Biogram Urodziła się w 1954 roku w Nakle nad Notecią. Córka Romana i Ireny z domu Romańskiej. Ojciec po II wojnie światowej przeprowadził się z rodziną z Równego (dziś miejscowość na Ukrainie) do Nakła nad Notecią, gdzie poznał swoją żonę; prowadził w Nakle prywatny zakład krawiecki, w którym pomagała mu żona. Wiesława Geras ukończyła I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Krzywoustego w Nakle nad Notecią (matura w 1973 roku) oraz Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1978 roku). Od 1978 roku do chwili obecnej jest zatrudniona w Szkole Podstawowej w Złotorii jako nauczyciel, wicedyrektor (2002–2007) i dyrektor tej placówki (od 2007 roku).

2. Opis działalności W 1983 roku przejęła po Emilii Karolewskiej troskę o łączność toruńskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej z zakładami pracy w tym mieście. W ramach tej działalności do 1986 roku nadzorowała przepływ informacji, korespondencji, pieniędzy (składek członkowskich zbieranych od działaczy zakładowej „S”) i poleceń z toruńskiej RKW. W jej mieszkaniu SB kilkukrotnie przeprowadzało rewizje; była także zatrzymywana i przesłuchiwana przez funkcjonariuszy SB. W związku z amnestią z września 1986 roku, otrzymała pismo następującej treści: Prokuratura Rejonowa w Toruniu zawiadamia, że postanowieniem z dnia 18 września 1986 r. o odmowie wszczęcia postępowania Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

101

Geras (z d. Kala) Wiesława przygotowawczego w sprawie nielegalnej działalności w podziemnych strukturach b. „Solidarności” odmówiono wszczęcia postępowania przeciwko Obywatelce. Od 21 lat jest aktywnym członkiem Polskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Przedmiotów Przyrodniczych w Toruniu. Członek Zarządu (od 2005 roku) i Sekretarz Zarządu (od 2015 roku do dziś) Polskiego Klubu Ekologicznego Oddziału Pomorsko-Kujawskiego w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Brązowy Krzyż Zasługi (2000) • Brązowa Honorowa Odznaka Polskiego Związku Szachowego (2001) • Srebrna Honorowa Odznaka Ligi Ochrony Przyrody (2004) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2013) • Medal „Za Zasługi z Okazji 100-lecia Harcerstwa Toruńskiego” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Janem Gerasem.

102

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Gierlasińska (z d. Woźniak) Małgorzata 1. Biogram Urodziła się w 1962 roku w Inowrocławiu. Córka Wojciecha Woźniaka i Marii z domu Dobrocholskiej. Ojciec był inżynierem, matka pracownikiem biurowym. Wychowywana w szacunku dla kultury i tradycji oraz wartości chrześcijańskich. Małgorzata Gierlasińska ukończyła V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1981 roku), Medyczne Studium Zawodowe (1983) oraz studia wyższe

pedagogiki

-wychowawczej

opiekuńczoUniwersytecie

Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1995 roku). Następnie pracowała w Przedszkolu Zakładowym „Metalchem” w Toruniu (1983– 1986); Szkole Podstawowej nr 8 w Toruniu (1986–1994); Bursie Szkolnej w Toruniu (1994–2003); Zespole Szkół nr 26 w Toruniu (od 2003 roku do dziś). Żona (ślub w 1983 roku) Janusza Gierlasińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Brała udział w manifestacji zorganizowanej przez środowiska opozycyjne na Rynku Staromiejskim w Toruniu 1 maja 1982 roku. Po ataku oddziałów MO i ZOMO na zebranych, uciekała ulicą Mostową, gdzie została zatrzymana i (w gronie kilkunastu osób) przewieziona na komendę MO przy ul. Słowackiego. Tam – wraz z innymi zatrzymanymi – została zmuszona do przejścia wzdłuż szpaleru funkcjonariuszy ZOMO, którzy

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

103

Gierlasińska (z d. Woźniak) Małgorzata zatrzymanych uczestników demonstracji bili, kopali i obrzucali obelgami. Następnie wszystkich zatrzymanych ustawiono wzdłuż ściany korytarza i przez kilka kolejnych godzin zmuszano do stania z twarzami obróconymi do ściany, podczas gdy co jakiś czas niektórzy z nich byli uderzani przez pilnującego ich zomowca. W tym czasie wzywano ich (trójkami) do pokoju przesłuchań, gdzie byli znieważani, straszeni następstwami uczestnictwa w oporze wobec władzy. Małgorzata Gierlasińska została postawiona przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia, oskarżona przez jednego z funkcjonariuszy MO o to, że w czasie pierwszomajowej manifestacji rzucała wyzwiskami w kierunku milicjantów z wieży ratuszowej (faktycznie tego dnia nie była na niej), po kilkuminutowej rozprawie mającej charakter farsy sądowej uznana winną i skazana na miesiąc aresztu. Karę odbywała w Zakładzie Karnym w Grudziądzu (2–18 maja 1982 i 16–30 sierpnia 1982), gdzie została osadzona w celi z recydywistkami, co miało stanowić kolejną dokuczliwą formę represji. Sąd Rejonowy w Toruniu, rozpatrując odwołanie od orzeczenia Kolegium, utrzymał karę, jednak zgodził się na odroczenie jej wykonania z powodu jej egzaminu maturalnego. Dyrekcja V LO w Toruniu nie wyraziła na to zgody. Z tego powodu zdawała maturę w I LO. Regularnie uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę i manifestacjach na terenie Torunia.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Medal za Długoletnią Służbę (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 260/32, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Małgorzata Woźniak, imię ojca: Wojciech, ur. 22.11.1962 r., oskarżonej o to, że w dniu 1.05.1982 r. na ul. Mostowej w Toruniu pomimo wezwań MO nie opuściła grupy tworzącej zbiegowisko, tj. o czyn z art. 50 kw. IPN By 681/108882, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Gierlasińska Małgorzata, imię ojca: Wojciech, ur. 22.11.1962. Korespondencja autora z Januszem Gierlasińskim.

104

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Gierlasińska (z d. Woźniak) Małgorzata

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

105

Gierlasiński Janusz 1. Biogram Urodził się 12 lutego 1962 roku w Dzierzgoniu. Syn Józefa i Marianny z domu Sikora. Ojciec urodził się na Kresach Wschodnich II RP; był technikiem samochodowym. Dziadek był żołnierzem Legionów J. Piłsudskiego. Mama była pracownikiem fizycznym. W rodzinie pielęgnowano tradycje niepodległościowe oraz przekaz prawdziwej historii Polski. Janusz Gierlasiński ukończył Technikum Samochodowe w Toruniu (matura w 1982 roku) i studia wyższe z zakresu prawa administracyjnego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1998 roku). Uzyskał też doktorat na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu z nauk humanistycznych w zakresie nauk o sztuce (2014). Pracował w Zakładach Sprzętu Sportowego i Turystycznego „Polsport” (1982– 1986); Spółdzielni Pracy „Feniks” (1986–1989); w latach 1989–1990 pracował także za granicą. Od 1991 roku nieprzerwanie pracuje na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: na stanowisku kierownika ds. administracyjnych Instytutu Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa (następnie Wydziału Sztuk Pięknych, 1998–2019), obecnie (od 2019 roku) jako starszy specjalista inżynieryjno-techniczny w Katedrze Konserwatorstwa na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Mąż (ślub w 1983 roku) Małgorzaty Gierlasińskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

106

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Gierlasiński Janusz

2. Opis działalności Brał udział w manifestacji zorganizowanej przez środowiska opozycyjne na Rynku Staromiejskim w Toruniu 1 maja 1982 roku. Po ataku oddziałów MO i ZOMO na zebranych, uciekał ulicą Mostową, gdzie został zatrzymany i w gronie kilkunastu osób przewieziony na komendę MO przy ul. Słowackiego. Tam – wraz z innymi zatrzymanymi – został zmuszony do przejścia wzdłuż szpaleru funkcjonariuszy ZOMO, którzy bili go, kopali i obrzucali obelgami. Następnie wszystkich zatrzymanych ustawiono wzdłuż ściany korytarza i przez kilka kolejnych godzin zmuszano do stania z twarzami obróconymi do ściany, podczas gdy co jakiś czas niektórzy z nich byli uderzani przez pilnującego ich zomowca. W tym czasie wzywano ich (trójkami) do pokoju przesłuchań, gdzie byli lżeni i gdzie grożono im. Janusz Gierlasiński został postawiony przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia, oskarżony przez jednego z funkcjonariuszy MO o to, że w czasie pierwszomajowej manifestacji rzucał wyzwiska w kierunku milicjantów z wieży ratuszowej (faktycznie tego dnia nie był na niej), po kilkuminutowej rozprawie mającej charakter farsy sądowej uznany winnym i skazany na 3 miesiące aresztu. Karę odbywał w zakładzie karnym w Chełmnie (1–7 maja 1982 roku). Dzięki staraniom adwokatki, po odwołaniu się od wyroku Kolegium do Sądu Rejonowego, i z powodu przystępowania do egzaminu maturalnego, został zwolniony na czas jego trwania. Dzięki determinacji dyrektora swojej szkoły, Andrzeja Różalskiego, który oparł się naciskom bezpieki i władz oświatowych, J. Gierlasiński pomyślnie złożył egzaminy maturalne. 1 października 1982 roku Sąd Rejonowy w Toruniu zmienił orzeczenie Kolegium i uniewinnił Janusza Gierlasińskiego. W czasie pracy w „Polsporcie” uczestniczył w przewożeniu wydawnictw podziemnych oraz ulotek. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę oraz manifestacjach na terenie Torunia. Jest członkiem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” przy UMK, wchodzi w skład Komisji Uczelnianej.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Medal za Długoletnią Służbę (2013) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

107

Gierlasiński Janusz

5. Bibliografia Źródła: IPN By 260/27, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Janusz Gierlasiński, imię ojca: Józef, ur. 12.02.1962 r., oskarżonego o to, że w dniu 1.05.1982 r. na ul. Mostowej w Toruniu pomimo wezwań MO nie opuścił zbiegowiska publicznego, tj. o czyn z art. 50 kw. IPN By 147/11, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego/skazanego, dot. Janusz Gierlasiński, imię ojca: Józef, ur. 12.02.1962 r., zatrzymanego w Toruniu w dniu 1.05.1982 r. na podstawie art. 50 kw w zw. z art. 21 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym, za uczestniczenie w antyrządowej demonstracji. Korespondencja autora z Januszem Gierlasińskim. Gierlasiński J., Organizacja struktur Kościoła Katolickiego na terenie obecnej Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej w latach 1945–1989. Problematyka odbudowy obiektów sakralnych ze zniszczeń wojennych i powojennych, Toruń 2017. Majdowski, A., Jastrzębska-Puzowska I., Gierlasiński J., Inwestycje sakralne i architektura powojennych kościołów w Polsce: metodologia i zarys problematyki badawczej, Toruń 2009.

108

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 1 – Wręczenie medali „Unitas durat”, sala sesyjna Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu (2010) (fot. Wojciech Szabelski dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego [dalej: UMWKP])

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

109

Fot. 2 – Plakat umieszczony w sali konferencyjnej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (19 marca 1981 r.) (zdj. IPNBy-1-4-52-38-1)

110

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 3 – Obchody rocznicy wprowadzenia stanu wojennego, Toruń (2022) (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 4 – Obchody rocznicy wprowadzenia stanu wojennego, Toruń (2022) (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

111

Fot. 5 – Demonstracja środowisk solidarnościowych w Warszawie (3 maja 1982 r.) (fot. IPN BU-11-5-13-165-1)

Fot. 6 – Demonstracja środowisk solidarnościowych w Warszawie (3 maja 1982 r.) (fot. IPN BU-11-5-13-165-1)

112

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 7 – Wręczenie medali (2010) (fot. Piotr Ulanowski dla UMWKP)

Fot. 8 – Wręczenie medali (2010) (fot. Piotr Ulanowski dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

113

Fot. 9 – Ulotki antykomunistyczne ujawnione na osiedlu Rubinkowo II w Toruniu (wrzesień 1983 r.) (fot. IPN By-1-6-60-9-1)

Fot. 10 – Ulotki rozpowszechniane przez Piotra Łyszkiewicza (fot. IPN By-1-4-60-2-1)

114

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Groszkowski Alfons 1. Biogram Urodził się 11 grudnia 1915 roku w Rybnie Pomorskim (wieś kaszubska w powiecie wejherowskim). Syn Władysława i Konstancji z domu Pacuskiej. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne. Alfons Groszkowski ukończył Państwowe Gimnazjum i Liceum w Brodnicy nad Drwęcą (matura w 1935 roku). Następnie wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie. Jego studia teologiczne zostały przerwane wybuchem II wojny światowej (był wtedy po IV roku). W czasie okupacji niemieckiej ukrywał się przed aresztowaniem, ale i pracował jako pielęgniarz w szpitalu w Brodnicy. W 1944 roku przez rok kontynuował formację do kapłaństwa w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach. We wrześniu 1945 roku powrócił do WSD w Pelplinie. Przyjął święcenia kapłańskie 24 lutego 1946 roku (udzielone mu przez kard. Augusta Hlonda, Prymasa Polski). Magisterium z teologii uzyskał w październiku 1950 roku na podstawie pracy pt. „Ziemia rumiańska na straży wiary i polskości”. Przez kolejne lata posługiwał w parafiach: św. Wojciecha w Lidzbarku Welskim (1946–1947); św. Piotra i Pawła w Pucku (9 lipca – 1 września 1947 roku); św. Józefa w Tczewie (1947–1951), gdzie był także prefektem w miejscowych szkołach średnich oraz kapelanem Szpitala Miejskiego Świętego Krzyża (1951–1952). Z dniem 6 maja 1952 roku został mianowany administratorem, a 8 grudnia 1954 roku proboszczem parafii Wniebowzięcia NMP w Nowej Cerkwi (gmina Morzeszczyn). Od 1 lipca 1962

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

115

Groszkowski Alfons roku mianowany proboszczem parafii św. Mikołaja Biskupa w Chełmży; urząd ten pełnił do śmierci. Zmarł 14 stycznia 1993 roku w Chełmży. Został pochowany na „starym” cmentarzu w Chełmży. Pełnił wiele funkcji ponadparafialnych i diecezjalnych, m.in. diecezjalnego referenta wczesnej i częstej Komunii św. (1957–1962), wizytatora nauki religii w dekanacie gniewskim (1957–1962), diecezjalnego referenta duszpasterstwa kobiet (1961–1985), referenta Wydziału Duszpasterskiego Kurii Chełmińskiej (1963–1985), członka diecezjalnej Rady Duszpasterskiej (1974–1988), członka Rady Kapłańskiej (1974–1992), delegata biskupiego na komisariat kamieński (1975–1983) i chełmiński (1983–1992), członka kolegium konsultorów i dziekana dekanatu chełmżyńskiego (1963–1993).

2. Opis działalności Alfons Groszkowski w młodości należał do Sodalicji Mariańskiej oraz (od 1927 roku) do Związku Harcerstwa Polskiego, do 10. Pomorskiej Drużyny Harcerskiej im. Tadeusza Kościuszki w Brodnicy (od 1933 roku). Od końca 1947 roku należał do drużyny instruktorskiej w Pelplinie, a następnie 11. Drużyny Harcerskiej im. Stefana Czarnieckiego w Tczewie. W latach 1945–1947 posługiwał partyzantom 2. kompanii Pomorskiej Brygady Ruchu Oporu Armii Krajowej, działającym na terenie ziemi lubawskiej i michałowskiej. Jego zaangażowanie wspomina Ewa Rzeszutko, autorka opracowania „Partyzanci znad Welu, Brynicy, Wkry i Drwęcy”: Pomagał ksiądz Groszkowski – proboszcz z Kiełpin [faktycznie był tam wówczas tylko administratorem]. Ten odważny duszpasterz przyjeżdżał na każde wezwanie do lasu, jak mówił – „do swoich chłopców”. Odprawiał msze, głosił kazania, nauczał, spowiadał i udzielał komunii (cyt. za: B. Kuna, R. Muzioł, Ksiądz infułat Alfons Groszkowski 1915–1993. Portret wspomnieniami malowany, Chełmża 2012, s. 14). Torturowani na UB członkowie Polskiej Organizacji Młodzieży Katolickiej (był pomysłodawcą tej nazwy, por. IPN Bi 065/141) byli przymuszani do przyznania, że był ich przywódcą, kierującym akcją rozrzucania ulotek z treściami antyrządowymi (por. IPN Bi 0089/821). Jako proboszcz chełmżyńskiej kolegiaty wiele wysiłku przykładał do katechizacji i edukacji dzieci, młodzieży i dorosłych. Jak zapisali jego biografowie: Znajdował się na czele nowatorskich ruchów w Kościele. Tworzył grupy apostolskie, pierwsze oazy młodzieży i rodzin, wyznaczał godziny biblijne polegające na czytaniu i egzegezie Pisma Świętego, organizował doraźne konferencje w klasztorku sióstr elżbietanek, na wzór Klubów Inteligencji Katolickiej. Zainteresowani parafianie mieli okazję wysłuchać prelekcji wygłaszanych przez opiekunów grupy, ks. Zygmunta Trybowskiego, ks. Jana Jakubiaka, zaproszonych

116

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Groszkowski Alfons gości z seminarium w Pelplinie, KIK-u w Toruniu (cyt. za: tamże, s. 24). Ufundował i odsłonił tablicę pamiątkową ku czci nauczycieli, a także księży zamordowanych w czasie II wojny światowej oraz lokalnych księży, wybitnych duszpasterzy, a także patriotów i społeczników, m.in. ks. Tadeusza Glemmy, Pawła Siudowskiego (założyciela TG „Sokół”). Promował ruch abstynencki, rozwijał katolickie poradnictwo rodzinne, ustanowił wolontariuszy odwiedzających osoby chore i niedołężne w ich domach, organizował pomoc materialną dla najuboższych. Szczególną troską duszpasterską otaczał nauczycieli i personel medyczny. Upowszechnił heroizm i męczeństwo pochodzącego z Chełmży ks. Stefana Frelichowskiego (od 1999 roku błogosławionego Kościoła rzymskokatolickiego). Sam głęboko przejęty wiarą, nad wyraz skromny, unikał rozgłosu i podkreślania swej pozycji w Kościele (tamże, s. 33). Był zaangażowany w wydarzenia prowolnościowe, jakie miały miejsce w latach 80. na terenie Chełmży. W wrześniu 1980 roku zabiegał o możliwość odprawienia Mszy świętej dla strajkujących na terenie miejscowej cukrowni, a następnie zdecydował, by przeniesiono krzyż z ołtarza strajkowego do miejscowej bazyliki. Poświęcił także sztandar cukrowniczej „S”, który w okresie stanu wojennego ukrył na swojej plebanii. Po wprowadzeniu stanu wojennego odprawiał Msze za Ojczyznę. Czynił to – jak wspomina Tomasz Zieliński, chełmżyński działacz „S” – bez rozgłosu, gdyż ks. Infułat wychodził z założenia, aby w tamtej sytuacji nie podburzać ludzi, gdyż konsekwencje tego mogły być nieobliczalne. Zezwalał jednak na układanie przy ołtarzu wiązanek kwiatów z szarfami „Solidarności”. Niby drobiazg, ale każdy, kto przeżył tamte czasy, wie, jakie to miało dla zniewolonego społeczeństwa znaczenie, jak podnosiło na duchu, pozwalało wytrwać w wierności głoszonych przekonań i idei. Nie znaczy to wcale, że ks. Infułat był bojaźliwy. […] W tym czasie, gdy autentyczna, legalna działalność polityczna i społeczna była niemożliwa, ks. Groszkowski zachęcał nas do aktywnego uczestnictwa w Duszpasterstwie Ludzi Pracy. Wielu chełmżan skorzystało z tej propozycji, co pozwoliło przetrwać stan wojenny i ostatnie lata komunizmu (tamże, s. 59–60). Opiekował się także rolniczą „S”, m.in. udostępniając miejsce spotkań (salkę Domu Parafialnego św. Józefa). W 1991 roku uczestniczył w zorganizowaniu wyjazdu mieszkańców Chełmży do miejsc kaźni Polaków w ZSRR, a następnie odsłonięciu tablicy memorialnej na terenie cukrowni, dedykowanej deportowanym do ZSRR pracownikom chełmżyńskiej cukrowni oraz złożeniu ziemi z odwiedzonych miejsc męczeństwa na tzw. „starym” cmentarzu. Był członkiem delegacji Chełmżan (wraz z dyrektorem cukrowni Markiem Michalskim, burmistrzem Janem Krajewskim, przewodniczącym miejscowej „S” Przemysławem Zellem i Tomaszem Zielińskim), która udała się do Warszawy (1991) na rozmowy z przedstawicielami rządu (m.in. do Ministerstwa Przekształceń WłasnościoZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

117

Groszkowski Alfons wych), zabiegając o utrzymanie produkcji w miejscowej cukrowni zagrożonej wówczas zamknięciem lub reorganizacją, czyli troszcząc się o ograniczenie skutków biedy będącej wynikiem transformacji gospodarczej tamtego czasu.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • kanonik honorowy Kapituły Kolegiackiej w Chełmży (1960) • prepozyt Kapituły Kolegiackiej w Chełmży (1962) • prałat domowy Jego Świątobliwości (1963)

5. Bibliografia Źródła: IPN Bi 0089/821/D i J, Materiały rozpracowania dot. Zimmerman Jerzy, imię ojca: Edward, ur. 3.04.1933 r.; Waleszkowski Edmund, imię ojca: Alfons, ur. 1.11.1931 r.; Szczepaniak Jan, imię ojca: Teofil, ur. 26.12.1931 r. podejrzanych o to, że od początku października 1948 r. do chwili zatrzymania w dn. 7.10.1949 r. w Lidzbarku i Brodnicy byli członkami organizacji Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej, w ramach której usiłowali przemocą zmienić ustrój Państwa Polskiego, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 86 § 2 kkWP oraz Cieśniewski Konstanty, imię ojca: Józef, ur. 8.03.1930 r. i Szymański Gerard, imię ojca: Józef, ur. 16.09.1930 r. podejrzanych o to, że od początku października 1948 r. do chwili zatrzymania w dn. 8.10.1949 r. w Lidzbarku i Nowym Mieście wchodzili w porozumienie z członkami organizacji Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej mającej na celu zmianę w drodze przemocy ustroju Państwa Polskiego, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 88 § 1 w zw. z art. 86 § 2 kkWP. IPN Bi 065/141, Charakterystyka nr 140, kwestionariusze osobowe i karty na czyn członków organizacji młodzieżowej Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej z terenu województwa olsztyńskiego pod dowództwem Zimmerman Jerzy, imię ojca: Edward, ur. 3.04.1933 r.

Opracowania: Hasło: Alfons Groszkowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl, [dostęp: 4.06.2021]. Ks. Infułat Alfons Groszkowski, [film biograficzny], kanał YouTube „Towarzystwa Przyjaciół Chełmży”, [publik. 13.07.2018 r., dostęp: 4.06.2021]. Kuna B., Muzioł R., Ksiądz infułat Alfons Groszkowski 1915–1993. Portret wspomnieniami malowany, Chełmża 2012. Kuna B., Nasz ksiądz, „Gazeta Chełmżyńska” 1993, nr 14, s. 4.

118

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Groszkowski Alfons Muzioł R., Duszpasterz z charyzmą, „Gazeta Chełmżyńska” 1998, nr 60, s. 1, 3. Muzioł R., hasło: Alfons Groszkowski, [w:] Słownik biograficzny Chełmży i okolic, z. 1, Toruń 2001. Nadolny A., hasło: Alfons Groszkowski, [w:] Z. Nowak (red.), Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Suplement I, Gdańsk 1998. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

119

Grześkowiak Włodzimierz 1. Biogram Urodził się 3 lipca 1937 roku w Toruniu. Syn Romana i Charlotty z domu Steinbach. Ojciec (rocznik 1904) był w okresie międzywojennym urzędnikiem w przedsiębiorstwie handlowym w Toruniu; od 19 grudnia 1941 roku przez miesiąc był więziony w KL Stutthof (nr obozowy 12491). Matka nie pracowała zawodowo. Włodzimierz Grześkowiak ukończył Technikum Budowlane w Mińsku Mazowieckim oraz zaocznie studiował prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1969 roku). Aplikację radcowską zakończył egzaminem radcowskim w 1978 roku. Odbył służbę wojskową w Bydgoszczy, będąc w tym czasie zawodnikiem KS Zawisza (piłkarzem I ligi). Po ukończeniu służby wojskowej nadal uprawiał sport w klubie „Zawisza” oraz (od 1961 roku) KKS „Pomorzanin”; kontuzjowany podczas meczu, zaprzestał aktywności sportowej. Pracował w Państwowych Zakładach Wytwórczych Aparatury Niskiego Napięcia w Toruniu, następnie w Miejskim Przedsiębiorstwie Remontowo-Budowlanym w Toruniu (1961–1963), w Wydziale Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Miejskiego Zarządu Gospodarki Terenami (1964–1967); jako kierownik działu w Studenckiej Usługowej Spółdzielni Pracy „Małgosia” (1967–1969); jako kierownik Działu Organizacyjno-Prawnego w Wojewódzkim Zakładzie Doskonalenia Zawodowego w Toruniu (1970–1976); jako inspektor – specjalista – kierownik sekcji Kontroli Finansowej Gospodarki Uspołecznionej w Okręgowym Zarządzie

120

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Grześkowiak Włodzimierz Dochodów Państwa i Kontroli Finansowej w Toruniu (1976–1980); w „Polmozbycie” Toruń (1980–1985) jako kierownik Działu Organizacyjno-Prawnego oraz (po 1982 roku) główny specjalista Rewizji Gospodarczej i Inwentaryzacji; jako starszy inspektor Kontroli Państwowej w delegaturze NIK w Bydgoszczy (1986–1986). W kolejnych latach przebywał na rencie inwalidzkiej. W latach 1972–1976 był ławnikiem Sądu Rejonowego w Toruniu. Zmarł 28 kwietnia 1989 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się obecnie na cmentarzu parafialnym w Kaszczorku. Mąż (ślub w 1961 roku) Alicji Grześkowiak, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Wspierał żonę w jej aktywności antykomunistycznej. Wspólnie udzielali porad prawnych osobom prześladowanym. Wielokrotnie udzielał pomocy osobom przesłuchiwanym przez Milicję Obywatelską. W latach osiemdziesiątych towarzyszył żonie w podróżach do różnych miast (m.in. Włocławka i Bydgoszczy), w których wygłaszała prelekcje, zapewniając jej także ochronę przed możliwymi atakami funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa lub „nieznanych sprawców”. Zaangażował się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz tej parafii – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Włodzimierz Grześkowiak, działając w ramach tegoż Komitetu, zajmował się początkowo rozładowywaniem dostarczanych tam darów, potem zaś pełnił dyżury (we wtorki i czwartki), przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących, był również jednym z dyżurujących przy wydawaniu leków, którymi Komitet dysponował. Wraz z Alicją Grześkowiak i Antonim Barcikowskim (zatrudnionym w toruńskim „Apatorze”) udzielał pomocy prawnej działaczom opozycyjnym będącym członkami organów samorządowych (Rad Pracowniczych) w największych zakładach pracy w Toruniu. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

121

Grześkowiak Włodzimierz Uczestniczył w demonstracjach prowolnościowych organizowanych w stanie wojennym w Toruniu, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku (z kilkunastoletnią córką), w Mszach za Ojczyznę w kościele jezuitów, Matki Bożej Zwycięskiej i Wniebowzięcia NMP. Za swoją działalność był szykanowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Został pozbawiony dostępu do dokumentów tajnych w swoim zakładzie pracy – „Polmozbyt” Toruń, a następnie zwolniony z pracy, z wilczym biletem. Wskutek działań bezpieki nie mógł znaleźć zatrudnienia przez kolejne lata (epizodem było jego kilkumiesięczne zatrudnienie na okres próbny w NIK).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: By tablica pamiątkowa nigdy nie była „obiektem budowlanym”. Wywiad Jacka Kiełpińskiego z prof. Alicją Grześkowiak, [w:] J. Kiełpiński, A. Luks, R. Rzeszotek, Dziś kończymy rewolucję. Wybory przełomu oczami uczestników. Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Toruń 2009, s. 28–29. Korespondencja autora z Alicją Grześkowiak.

Opracowania: Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

122

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Gutowski Andrzej 1. Biogram Urodził się 12 października 1948 roku w Szczytnie. Syn Zygmunta i Michaliny z domu Ziembińskiej. Ojciec pochodził z gospodarstwa rolnego; dostał się do niewoli w czasie II wojnie światowej; był przetrzymywany w obozie jenieckim w Niemczech, a następnie pracował przymusowo w gospodarstwie rolnym. Mama pochodziła z gospodarstwa rolnego. Matki siostra Maria Sobolewska (z domu Ziembińska) została z kilkuletnią córką wywieziona do Kazachstanu. Jej mąż Marian Sobolewski (rocznik 1898) we wrześniu 1939 roku był komendantem posterunku policji w Tomaszgrodzie (powiat sarneński); został aresztowany i osadzony w obozie w Ostaszkowie, a następnie zamordowany przez NKWD w Miednoje. Andrzej Gutowski ukończył Technikum Radiowe w Pułtusku (matura w 1970 roku). Pracował jako radiomechanik w Zakładzie Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w Szczytnie (1969–1973); automatyk w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1974–2000); automatyk w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „Intertech” sp. z o.o. w Toruniu (2000–2001); automatyk utrzymania ruchu w „Eltech” sp. z o.o. (2001–2003); konserwator-elektryk w Pack Druk Poligrafia Uszczak & Uszok SA (2003); mistrz automatyk w ZEANN Rotor – Zdzisław Gonigroszek w Toruniu (2003– 2006); elektromonter-elektronik w Toruńskich Zakładach Urządzeń Młynarskich „Spomasz” SA w Toruniu (2005–2006); elektronik w Andrewex Andrzej Oddział Cierpice (2006); Hotelu „Gromada” w Toruniu (2006–2008). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

123

Gutowski Andrzej

2. Opis działalności Należał do zakładowej „S” od 1 października 1980 roku. Został wybrany mężem zaufania na swoim wydziale (automatyka). Za najważniejsze zadanie okresu karnawału „S” uznaje rozmowy edukacyjne z członkami załogi „Elany”, uświadamiające potrzebę walki o zmianę ustroju w kraju i wagi, jaką w niej odgrywają związki zawodowe działające niezależnie od władzy partyjnej i państwowej. W tym okresie opiekował się także wydziałową biblioteką wydawnictw niezależnych. Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażował się w działalność podziemnych struktur „S” w swoim zakładzie pracy. Uczestniczył w ukryciu dokumentacji wydziałowej „S” oraz biblioteki wydawnictw niezależnych. W latach 1982–1989 kolportował pisma podziemnej „S” Regionu Toruńskiego takie jak: „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra” oraz zakładowe pismo „Elana” na swoim wydziale (DNT). Część materiałów pozyskiwał od Tadeusza Dybowskiego, który miał skrzynkę kontaktową na tym wydziale. Zajmował się również zbieraniem składek związkowych na rzecz osób uwięzionych i internowanych z powodów politycznych oraz ich rodzin i przekazywał T. Dybowskiemu. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Toruniu, w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej. Po upadku komunizmu nie podjął działalności politycznej, związkowej ani publicznej. Jednak uczestniczył w protestach przeciwko decyzjom Prezydenta RP Lecha Wałęsy pod jego siedzibą w Warszawie.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Andrzeja Gutowskiego.

Opracowania: Jaslarz D., Którędy do nieba?, „Gość Niedzielny” dodatek koszalińsko-kołobrzeski 2009, nr 17, s. VI–VII. Przodownik PP Marian Sobolewski, strona „Katyń 1940”, https://katyn.ipn.gov.pl/kat/ ludzie/ofiary/baza-wyszukiwarka/r8469111,SOBOLEWSKI.html [dostęp: 10.10.2022].

124

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Hammermeister Stanisław Roman 1. Biogram Urodził się 1 maja 1934 roku w Rypinie. Syn Alfreda i Janiny z domu Szamborskiej. Ojciec

był

inżynierem

budow-

lanym; w czasie II wojny światowej (1944 rok) został wywieziony przez Rosjan na wschód; w czasie transportu zmarł z wycieńczenia (por. IPN By 15/5). Matka pracowała w przedszkolu w Rypinie, najpierw jako nauczycielka, później jako kierowniczka. Stanisław Hammermeister ukończył Technikum Weterynaryjne w Bydgoszczy (matura ok. 1956 roku). Następnie pracował w Państwowym Zakładzie Leczniczym dla Zwierząt w Świedziebnie i Radzikach Dużych (1956–1960); jako technik weterynarii w Lecznicy dla Zwierząt w Szubinie (1960–1990). Od 1990 roku przebywał na rencie zdrowotnej, a od 1999 roku na emeryturze. Zmarł 17 stycznia 2004 roku w Szubinie. Jego grób znajduje się na cmentarzu nowofarnym w Bydgoszczy.

2. Opis działalności W szkole średniej należał do Związku Młodzieży Polskiej; zrezygnował z członkostwa w tej organizacji w klasie maturalnej. Z tego powodu nie dostał się na studia wyższe z weterynarii, co postrzegał jako skutek ingerencji władzy. W pierwszej połowie 1980 roku zebrała się w Szubinie grupa inicjatywna, która w kolejnych latach tworzyła ośrodki opozycji demokratycznej w mieście. Należeli do niej m.in. małżeństwo Stanisław i Anna Hammermeister, Teresa Kudzbalska, Witold Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

125

Hammermeister Stanisław Roman Maciejewski, Roman Tucholski, Stanisław Jackiewicz i Henryka Ważgauskas. Inspiratorem jej powstania i działalności był ks. Jan Kątny (wówczas proboszcz w parafii św. Marcina Biskupa w Szubinie), a miejscem spotkań – salka parafialna lub mieszkanie S. Hammermeistera. Początkowo grupa spotykała się okazjonalnie, upamiętniając rocznice wydarzeń patriotycznych (składając kwiaty pod mogiłą powstańców wielkopolskich na cmentarzu i na imiennych grobach powstańców) lub uroczystości kościelne. Po Porozumieniach Sierpniowych 1980 roku każdy z jej członków rozwijał struktury „S” w swoim zakładzie pracy, choć podejmowano także inicjatywy miejskie, np. walka o przekazanie części lokali w Domu Partii na przedszkole, co uznawano za zwycięstwo opozycjonistów z miejscową władzą oraz żądanie usunięcia z przestrzeni miejskiej stalinowskiego Pomnika Wdzięczności (z wizerunkami Lenina i Stalina). Członek zarządu gminnego NSZZ „S” (1980–1981). Był w Szubinie jednym z przywódców środowisk opozycyjnych. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną, działając w konspiracji. 17 grudnia 1981 roku zabrany z miejsca pracy do komendy MO w Szubinie na tzw. rozmowę ostrzegawczą, w czasie której odmówił podpisania „lojalki”. Jego mieszkanie było miejscem spotkań szubińskich działaczy opozycyjnych (1981–1989). Znajdował się w nim także punkt kontaktowy oraz punkt kolportażowy dla hurtowych ilości wydawnictw bezdebitowych, które także sam kolportował (1981–1989). Zbierał fundusze dla represjonowanych przez władze komunistyczne i ich rodziny. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w bydgoskim kościele jezuitów (13. dnia każdego miesiąca). Był jednym z założycieli (1985) Duszpasterstwa Ludzi Pracy w Szubinie (wraz z Romanem Danielewskim i Romanem Tucholskim) i jednym z najaktywniejszych działaczy tego środowiska, działającego przy parafii św. Marcina, utworzonego na wzór istniejącego przy bydgoskiej parafii jezuitów, z którym utrzymywano kontakt. Spotkania DLP obywały się 11. dnia każdego miesiąca, rozpoczynały się Mszą świętą, po której jego uczestnicy spotykali się w salce parafialnej. Niekiedy w spotkaniach uczestniczyli zaproszeni goście, m.in. Józefa Hennelowa, Józef Duriasz, Piotr Szczepanik. Współorganizował pielgrzymki DLP do Częstochowy i uczestniczył w nich (po 1985 roku). Jeden z organizatorów Dni Kultury Chrześcijańskiej w Szubinie. Organizował pomoc żywnościową i rzeczową na rzecz „Niezależnej akcji kolonijnej” organizowanej pod kierunkiem Stefana Pastuszewskiego (wówczas kierującego działalnością Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom w Bydgoszczy) dla dzieci z rodzin osób represjonowanych, przy parafii w Gąsawie (od 1986 roku).

126

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Hammermeister Stanisław Roman Członek Rady Organizacyjnej Regionu Bydgoskiego NSZZ „Solidarność” (od września 1988 roku). Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego „S” w Szubinie (1989), koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w wyborach kontraktowych do Sejmu PRL. Aktywny działacz szubińskiego koła partii Porozumienie Centrum. Jeden z inicjatorów i orędowników usunięcia z centrum miasta Pomnika Wdzięczności, na którym widniały wizerunki Stalina i Lenina. Członek Społecznego Komitetu Budowy Pomnika poświęconego ofiarom zbrodni hitlerowskich i komunistycznych, który został odsłonięty w Szubinie w 1995 roku. Członek Komitetu Założycielskiego (2001) Stowarzyszenia Pomocy Dzieciom „Kraina uśmiechu” w Szubinie.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2016) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Hammermeister Stanisław Roman, imię ojca: Alfred, ur. 1.05.1934. Korespondencja autora z (córką) Katarzyną Cukrowską.

Opracowania: Cukrowska A., Stanisław Hammermeister – żył dla innych, [w:] W. Polak (red.), Oni tworzyli naszą historię. Prace laureatów Wojewódzkiego Konkursu im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej 2009–2013, Toruń 2013, s. 282–404. Hasło: Stanisław Hammermeister, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/45714c56-0dbe-4cd7-9a01-5afc243c6717 [dostęp: 14.12.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Pastuszewski S., Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13960,Niezalezna-akcja-kolonijna-w-Bydgoszczy.html?search=33494858927534 [dostęp: 11.07.2022]. Wspomnienie o Stanisławie Hammermeistrze, „Pałuki” 2004, nr 10.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

127

Jerka Barbara Grażyna 1. Biogram Urodziła się 25 sierpnia 1949 roku w

Grudziądzu.

Córka

Apoloniusza

i Praksedy z domu Pietraszewskiej. Wychowała się w domu o silnych tradycjach

patriotycznych,

obecnych

w rodzinie matki. Jej dziadek Feliks Pietraszewski (rocznik 1886) był ochotnikiem, walczącym w powstaniu wielkopolskim, w 1. Kompanii Szamotulskiej; został

odznaczony

Wielkopolskim

Krzyżem Powstańczym. Barbara Jerka ukończyła I Liceum Ogólnokształcące w Grudziądzu (matura w 1967 roku), następnie filologię polską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1972 roku). Pracowała jako nauczyciel języka polskiego i bibliotekarz w Technikum Mechanicznym w Grudziądzu (1974–2005). W 2005 roku przeszła na emeryturę. Zmarła 24 stycznia 2018 roku w Grudziądzu. Została pochowana na miejscowym cmentarzu farnym (sektor 22, rząd 11, miejsce 17).

2. Opis działalności Z grupą nauczycieli grudziądzkich szkół średnich: Ewą Czarnecką (Centrum Kształcenia Ustawicznego), Edmundem Kostrzewskim (Technikum Mechaniczne), Stefanem Sawczyńskim (Technikum Chemiczne i Elektryczne) i Romanem Czerskim (II LO) organizowała (jesień 1980 roku) pierwsze struktury „S” w grudziądzkiej oświacie. Była członkiem Prezydium Komisji Zakładowej Nauczycieli i Pracowników Oświaty w tym

128

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Jerka Barbara Grażyna mieście. Do maja 1981 roku była także członkiem prezydium grudziądzkiego Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Współredagowała podziemne pismo Podregionu Grudziądz „Iskra”. Kolportowała również na terenie Grudziądza i Torunia wydawnictwa niezależne. Z powodu prowadzonej działalności była inwigilowana, wielokrotnie przesłuchiwana, a w jej mieszkaniu przeprowadzano rewizje (m.in. 26 października 1982 roku). Działała (wraz m.in. z: Wandą Strzyżewicz, Ewą Czarnecką, Elżbietą Choszcz) w ramach powołanego przez biskupa Mariana Przykuckiego w parafii farnej w Grudziądzu Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom. Utrzymywała w okresie stanu wojennego kontakty ze środowiskiem twórców niezależnych z Torunia. Współorganizowała ze swoją siostrą Mają Yerką oraz Alicją Borzestowską i Ewą Czarnecką spotkania literackie (m.in. z Markiem Nowakowskim) w salce katechetycznej przy parafii Podwyższenia Krzyża Świętego oraz wystawy plastyczne, m.in. Bogdana Kraśniewskiego w salach katechetycznych Domu Zakonnego Księży Marianów. Aktywnie włączyła się w kampanię przed czerwcowymi wyborami w 1989 roku i reaktywowanie struktur „S” na terenie Grudziądza. Po przełomie 1989 roku angażowała się w kolejne kampanie wyborcze różnych komitetów wyborczych na szczeblu państwowym (parlamentarne) i samorządowym, choć sama nigdy nie kandydowała.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z (siostrą) Mają Yerką.

Opracowania: Hasło: Feliks Pietraszewski, Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”, http://powstancywielkopolscy.pl [dostęp: 4.06.2022].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

129

Karwowska (z d. Polaszek) Maria Anna Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 4 maja 1940 roku w Cierpicach (wieś w gminie Wielka Nieszawka). Córka Czesława Polaszka i Marii z domu Lisewskiej. Ojciec był działaczem społecznym; zginął tragicznie w niewyjaśnionych okolicznościach w listopadzie 1946 roku, wracając z zebrania wyborczego. Matka była nękana przez wiele lat przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, jako „wdowa po reakcjoniście”. Maria

Karwowska

ukończyła

III Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1957 roku) oraz prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1964 roku, doktorat w 1974 roku). Następnie pracowała jako inspektor kredytowy Narodowego Banku Polskiego Oddział w Toruniu (1963–1966); pracownik naukowy Wydziału Prawa (1966–1967) i Wydziału Nauk Ekonomicznych (1967–1994) Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 1990 roku prowadziła (z początku z dwiema osobami, a później samodzielnie) firmę konsultingową KarStanS sp. z o.o. z siedzibą w Toruniu. Firma działa do dzisiaj. Na emeryturę przeszła w 2001 roku; nadal jest prezesem zarządu KarStanS sp. z o.o. Żona Jacka Karwowskiego i matka Macieja Karwowskiego, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

130

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Karwowska (z d. Polaszek) Maria Anna Elżbieta

2. Opis działalności W latach 1978–1988 należała do Duszpasterstwa Akademickiego działającego przy kościele jezuitów w Toruniu. We wrześniu 1980 roku była jedną z inicjatorek powstania NSZZ „S” na UMK; członek tej struktury; przewodnicząca Komisji Wydziałowej „S” (1980–1981); delegatka na Walne Zebranie Delegatów Regionu Toruńskiego NSZZ „S” (lipiec 1981 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Zorganizowała punkt kolportażu m.in. we własnym domu w Toruniu (ul. Ugory 71). Kolportowała w Toruniu publikacje bezdebitowe. Autorka tekstów publikowanych m.in. w konspiracyjnych pismach: „Wolne Słowo”, „Toruński Informator Solidarności”. Udostępniała swoje mieszkanie oraz samochód (fiat 125p) do nagrywania audycji Radia „Solidarność” (1983). W latach 1982–1985 współpracowała z Regionalnym Komitetem Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, który mieścił się przy kościele NMP w Toruniu. Była w tej strukturze pomocnikiem Gertrudy Przybylskiej. Wykładowca Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego działającego przy kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu; członek jego Rady Naukowej (1985–1988) wraz z Alicją Grześkowiak, Marianem Kallasem, Władysławem Sawryckim i Krystyną Sienkiewicz. Obserwatorka procesu czterech działaczy, studentów UMK: Marianny Błaszczak, Krzysztofa Łęgowskiego, Jacka Bonka i Grzegorza Jędryczki, toczącego się przed Sądem Wojewódzkim w Toruniu (rozprawa odbyła się 12 czerwca 1982 roku), oskarżonych w trybie doraźnym za rozrzucanie ulotek w czasie manifestacji 1 i 3 maja 1982 roku. Po ogłoszeniu wyroków skazujących krzyknęła na sali sądowej do skazanych: Umawiamy się na pizzę po amnestii (cyt. za: W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 215). Jej zwolnienia z uczelni (wrzesień 1982 roku) – z powodów politycznych – domagał się płk Zenon Marcinkowski (komendant wojewódzki MO w Toruniu), kierując pismo zarówno do władz UMK, jak i gen. W. Jaruzelskiego; bezskutecznie. Otaczała opieką studentów ekonomii przywracanych (na podstawie ustawy amnestyjnej z połowy 1983 roku) wcześniej relegowanych z uczelni za działalność opozycyjną. Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu. Od 1985 roku współpracowała z Janem Hanaszem przy emisjach toruńskiej telewizji „S”: np. nagrania głosu lektorki były w domu; testowanie audycji odbywało się w letniskowym domu siostry Ewy Radomskiej i jej męża Wiesława Radomskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

131

Karwowska (z d. Polaszek) Maria Anna Elżbieta Członek (1985) i przewodnicząca (1986–1987) podziemnej Regionalnej Komisji Wykonawczej NSZZ „S”. W jej mieszkaniu przeprowadzono rewizję w drugiej połowie sierpnia 1982 roku, w ramach szeroko zaplanowanej akcji SB i MO prewencyjnej przed rocznicą Porozumień Sierpniowych 1980 roku. 2 grudnia 1987 roku była szczegółowo rewidowana (rozebrana do naga) na warszawskim lotnisku Okęcie, będąc w drodze do Madrytu, gdzie mąż Jacek Karwowski otrzymał propozycję rocznego zatrudnienia w Hiszpańskiej Akademii Nauk (Consejo Superior de Investigaciones Sientificas). Lot z tego powodu był opóźniony o około godzinę. Funkcjonariusze Wydziału III KW MO w Toruniu inwigilowali ją od połowy maja 1983 roku, w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pisarz”, w 1987 roku przerejestrowana do SOR kryptonim „Kobra” (sprawa ta była prowadzona do listopada 1989 roku, materiały zniszczono w 1990 roku). Jednocześnie zastrzeżono jej możliwość wyjazdów zagranicznych do wszystkich krajów świata w okresie od maja 1983 roku do lipca 1987 roku, argumentując, że wymieniona jest podejrzana o działalność przeciwko interesom politycznym i ustrojowym PRL (por. IPN By 681/4588). Działaczka toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S” (1989) koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do parlamentu. Była jego doradcą ds. ekonomii. Kandydatka do Parlamentu z listy Unii Wolności w wyborach parlamentarnych w 1997 roku; nie angażowała się politycznie w kolejnych latach. Aktywnie uczestniczyła w procesach gospodarczych. Z powodzeniem prowadziła procesy prywatyzacyjne, restrukturyzacje firm, w tym toruńskich: TZMO, „Apator” i Kombinatu Budowlanego. Pracowała w radach nadzorczych; przez wiele lat kierowała Kujawsko-Pomorską Organizacją Pracodawców „Lewiatan”. Współpracowała z samorządami gospodarczymi.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (1991) • Medal Edukacji Narodowej (1994) • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2001) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Medal Senatu RP „Za Aktywność Społeczną i Gospodarczą” (2012) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

132

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Karwowska (z d. Polaszek) Maria Anna Elżbieta

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Marią Karwowską.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Karwowska Maria Anna, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/16605,Karwowska-Maria-Anna.html [dostęp: 11.10.2022]. Hasło: Maria Anna Karwowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/45c2b28c-d810-43ab-b396-24c1c632f6a9 [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Maria Anna Elżbieta Karwowska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https:// katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/156586 [dostęp: 11.11.2022]. Mądry A. (red.), UMK w kampanii Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach ’89, Toruń 2019, s. 58. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

133

Karwowski Józef 1. Biogram Urodził się 18 marca 1950 roku w Grębocinie. Syn Ottona i Haliny z domu Ślinko. Pradziadek ze strony ojca był zesłany po powstaniu styczniowym na Syberię, z której powrócił. Jego syn, Jerzy Karwowski również przed I wojną światową był wywieziony na Syberię i z niej powrócił; do wybuchu II wojny światowej był sędzią w Nowogródku. Rodzice byli lekarzami, ukończyli studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Ojciec był lekarzem chorób wewnętrznych; uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 roku, jako żołnierz Korpusu Ochrony Pogranicza; jego oddział został rozbity pod Baranowiczami; w czasie okupacji pracował jako pracownik budowlany. Matka była pediatrą. Rodzina Karwowskich okres II wojny światowej spędziła w Dziewieniszkach (k. Wilna), gdzie ojciec ukrywał się, podając się za robotnika budowlanego. Tam w piwnicy swojego domu ukrywali prof. Michała Rajchera, polskiego anatoma i antropologa pochodzenia żydowskiego. W 1945 roku przyjechali transportem uniwersyteckim do Torunia. Ojciec zatrudnił się na UMK, był asystentem na anatomii prawidłowej, uczył także w liceach felczerskich. Rodzice zamieszkali w 1945 roku w Grębocinie i tam pracowali zawodowo jako lekarze rodzinni: ojciec do 1980 roku, matka do 1987 roku. Dziś ulica przy przychodni zdrowia w Grębocinie nosi imię Ottona Karwowskiego. Józef Karwowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. M. Kopernika w Toruniu (matura w 1968 roku) oraz studia medyczne na Akademii Medycznej w Gdańsku (dyplom w 1974 roku). Internista.

134

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Karwowski Józef Następnie pracował w Szpitalu Wojewódzkim im. A. Jurasza (obecnie to Szpital Uniwersytecki nr 1) na oddziale kardiologii (1974–1992). Od 1989 roku współwłaściciel Centrum Medycznego „Intercor” sp. z o.o. w Bydgoszczy. Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze; nadal pozostaje czynny zawodowo.

2. Opis działalności Należał do grupy inicjatywnej Wolnych Związków Zawodowych (wraz z m.in. Pawłem Bryzgalskim, Grzegorzem Hauslingerem, Michałem Kurkiem, Maciejem Świątkowskim) w Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym, działając w komisji interwencyjnej (wrzesień 1980 roku). Zaangażował się w procedury wyborcze kół „S” w powiecie bydgoskim. Delegat na WZD „S” Regionu Bydgoskiego (1980); członek Prezydium KZ „S” (przewodniczący: G. Hauslinger) do wprowadzenia stanu wojennego. Był jednym z przesłuchiwanych w śledztwie prowadzonym w sprawie pobicia trzech działaczy „S” 19 marca 1981 roku w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej, które zainicjowały kryzys bydgoski (por. IPN By 99/50, t. 3). Jako wiceprzewodniczący Komisji Zakładowej „S” w swoim miejscu zatrudnienia został 10 lutego 1982 roku zarejestrowany w ramach Kwestionariusza Ewidencyjnego kryptonim „Mały”. Po wprowadzeniu stanu wojennego wyniósł (wraz z m.in. P. Bryzgalskim i G. Hauslingerem) dokumenty związkowe z pomieszczenia przydzielonego zakładowej „S”, które następnie zostały ukryte w mniejszych paczkach na jego oddziale. Zbierał składki członkowskie od działaczy „S”. Wzywany trzykrotnie na tzw. rozmowy ostrzegawcze. W trakcie jednej z nich podpisał zobowiązanie do „przestrzegania porządku prawnego obowiązującego w PRL” (cyt. za: Hasło: Józef Karwowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/92166 [dostęp: 4.06.2022]). Na dokumencie tym dopisał: „nigdy nie działał i nie zamierza działać na szkodę państwa polskiego”. Od stycznia 1982 roku do 1989 roku działał w Prymasowskim Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (w kolejnych latach działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny), który działał przy bydgoskiej bazylice św. Wincentego à Paulo i niósł pomoc osobom represjonowanym i ich rodzinom, organizując i koordynując pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze zajmował się przygotowaniem paczek, rozwoził je swoim autem, a także Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

135

Karwowski Józef – korzystając z możliwości, jakie stwarzała jego specjalność medyczna (zajmował się wszczepianiem stymulatorów) – wykorzystywał karetkę pogotowia do transportu paczek z wydawnictwami bezdebitowymi i żywnością do lub z Warszawy; udzielał pomocy medycznej wychodzącym z więzień lub miejsc internowania, pobitym przez MO i SB; sporządzał dokumentację medyczną z tych zdarzeń. Jeździł z ks. Józefem Kutermakiem do ośrodków internowania, przemycając osadzonym w nich m.in. listy od rodziny, bibułę, aparat fotograficzny. Angażował się także w działania bydgoskiego Tajnego Komitetu Koordynacyjnego „S”. Pierwsze jego spotkanie odbyło się 10 czerwca 1982 roku w mieszkaniu ojca Lecha Winiarskiego, działacza podziemnej opozycji demokratycznej z Bydgoszczy. Wraz z Janem Zaklikowskim, Markiem Rewersem i Ryszardem Szmyłą należał do inicjatorów powstania (1982) podziemnego Radia „Solidarność” w Bydgoszczy; zajmował się stroną techniczną tego przedsięwzięcia. Radio to w ciągu kolejnych kilkunastu miesięcy nadało około 13 audycji. Uczestniczył osobiście w emisji dwóch audycji z terenu szpitala, w którym pracował (z dachu budynku). W jego domu odbyły się dwa robocze spotkania z Antonim Stawikowskim, jednym z przywódców podziemnej „S” w regionie toruńskim. Należał – wraz z Michałem Filkiem (szefem zespołu, posługującym się pseudonimem „Pług”), Markiem Rewersem, Markiem Koczwarą i Janem Zaklikowskim – do zespołu badającego z ramienia bydgoskiej „S” okoliczności śmierci (1984) Piotra Bartoszcze. Zdobył dla środowisk opozycyjnych protokół jego sekcji zwłok. Raporty z prac tego zespołu były przekazywane do warszawskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (dziś zachowane są w zasobach Ośrodka „Karta”) oraz drukowane w prasie podziemnej (np. „Praworządność. Pismo o prawie i bezprawiu” 1987, nr 16, s. 26–76). Zabierał z oddziału szpitalnego, na którym pracował, papier, który był następnie wykorzystywany do druku ulotek i publikacji bezdebitowych. Z M. Rewersem i J. Zaklikowskim drukował – w mieszkaniu ciotki M. Rewersa na Osiedlu Leśnym, bez jej świadomości i pod jej nieobecność – plakaty okolicznościowe o treści antysocjalistycznej. W 1989 roku delegowany przez „S” jako mąż zaufania na wybory kontraktowe. Po nich wycofał się z działalności opozycyjnej. Był jednym z założycieli Bydgoskiej Izby Lekarskiej (1989), sędzią tej Izby w latach 1993–2015.

136

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Karwowski Józef

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie)

• Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Odznaczenie „Cerebrum Medici” (2013) • Odznaczenie „Zasłużony dla Samorządu Lekarskiego”

5. Bibliografia Źródła: IPN By 99/50, t. 3, Akta prokuratora w sprawie pobicia działaczy NSZZ „Solidarność” Jana Rulewskiego i innych na VI sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w dniu 19.03.1981 r. w Bydgoszczy. Relacja Józefa Karwowskiego.

Opracowania: Godlewska M., Intercor – o medycznej niepodległości, „Primum. Biuletyn Bydgoskiej Izby Lekarskiej” 2017, nr 9, s. 8–9. Hasło: Józef Karwowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/92166 [dostęp: 4.06.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Na zdrowie, [audycja] z dn. 7.12.2021 r., TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp. pl/57332430/na-zdrowie-7122021 [dostęp: 20.11.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

137

Karwowski Maciej 1. Biogram Urodził się 7 stycznia 1968 roku w Toruniu. Syn Jacka i Marii Anny z domu Polaszek. Oboje rodzice byli działaczami opozycji demokratycznej w Toruniu. Maciej

Karwowski

ukończył

IV Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Toruniu (matura w 1986 roku), studiował archeologię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1987–1989) i Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (1989– 1995; magisterium w 1995 roku). W latach 1996–2002 odbył studia doktoranckie z zakresu archeologii protohistorycznej na Uniwersytecie Wiedeńskim (obrona pracy doktorskiej w 2002 roku w Wiedniu). Następnie pracował w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego w Rzeszowie (2003–2015); Instytucie Prehistorii i Archeologii Historycznej Uniwersytetu Wiedeńskiego (2010–2017). Obecnie (od roku 2018 roku) prowadzi w Wiedniu firmę zajmującą się badaniami archeologicznymi, od 2020 roku prowadzi także zajęcia ze studentami na Uniwersytecie Wiedeńskim.

2. Opis działalności Uczestniczył (jako czternastolatek) w próbach (1982) nadajnika radiowego i nadania próbnego sygnału w leśnej chacie należącej do rodziny matki w Paliwodziźnie (koło Golubia-Dobrzynia). Przewoził pakunki z nieznaną sobie zawartością na polecenie swoich rodziców, m.in. do Kurii Diecezjalnej w Pelplinie i pod wskazany adres w Warszawie.

138

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Karwowski Maciej Regularnie uczestniczył w modlitwach „Anioł Pański”, które odbywały się na korytarzu szkolnym w IV LO w Toruniu, w miejscu, z którego usunięty został krzyż. Należał do Wspólnoty Życia Chrześcijańskiego, założonej w 1985 roku w Toruniu przez ks. Jacka Pleskaczyńskiego SJ. Spotkania tej grupy odbywały się na plebanii parafii Matki Boskiej Zwycięskiej (u ks. Stanisława Kardasza), a później w kościele jezuitów. Należał do Tymczasowego Zarządu Uczelnianego – odrodzonego w październiku 1988 roku – Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK oraz – wybranego podczas Walnego Zebrania NZS, które odbyło się 16 stycznia 1989 roku – Zarządu tej organizacji na kolejny rok akademicki (zrezygnował z tej funkcji jesienią 1989 roku). Wspominając po latach swój udział w działalności NZS, napisał: Reaktywowanie NZS było logicznym elementem procesu otwartego i zorganizowanego procesu przeciw sypiącemu się systemowi komunistycznemu. Istotną wartością było dla mnie to, że wszyscy występowaliśmy pod swoimi nazwiskami i z odsłoniętymi twarzami, podczas gdy komuniści najbardziej bali się tego, że ktoś inny może się nie bać. Poza tym był to okres zwyczajnie ciekawy (kopia w posiadaniu autora). Współpracował z redakcją pisma „Immunitet”; jest autorem kilku tekstów tam opublikowanych; kolportował jego egzemplarze. 14 grudnia 1988 roku zorganizował przed Rektoratem UMK – wraz z Robertem Erdmannem i Jarosławem Garbowskim – wiec poparcia dla zatrzymanych poprzedniego dnia siedmiu członków NZS UMK i Ruchu „Wolność i Pokój” (demonstrowali na Rynku Staromiejskim, rozwijając na ul. Szerokiej i przed pomnikiem Mikołaja Kopernika transparenty oraz rozrzucając ulotki). Uczestniczył w demonstracjach, akcjach i happeningach organizowanych w 1988 i 1989 roku przez NZS i inne środowiska opozycyjne w Toruniu, m.in. w wiecu w Auli UMK w dniu 11 października 1988 roku; demonstracji w rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w 1988 roku; demonstracji będącej konsekwencją odmowy rejestracji NZS w dniu 19 stycznia 1989 roku; wiecu organizowanym przez KPN w dniu 6 kwietnia 1989 roku; obchodach upamiętniających Zbrodnię Katyńską w dniu 21 kwietnia 1989 roku (trzymał w jej trakcie transparent). Uczestniczył w rozprawie sądowej w maju 1989 roku w Warszawie, w trakcie której sąd odmówił rejestracji NZS. W czasie trwania kampanii wyborczej do Sejmu PRL w 1989 roku rozwoził po małych miejscowościach materiały wyborcze kandydatów opozycyjnych, rozklejał ich plakaty wyborcze, namawiał proboszczów do zaangażowania się w wybory. W ich trakcie był mężem zaufania w lokalu wyborczym w Brzozie. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

139

Karwowski Maciej

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Profil: Maciej Karwowski, portal „adacemia.edu”, https://independentresearcher. academia.edu/MaciejKarwowski [dostęp: 12.12.2022]. Korespondencja autora z Maciejem Karwowskim. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M. (oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

140

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kiedrowicz Andrzej 1. Biogram Urodził się 15 października 1949 roku w Chojnicach. Syn Zygmunta i Zofii z domu Rejusz. Rodzina o tradycjach kaszubskich, pochodziła z okolic Brus. Ojciec pracował jako główny księgowy w spółdzielni pracy „Zjednoczeni” w Chojnicach. Mama pracowała w urzędzie, a po przedwczesnej śmierci swego męża zajmowała się wychowaniem trójki dzieci. Andrzej

Kiedrowicz

ukończył

Liceum Ogólnokształcące im. Filomatów Chojnickich w Chojnicach (matura w 1967 roku) oraz prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium 1971 roku). Następnie odbył aplikację prokuratorską (1971–1973); pracował jako asesor w Prokuraturze Powiatowej dla miasta Bydgoszczy (1974–1975); podprokurator Wydziału Śledztw Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy (1975– 1981); radca prawny w Międzywojewódzkiej Handlowej Spółdzielni Inwalidów w Bydgoszczy oraz Fryzjersko-Kosmetycznej Spółdzielni w Bydgoszczy (1981–1984); adwokat (1984–1990); zastępca prokuratora wojewódzkiego w Bydgoszczy (1990–1993); naczelnik wydziału postępowania sądowego Prokuratury Apelacyjnej w Gdańsku (1993–2002); prokurator Okręgowy w Bydgoszczy (2002–2012). Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Uczestniczył w obradach I Krajowego Zjazdu Związku Zawodowego Pracowników Prokuratury PRL, który odbył się w dniach 5–6 marca 1980 roku w Warszawie (I tura) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

141

Kiedrowicz Andrzej i 25–26 kwietnia 1981 roku w Czchowie (II tura). Pracował w jego trakcie w komisji roboczej ds. kontaktów z organami władzy i administracji państwowej (wraz ze Stanisławem Miturskim z Lublina, Zbigniewem Rząsą z Warszawy, Janiną Łotocką z Katowic, Jerzym Dutkiewiczem z Olsztyna i Bogdanem Machoniem z Wałbrzycha). Podczas Zjazdu został wybrany przewodniczącym Naczelnej Komisji Rewizyjnej tego Związku. W 1981 roku został prokuratorem Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy, który wraz z prokuratorem Markiem Rewersem prowadził śledztwo w sprawie zdarzeń, jakie miały miejsce w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej 19 marca 1981 roku, pobicia w nim trzech działaczy „S”: Michała Bartoszcze, Mariusza Łabentowicza i Jana Rulewskiego (zdarzenia te zainicjowały kryzys bydgoski). Starał się odnaleźć faktycznych sprawców tych zdarzeń, działając wbrew narastającej presji przełożonych; odmówił umorzenia śledztwa w tej sprawie (ostatecznie podpisał się pod nim prokurator Zenon Rolewicz). Zamierzał postawić zarzuty karne wicewojewodzie bydgoskiemu Romanowi Bąkowi i Władysławowi Przybylskiemu oraz dowódcy ZOMO mjr. Henrykowi Bednarkowi. Obaj prokuratorzy (Rewers i Kiedrowicz) zostali odsunięci od śledztwa, a następnie (z dniem 31 października 1981 roku) zmuszeni do odejścia z pracy w prokuraturze. W kolejnych latach byli inwigilowani przez bezpiekę. Z własnej inicjatywy A. Kiedrowicz zaangażował się (1982) w działalność działającego przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze, udzielał pomocy prawnej zgłaszającym się działaczom „S”, którym wytaczano procesy polityczne (i osadzano w więzieniach), stawiano przed kolegiami do spraw wykroczeń (orzekano kary aresztu lub/i grzywny), zwalniano z pracy lub prześladowano w inny sposób. Uczestniczył także w Mszach za Ojczyznę odprawianych w bydgoskim kościele jezuitów. Był adwokatem Krzysztofa Gotowskiego w sprawie karnej, w której głównym oskarżonym był Roman Kotzbach, któremu postawiono zarzut napadu rabunkowego na funkcjonariusza MO, wykonującego czynności służbowe oraz przywłaszczenia mienia należącego do WUSW w Bydgoszczy podczas manifestacji przy Bazylice w Bydgoszczy 1.05.1985 r. (IPN By 298/16, t. 1–5). K. Gotowskiemu postawiono wówczas zarzut „udzielenia mu [R. Kotzbachowi] pomocy poprzez nakłonienie do sporządzenia antydatowanego pisma o udzielenie urlopu”. Z zarzutu tego został uniewinniony.

142

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kiedrowicz Andrzej Współpracował z bydgoskim Komitetem Obywatelskim (1989) w sprawie wyborów parlamentarnych i nominacji na stanowiska i urzędy. Po zmianach ustrojowych w kraju – przyjmując propozycję ministra sprawiedliwości Aleksandra Bendkowskiego – w maju 1990 roku powrócił do pracy w prokuraturze. Został mianowany zastępcą Prokuratora Wojewódzkiego w Bydgoszczy, którym w tamtym czasie był Marek Rewers. Po reorganizacji prokuratury przeprowadzonej w 1993 roku został (m.in. wraz z Markiem Rewersem) oddelegowany do zorganizowania Prokuratury Apelacyjnej w Gdańsku, gdzie został naczelnikiem wydziału postępowania sądowego (1993–2002). Z racji wykonywanego zawodu nigdy nie zaangażował się politycznie, ani też nie podejmował działalności samorządowej.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (2004) • Srebrna Odznaka „Za Zasługi w Pracy Penitencjarnej” (2005) • Medal im. dr. Henryka Jordana (2005)

5. Bibliografia Źródła: Gajos R., Osiński K., Rybarczyk P., (oprac.), Kryzys Bydgoski 1981, t. 2, Bydgoszcz– Gdańsk–Warszawa 2013. Relacja Andrzeja Kiedrowicza.

Opracowania: Kutta J., Historia Izby Adwokackiej w Bydgoszczy 1945–2010, Bydgoszcz 2012. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Niewiński K., Ruch związkowy w prokuraturze PRL w latach 1980-1981, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2017, t. 16, z. 2, s. 135–157, DOI: 10.15290/mhi.2017.16.02.08.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

143

Kiełpiński Jacek Ziemowit 1. Biogram Urodził się 20 grudnia 1965 roku w Toruniu. Syn Romana i Danuty z domu Godlewskiej. Wychowany w domu o patriotycznych tradycjach. Ojciec – dr hab. matematyki, pracujący w Instytucie Matematyki UMK był działaczem „S” (odznaczony pośmiertnie w 2017 roku Krzyżem Wolności i Solidarności). Matka – magister historii, pracowała w Bibliotece Głównej UMK. Jacek Kiełpiński ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1984 roku) oraz polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1986–1991). Pod koniec studiów rozpoczął pracę w toruńskiej gazecie codziennej „Nowości” (1990–2014): był reporterem, później kierownikiem działu reportażu i kultury. W latach 2004–2014 pracował równocześnie jako reporter newsroomu w redakcji „Expressu Bydgoskiego”; kierownik działu miejskiego „Gazety Pomorskiej” w Bydgoszczy (2014); dziennikarz niezależnej gazety i portalu internetowego „Tylko Toruń” i „Poza Toruń” (2014–2016). Od 2022 roku prowadzi w internecie autorski kanał publicystyczny „Kiełpiński Konkretnie”.

2. Opis działalności Działalność opozycyjną rozpoczął w pierwszych dniach stanu wojennego, gdy do jego domu rodzinnego przywieziono duży transport papieru powielaczowego wykorzystywanego do druku wydawnictw bezdebitowych. W tamtym też okresie ukrył wraz z ojcem wydruki z dalekopisu toruńskiego Zarządu Regionu „S”. Do dziś materiały te są zakopane w ziemi, w jego przydomowym ogródku.

144

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kiełpiński Jacek Ziemowit W latach 1984–1985 w jego domu (w dzielnicy Wrzosy) ukryty był powielacz (w specjalnie przygotowanym schowku w piwnicy pod schodami), na którym regularnie (kilka razy w tygodniu) drukował – wraz ze Stefanem Kamińskim pseudonim „Wojtek” – „TIS”, „Elanę”, „Geofon” i inne wydawnictwa, m.in. sygnowane przez toruńską Regionalną Komisję Wykonawczą „Sprawozdania z procesu morderców księdza Jerzego Popiełuszki”. Drukarnia ta nigdy nie została namierzona przez SB; pozostała sekretem nawet dla jego matki aż do dnia śmierci ojca 17 września 1987 roku. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych przez ks. Stanisława Kardasza w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej oraz manifestacjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycyjne. Po zmianach ustrojowych 1989 roku nie zaangażował się w politykę (w latach 1991–1993 należał do Polskiej Partii Przyjaciół Piwa, gdyż o kongresie tej partii pisał reportaż). Podjął się pracy dziennikarza, w ten sposób zabierając głos w sprawach społecznych i ustrojowych. Specjalizuje się w reportażu, dziennikarstwie śledczym i wywiadach. Uczestniczył w reporterskich wyprawach podczas wojny domowej na Bałkanach na początku lat 90. XX wieku. Jest autorem cyklu reportaży z Rosji, Białorusi, Ukrainy, Litwy, Kazachstanu, Rumunii, Turcji; autorem i współautorem książek: Dziś kończymy rewolucję (2009), Pogoń za Litwą. Sześćset lat po Grunwaldzie (2010), Geofizyka solidarna (2011). Był także pomysłodawcą, współorganizatorem i kierownikiem pierwszej wyprawy samochodowej z Polski do Workuty, upamiętniającej śmierć łagierników budujących linię kolejową poprzez niedostępną tundrę do miasta-obozu położonego za kręgiem polarnym (2011). Jest społecznikiem wierzącym w ideę społeczeństwa obywatelskiego, działa w obronie „Wrzosowiska”, terenu zielonego „traktowanego jak poligon toruńskiej demokracji”. Został wybrany do Rady Okręgu Wrzosy i Jar (2021). Jest członkiem toruńskiego Stowarzyszenia „Zielony Wrzosy”. Jest współpomysłodawcą, współorganizatorem i rzecznikiem prasowym Festiwalu Wisły (od 2017), największego w Polsce corocznego zlotu tradycyjnych statków i łodzi rzecznych.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Tytuł „Dziennikarz Roku na Pomorzu i Kujawach” (2005)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

145

Kiełpiński Jacek Ziemowit

5. Bibliografia Źródła: Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Dziś kończymy rewolucję, Toruń 2009. Kiełpiński J., Geofizyka Solidarna, Toruń 2010. Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Pogoń za Litwą. Sześćset lat po Grunwaldzie, Warszawa 2010. Kiełpiński J., Camino tinto. W 31 dni na koniec świata, Toruń 2014. Kiełpiński J., Toruń wniebowzięty, Toruń 2015 Kiełpiński J., Toruń i Wisła, Toruń 2017. Kiełpiński J., Jeziorak i okolice, 2018. Kiełpiński J., Oni tu przyszli, Warszawa 2018. Kiełpiński Konkretnie, kanał publicystyczny, https://www.facebook.com/kielpinskikonkretnie/ https://www.youtube.com/@kiepinskikonkretnie174/videos [dostęp: 21.10.2022]. Proces toruński. Zabójcy ks. Jerzego Popiełuszki przed komunistyczną Temidą, Polskie Radio, https://polskieradio24.pl/39/156/artykul/2425358,proces-torunski-zabojcy-ks-jerzego-popieluszki-przed-komunistyczna-temida [dostęp: 22.10.2022]. Relacja Jacka Kiełpińskiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M., Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach, Kraków 2021, s. 422. Wilma A., Kiełpiński J., Dopiero gdy zacząłem chodzić boso odkryłem własne stopy, portal „naszemiasto.pl”, https://kujawskopomorskie.naszemiasto.pl/redakcja-naszemiastopl-w-kujawsko-pomorskiem-skontaktuj-sie/ar/c15-7835808 [dostęp: 21.10.2022].

146

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kotzbach Roman Paweł 1. Biogram Urodził się 19 grudnia 1942 roku w Bydgoszczy. Syn Pawła i Heleny z domu Wołoszyn. Ojciec urodził się w Berlinie, gdzie jego rodzice osiedli jako emigranci zarobkowi (jego ojciec Antoni – z zawodu mistrz krawiecki – pracował jako policmajster); po odrodzeniu się państwa polskiego powrócił (1919) do kraju i zamieszkał w Bydgoszczy; działał w harcerstwie i Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”; ukończył (1935) podoficerską szkołę w Nowym Dworze Mazowieckim, jako starszy saper Batalionu Elektrotechnicznego; w końcu sierpnia 1939 roku został powołany do baterii reflektorów przeciwlotniczych w Grudziądzu; internowany po przekroczeniu granicy polsko-rumuńskiej, uciekł z obozu dla internowanych żołnierzy polskich na Węgry, a następnie wrócił do Polski (1939); w sylwestra 1940 roku złożył przysięgę w organizacji konspiracyjnej (później włączonej do „Gryfa Pomorskiego”, a następnie Armii Krajowej); w konspiracji posługiwał się pseudonimem „Paweł” (to jego drugie imię z aktu urodzenia); brał udział w akcjach AK (tzw. trójce, z Ziółkowskim i Dąbrowskim) na terenie DAG Fabrik Bromberg, których efektem jest uwolnienie 17 alianckich oficerów tam przetrzymywanych, których następnie wywoził do Gdyni, gdzie odbierał ich Czesław Gorynia (Armia Krajowa), skąd rudowęglowcami byli przerzucani do Szwecji, a następnie do Szkocji; współpracował także m.in. z por. Leszkiem Białym, który jako radiowiec dostarczał części wykorzystywane przez jeńców do budowy aparatów radiowych do nasłuchu; po rozwiązaniu AK wstąpił do 2. Armii Wojska Polskiego; uczestniczył (w stopniu kaprala, jako kierowca sanitarki szpitala polowego) w walkach o Berlin w 1945 roku; po Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

147

Kotzbach Roman Paweł zakończeniu działań wojennych powrócił do Bydgoszczy. Matka pochodziła z Sambora (miasto w okręgu lwowskim), z rodziny ziemiańskiej (dziadek był właścicielem dużego gospodarstwa); przed wybuchem II wojny światowej pracowała jako modystka w sklepie z kapeluszami przy ul. Długiej, którego właścicielami była żydowska rodzina Kleinfeld; opiekowała się także ich dziećmi; w czasie okupacji niemieckiej należała do „Gryfa Pomorskiego”, a następnie AK; posługiwała się w konspiracji pseudonimem „Helena”. Brat matki Mikołaj Wołoszyn ukończył przed II wojną światową Szkołę Orląt w Dęblinie, był płk. lotnictwa; walczył w bitwie o Anglię w dywizjonie 304; po zakończeniu wojny osiadł z rodziną na Zachodzie; w listach do siostry Heleny pisał: wybacz Helenko, że nie wracam, ale nie o taką Polskę walczyliśmy... W czasie niemieckiej okupacji rodzice ukrywali przez kilka miesięcy w swoim mieszkaniu (przy ul. Kordeckiego 32) małżeństwo Rafała i Martę Kleinfeldów oraz ich dzieci: Elżbietę i Lilę, przedwojennych właścicieli kilku sklepów i domów w Bydgoszczy, m.in. kamienicy Carla Meinhardta (dziś przy ul. Gdańskiej 27). Następnie, posługując się fałszywymi dokumentami, wystawionymi na nazwisko Wołoszyn, przedostali się na tereny dawnych Kresów Wschodnich II RP, gdzie przeżyli wojnę i powrócili do Bydgoszczy. Roman Kotzbach ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1960 roku) oraz studia medyczne w Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie (dyplom w 1967 roku). Uzyskał tytuł doktorski w 1981 roku, habilitację w 1988 roku; został profesorem nadzwyczajnym Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i kierownikiem Katedry Pielęgniarstwa i Położnictwa na Wydziale Nauk o Zdrowiu tej uczelni (do 2012 roku). Specjalizuje się w zakresie andrologii, ginekologii i położnictwie. Staż lekarski odbył w Szpitalu Ogólnym nr 1 w Bydgoszczy (1968–1970, 1973– 1980). Zastępcza służba wojskowa w Świdwinie, jako lekarz Batalionu Medycznego Wojsk Lotniczych w JW 4138 (1970–1971). Pracował w Szpitalu XXX-lecia PRL (dziś: Szpital Uniwersytecki nr 2 im. Jana Biziela) w Bydgoszczy (od 1980 roku do dziś); wykładowca Akademii Medycznej i Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy (1984–2018). Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze. Członek Polskiego Towarzystwa Andrologicznego od jego powstania do dziś, obecnie członek Komisji Rewizyjnej. Członek kadry narodowej biegaczy na 1500 m (1981–1987).

2. Opis działalności W latach 1971–1980 należał do PZPR. Usunięty z jej szeregów, uznany za tzw. V kolumnę. W sierpniu 1980 roku był współorganizatorem (wraz z m.in. Pawłem

148

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kotzbach Roman Paweł Bryzgalskim, Andrzejem Swincowem i Krystyną Kowalską) i uczestnikiem strajków w swoim miejscu pracy – Szpitalu im. XXX-lecia PRL w Bydgoszczy. Od września 1980 roku był członkiem „S”; wybrany przewodniczącym Komisji Zakładowej w Akademii Medycznej w Bydgoszczy (1980), funkcję tę pełnił do wprowadzenia stanu wojennego i zdelegalizowania „S”, a następnie – po jej reaktywacji – do 2006 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji. Od grudnia 1981 roku do 1986 roku przekazywał informacje – pośrednikiem był Clemens Gutsch, mieszkaniec Hanoweru, którego odwiedzał – na temat sytuacji w Regionie Bydgoskim „S” dla Radia Wolna Europa. Od 1982 roku (do 1989 roku) zaangażował się w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (późniejsza nazwa to Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był kapelan „S” ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Działając w tej strukturze roztoczył opieką medyczną nad zwalnianymi z internowania lub więzienia oraz ich rodzinami. W latach 1981–1989 zajmował się drukowaniem ulotek i kolportażem książek oraz innych wydawnictw niezależnych. Drukował (z Maciejem Głuszkowskim) w swoim garażu na bydgoskich Bartodziejach (ul. Żmudzka). W latach 1982–1984 uczestniczył w Mszach za Ojczyznę, odprawianych przez ks. J. Kutermaka (służył do Mszy jako ministrant) oraz w spotkaniach opozycjonistów w kaplicy akademickiej w bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy. Między innymi z tego powodu figuruje w meldunku operacyjnym z 17 lipca 1984 jako uczestnik spotkania byłych internowanych i aresztowanych, podczas którego zabierał głos (por. IPN By 077/338, t. 2–3). 13 września 1982 zatrzymany za „pobicie funkcjonariusza SB w trakcie jego interwencji”. Faktycznie była to szarpanina w czasie legitymowania. Został zatrzymany na tydzień w areszcie przy ul. Poniatowskiego. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 3 września 1984 roku (sygn. akt I.C.167/84) uniewinnił go, nakazując funkcjonariuszowi SB przeprowadzającemu czynność legitymowania przeproszenie na łamach prasy. Przeprosiny za naruszenie nietykalności cielesnej ukazały się na łamach „Gazety Pomorskiej” 1 września 1986 roku (s. 5). Dnia 1 maja 1983 roku współorganizował – wraz z grupą „H. Maj”: Henrykiem Cichym, Maciejem Głuszkowskim, Andrzejem Mazurowiczem, Jerzym Mierzejewskim oraz szefem Prymasowskiego Komitetu Pomocy Stefanem Pastuszewskim – kontrmanifestację pierwszomajową przed bazyliką św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

149

Kotzbach Roman Paweł zachęcając przechodniów do włączenia się w nią. Z tego powodu był sprawdzany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Ginekolog” (materiały zostały zniszczone), został zatrzymany w miejscu pracy (4 maja) na 24 godziny i przetrzymywany w areszcie KW MO przy ul. Poniatowskiego; zostały mu także (oraz Józefowi Bednarkowi, Rafałowi Budzbonowi, Mariuszowi Łabentowiczowi i Piotrowi Różyckiemu) przedstawione prokuratorskie zarzuty, dotyczące działań mogących wywołać niepokój publiczny i naruszenie porządku publicznego (por. IPN By 077/337, t. 15), zastrzeżono mu także możliwość wyjazdów zagranicznych na kolejne dwa lata. Postępowanie przeciwko niemu umorzono 11 lipca 1983 roku z powodu niewykrycia organizatora tej pierwszomajowej kontrmanifestacji, a akta sprawy przekazano Kolegium ds. Wykroczeń (por. IPN By 99/7–9). Między innymi z powodu tej aktywności, figuruje także w sprawie obiektowej kryptonim „Terror” (por. IPN By 069/1436), dotyczącej zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego, jako „element podejrzany” (została zakończona w 1990 roku). W czasie pogrzebu Piotra Bartoszcze niósł jego trumnę do grobu (1984). Wściekłość Służby Bezpieczeństwa wywołały zdarzenia sprzed bydgoskiej bazyliki 1 maja 1985 roku, których był współorganizatorem. Tego dnia przed tym kościołem działacze Komitetu Prymasowskiego zorganizowali „alternatywne uroczystości pierwszomajowe”, w których wzięło udział ponad 100 osób, bacznie obserwowanych przez funkcjonariuszy SB i MO. W ich trakcie (wraz z B. Guściem) zdekonspirował jednego z nich, dokumentującego manifestację aparatem fotograficznym ukrytym w trzymanej przy sobie aktówce. Zabrał mu ją w szarpaninie, wbiegając z nią do bazyliki, gdzie została ukryta (przez ks. J. Kutermaka pod jego sutanną). Ksiądz Kutermak umożliwił mu wtedy (otwierając tylne wejście do bazyliki) bezpieczne opuszczenie kościoła (por. IPN By 298/16, t. 2). Zdarzenie to uruchomiło jednak falę przeszukań i przesłuchań, a nawet zatrzymań podejrzanych o udział w tym incydencie. W wyniku prowadzonego śledztwa w tej sprawie przeszukano także pomieszczenia bazyliki, gdzie znaleziono opozycyjne gazetki, książki i ulotki oraz nielegalne materiały do powielania (m.in. kalkę i papier maszynowy). 30 maja 1985 roku R. Kotzbach został aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy (został zwolniony z aresztu 18 lipca, ze względu na stan zdrowia, por. IPN By 89/1885). Oskarżony (wraz z Henrykiem Cichym, Krzysztofem Gotowskim, Bogdanem Guściem, ks. Józefem Kutermakiem i Danutą Kucewicz-Bejgerowską) o to, że 1 maja 1982 roku w Bydgoszczy, działając wspólnie i w porozumieniu dokonali napadu na funkcjonariusza SB Józefa Skotnika, ukradli mu aparat fotograficzny i dwie kasety na szkodę Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Bydgoszczy, tj. o czyn z art. 210 § 1 kk (IPN By 298/16, t. 1–5). W tej

150

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kotzbach Roman Paweł sprawie został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 18 września 1986 roku na 1 rok więzienia i karę grzywny. Następnie, działając na mocy amnestii z lipca 1986 roku, darowano mu orzeczoną karę w całości. Od wyroku tego obie strony postępowania wniosły apelację do Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, który w dniu 2 lutego 1987 roku uniewinnił go od całości zarzucanych mu czynów. Dnia 4 września 1987 roku Sąd Najwyższy w Warszawie oddalił także rewizję nadzwyczajną złożoną przez Prokuratora Generalnego PRL. W latach 1982–1985 był kilkakrotnie zatrzymywany na 48 godzin, poddawany rewizjom w miejscu pracy i w miejscu zamieszkania, m.in. 14 września 1982 roku przeszukano jego miejsce pracy, zamieszkania i garaż, gdzie odnaleziono i zarekwirowano „nielegalne” broszury i ulotki „o treści antysocjalistycznej” (por. IPN By 077/337, t. 12). Członek bydgoskiego Zarządu Regionu NSZZ „S” (1989–2000). Do dziś jest aktywnym uczestnikiem życia społecznego w swoim regionie i mieście. Członek Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze”, obecnie członek komisji rewizyjnej. Fundator pamiątkowej tablicy poświęconej pamięci ks. Józefa Kutermaka w bydgoskiej bazylice (2006); tablicy poświęconej pamięci żołnierzy AK, którzy uwalniali jeńców brytyjskich więzionych przez Niemców w Stalagu XXa, umieszczonych w lesie na terenie bydgoskiego Exploseum (2012); dwóch tablic w kościele na NSPJ: poświęconych pamięci Polaków pomordowanych na Kresach Wschodnich (2013) oraz – jak głosi wyryty na niej napis – „w hołdzie ofiarom stalinizmu, obrońcom ojczyzny w 1939 roku, zamordowanym przez oprawców z NKWD, pochowanym w Katyniu i innych miejscach Związku Sowieckiego” (2014).

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (1990) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2000) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • laureat nagrody honorowej „Świadek Historii” przyznanej przez IPN (2015) • Medal Stulecia Odzyskanej Wolności (2018) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

151

Kotzbach Roman Paweł

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0085/241, t. 4–5, Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Zenon” dot. Kuczyński Stanisław, imię ojca: Wiktor, ur. 26.05.1932 r. IPN By 069/1436, Sprawa obiektowa kryptonim „Terror” dot. zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego. IPN By 070/5183, Akta kontrolne dochodzenia w sprawie organizacji nielegalnego pochodu w rejonie bazyliki św. Wincentego à Paulo w dniu 1.05.1983 r. przeciwko: Józef Bednarek, imię ojca: Józef, ur. 17.12.1954 r. i inni, tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 282a kk. IPN By 077/337, t. 12, Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 lipca – 30 września 1982 r. IPN By 077/337, t. 15, Meldunki zastępcy szefa WUSW w Bydgoszczy ds. SB o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 maja – 31 sierpnia 1983 r. IPN By 077/338, t. 23, Meldunki zastępcy szefa WUSW w Bydgoszczy ds. Służby Bezpieczeństwa o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim za okres 1.07.1984 r. – 31.12.1984 r. IPN By 298/16, t. 1–5, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Roman Kotzbach, imię ojca: Paweł, ur. 19.12.1942 r. i inni, oskarżeni o to, że w dniu 1.05.1982 r. w Bydgoszczy, działając wspólnie i w porozumieniu dokonali napadu na Józefa Skotnika i ukradli mu aparat fotograficzny i dwie kasety na szkodę Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Bydgoszczy, tj. o czyn z art. 210 § 1 kk. IPN By 99/7–9, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Józef Bednarek, imię ojca: Józef, ur. 17.12.1954 r. i inni, podejrzani o to, że 1.05.1983 r. w rejonie bazyliki św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy zorganizowali nielegalną manifestację, której celem było wywołanie niepokoju publicznego, tj. o przestępstwo z art. 282a kk. Kotzbach Helena pseudonim „Helena”, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, K-642/1197 Pom, [w:] Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/ dlibra/publication/89227/edition/93792/content [dostęp: 11.11.2022]. Kotzbach R., Radio Solidarność w Bydgoszczy, [w:] B. Bakuła (red.), Radio Solidarność. Podziemne rozgłośnie oraz audycje radiowe i telewizyjne w Polsce 1982–1990. Materiały z konferencji w Wyższej Szkole Zawodowej „Kadry dla Europy” w dniach 26–27 maja 2007 r., Poznań 2008. Relacja Romana Kotzbacha.

Opracowania: Adonis T., Prof. Roman Kotzbach bez Medalu Kazimierza Wielkiego. PiS opuszcza salę sesyjną, Polskie Radio PiK, https://www.radiopik.pl/2,77128,prof-roman-kotzbach-bez-medalu-kazimierza-wielki [dostęp: 11.10.2022].

152

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kotzbach Roman Paweł Hasło: Roman Kotzbach, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/72654848-acfd-452f-bc22-43fb76cc605c [dostęp: 4.06.2022]. Damazyn M., Ksiądz Józef Kutermak – pasterz wolnych ludzi, [w:] M. Białkowski, Z. Biegański, W. Polak (red.), Ludzie wolności w regionie kujawsko-pomorskim, Toruń 2014, s. 233–254. Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 75–77. Hasło: Roman Kotzbach, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/50378 [dostęp: 11.11.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sidorkiewicz R., Bydgoszcz, mój fyrtel, Bydgoszcz 2018, s. 58–60.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

153

Kozanecki Stanisław Kazimierz 1. Biogram Urodził się 13 maja 1942 roku w Grabowie Królewskim (powiat wrzesiński). Syn Adama i Stefanii z domu Dębickiej. „Dziadek” (faktycznie: brat dziadka) – Jakub Kozanecki walczył w powstaniu wielkopolskim. Ojciec był szewcem we Wrześni. Krótko przed wybuchem II wojny światowej rodzice kupili gospodarstwo

rolne

Grabowie,

gdzie mieszkali przez całe swoje życie. Matka pochodziła z gospodarstwa rolnego; wychowała się w Borzykowie; była z zawodu kucharką. Ojciec został w marcu/kwietniu 1944 roku aresztowany za współpracę z partyzantami; przewieziony do Żabikowa, potem do Gross-Rosen i Sachsenhausen (nr obozowy 86334), gdzie zginął 2 sierpnia 1944 roku. Stanisław Kozanecki ukończył zasadniczą szkołę zawodową o specjalności mleczarskiej we Wrześni (1959). Następnie pracował w mleczarni w Dobrzycy (1959–1961); odbył zasadniczą służbę wojskową (1962–1964); pracował jako kierowca i operator sprzętu w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji w Bydgoszczy (1965–2005). Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Inicjator wiecu poparcia dla protestujących stoczniowców, zorganizowanego w końcu sierpnia 1980 roku w bazie zakładowej bydgoskich wodociągów (ul. Toruńska 103). Należał do grupy inicjatywnej (wraz m.in. z: Kazimierzem Krajewskim, Henrykiem Pikosem, Bogdanem Szymańskim i Heleną Ślusarską) utworzenia struktur „S”

154

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kozanecki Stanisław Kazimierz w bydgoskich wodociągach; członek Komitetu Założycielskiego „S” (wrzesień 1980 roku); zastępca przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „S” (przewodniczącym został Jerzy Michalczyk; 1980). Reprezentował bydgoskie wodociągi w Krajowej Sekcji Wodociągów Polskich (z siedzibą w Warszawie); członek Zarządu tej sekcji (1980– 1981). Zorganizował dwudniowe obrady tej struktury w bydgoskim „Torbydzie” (listopad 1981 roku). Po wydarzeniach bydgoskich z marca 1981 roku zorganizował – wraz z 15 pracownikami wodociągów – protest przed Urzędem Wojewódzkim w Bydgoszczy. Pełnił także czterodniową ochronę siedziby Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (ul. Stary Port). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Członek (od połowy 1982 roku) konspiracyjnej grupy, którą kierował Tadeusz Jaskulski. Zorganizował podziemną komisję zakładową „S” przy wodociągach bydgoskich. Przekazywał fundusze na działalność podziemną pod kryptonimem „Wodnik”, a później „Barka”. Drukarz (metodą sitodruku) w mieszkaniu Henryka Iglewskiego (ul. Grunwaldzka) pism bezdebitowych, m.in. „Żywią i Bronią” i „Informator Bydgoski” (od połowy 1982 roku). Tam poznał Tadeusza Jaskulskiego (w połowie 1982 roku), lidera grupy działających w konspiracji opozycjonistów; członek tej grupy. W swoim mieszkaniu, po zwolnieniu Jana Rulewskiego z więzienia, zorganizował wraz z innymi działaczami „S” spotkanie opozycyjne. Rulewski przekazał mu kontakt do Romana Bartoszcze, od którego odebrał powielacz (1982); zawiózł go do swojego mieszkania (ul. Fornalskiej 30) i ukrył w wykopanej przez siebie i zakamuflowanej piwnicy. Drukarz (1982–1989), członek zespołu redakcyjnego pisma „Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny »Solidarność«” (wydawane w Bydgoszczy od lutego 1982 roku do marca 1989 roku, ukazało się 160 numerów pisma). Pomocnikami w drukowaniu i kolportażu na terenie Bydgoszczy była żona Krystyna i kilkunastoletni wówczas synowie: Adam i Robert. Wszyscy oni kolportowali też ulotki na ulicach tego miasta oraz na Dworcu Centralnym w Warszawie, w czasie pogrzebu ks. Jerzego Popiełuszki (1984). Stanisław Kazimierz Kozanecki uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Bydgoszczy, m.in. 1 maja 1983 roku przed bazyliką św. Wincentego à Paulo oraz Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele jezuitów. Inwigilowany w ramach sprawy o kryptonimie „Redaktor” (por. IPN BU 0364/325), błędnie zidentyfikowany jako Czesław Kozanecki. Członek Komisji Organizacyjnej NSZZ „S” w swoim zakładzie pracy (luty 1989 roku), wraz z m.in. Heleną Ślusarską, Bogdanem Szymańskim i Jerzym Wolszlegierem. Przewodniczący KZ NSZZ „S” w bydgoskich wodociągach (1989–2006). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

155

Kozanecki Stanisław Kazimierz Radny Rady Miasta Bydgoszczy (1998–2002). Członek Rady Osiedla Terenów Nadwiślańskich w Bydgoszczy (2018–2022). Członek Komitetu Założycielskiego Stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1989” (2008 – do dziś). Nie należał do żadnej partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka Honorowa Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (1981) • Medal Prezydenta Miasta Bydgoszczy (1998) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 0364/325, Akta dot. zespołu redakcyjnego Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego „Solidarność”, kryptonim „Redaktor”. Relacja Stanisława Kozaneckiego.

Opracowania: Kozanecki Jakub, Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”, http:// powstancywielkopolscy.pl/pl/search [dostęp: 12.12.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Osiński K., hasło: Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny „Solidarność”, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13248, Bydgoski-Podziemny-Serwis-Informacyjny-Solidarnosc.html [dostęp: 12.12.2022]. Sowińska H., W Bydgoszczy „po twarzy dostała demokracja”, portal „nasza historia”, https://naszahistoria.pl/w-bydgoszczy-po-twarzy-dostala-demokracja/ar/9178012 [dostęp: 12.12.2022]. Radny wyrzucony z komisji mieszkaniowej, „Gazeta Wyborcza” 2002, https://bydgoszcz. wyborcza.pl/bydgoszcz/7,35590,750391.html [dostęp: 21.12.2022].

156

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kraśniewski Witold Ryszard 1. Biogram Urodził się 21 stycznia 1935 roku w

Grudziądzu.

Syn

Maksymiliana

i Antoniny z domu Barylskiej. Rodzina Kraśniewskich posiadała tradycje rzemieślniczo-kupieckie. Witold Kraśniewski ukończył szkołę handlową (matura w 1953 roku) i Akademię Ekonomiczną w Poznaniu (1958). Następnie pracował m.in. w Jednostce Wojskowej w Grupie, Pomorskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Warma”;

Państwowej

Spółdzielni

Spożywców „Społem” w Grudziądzu, Cechu Rzemiosł Różnych; Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców „Społem” w Bratwinie (wieś w gminie Dragacz). Zmarł 27 marca 2020 roku w Grudziądzu. Został pochowany na cmentarzu komunalnym w Grudziądzu.

2. Opis działalności W latach 1980–1981 organizował struktury „S” w swoim zakładzie pracy. Działał także w grudziądzkiej KPN i za tę swoją aktywność (podejrzenie o utworzenie w Grudziądzu komórki KPN) był od października 1980 roku operacyjnie sprawdzany w ramach SOS/SOR kryptonim „Znaczek”. Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności prodemokratycznej. Za działalność w strukturach „S” i KPN – pod zarzutem podburzania do nieposzanowania prawa (por. IPN By 97/54) – został internowany 29 grudnia 1981 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach. Decyzję o internowaniu uchylono decyzją Komendanta Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

157

Kraśniewski Witold Ryszard Wojewódzkiego MO w Toruniu z dnia 24 lutego 1982 roku. W kolejnych miesiącach pozostawał pod kontrolą operacyjną, w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Znaczek” (została zamknięta 31 stycznia 1983 roku). Kraśniewski nadal kontaktował się z działaczami grudziądzkiej „S”, publicznie nosił wpięty w ubranie opornik i wyrażał krytykę stanu wojennego. Dnia 15 marca 1982 roku został zarejestrowany do Kwestionariusza Ewidencyjnego kryptonim „Jeż” (zmienionej następnie na SOR) z powodu negatywnej postawy i kontaktów z działaczami b. „Solidarności” w Grudziądzu po powrocie z internowania (sprawę zakończono 11 października 1984 roku). Został ponownie zatrzymany 2 kwietnia 1982 roku w Areszcie Śledczym w Toruniu na 48 godzin, przeprowadzono z nim „rozmowę ostrzegawczą” z funkcjonariuszem Wydziału V KW MO w Toruniu, w czasie której odmówił podpisania „oświadczenia lojalności”, a potem zwolniono (4 kwietnia 1982 roku). Za publiczne noszenie znaczka „S” w klapie marynarki został w 1986 roku ukarany przez Sąd Rejonowy w Grudziądzu karą 5 tys. złotych. Z powodu kontynuowania działalności opozycyjnej, w połowie sierpnia 1987 roku, został zarejestrowany (w kategorii „zabezpieczenie”) przez Referat III SB grudziądzkiego RUSW, a po 15 miesiącach przerejestrowany do SOR kryptonim „Czarna” (wyrejestrowany w dniu zakończenia tej SOR, 19 stycznia 1990 roku). W 1988 roku zorganizował Klub Niezależnej Myśli Politycznej w Grudziądzu (por. IPN By 076/6), którego spotkania odbywały się w jego mieszkaniu. Gościli na nich m.in.: Leszek Moczulski (KPN), Joanna i Andrzej Gwiazdowie oraz Andrzej Malanowski (PPS). Był także operacyjnie rozpracowywany w ramach założonej na niego 10 kwietnia 1989 roku SOR kryptonim „Marszałek” (sprawa ta została zamknięta „z powodu na sytuację polityczną w kraju” w połowie stycznia 1990 roku). Bezpieka ustaliła wówczas, że Kraśniewski aktywnie uczestniczył w tworzeniu i działalności struktur PPS w Grudziądzu m.in. poprzez organizowanie tajnych spotkań, udział w marszach protestacyjnych i mszach świętych, rozdawanie ulotek oraz wydawanie i kolportaż pisma „Robotnik Grudziądzki” (cyt. za: Hasło: Witold Kraśniewski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl, [dostęp: 4.06.2022]). Faktycznie nie było pisma o tej nazwie, była „Iskra”. Był także pełnomocnikiem nowo powstałej w tym mieście komórki PPS. W 1989 roku był członkiem – powołanego przez Antoniego Stawikowskiego w Toruniu – Komitetu Obywatelskiego „S”, którego celem działania była organizacja kampanii wyborczej dla opozycyjnych kandydatów do Sejmu PRL.

158

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kraśniewski Witold Ryszard Po upadku systemu komunistycznego Kraśniewski angażował się nadal w działalność polityczną na szczeblu samorządowym. Wybierany do grudziądzkiej Rady Miejskiej, zasiadał w niej w I (1990–1994, był wtedy także jej wiceprzewodniczącym), IV i V kadencji. Współzałożyciel grudziądzkiego Ruchu Obywatelskiego Akcja Demokratyczna oraz przewodniczący miejskich struktur Unii Demokratycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 082/1 t. 5, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 97/54, Akta osobowe internowanego dot. Witold Ryszard Kraśniewski, imię ojca: Maksymilian, ur. 21.01.1935 r., osadzonego pod zarzutem podburzania do nieposzanowania prawa na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. Kiełpiński J., Luks A., Rzeszotek R., Dziś kończymy rewolucję. Wybory przełomu oczami uczestników. Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Toruń 2009, s. 32–37.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Hasło: Witold Kraśniewski, Instytutu Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis. ipn.gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Witold Kraśniewski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl [dostęp: 4.06.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

159

Kraśniewski Witold Ryszard Wyrowiński J., Zmarł Witold Kraśniewski, Region Toruńsko-Włocławski NSZZ „Solidarność”, https://www.solidarnosc.org.pl/torun/zmarl-witold-krasniewski/ [dostęp: 4.06.2022]. Zmarł Witold Kraśniewski, działacz „Solidarności”, wieloletni radny Rady Miejskiej Grudziądza, „Gazeta Wyborcza” Toruń 28.03.2020, https://torun.wyborcza.pl/ torun/7,48723,25827203,zmarl-witold-krasniewski-dzialacz-solidarnosci-wieloletni. html [dostęp: 4.06.2022].

160

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Kurczewski Bogdan Kazimierz 1. Biogram Urodził się 21 czerwca 1942 roku w Poddębicach (województwo łódzkie). Syn Zdzisława i Reginy z domu Wójcik. Ojciec pochodził ze wsi, był przedwojennym wójtem w gminie Dalików; uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku; dostał się do niemieckiej niewoli pod Modlinem; po kilku tygodniach pobytu w obozie jenieckim zwolniony do domu; po wojnie prowadził sklep spożywczy w Poddębicach.

Bracia

matki byli przed wojną właścicielami sieci sklepów mięsnych w Łodzi. Bogdan Kurczewski ukończył Technikum Leśne w Goraju (matura w 1961 roku). Pracował w leśnictwie Nowy Dwór (powiat Działdowo) (1961–1963); nadleśnictwie Poddębice (leśniczy lasów niepaństwowych, 1963–1965); leśnictwie Potok (leśniczy, 1965); Powiatowym Biurze Geodezji w Poddębicach (archiwista, 1965–1966); inspektoracie powiatowym PZU w Poddębicach (1966–1972); Zakładzie Mleczarskim w Wartkowicach (1973–1977); Zakładzie Mleczarskim w Toruniu (1978–1979); jako operator maszyn włókienniczych na Wydziale Włókien Ciętych w Zakładzie Włókien Chemicznych „Elana” (1979–2002). Od 2002 roku przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do „S” w swoim zakładzie pracy; członek Komisji Zakładowej (od lutego 1981 roku). Przed stanem wojennym został także wybrany przewodniczącym tajnej komisji wydziałowej. Brał udział w osłonie strajku rolników Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

161

Kurczewski Bogdan Kazimierz prowadzonego w budynku „Cukrowni Toruńskich” w Toruniu. Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności związkowej. Na swoim wydziale kolportował bibułę, uczestniczył także w manifestacjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycyjne, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku na Rynku Staromiejskim, w Mszy świętej w kościele akademickim. Po odrodzeniu „S” – jako członek Prezydium KZ w „Elanie” (1989–1991) oraz Komisji Zakładowej (1991–1998) – był delegatem swojego zakładu pracy na Walne Zebrania Delegatów NSZZ „S” Regionu Toruńskiego. Był także chorążym elanowskiego sztandaru „S” od czasu ponownej rejestracji związku (1987) do 2004 roku. W czasie wyborów parlamentarnych w czerwcu 1989 roku był mężem zaufania w komisji wyborczej. Po upadku komunizmu nie zaangażował się w życie publiczne, nie wstąpił też do żadnej partii politycznej, nie podjął działalności społecznej. Uczestnik mszy św. odprawianych każdego roku w Warszawie w rocznicę śmierci ks. Jerzego Popiełuszki.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Polskiego Związku Wędkarskiego „Za Zasługi w Rozwoju Wędkarstwa” (2005) • Srebrna odznaka Polskiego Związku Wędkarskiego „Za Zasługi dla Wędkarstwa Polskiego” (2010) • Medal „Serce Solidarności” przyznany przez Sekretariat Emerytów i Rencistów NSZZ „S” Regionu Śląsko-Dąbrowskiego (2011) • Złota odznaka Polskiego Związku Wędkarskiego „Za Zasługi dla Wędkarstwa Polskiego” (2018)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Bogdana Kurczewskiego.

Opracowania: Dobiech A., Kurczewscy. Cztery pokolenia myśliwych z Ziemi Łódzkiej, „Brać Łowiecka” 2006, nr 11, s. 39. Uroczyście i na roboczo, dwutygodnik „Elana” 2000, nr 1310, s. 5.

162

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Lampkowski Wojciech Józef 1. Biogram Urodził się 22 października 1966 roku w Chełmnie. Syn Henryka i Bronisławy z domu Musiałowicz. Ojciec był piekarzem. Matka zajmowała się domem, nie pracowała zawodowo; niekiedy opiekowała się dziećmi pracujących sąsiadów. Został wychowany w poszanowaniu wartości religijnych i patriotycznych. Wojciech Lampkowski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Chełmnie. Następnie pracował jako ślusarz w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie; dyrektor biura poselskiego Elżbiety Michalak (1991–1993); w kolejnych latach podejmował prace dorywcze. Zmarł 9 marca 2013 roku w Chełmnie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Wielkim Czystem. Bratanek Mariana Ziemeckiego, działacza opozycji demokratycznej z Chełmna.

2. Opis działalności Był jednym z najaktywniejszych działaczy opozycyjnych w Chełmnie. Należał do grona założycieli Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w swoim zakładzie pracy. Brał także udział w zebraniach toruńskiej Regionalnej Komisji Koordynacyjnej „S”. Od jesieni 1981 roku był działaczem Konfederacji Polski Niepodległej w Chełmnie. Organizował (wraz z m.in. Elżbietą Michalak i Piotrem Mittelstaedtem) akcje ulotkowe na terenie tego miasta, a także malował napisy o treści „antysocjalistycznej”. Z tego powodu był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

163

Lampkowski Wojciech Józef „Frakcja”, założonej 1 września 1981 roku przez Wydział III KW MO w Toruniu (jej dokumentację zniszczono w styczniu 1990 roku). Z powodu tej działalności prowadzono przeciwko niemu dochodzenie; został uniewinniony 15 kwietnia 1982 roku przez Sąd Rejonowy w Grudziądzu. Działalność opozycyjną w warunkach konspiracji kontynuował po wprowadzeniu stanu wojennego. Kolportował na terenie swojego zakładu pracy i miasta (wraz z Marianem Kordowskim, Elżbietą Michalak) materiały bezdebitowe przywiezione przez P. Mittelstaedta z Gdańska. SB umieściła w jego otoczeniu TW Danka, Grzegorz, którzy osłabili jego działalność w zakladowej „S” po 1984 roku i doprowadzili do wyłączenia z prac w toruńskiej Regionalnej Komisji Koordynacyjnej. Wielokrotnie także był zatrzymywany przez funkcjonariuszy MO i SB, przeprowadzano z nim także „rozmowę ostrzegawczą”. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w chełmińskiej farze przez Duszpasterstwo Ludzi Pracy. W kwietniu 1986 roku nie stawił się – „z powodów politycznych” – w jednostce wojskowej (JW 2188) w Bartoszycach, gdzie miał odbyć (począwszy od dnia 24 kwietnia 1986 roku) zasadniczą służbę wojskową, za co został aresztowany, a po zwolnieniu poddany kontroli operacyjnej. Dochodzenie w tej sprawie wszczął 15 maja 1986 roku toruński oddział WSW. Zostało ono zawieszone 28 maja przez Wojskową Prokuraturę Garnizonową w Bydgoszczy, która wysłała postanowienie o poszukiwaniu go listem gończym. Dnia 2 lipca został tymczasowo aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Toruniu, a bydgoska WPG podjęła zawieszone dochodzenie. Jej postanowieniem z dnia 17 lipca dochodzenie w tej sprawie zostało umorzone, uchylono także tymczasowe aresztowanie (por. IPN By 215/113). Był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Saturn”, jako podejrzewany (i rzeczywiście za to odpowiedzialny) o to, że 1 maja 1986 roku na dachu szkoły w Chełmnie rozwiesił biało-czerwoną flagę z namalowanymi symbolami odwróconej kotwicy i litery „V”. (por. Hasło: Wojciech Lampkowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/69751 [dostęp: 17.09.2022]). W mieszkaniu Krystyny Sienkiewicz, po spotkaniu z Leszkiem Moczulskim został zaprzysiężony jako członek KPN (wraz z Elżbietą Michalak i Piotrem Beyerem), tworząc niewielkie koło tej organizacji w Chełmnie (1986). Uczestniczył w manifestacjach i akcjach podejmowanych w Toruniu przez to środowisko. 1 listopada 1988 roku – wraz z Piotrem Badyrą i Elżbietą Michalak – powiesił na drzwiach kaplicy cmentarnej cmentarza parafialnego w Chełmnie transparent z hasłem:

164

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Lampkowski Wojciech Józef „Zamordowani zgodnie z prawem? Górnicy z kopalni »Wujek«. Demonstranci z Lubina. Bogdan Włosik. Grzegorz Przemyk. Piotr Bartoszcze. ks. Jerzy Popiełuszko”, a na drugich drzwiach plakaty z oznaczeniem lat, w których władze komunistyczne dokonywały masakr. Za ten czyn Michalak i Lampkowskiego postawiono przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Naczelniku Miasta Chełmna, jednak po pierwszej rozprawie sprawa ta została umorzona postanowieniem Kolegium z dnia 11 lipca 1989 roku (por. IPN By 082/190). Grupie działaczy KPN z regionu toruńskiego, w tym także W. Lampkowskiemu, bezpieka uniemożliwiła wzięcie udziału w Zlocie Gwiaździstym KPN – demonstracji przed budynkiem Sejmu w sprzeciwie wobec kandydatury W. Jaruzelskiego na urząd Prezydenta PRL. Został on 3 lipca 1989 roku zatrzymany na dworcu PKP w Toruniu, przewieziony do WUSW w Toruniu, gdzie przeprowadzono z nim „rozmowę ostrzegawczą”, a następnie zwolniono (por. IPN By 87/27). Był najbliższym współpracownikiem Elżbiety Michalak. Po uzyskaniu przez nią mandatu poselskiego, kierował jej biurem poselskim (1991–1993). Radny Rady Miasta Chełmna (1990–1994).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/201, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej dotyczącej opozycji demokratycznej i współpracy z Departamentem I MSW. IPN By 076/213, Meldunki operacyjne do spraw operacyjnych prowadzonych przez Wydział III / Wydział OKPP. IPN By 082/190, Akta kontrolne postępowania w sprawie rozpowszechniania wrogich informacji, prowadzonego przeciwko: Michalak Elżbieta, imię ojca: Stefan, ur. 2.01.1958 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie wykroczenia z art. 52a § 1 kw. IPN By 082/195, Akta postępowania w sprawie udziału w nielegalnej demonstracji oraz rozpowszechniania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Gadzinowski Piotr, imię ojca: Andrzej, ur. 11.01.1964 r., tj. o popełnienie wykroczenia z art. 52a §1 pkt 1 kw. IPN By 082/199, Akta postępowania w sprawie zatrzymania w dniu 3 i 5 lipca 1989 r. członków Konfederacji Polski Niepodległej, prowadzonego przeciwko: Lampkowski Wojciech, imię ojca: Henryk, ur. 22.10.1966 r. i innym. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

165

Lampkowski Wojciech Józef IPN By 87/27, Akta prokuratora w sprawie wyjazdu Marioli Wegner i innych członków Konfederacji Polski Niepodległej do Warszawy w związku z zaplanowanym na 3.07.1989 r. protestem przed Sejmem. Relacja Mariana Ziemeckiego.

Opracowania: Biernacki K., hasło: KPN w Regionie Pomorskim, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13753,KPN-w-Regionie-Pomorskim.html?search=11225669 [dostęp: 11.05.2022]. Hasło: Działacze, [w:] Encyklopedia KPN, portal „archiwum KPN https://www.earchiwumkpn.pl/encyklopedia_kpn/obszar_osmy/dzialacze.html [dostęp: 3.05.2022]. Hasło: Wojciech Lampkowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/69751 [dostęp: 17.09.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

166

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Liebersbach Adolf Ludwik (posługuje się imieniem Adam) 1. Biogram Urodził się 2 lutego 1941 roku w Kcyni. Syn Piotra i Katarzyny z domu Wagner. Rodzice mieszkali w miejscowości Kopanki (niedaleko Przemyślan, obecnie w Ukrainie); po wybuchu II wojny światowej przyjechali do Polski; w 1950 roku osiedlili się w Jeleniej Górze. Adolf Liebersbach ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Jeleniej Górze (1957). Następnie pracował w Fabryce Maszyn Papierniczych w Cieplicach (1957–1958); Fabryce Narzędzi w Jeleniej Górze (1958–1960); Fabryce Maszyn w Krzaczynie (1960–1967); Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu (1967–1988; 1995–1998); prywatnej firmie w Toruniu (1988–1995). Obecnie (od 1998 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Brał udział w strajku w toruńskim „Towimorze”, który trwał od 21 sierpnia do 1 września 1980 roku. Należał do prezydium komitetu strajkowego, który przeobraził się po zakończeniu protestu w Komitet Założycielski „S”; został jego przewodniczącym. W grudniu 1980 roku wybrany przewodniczącym Komisji Wydziałowej NSZZ „Solidarność” (Wydział Mechaniczny). Za swoją działalność solidarnościową był inwigilowany przez toruńską SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Stocznia” (por. IPN By 081/379).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

167

Liebersbach Adolf Ludwik (posługuje się imieniem Adam) W końcu września 1980 roku skontaktował się w grupą założycielską „S” działającą w Jeleniej Górze, zawiózł tam postulaty strajkowe i tekst porozumienia wynegocjowanego w „Towimorze” z władzami. Uczestniczył w podpisaniu porozumienia między komitetem strajkowym a władzami. Został zatrzymany w swoim mieszkaniu w noc wprowadzenia stanu wojennego i internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach (por. IPN By 97/72). Zapisano w aktach jego internowania: A. Liebersbach aktywnie uczestniczył w strajku na terenie zakładu. Po jego zakończeniu włączył się w tworzenie NSZZ Solidarność, reprezentował radykalną linię postępowania, Cieszył się znacznym autorytetem współpracowników (tamże). Został zwolniony 8 stycznia 1982 roku. W ciągu kilku dni zorganizował (wraz z m.in. Bernardem Józefem Ciemielewskim, Stanisławem Kilińskim, Witoldem Sikorskim, Adamem Miedziakiem) grupę osób – pracowników „Towimoru”, która koordynowała zbiórkę funduszy wśród działaczy zakładowej „S” dla rodzin pracowników tego zakładu pracy represjonowanych za działalność związkową. Zebrane na terenie zakładu fundusze rozwoził do domów tych osób. W pomocy tej współpracował z Gertrudą Przybylską, kierującą działającym przy toruńskiej parafii Wniebowzięcia NMP Rejonowym Komitetem Pomocy Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom. Kolportował wydawnictwa bezdebitowe na terenie swojego zakładu pracy. Z powodu kontynuowania działalności związkowej przeprowadzono z nim „rozmowę ostrzegawczą”, a także (9 marca 1984 roku) przeszukano jego szafkę ubraniową w miejscu pracy. Za swoją aktywność został 8 marca 1984 roku tymczasowo aresztowany i umieszczony w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy (por. IPN By 89/810). Formalnie oskarżono go – wraz z Mariuszem Bątkowskim, Stanisławem Kleiną, Wiesławą Kopeć, Tadeuszem Krzymińskim, Krystyną Makowską, Witoldem Sikorskim i Edmundem Szarszewskim – na podstawie art. 278 § 1 kk o to, że w latach 1983–1984 brał udział w pracach związku zawodowego „Solidarność”, organizując zbiórki i zbierając składki członkowskie oraz organizując kolportaż wydawnictw „Solidarności” (por. IPN By 89/810). Prokuratura Rejonowa w Toruniu 29 marca 1984 roku uchyliła środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztu, zamieniając go na dozór milicyjny. Sąd Rejonowy w Toruniu, postanowieniem z 25 lipca 1984 roku, działając na podstawie ustawy o amnestii z 21 lipca 1984 roku, umorzył postępowanie prowadzone przeciwko niemu. Zastrzeżono mu jednak możliwość wyjazdów zagranicznych do krajów kapitalistycznych do 1986 roku. Był także kontrolowany operacyjnie przez SB w Toruniu w ramach spraw operacyjnych o kryptonimach „Uparty”/„Spawacz” oraz „Odnowa” (por. IPN By 0104/80) do przemian ustrojowych 1989 roku. Wtedy zakończono ją z powodu –

168

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Liebersbach Adolf Ludwik (posługuje się imieniem Adam) zapisano w dokumentacji SB – „zaniechania działalności” tej instytucji (cyt. za: Hasło: Adolf Liebersbach, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl, [dostęp: 6.09.2022]). Nadal kolportował wydawnictwa bezdebitowe na terenie zakładu pracy. Nie należał do żadnej partii politycznej. Pozostaje obserwatorem życia społecznego i politycznego. Uczestniczy w uroczystościach patriotycznych w swoim mieście.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 3665/750, Materiały w sprawie: Adolf Liebersbach, Edmund Szaraszewski, Mariusz Bątkowski, Wiesław Kopeć, Krystyna Makowska, Witold Sikorski, Tadeusz Krzymiński, Stanisław Klein, oskarżeni z art. 273 § 2 kk, 271 § 1 kk oraz art. 278 § 1 kk – rewizja nadzwyczajna. IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 076/34, Rejestr osób, którym zastrzeżono wyjazdy za granicę. IPN By 081/379, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Stocznia”. Materiały dotyczące strajku w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu, wieców poparcia dla strajkujących stoczniowców oraz tworzenia się NSZZ „Solidarność”. IPN By 082/1, t. 7, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 082/86, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kolportażu ulotek na terenie Toruńskich Zakładów Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu sygnowanych przez NSZZ „Solidarność” prowadzonego przeciwko: Sikorski Witold, imię matki: Urszula, ur. 23.12.1945 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

169

Liebersbach Adolf Ludwik (posługuje się imieniem Adam) IPN By 85/511, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Tadeusz Krzymiński, imię ojca: Aleksander, ur. 17.05.1948 r. i inni, oskarżonych o to, że w okresie od 1983 r. do marca 1984 r. w Toruniu brali udział w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność”, organizowali zbiórki pieniędzy i kolportowali nielegalne wydawnictwa, które mogły wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i art. 10 § 2 kk. IPN By 89/810, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Adolf Liebersbach, imię ojca: Piotr, ur. 6.02.1941 r., skazanego na podstawie art. 278 § 1 kk za to, że w latach 1983–1984 brał udział w pracach związku zawodowego „Solidarność”, organizując zbiórki i zbierając składki członkowskie oraz organizując kolportaż wydawnictw „Solidarności”. IPN By 97/72, Akta osobowe internowanego dot. Adolf Ludwik Liebersbach / Libersbach, imię ojca: Piotr, ur. 6.02.1941 r., osadzonego pod zarzutem uczestniczenia w nielegalnych zgromadzeniach na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. Relacja Adolfa Liebersbacha.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Hasło: Adolf Liebersbach, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl [dostęp: 6.09.2022]. Hasło: Adolf Liebersbach, Instytutu Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis. ipn.gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Ludzie dobrej roboty z „Towimoru”, „Nowości” 1978, nr 31, s. 3. Osmańska A., Walka o lepsze jutro, [w:] W. Polak (red.), Oni tworzyli naszą historię. Prace laureatów Wojewódzkiego Konkursu im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej 2009– 2013, Toruń 2013, s. 243–254. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003. Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980, Gdańsk 2010.

170

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Łabentowicz Mariusz 1. Biogram Urodził się 17 listopada 1955 roku w Bydgoszczy. Syn Henryka i Hanny z domu Łabentowicz. Pradziadek Stanisław Łabentowicz zaginął w czasie wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, dziadek (jego syn) Edward Łabentowicz wrócił z wycofującą się polską armią jako 12-letni chłopiec do Polski. Wychowany w tradycji piłsudczykowskiej. Mariusz Łabentowicz ukończył Technikum Spożywcze w Bydgoszczy (matura w 1975 roku) oraz studia wyższe z zootechniki na Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (magisterium w 1980 roku). Pracował w Chłodni Składowej w Bydgoszczy (1980); MKZ w Bydgoszczy (1980– 1981); ukrywał się przed aresztowaniem (1981–1983); zootechnik na Farmie Uniwersytetu Brytyjskiej Kolumbii w Kanadzie (1984–1985); zootechnik na farmie College Mile „0” Farm (1985–1986); konsultant żywieniowy w Calmar Feed Mill (1986–1988), konsultant żywieniowy w Champion Feed Services (1988–2017); Hipro Feeds (2017–2019) i Trouw Nutrition (2020–2022). Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Organizator i przewodniczący Zakładowej Komisji Założycielskiej „S” w Chłodni Składowej w Bydgoszczy, gdzie odbywał staż; przewodniczący strajku (sierpień 1980 roku) w tym zakładzie pracy. Z powodu propagowania wrogich poglądów i działalności skierowanej przeciwko linii politycznej partii był w tym czasie inwigilowany w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Rolnictwo” (por. IPN By 069/1359, t. 2). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

171

Łabentowicz Mariusz Od września 1980 roku należał do „S”. Był etatowym pracownikiem MKZ w Bydgoszczy, członkiem jej Komisji Interwencji, a także odpowiedzialnym za kolportaż ulotek sygnowanych przez MKZ. Od października 1980 roku należał do Ruchu Młodej Polski, a następnie (od stycznia 1981 roku) KPN. Był autorem tekstów (październik 1980 roku – listopad 1981 roku) w niezależnym piśmie „Wolne Związki”. Od grudnia 1980 roku był współpracownikiem „S” rolniczej. Wspierał Wojewódzki Komitet Założycielski NSZZ „S” Chłopskiej w Bydgoszczy (por. IPN By 069/1359, t. 2). Jeden z organizatorów i uczestników zajęcia (16 marca 1981 roku) budynku WK ZSL w Bydgoszczy (ul. Dworcowa) oraz rozpoczętego tam strajku okupacyjnego (por. IPN By 1001/27). Uczestniczył także, jako członek delegacji „S”, w posiedzeniu VI sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej, która odbyła się 19 marca 1981 roku. Po niespodziewanym dla strony opozycyjnej nagłym zamknięciu obrad i próbie siłowego usunięcia delegacji „S” z budynku WRN został pobity wraz z Janem Rulewskim i działaczem „S” Chłopskiej Michałem Bartoszcze. To spowodowało jego kilkunastodniową hospitalizację. 20 marca Prokuratura Rejonowa w Bydgoszczy wszczęła śledztwo w sprawie pobicia, z powodu zajść związanych z sesją WRN, a następnie (postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1981 roku) Prokuratura Wojewódzka w Bydgoszczy umorzyła je. 7 września poszkodowani złożyli do Prokuratury Generalnej w Warszawie zażalenie na tę decyzję, ale ta utrzymała postanowienie bydgoskiej Prokuratury Wojewódzkiej w mocy (por. IPN By 99/50 t. 1–18; IPN BU 576/498, t. 1–2). Informacje (niektóre nie były w pełni potwierdzone) oraz zdjęcia (por. IPN BU 3627/55) z interwencji sił bezpieczeństwa w czasie wspomnianej sesji WRN obiegły cały kraj, a sam incydent został zinterpretowany przez KKP jako „atak na Związek” i złamanie Porozumień Sierpniowych 1980 roku, dając początek kryzysowi bydgoskiemu (niekiedy nazywanemu „prowokacją bydgoską”). W nocy z 19 na 20 marca do bydgoskiego szpitala, gdzie leżeli poszkodowani w „prowokacji bydgoskiej”, przyjechali Lech Wałęsa oraz wysłannik kard. Stefana Wyszyńskiego biskup Jan Michalski. Jeszcze 19 marca w kilku zakładach pracy w Bydgoszczy ogłoszono gotowość strajkową, a następnego dnia dwugodzinny strajk ostrzegawczy (uczestniczyło w nim około 85% pracowników pierwszej zmiany w zakładach pracy w Bydgoszczy). Lokalny kryzys stał się (w trzeciej dekadzie marca 1981 roku) przyczyną kolejnej fali strajków, jaka przetoczyła się przez kraj. Protestowano przeciwko bezkarności władzy, domagając się ukarania winnych pobicia działaczy „S”. 27 marca 1981 roku (w godzinach 8.00–12.00) strajk ostrzegawczy przeprowadzono w niemal wszystkich zakładach pracy w Polsce (włączyli się do niego masowo także członkowie PZPR i egzekutyw zakładowych). Kryzys bydgoski udało się zażegnać władzy 30 marca, na dzień przed ogłoszonym przez „S” strajkiem generalnym, podpisując porozumienie war-

172

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Łabentowicz Mariusz szawskie, które było szeroko krytykowane przez działaczy „S”. Rulewski i Łabentowicz pisali wtedy (przebywając jeszcze w szpitalu) do KKP: Nic nie zyskaliśmy. Wałęsa podjął nieudolne decyzje. Możemy iść na kompromis w kwestii dostaw cebuli, ale nie w przypadku rozlania krwi. (por. Quotation of the Day, „The New York Times” 1.04.1981 r., section B, s. 1, https://www.nytimes.com/1981/04/01/nyregion/quotation-of-the-day-065944. html [dostęp: 22.12.2022]). Wraz z grupą działaczy KPN zorganizował Sekcję Gdańską Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania. Jej członkowie powołali (10 sierpnia 1981 roku) Bydgoski Komitet Obrony Więźniów Politycznych. W pierwszych dniach września 1981 roku wydali także biuletyn „Będziemy Wolni”. Za tę działalność był rozpracowywany w ramach SOS/SOR kryptonim „Podziemie” i SOS kryptonim „Cytat” (por. Hasło: Mariusz Łabentowicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl, [dostęp: 4.06.2021]). Był delegatem na Walny Zjazd Delegatów „S” Regionu Bydgoskiego, jaki odbył się w sierpniu 1981 roku (por. IPN By 077/337, t. 7). Uniknął internowania w dniu wprowadzenia stanu wojennego, gdyż przebywał w tym czasie w Lublinie na zaproszenie Kręgów Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego. Został przewieziony z Lublina przez harcerzy z Niezależnego Ruchu Harcerstwa na strajk pracowników WSK w Świdniku. Ukrywał się aż do kwietnia 1983 roku, gdy sam ujawnił się, przychodząc na zebranie opozycji solidarnościowej w bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy. W tym samym miesiącu został zabrany z domu na przesłuchanie przez SB, 2 maja 1983 roku aresztowany w Bydgoszczy za zorganizowanie nielegalnego pochodu 1 maja 1983 roku w rejonie bazyliki św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy, co mogło doprowadzić do poważnego naruszenia ładu i porządku publicznego (por. IPN By 070/5183). W tej sprawie prowadzone było śledztwo prokuratorskie. Był przetrzymywany w Areszcie Śledczym w Bydgoszczy. Zbiegł (19 maja) z aresztu podczas konwojowania go na badania lekarskie. Następnie (21 maja, świadomy przygotowywanej amnestii) zgłosił się do prokuratury i został osadzony (od 31 maja) w Zakładzie Karnym w Koronowie (por. IPN By 077/337, t. 15). Zwolniony 25 lipca 1983 na mocy amnestii (śledztwo umorzono na tej samej podstawie 1 sierpnia). Represją za jego zaangażowanie w działalność opozycyjną był wilczy bilet, czyli niemożność znalezienia zatrudnienia według swojego wykształcenia i kompetencji. W połowie lutego 1984 roku wyjechał z PRL do Kanady, gdzie osiadł na stałe. Współorganizował (1984) zbiórkę funduszy na zakup powielacza i kserokopiarek dla „S”, które następnie były dostarczane do kraju. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

173

Łabentowicz Mariusz

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. Inne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Złoty Krzyż Zasługi (2012)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 1001/27, Fotografie ze strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy w marcu 1981 r. w sprawie rejestracji NSZZ RI „Solidarność”. IPN Gd 1173/70, Plakat: Niedokończona sesja WRN w Bydgoszczy, ze zdjęciami pobitych Jan Rulewski i Mariusz Łabentowicz. IPN By 50/6, t. 1, Dokumentacja dotycząca reakcji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” na wydarzenia 19.03.1981 r. na sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. IPN By 99/50, t. 1–18, Akta prokuratora w sprawie pobicia działaczy NSZZ „Solidarność” Jana Rulewskiego i innych na VI sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w dniu 19.03.1981 r. w Bydgoszczy. IPN BU 576/498, t. 1–2, Akta prokuratora w sprawie pobicia Jana Rulewskiego, Mariusza Łabentowicza i Michała Bartoszcze w dniu 19.03.1981 r. w Bydgoszczy w czasie usuwania członków NSZZ „Solidarność” z sali obrad Urzędu Wojewódzkiego, tj. przestępstwo z art. 156 § 1 kk na zasadzie art. 280 § 1 kpk. IPN By 077/337, t. 7, Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 sierpnia – 30 września 1981 r. IPN By 070/5183, Akta kontrolne dochodzenia w sprawie organizacji nielegalnego pochodu w rejonie bazyliki św. Wincentego à Paulo w dniu 1.05.1983 r. przeciwko: Józef Bednarek, imię ojca: Józef, ur. 17.12.1954 r. i inni, tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 282a kk. Korespondencja autora z Mariuszem Łabentowiczem.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Głębocki H., Kłosiński J., Polak W., „Solidarność”. Od komunizmu do Unii Europejskiej, Warszawa 2015. Mariusz Łabentowicz, [w:] Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2021]. Osiński K., Rabant T., Mariusz Łabentowicz, [w:] Encyklopedia Solidarności, wydanie internetowe, encysol.pl, [dostęp: 4.06.2021].

174

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Łabentowicz Mariusz Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Quotation of the Day, „The New York Times” 1.04.1981, section B, s. 1, https:// www.nytimes.com/1981/04/01/nyregion/quotation-of-the-day-065944.html [dostęp: 22.12.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

175

Magierowski Bolesław 1. Biogram Urodził się 27 września 1936 roku we Włodzimierzu Wołyńskim. Syn Jana i Anny z domu Sołtysiak. Ojciec

prowadził

gospodarstwo

rolne; matka nie pracowała zawodowo. Oboje zmarli przed wybuchem II wojny światowej; wychowywał się u krewnych. W 1943 roku był świadkiem spalenia przez UPA sąsiedniej wioski i majątków Polaków. W 1946 roku przyjechał do Lublina, a następnie do Bydgoszczy, gdzie osiadł na stałe. Bolesław Magierowski ukończył Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Bydgoszczy (matura w 1956 roku). Następnie pracował w Miejskim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym w Bydgoszczy (1952–1955); jako tokarz w Bydgoskiej Fabryce Kabli (1955–1960); mechanik w Zjednoczonych Zakładach Rowerowych „Predom-Romet” w Bydgoszczy (1960– 1971); kierownik utrzymania ruchu w Zakładach Urządzeń Okrętowych „Famor” w Bydgoszczy (1971–1983); pracownik w Bydgoskiej Fabryce Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego „Spomasz” (1983–2001). Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W listopadzie 1956 roku uczestniczył w Bydgoszczy w demonstracji, podczas której spalono zagłuszarkę programu Radia Wolna Europa. Jeden z najaktywniejszych działaczy „S” w regionie bydgoskim i regionalnych strukturach Związku. Przez bydgoskich działaczy „S” nazywany „sumieniem Związku”.

176

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Magierowski Bolesław Organizator strajku i członek Komitetu Strajkowego, jaki przeprowadzono w dniach 28–31 sierpnia 1980 roku w bydgoskim „Famorze”; organizator struktur „S” w tym zakładzie pracy; przewodniczący Komisji Zakładowej; członek powstałego 28 sierpnia Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (po Edwardzie Zielińskim), który następnie przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski „S”; członek Prezydium MKZ NSZZ „S” w Bydgoszczy i szef działu interwencji; opuścił MKZ 26 września 1981 roku. Delegat na I WZD NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego (1981). 14 października 1980 roku założono na Magierowskiego sprawę operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Faszysta”, którą ponownie zarejestrowano 7 listopada 1980 roku, rozszerzając jej zakres na kolejne osoby. Był jednym z przedstawicieli „S” robotniczej w czasie VI sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy 19 marca 1981 roku, której zamknięcie i próba usunięcia działaczy „S” z budynku WRN rozpoczęły kryzys bydgoski. Należał do delegacji „S”: bydgoskiego MKZ (wraz z Lechem Winiarskim i Antonim Tokarczukiem) i Prezydium KKP (z Lechem Wałęsą, Tadeuszem Mazowieckim, Andrzejem Celińskim), która 22 marca 1981 roku w Warszawie podjęła rozmowy z wicepremierem Mieczysławem Rakowskim oraz komisarzem rządowym ds. związków zawodowych. Internowany 13 grudnia 1981 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku. Jako przyczynę wpisano, iż może inspirować do fizycznego przeciwstawiania się organom władzy oraz nawoływać do nieprzestrzegania przepisów prawa (IPN Gd 159/181). Zwolniony z internowania 25 czerwca 1982 roku. Kontynuował działalność konspiracyjną. Współtworzył Tajną Komisję Zakładową „S” (m.in. z Zygmuntem Banachem, Stanisławem Ciesielskim, Janem Perejczukiem, Wincentym Rauchutem) w „Famorze” i jej przewodniczył; w 1983 roku komisja ta weszła w skład Międzyzakładowej Komisji Struktur Podziemnych bydgoskiej „S” (tzw. międzyzakładówka). Jej członkowie spotykali się regularnie, co miesiąc, przez cały okres stanu wojennego, wydawali i kolportowali pismo „Być sobą”. Był jednym z ok. 300 uczestników pierwszego spotkania opozycjonistów i byłych internowanych, jakie odbyło się w kaplicy akademickiej bydgoskiej Bazyliki św. Wincentego à Paulo 16 stycznia 1983 roku. W trakcie odprawionej wtedy Mszy św., po odczytaniu Ewangelii, wraz z Antonim Tokarczukiem i Bogdanem Guściem, relacjonował okres swego internowania. Współorganizował w kościele jezuitów w Bydgoszczy Msze za Ojczyznę oraz manifestacje środowisk opozycyjnych w tym mieście sam biorąc w nich aktywny udział, m.in. 31 sierpnia 1982 roku. Brał udział w „Niezależnej akcji kolonijnej” (wraz z m.in. Violettą Adamowicz, Januszem Bruskim, Józefem Cylem, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

177

Magierowski Bolesław Janiną i Arturem Matelskimi, Januszem Piątkiem, Marią Szłapińską, Henrykiem Tokarzem, Wiesławem Warzochą i Marią Zdziarską), będącej – zapoczątkowaną w 1983 roku – jedną z form działalności bydgoskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom. Odbywały się w Gąsawie (1983), Topolnie i Szczecinku. Uczestniczył w manifestacji i pochodzie, jakie odbyły się 1 maja 1983 roku przy bazylice św. Wincentego w Bydgoszczy. Za tę aktywność (oraz kolportaż publikacji bezdebitowych) został zatrzymany 2 maja 1983 roku, przeszukano także jego miejsce zamieszkania (por. IPN By 070/5176). Dnia 25 października 1982 roku Magierowski został przerejestrowany do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Gama” (akta SOR „Faszysta” i SOR „Gama” zniszczono w styczniu 1990 roku) jako członek nielegalnej struktury, która powstała w celu zorganizowania w bydgoskich zakładach strajku w listopadzie 1982 roku. Cel ten nie został osiągnięty, a członkowie grupy zaprzestali zorganizowanej działalności (por. Hasło: Bolesław Magierowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/22654 [dostęp: 14.08.2022]); od 20 grudnia 1984 roku był sprawdzany operacyjnie w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Wróg”; dnia 4 kwietnia 1986 roku przerejestrowany do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Unia” (materiały obu spraw zniszczono). Zatrzymany 11 kwietnia 1987 roku w pobliżu Dworca Centralnego w Warszawie jako „podejrzany o kolportowanie nielegalnych wydawnictw”; poddany rewizji osobistej, która ujawniła posiadanie materiałów bezdebitowych. Został zatrzymany i osadzony na 48 godzin. 13 kwietnia sporządzono wniosek o jego ukaranie do Kolegium ds. Wykroczeń przy Naczelniku Dzielnicy Warszawa-Śródmieście, które ukarało go grzywną i „przepadkiem dowodów rzeczowych”; zastrzeżono mu także możliwość wyjazdów zagranicznych do wszystkich krajów świata na kolejne 2 lata (odwołane 31 sierpnia 1987 roku) (por. IPN BU 01326/567). Za kolportaż ulotek „zawierających apel o podjęcie akcji strajkowych” na terenie bydgoskiego „Famoru” 25 sierpnia 1988 roku został zatrzymany i ukarany grzywną oraz „przepadkiem materiałów będących przedmiotem wykroczenia” (por. IPN By 252/62). Należał (wraz z Wojciechem Aleksandrowiczem, Janem Bruskim, Janiną Matelską, Janem Perejczukiem, Jerzym Puciatą i Albinem Zielińskim) do Społecznego Komitetu Organizacyjnego (1988), jaki zorganizował się przy kościele jezuitów. Organizował konsultacje dotyczące możliwości reaktywacji struktur bydgoskich NSZZ „S”. Członek powstałej 8 września 1988 roku w Bydgoszczy Rady Organizacyjnej Regionu Bydgo-

178

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Magierowski Bolesław skiego NSZZ „S”, której organem prasowym było pismo „Wiadomości Wolnych Związków”; należał do redakcji tego pisma. Jeden z sygnatariuszy listu do Sejmu PRL w sprawie legalizacji NSZZ „S” (w maju 1988 roku). Członek Rady Organizacyjnej NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego (wrzesień 1988 roku). Członek powstałego 1 lutego 1989 roku w „Spomaszu” Komitetu Organizacyjnego NSZZ „S”; członek KZ (1989–1994); przewodniczący zakładowej Komisji Rewizyjnej „S” (1994–2001). Członek Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (od 1989 roku) i Prezydium ZR, odpowiadał za dział interwencji; delegat na kolejne WZD Regionu Bydgoskiego i KZD NSZZ „S” (1992–1999), członek KK. Należał do Komitetu Założycielskiego stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–89” (2008), członek Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze”.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Założyciel NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (1981) • Krzyż „Semper Fidelis” (2004) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2007) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2015) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0085/1509, t. 4, Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Klimaszewski” / „Działacz” dot. Chęsiak Ryszard, imię ojca: Ryszard, ur. 2.09.1949 r. IPN By 069/1357, t. 3, Materiały dotyczące członków NSZZ „Solidarność” z terenu województwa bydgoskiego internowanych w czasie stanu wojennego w ramach rozpracowania operacyjnego kryptonim „Gotowość” / „Gniazdo”. IPN By 070/5176, t. 1–2, Akta kontrolne śledztwa w sprawie o rozpowszechnianie ulotek o treści antypaństwowej w Bydgoszczy, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 270 § 1 i 271 § 1 kk. IPN By 252/62, Akta sprawy o wykroczenie prowadzonej przeciwko: Bolesław Magierowski, imię ojca: Jan, ur. 27.09.1936 r., obwinionego o to, że w dniu

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

179

Magierowski Bolesław 25.08.1988 r. w Bydgoszczy rozpowszechniał ulotki dot. zorganizowania strajku, tj. o wykroczenie z art. 52a § 1 pkt. 2 kw. IPN Gd 159/181, Akta osobowe internowanego dot. Bolesław Magierowski, imię ojca: Jan, ur. 27.09.1936 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13.12.1981 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, od dnia 31.03.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Bydgoszczy nr 22 z dnia 12.12.1981 r., zwolniony w dniu 30.06.1982 r. Relacja Bolesława Magierowskiego.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 88–90. Hasło: Bolesław Magierowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/22654 [dostęp: 14.08.2022]. Hasło: Bolesław Magierowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/ encyklopedia/biogramy/17437,Magierowski-Boleslaw.html [dostęp: 19.12.2022]. Hasło: Bolesław Magierowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/f986cbbd-44ea-4b48-a76e-3d90e8d53512 [dostęp: 4.07.2022]. Osiński K., Rybarczyk P., Kryzys Bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje, Bydgoszcz–Gdańsk–Warszawa 2020. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sowińska H., Byli więzieni, ale wolni duchem. Po latach wrócili do cel. Na chwilę, „Gazeta Pomorska” 2015, https://pomorska.pl/byli-wiezieni-ale-wolni-duchem-po-latach-wrocili-do-cel-na-chwile/ar/7784885 [dostęp: 12.08.2022].

180

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Majcher Jan 1. Biogram Urodził się 15 lipca 1950 roku w miejscowości Glinik (wieś w powiecie ropczycko-sędziszowskim). Syn Wacława i Janiny z domu Bizoń. Według

rodzinnych

przekazów,

prapradziadek po stronie ojca walczył w powstaniu styczniowym, został ranny i zmarł od odniesionych ran. Dziadek (ojciec ojca) Józef Majcher walczył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. Ojciec był legionistą 6. Pułku Piechoty Legionów; w czasie II wojny światowej brał udział w wojnie obronnej 1939 roku; w czasie niemieckiej okupacji należał do ZWZ/AK. Po zakończeniu działań wojennych szukał miejsca, w którym mógłby osiąść, był m.in. na ziemiach zachodnich, Dolnym Śląsku, Mazurach i Pomorzu. Prowadził gospodarstwo rolne m.in. w Ludowicach (wieś w powiecie wąbrzeskim). Mama pochodziła z Podkarpacia. Został wychowany w atmosferze patriotycznej. Jan Majcher ukończył Technikum Chemiczne w Wąbrzeźnie (matura w 1969 roku) i uzyskał licencjat z prawa administracyjnego na UMK (1999). Następnie pracował jako aparatowy w Zakładzie Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1969–1984); Przedsiębiorstwie Przemysłu Ziemniaczanego w Toruniu (1984–1985); Zespole Elektrociepłowni Toruń-Grębocin (1985–1989); CPW Toruń-Pacific (1989–2010). Od 2010 roku przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

181

Majcher Jan

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku należał do zakładowej „S”; członek komisji zakładowej „S” (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego – współpracując z Krzysztofem Dekowskim – zbierał składki członkowskie od działaczy „S” w swoim zakładzie pracy oraz kolportował na jego terenie wydawnictwa podziemne, m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Elana”, „Tygodnik Wojenny”; uczestniczył w akcjach plakatowania. Roznosił także pocztę (na polecenie K. Dekowskiego) do lub ze skrzynki kontaktowej. Działalność tę prowadził do 1984 roku. Uczestniczył w manifestacjach organizowanych przez środowiska konspiracyjne w Toruniu, m.in. w „spacerze” wzdłuż Bulwaru Filadelfijskiego 3 maja 1982 roku; czy też w Mszach za Ojczyznę odprawianych w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej. Po 1984 roku nie angażował się w kolejne działania związkowe, polityczne ani społeczne. Corocznie uczestniczy w biegach „Solidarności”, przebiegł 30 maratonów.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Rolnictwa” (1998) • Brązowy Krzyż Zasługi (2005) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jana Majchera.

Opracowania: Hasło: Jan Majcher, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/319a385f-b1cc-48ee-9cdc-237ea1adee9e [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

182

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Malicka Genowefa Irena 1. Biogram Urodziła się 11 grudnia 1953 roku w Gnieźnie. Córka Władysława Malickiego i Zofii z domu Przybylskiej. Ojciec (rocznik 1902) pochodził ze Złotkowa, z gospodarstwa rolnego; w 1939 roku uczestniczył w bitwie nad Bzurą, po której dostał się do niemieckiej niewoli; więziony m.in. w toruńskim forcie; po II wojnie światowej prowadził w Skiereszewie (dziś to dzielnica Gniezna) prywatny zakład stolarski. Rodzeństwo

ojca:

Franciszek

Mali-

cki pseudonim „Kruk” był członkiem powstałego w grudniu 1939 roku na Kielecczyźnie Polskiego Związku Walki o Wolność Narodów, komendantem placówki w rejonie ul. Okrzei; Ludwik Malicki zginął w obozie koncentracyjnym; Weronika wraz z mężem Walentym Płonką, leśniczym, byli zaangażowani w działalność konspiracyjną w okresie II wojny światowej. Walenty Płonka był zaprzysiężonym współpracownikiem oddziału Leona Wesołowskiego pseudonim „Wichura”, następnie Mieczysława Małeckiego pseudonim „Huragan”; aresztowany 26 lutego 1946 roku przez PUBP w Koninie; został odbity z więzienia i wraz z żoną przetransportowany przez Władysława Malickiego i Gertrudę Przybylską do domu babci Marii Przybylskiej w Skiereszewie, gdzie ukrywali się do amnestii w 1947 roku. Babcia Maria Przybylska (z domu Guziałek, rocznik 1896), mieszkała w Jarząbkowie (koło Wrześni); była uczestniczką strajków dzieci wrzesińskich; jej rodzina była zaangażowana w powstanie wielkopolskie (m.in. szwagier babci Teodor Ressel został odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym). Jej mąż Marcin Przybylski (rocznik 1888) był kolejarzem; zmarł w 1933 roku. W domu babci w Skiereszewie mieszkał przez pewien Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

183

Malicka Genowefa Irena czas po wybuchu wojny dr Kazimierz Filip Wize z siostrą, nazywany ostatnim wielkim polihistorem w Wielkopolsce, a także zasłużony lekarz psychiatra szpitala „Dziekanka” w Gnieźnie, który nie podpisał volkslisty, za co m.in. został zwolniony z pracy. Matka (rocznik 1925) była gnieźnianką, w czasie wojny zmuszona do pracy u niemieckiego gospodarza; po wojnie do emerytury pracowała w szpitalu psychiatrycznym „Dziekanka” w Gnieźnie, mieszkając z mężem i dziećmi w domu babci Marii Przybylskiej. Genowefa Malicka ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Gnieźnie (matura w 1972 roku), Podstawową Szkołę Muzyczną w Wielkopolskim Studium Muzycznym w Poznaniu – Filia w Gnieźnie (klasa fortepianu, 1972) oraz filologię klasyczną na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1977 roku). Następnie pracowała w toruńskich szkołach: Zespole Szkół Spożywczych (1977– 1982, nauczyciel-bibliotekarz); Zespole Szkół Medycznych (1982–1995, nauczyciel języka łacińskiego, zastępca dyrektora), VII Liceum Ogólnokształcącym w Toruniu (1995–2015, nauczyciel języka łacińskiego, wicedyrektor a od 2000 roku dyrektor). Prowadziła także zajęcia nadobowiązkowe i fakultatywne z języka łacińskiego w IV LO w Toruniu (1982–1995), II LO w Toruniu (1993–1994); Studium Medycznym w Toruniu (po 2002 roku) oraz VII LO w Toruniu (2015–2020). Od 2015 roku na emeryturze. Uczestniczyła w projekcie międzynarodowym „Work Shadowing” w ramach programu: „Doskonalenie zarządzania reformą oświaty” (TERM) finansowanym z funduszy Unii Europejskiej (1995–1996). Członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego, propagatorka kultury antycznej i języka łacińskiego w szkołach ponadgimnazjalnych; powołana przez prof. Mariana Szarmacha do Rady toruńskiej Fundacji „Traditio Europae” (od 2007 roku), której celem jest podejmowanie działalności edukacyjnej, kulturalnej, naukowej, oświatowej i wydawniczej, mającej na celu badanie oraz popularyzację kultury i tradycji europejskich, zwłaszcza dziedzictwa grecko-rzymskiego antyku. Siostrzenica Gertrudy Przybylskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Od czasu studiów wyższych mieszkała z Gertrudą Przybylską, będąc świadkiem jej zaangażowania opozycyjnego, a także uczestnikiem podejmowanych przez nią działań opozycyjnych. Wstąpiła do „S” (i pozostała jej członkiem do zakończenia pracy zawodowej) po podpisaniu Porozumień Sierpniowych 1980 roku w swoim zakładzie pracy, współorganizując w nim koło tego Związku. Do czasu wprowadzenia stanu wojennego pozostawała aktywnym członkiem nauczycielskiej „S” na terenie szkoły, pełniąc m.in. funkcję sekretarza Komisji Zakładowej.

184

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Malicka Genowefa Irena Po wprowadzeniu stanu wojennego stała się najbliższą współpracowniczką Gertrudy Przybylskiej, która faktycznie kierowała toruńskim Rejonowym Komitetem Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom. Formalnie ośrodek ten został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego, jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Genowefa Malicka, działając w ramach Komitetu, angażowała się m.in. w zbiórki pieniędzy, pozyskiwanie i dystrybucję darów żywnościowych i rzeczowych przynoszonych do ośrodka, jak i pochodzących z zagranicy; odwiedzała z G. Przybylską osoby i rodziny osób represjonowanych w celu rozeznawania ich sytuacji materialnej i prawnej oraz możliwych form pomocy. Znając język angielski, prowadziła korespondencję z osobami z Francji, Holandii, Niemiec, USA wspierającymi Komitet (listy, prośby, podziękowania, życzenia), opiekowała się darczyńcami przyjeżdżającymi z zagranicy z lekami, mlekiem dla dzieci i inną pomocą rzeczową zapewniając im w razie potrzeby noclegi i wyżywienie w domu, zwiedzanie Torunia, wyjazdy do grobu ks. Jerzego Popiełuszki itp.; tłumaczyła ulotki dołączone do nadsyłanych do Komitetu i dystrybuowanych przez niego leków. W swoim mieszkaniu (działając na polecenie i w porozumieniu z G. Przybylską) przechowywała i rozpowszechniała bibułę i druki (prasę podziemną i książki drugiego obiegu). Podejmowała w swoim mieszkaniu gości należących do środowisk opozycyjnych przybywających do Torunia, a także uczestników spotkań i prelekcji organizowanych m.in. przez ks. Jacka Pleskaczyńskiego. Wypełniała także „specjalne” polecenia G. Przybylskiej, związane z funkcjonowaniem podziemnych organizacji solidarnościowych i kościelnych, (np. wraz z Krystyną Błachowicz przewoziła ukrywającego się przed aresztowaniem Marka Beraka do mieszkania Krystyny Kowalczuk, uczestniczyła w akcji liczenia głosów podczas wyborów do rad narodowych w 1984 roku, organizacji Mszy „elanowskich” w kościele pw. Chrystusa Króla, redagowaniu modlitw wiernych itp.). Była inwigilowana przez SB. Wielokrotnie przeszukiwano jej mieszkanie w poszukiwaniu materiałów obciążających ją samą, G. Przybylską i toruńskie środowiska opozycyjne. Uczestniczyła w spotkaniach, marszach i protestach ulicznych w Toruniu w latach 80. XX wieku, Mszach za Ojczyznę organizowanych w kościele Wniebowzięcia NMP Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

185

Malicka Genowefa Irena i Matki Boskiej Zwycięskiej, wykładach samokształceniowych, prelekcjach organizowanych przez ks. Władysława Wołoszyna i w mieszkaniach prywatnych, modlitwach w miejscu porwania ks. Jerzego Popiełuszki. Była mężem zaufania Komitetu Obywatelskiego „S” w wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 roku. Po ponownej legalizacji NSZZ „S” działała w szkolnym kole tego związku, pełniąc w nim funkcję przewodniczącej (1989–1994), otrzymała mandat elektora (kadencja 1991–1993 i 1995–1997) na Walne Zebranie Elektorów NSZZ „S” POiW w Toruniu, mandat delegata na Walny Zjazd Delegatów na kadencję 1998–2002, uczestniczyła w kursach związkowych w ramach Edukacji dla Demokracji, m.in. Przywództwa Związkowego (1993), kursie negocjacji I stopnia (1994), treningu umiejętności społecznych (1999). Zaangażowana w działania związane z nadaniem (1997) VII Liceum Ogólnokształcącemu w Toruniu imienia Wandy Szuman, honorowej obywatelki Torunia (1890–1994) i wynikające z tego faktu budowanie tradycji szkoły szumanowskiej, w ramach której m.in. realizowano program wychowawczy odwołujący się do wartości prezentowanych przez patronkę.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Nagroda Kuratora Oświaty w Toruniu (1993) • Srebrny Krzyż Zasługi (1999) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2000) • Nagroda Prezydenta Miasta Torunia (2006, 2010) • Złoty Medal za Długoletnią Służbę (2013)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Genowefy Malickiej.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Nigel R.F., Dialog o szachownicy, czyli o Urzędzie Skarbu w średniowiecznej Anglii, przeł. G. Malicka, Toruń 2018.

186

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Marciniak-Cierzniakowska (z d. Marciniak) Elżbieta Magdalena 1. Biogram Urodziła się 14 stycznia 1960 roku w Bydgoszczy. Córka Alfonsa Marciniaka i Melanii z domu Jendryczka. Dziadek (ze strony matki) Stanisław Jendryczka walczył w powstaniu wielkopolskim, brał udział w wojnie 1920 roku. Brat dziadka Ksawery Jendryczka był przed II wojną światową jednym z inicjatorów powstania ZNP w Bydgoszczy, po zakończeniu wojny stał się twórcą Szkoły Podstawowej nr 15 im. Adama Mickiewicza (przemianowanej i przekształconej w III LO w Bydgoszczy). Babcia (ze strony matki) Helena Jendryczka z domu Brylińska należała do Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Bracia matki to nestorzy żeglarstwa z 16. Bydgoskiej Żeglarskiej Drużyny Harcerskiej im. Mariana Zaruskiego. Ojciec od 1980 roku był przewodniczącym NSZZ „S” w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym w Bydgoszczy. Elżbieta Marciniak-Cierzniakowska ukończyła Technikum Budowlane w Bydgoszczy (matura w 1979 roku), a następnie studia wyższe (magisterium w 2001 roku) i doktoranckie na kierunku slawistyka na Uniwersytecie Göteborskim w Szwecji. Pracowała w Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej (1979–1990), Urzędzie Miejskim (1990), Urzędzie Wojewódzkim (1990–1994). W latach 1994–2018 mieszkała w Szwecji, pracując jako adiunkt na Uniwersytecie Göteborskim (2001–2011) i ekspert dla Kammarkollegiet – urzędu finansowego (2004 – do dziś). Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 2001 roku) Andrzej Cierzniakowski (1949–2016) był działaczem opozycji demokratycznej w Bydgoszczy. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

187

Marciniak-Cierzniakowska (z d. Marciniak) Elżbieta Magdalena

2. Opis działalności W dniu wprowadzenia stanu wojennego internowany został jej mąż Andrzej Cierzniakowski, m.in. członek Prezydium – powołanego przez Antoniego Tokarczuka w marcu 1981 roku w Bydgoszczy – Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, a następnie członek Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” i delegat na I Krajowy Zjazd NSZZ „S”. Osadzony w ośrodkach odosobnienia w Potulicach i (od 31 stycznia 1982 roku) Strzebielinku; zwolniony 8 grudnia 1982 roku. W tym okresie E. Marciniak-Cierzniakowska rozpoczęła działalność konspiracyjną. Zaangażowała się także w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze, zajmowała się segregowaniem przynoszonych darów (żywność, odzież, środki chemii spożywczej), przygotowaniem paczek pomocowych dla zgłaszających się o pomoc do Komitetu i ich dystrybucją (wydawane były w siedzibie Komitetu, jak również rozwożone do domów). Odwiedzała wraz z ks. J. Kutermakiem internowanych. Należała do grupy kolporterów prasy niezależnej i wydawnictw podziemnych w województwie bydgoskim. Przygotowywała także matryce (na terenie bazyliki) do pisma „Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny »S«”. Wraz ze Stefanem Pastuszewskim uczestniczyła w nagrywaniu audycji dla Radia „Solidarność” oraz użyczała swego głosu, odczytując komunikaty nadawane w tym radiu. Służba Bezpieczeństwa prowadziła przeciwko niej w 1983 roku sprawę operacyjną, w związku z tym, że prowadziła aktywną działalność w bydgoskim podziemiu „Solidarności”. W niej była podejrzana o nagrywanie audycji Radia „Solidarność” (materiały zniszczono w 1990 roku) (cyt. za: Hasło: Elżbieta Marciniak-Cierzniakowska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp: 6.09.2022]). Kilkakrotnie była zatrzymywana i przesłuchiwana przez SB i WSW. Wymieniana jest w aktach sprawy operacyjnej „Terror” dot. zwalczania terroryzmu na terenie województwa bydgoskiego (por. IPN By, 069/1436). Określana jest w tych dokumentach jako „znana działaczka Solidarności”. W styczniu 1986 roku przebywała w Ustrzykach

188

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Marciniak-Cierzniakowska (z d. Marciniak) Elżbieta Magdalena Górnych, interesując się możliwością zdobycia broni palnej oraz terminami polowań z udziałem przedstawicieli władz centralnych (por. tamże). Sprawę tę zakończono w listopadzie 1986 roku, gdyż nie stwierdzono, aby M. Marciniak-Cierzniakowska prowadziła wrogą działalność o charakterze terrorystycznym (por. Hasło: Elżbieta Marciniak-Cierzniakowska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp: 6.09.2022]). Należała do partii Porozumienie Centrum (1990–1994), była delegatką na I Kongres Krajowy tej partii, który odbył się w Warszawie w dniach 2–3 marca 1991 roku. Po powrocie do kraju (2018) nie zaangażowała się w działalność publiczną.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Elżbietą Marciniak-Cierzniakowską.

Opracowania: Elżbieta Marciniak-Cierzniakowska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/60878 [dostęp: 6.09.2022]. Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Pastuszewski S., Rudnicki D., Czasopiśmiennictwo w województwie bydgoskim w latach 1980–1992. Zarys bibliograficzny, Bydgoszcz 1993. Sowińska H., Bały się, ale tylko na początku. Potem już nie..., „Gazeta Pomorska” 2011, https://pomorska.pl/baly-sie-ale-tylko-na-poczatku-potem-juz-nie/ar/7259180 [dostęp: 11.05.2022]. Sowińska H., Solidarność w eterze, „Gazeta Pomorska” – „Album Bydgoski” 19.09.2007. Trójka. 70 lat historii, Bydgoszcz 2017.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

189

Matyjek Jerzy Zbigniew 1. Biogram Urodził się 14 listopada 1926 roku w Radziejowicach (powiat Grodzisk Mazowiecki). Syn Leona i Zofii z domu Koziarskiej. Ojciec

(1898–1969)

latach

1920–1921 służył w plutonie łączności, w sztabie 2. Dywizji Piechoty Legionów Michała Roli-Żymierskiego; brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej; w okresie międzywojennym pracował jako księgowy w cegielni w Radziejowicach, był (od 1937 roku) wspólnikiem Domu Rolniczo-Handlowego w Żyrardowie; brał udział w wojnie obronnej 1939 roku; po wojnie pracował w spółdzielni w Pruszkowie. Matka (1898–1995) była kwiaciarką w Lublinie; pracowała w sklepie w Mszczonowie i Radziejowicach; działaczka katolicka (m.in. wiceprezeska Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży w Radziejowicach). Prapradziadek (przodek po linii matki) Karol Chwaliszewski był powstańcem listopadowym; jego syn Rupert Aleksander Kwaszczewski był powstańcem styczniowym. Jerzy Matyjek ukończył liceum ogólnokształcące w Żyrardowie (matura w 1945 roku) oraz studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego (dyplom w 1951 roku). Stopień naukowy doktora nauk medycznych uzyskał w 1976 roku. Odbył staż w szpitalu w Żyrardowie (1951). Pracował w Państwowym Szpitalu Klinicznym nr 1 w Zabrzu (1951–1952); odbywał służbę wojskową w 88. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej w Koszalinie (lekarz pułku, 1952–1957); na Oddziale Neurologicznym Szpitala Wojewódzkiego w Koszalinie (1958–1973); ordynator Oddziału Neurologicznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego im. Ludwika Rydygiera (dawniej: Zespołu Opieki Zdrowotnej nr 1) w Toruniu (1973–1991). Od 1991 roku przebywał na emeryturze.

190

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Matyjek Jerzy Zbigniew Zmarł 31 stycznia 2017 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu Najświętszej Marii Panny w Toruniu.

2. Opis działalności Zaprzysiężony w 1942 roku żołnierz Armii Krajowej, należał do 3. kompanii ośrodka działającego w Żyrardowie, kryptonim „Żaba”. Wraz z żoną zaangażował się (1955) w poradnictwo rodzinne, wygłaszając prelekcje na temat świadomego rodzicielstwa. Po uchwaleniu (1956) ustawy „o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży” (por. Dz.U. z 1956 r. nr 12, poz. 61) wszelkie aktywności przeciwne ustawie były uznane przez władze za antypaństwowe. Z tego powodu był wzywany na „rozmowy ostrzegawcze” do Wydziału Zdrowia i UB; zabierany na nie z miejsca pracy; straszony zwolnieniem z pracy; kontynuował wygłaszanie wspomnianych prelekcji. Radny Miejskiej Rady Narodowej w Koszalinie (1958–1962). Rozpracowywany przez SB od 1962 roku jako kandydat na TW przez Wydział IV KW MO w Koszalinie; porzucono plany jego zwerbowania (1969) z powodu braku chęci do współpracy (por. Hasło: Jerzy Matyjek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https:// katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/654823 [dostęp: 7.10.2022]). Od 1972 roku – jako jeden z dwóch kandydatów na funkcję lekarza kurialnego – inwigilowany w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Pałac” (dotyczącej operacyjnego zabezpieczenia diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej) (por. IPN Sz 00107/81). Członek toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej od 1974 roku; od 1978 roku (nieformalnie od końca 1977 roku) prezes KIK (ze wskazania swego poprzednika Andrzeja Tyca). Poza bieżącym kierowaniem toruńskim KIK, Matyjek nawiązywał kontakty i spotykał się (odwiedzał, uczestniczył w uroczystościach, wymieniał korespondencję) z działaczami innych KIK-ów w Polsce, a także działaczami ruchu „Znak” i pisma „Więź” (redaktorem naczelnym był wówczas Tadeusz Mazowiecki). Członek delegacji Diecezji Chełmińskiej na inaugurację pontyfikatu Jana Pawła II (1978). Uczestniczył w spotkaniu grupy działaczy ruchu „Znak” z papieżem w czasie pobytu w Krakowie, w trakcie jego pierwszej pielgrzymki do Polski (1979). Jako działacz katolicki był inwigilowany w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Młodzi” (1975–1989, dotyczącej duszpasterstwa akademickiego w Toruniu); sprawy obiektowej o kryptonimie „Konfederacja” (1975–1985, dotyczącej kontroli operacyjnej działalności toruńskiego KIK). Jako prezes toruńskiego KIK-u był inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Doktor” (1977–1979) (por. IPN By 081/831). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

191

Matyjek Jerzy Zbigniew Wspierał strajkujących w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w sierpniu 1980 roku; był łącznikiem strajkujących w tym zakładzie ze strajkującymi w Gdańsku (por. W. Polak, Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006, s. 121); wraz z A. Tycem był doradcą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w rozmowach z władzami województwa toruńskiego, w trakcie wspomnianych strajków w sierpniu 1980 roku. W dniu podpisania Porozumień Sierpniowych 1980 roku Zarząd toruńskiego KIK-u wystosował pismo do I sekretarza KW PZPR i wojewody toruńskiego, w którym „powodowany głęboką troską o losy Kraju” wzywał do dialogu władzy ze społeczeństwem, uznając jednocześnie, że potrzebny jest instytucjonalny partner, którym może być jedynie autentyczna i niezależna organizacja związkowa. Uważamy, że postulat utworzenia takiej organizacji, stawiany przez strajkujących robotników, nie jest sprzeczny z założeniami ustrojowymi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jest zgodny z przyjętymi konwencjami międzynarodowymi, nie narusza też naszych sojuszy. Organizacja taka zwiększy poczucie odpowiedzialności załóg pracowniczych za swoje zakłady pracy i za losy całego narodu. Jako środowisko katolickie pamiętamy, że jest to także postulat nauki społecznej Kościoła, przypomniany obecnie przez Episkopat Polski (cyt. za: M. Białkowski, Jerzy Matyjek (1926 –2017). Szkic do portretu, „Rocznik Toruński” 2017, t. 44, s. 223–224). Bezpośrednio po podpisaniu Porozumień Sierpniowych „nieznani sprawcy” przebili wszystkie opony w jego samochodzie; we wrześniu 1980 roku „nieznani sprawcy” włamali się do jego garażu i – tuż przed podróżą w góry – skradli akumulator i koła. Członek Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (grudzień 1980 roku) NSZZ „S”; działał w toruńskim Komitecie Obrony Więźniów za Przekonania; współautor broszury (opracowanej w KIK) „ABC Demokracji” (1981); uczestnik I KZD NSZZ „S” w Gdańsku (1981) jako członek zespołu tematycznego „Człowiek i środowisko – polityka społeczna” w podzespole podejmującym tematykę „niedostatku” (por. IPN Gd 003/166, t. 1). Internowany, w dniu wprowadzenia stanu wojennego, w Potulicach i (od 24 grudnia 1981 roku) Jaworzu (por. IPN Sz 264/16). Zwolniony z internowania 24 lutego 1982 roku. W listopadzie 1982 roku, na żądanie Wojewódzkiego Komitetu Obrony, zwolniony z funkcji ordynatora Oddziału Neurologicznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego. Wywołało to ogromne oburzenie w środowisku medycznym Torunia. Po proteście ośmiu lekarzy złożonym 26 listopada 1982 roku u Wojewody Toruńskiego i Dyrektora ZOZ i szeregu innych protestach (por. SOS „Haris”, IPN By 081/504; W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 258), na wniosek Przewodniczącego PRON, przywrócono go 7 grudnia 1982 r. na stanowisko ordynatora.

192

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Matyjek Jerzy Zbigniew Po zwolnieniu z internowania nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Klubom Inteligencji Katolickiej, z uwagi na „antysocjalistyczną” działalność jego liderów, odmówiono zgody na wznowienie działalności. Toruński KIK został rozwiązany 12 maja 1983 roku na mocy decyzji wiceprezydenta Torunia Marka Markiewicza. Wówczas (listopad 1983 roku) powstał Toruński Klub Katolików, który faktycznie był kontynuacją działalności KIK. Do grupy jego założycieli nie należał Matyjek, gdyż jego nazwisko i zaangażowanie opozycyjne mogłoby zablokować zgodę na działalność tej organizacji. Był jednak formalnie szeregowym członkiem TKK. Wspierał działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, który działał (1982–1989) w Toruniu przy kościele Wniebowzięcia NMP. Współzałożyciel (listopad 1984 roku) Komitetu Trwałego Upamiętnienia Miejsca Uprowadzenia ks. Jerzego Popiełuszki w Górsku. Członek założonego przez Antoniego Stawikowskiego w Toruniu Komitetu Obywatelskiego „S” (1989) koordynującego w regionie kampanię kandydatów opozycyjnych do Sejmu PRL w wyborach kontraktowych. Poseł na Sejm RP I kadencji (1991–1993), członek Komisji Zdrowia; obrońca życia nienarodzonych w okresie uchwalania tzw. ustawowego kompromisu aborcyjnego. Radny Rady Miasta Torunia (1994–1998), kierował pracami Komisji Zdrowia. Członek Komisji Duszpasterstwa Rodzin Konferencji Episkopatu Polski (1989– 1994). Prezes KIK w Toruniu (1990–1991); współzałożyciel (1992), wiceprezes Oddziału Rejonowego w Toruniu (2000–2009) i członek Zarządu Diecezjalnego (2006–2009) Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Diecezji Toruńskiej; wykładowca medycyny pastoralnej w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Toruńskiej i Diecezji Włocławskiej. Członek (2002–2010) i przewodniczący Komisji Rewizyjnej (2006–2010) Ligi Miejskiej w Toruniu; honorowy członek Katolickiego Stowarzyszenia Osób Niepełnosprawnych Diecezji Toruńskiej im. Wandy Szuman w Toruniu

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • awans na stopień majora (1957) • Papieski Krzyż „Pro Ecclesia et Pontifice” (1984) • Medal „Zasłużony dla Diecezji Toruńskiej” (2002) • Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze (2008)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

193

Matyjek Jerzy Zbigniew • honorowy członek Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Diecezji Toruńskiej (2009) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/504, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Harris”. Materiały dotyczące protestu lekarzy w obronie odwołanego ze stanowiska ordynatora Oddziału Neurologicznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Toruniu, będącego jednocześnie prezesem Klubu Inteligencji Katolickiej, internowanego w stanie wojennym. IPN By 081/831, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Doktor” dot. Matyjek Jerzy, imię ojca: Leon, ur. 14.11.1926 r. Kontrola operacyjna prezesa Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu. IPN By 464/59, Meldunki dzienne komendantów miejskich MO w Toruniu i Grudziądzu, naczelników wydziałów KW MO w Toruniu oraz kierowników podległych jednostek dotyczące sytuacji społeczno-politycznej w województwie toruńskim za okres od 26 do 27 sierpnia i od 1 do 5 września 1980 r., przesyłane w ramach akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Lato 80”. IPN Gd 003/166, t. 1, Sprawa obiektowa kryptonim „Klan”/„Związek” dot. ochrony operacyjnej działalności NSZZ „Solidarność” w Gdańsku. IPN Sz 00107/81, t. 1, Sprawa obiektowa kryptonim „Pałac” dot. operacyjnego zabezpieczenia diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. IPN Sz 264/16, Akta osobowe internowanego dot. Matyjek Jerzy, imię ojca: Leon, ur. 14.11.1926 r., osadzonego pod zarzutem naruszania porządku prawnego obowiązującego w okresie stanu wojennego na podstawie art. 42 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym, internowanego w dniu 24.12.1981 r. w ośrodku odosobnienia w Jaworzu, na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 26/81-Ug z dnia 13.12.1981 r., zwolnionego w dniu 24.02.1982 r. Matyjek J., Koziarscy, Toruń 1999. Matyjek J., Matyjkowie, Toruń 1999.

Opracowania: Białkowski M., Jerzy Matyjek (1926–2017). Szkic do portretu, „Rocznik Toruński” 2017, t. 44, s. 203–232. Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008. Białkowski M., Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Doktor” (18 stycznia 1978 r. – 5 września 1979 r.). Działania Służby Bezpieczeństwa wobec Jerzego Matyjka, [w:] W. Polak, W. Rozynkowski, J. Sziling (red.), Diecezja Chełmińska w czasach komunizmu (1945–1990), t. 2, Pelplin 2009. Dębiński E., Żyrardowski Ośrodek ZWZ AK, Żyrardów 2002.

194

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Matyjek Jerzy Zbigniew Hasło: Jerzy Matyjek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/654823 [dostęp: 7.10.2022]. Hasło: Jerzy Matyjek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/41582f74-b5b6-432a-8965-7afe4aee7289 [dostęp: 7.10.2022]. Hasło: Jerzy Matyjek, Sejm RP, https://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/Glowny? OpenFrameset&kad=1 [dostęp: 12.10.2022]. Mielcarek J., Koncepcja etyczna w medycynie w ujęciu dr. n. med. Jerzego Matyjka na tle zmian społecznych w Polsce, praca doktorska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy. Wydział Nauk o Zdrowiu, Biblioteka Medyczna Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy, Czytelnia – 73732. Mielcarek J., Protest pracowników Szpitala Wojewódzkiego w Toruniu z powodu zwolnienia z funkcji ordynatora Oddziału Neurologicznego doktora nauk medycznych Jerzego Matyjka. Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia, kryptonim „Harris” (26.11.1981 – 4.01.1983), „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie” 2018, t. 8. Mielcarek J., Postawy wobec współpracowników w koncepcji etycznej dr. n. med. Jerzego Matyjka, „Acta Medicorum Polonorum” 2010, r. 10, z. 1, s. 33–43. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980 r., Gdańsk 2010. Polak W., Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006. Zmarł dr Jerzy Matyjek, Urząd Miasta Torunia, https://www.um.torun.pl/pl/zmarl-dr-jerzy-matyjek [dostęp: 12.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

195

Mazurowicz Andrzej 1. Biogram Urodził się 22 sierpnia 1936 roku w Poznaniu. Syn Adama i Józefy z domu Urbaniak. Ojciec w czasie II wojny światowej walczył nad Bzurą, a następnie przebywał w niewoli niemieckiej; po zakończeniu wojny nie chciał wstąpić do PPR, za co był szykanowany w pracy. Mama pochodziła z rodziny kupieckiej, z Poznania. Andrzej Technikum

Mazurowicz

ukończył

Mechaniczno-Elektryczne

w Bydgoszczy (matura w 1969 roku), a także studiował wychowanie fizyczne na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Następnie pracował w Zakładach Metalowych im. Józefa Stalina (od 1956 roku Zakłady Mechaniczne Hipolita Cegielskiego) w Poznaniu (1951–1954); Poznańskiej Fabryce Maszyn Żniwnych w Poznaniu (1954–1955), Poznańskiej Fabryce Wodomierzy i Gazomierzy „PoWoGaz” (1955–1956); w latach 1956–1958 odbywał zasadniczą służbę wojskową; był stypendystą sportowym WKS w „Zawisza” Bydgoszcz (1959– 1961); pracował w Przedsiębiorstwie Remontowo-Montażowym Handlu Wewnętrznego w Bydgoszczy (1962–1969), Wojewódzkim Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Handlowych w Bydgoszczy (1969–1973), Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Handlu Spożywczego (1974–1976), WSS „Społem” w Bydgoszczy (1976–1980), Zakładzie Remontowo-Budowlanym WSS „Społem” (1981–1985), Przedsiębiorstwie Zagranicznym „Porta” w Bydgoszczy (1986–1989).

196

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Mazurowicz Andrzej Jedenastokrotny mistrz Polski i reprezentant Polski na mistrzostwach Europy i mistrzostwach świata w wioślarstwie; trener medalistów ME i MŚ (juniorów i seniorów). Obecnie (od 1995 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności 28 czerwca 1956 roku uczestniczył w demonstracji w Poznaniu, zachęcony nawoływaniem grupy pracowników Zakładów Cegielskiego, którzy wkroczyli na halę fabryczną, na której pracował. Wraz z grupą pracowników „PoWoGazu” udał się pod Zamek Cesarski, gdzie wówczas mieściła się siedziba Miejskiej Rady Narodowej. Demonstrantów wkrótce rozpędziły oddziały ZOMO i MO. W trakcie demonstracji został postrzelony w udo, faktu tego nigdzie nie zgłosił, lecz udał się do domu. Od jesieni 1980 roku należał do „S” w swoim zakładzie pracy. W marcu 1981 roku został wybrany przewodniczącym Komisji Zakładowej oraz – po kryzysie bydgoskim – uczestnikiem i przewodniczącym komitetu strajkowego. Od marca 1981 roku był członkiem Krajowej Sekcji „S” Kultury Fizycznej i Sportu, krajowej sekcji pracowników WSS „Społem” oraz prezydium sekcji regionalnej tej branży. W czerwcu 1981 roku był także delegatem na I Wojewódzki Zjazd Delegatów NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego, członkiem Zarządu Regionu Bydgoskiego „S”, członkiem Komisji ds. Żywności przy Zarządzie Regionu. Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Rankiem 13 grudnia 1981 roku został zatrzymany w mieszkaniu prywatnym przy ul. Podwale 8 (wraz Danutą Bieniaszewską i Zygmuntem Pulikowskim) na 24 godziny i przetrzymywany w areszcie Komendy Wojewódzkiej MO w Bydgoszczy. Od grudnia 1981 roku do marca 1982 roku był liderem Robotniczej Służby Samoobrony – nieformalnej grupy działaczy „S” (należeli do niej: Stanisław Niesyn i Zbigniew Skibiński), którzy sprzeciwiali się doktrynie biernego oporu i – w odpowiedzi na wprowadzenie stanu wojennego – postanowili zastraszać działaczy komunistycznych, grożąc odwetem za represje wobec działaczy „S”. Grupa ta kolportowała także ulotki sygnowane „antyWRON”. Od 1982 roku (do 1989 roku) uczestniczył w spotkaniach opozycjonistów i Mszach za Ojczyznę, które odbywały się w parafii jezuitów oraz Mszach za Ojczyznę odprawianych przez ks. Józefa Kutermaka w bazylice św. Wincentego à Paulo. Po rozbiciu przez SB Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Regionu Bydgoskiego (kwiecień 1982 roku) – równolegle – powstała w Bydgoszczy (10 czerwca w mieszkaniu Lecha Winiarskiego) Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, w której uczestniczył m.in.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

197

Mazurowicz Andrzej A. Mazurowicz. W tym czasie, wraz z Henrykiem Cichym, Maciejem Głuszkowskim, Jerzym Mierzejewskim i Lechem Winiarskim, współtworzył grupę koordynacyjno-wykonawczą TKK „S” Regionu Bydgoskiego. Wkrótce po reorganizacji (wyjeździe za granicę L. Winiarskiego) pozostali zawiązali kolegialne ciało koordynujące działania środowisk konspiracyjnych w regionie bydgoskim, posługując się pseudonimem „H. Maj” (były to pierwsze litery imion jego członków). Ten pseudonim posłużył do podpisu upublicznianych odezw i komunikatów. Po aresztowaniu Mazurowicza jego miejsce w bydgoskim TKK zajął Ryszard Helak i Andrzej Musielak. Sprowadził z Torunia do regionu bydgoskiego „Tygodnik Mazowsze” w ilościach hurtowych, kolportowany następnie w mieście i okolicach (1982–1984). W latach 1982–1984 i 1985–1989 Mazurowicz angażował się także w działalność wydawniczą: był autorem tekstów, redaktorem, wydawcą, drukarzem i kolporterem podziemnego „Informatora Bydgoskiego”. Udzielał się (1982–1984) w aptece prowadzonej przez region bydgoski „S” w parafii Świętej Trójcy, gdzie leki otrzymane od działaczy związkowych z Francji, wydawano za darmo, głównie dla działaczy „S”. Od 1982 do 1984 roku był rozpracowywany operacyjnie przez Wydział III Oddziału WSW w Bydgoszczy w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania z powodu uzyskania operacyjnych informacji o tym, że czyni starania wraz z innymi działaczami opozycyjnymi [aby] zorganizować Tymczasową Radę Koordynacyjną NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (por. Hasło: Andrzej Mazurowicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https:// katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/46167 [dostęp: 4.08.2022]). Wraz ze Zbigniewem Kozłowem i Leonem Pawłowskim został zatrzymany 25 listopada 1984 roku, a następnie osadzony w bydgoskim areszcie śledczym KW MO. Oskarżono go o to, że w okresie od grudnia 1981 r. do września 1984 r. w Bydgoszczy gromadzili i rozpowszechniali druki, pisma, pozycje książkowe i inne nielegalne wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 271 § 1 kk (IPN By 99/31). 27 listopada Prokurator Wojewódzki formalnie aresztował go na okres 2 miesięcy (nr sprawy Ds. 56/84), areszt ten 25 stycznia 1985 roku przedłużono na kolejny miesiąc. Śledztwo w jego sprawie zakończono 15 lutego 1985 roku przedstawieniem aktu oskarżenia (dochodzenie w części dotyczącej działalności w „nielegalnych strukturach NSZZ »S«” umorzono postanowieniem prokuratury z dnia 6 lutego, na podstawie amnestii z lipca 1984 roku) i zastrzeżeniem wyjazdów zagranicznych na okres 2 lat oraz skierowaniem sprawy do sądu. Zarzucono mu i innym, że w okresie od grudnia 1981 do

198

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Mazurowicz Andrzej września 1984 r. w Bydgoszczy gromadzili w celu dalszego rozpowszechniania druki i pisma NSZZ „Solidarność” zawierające fałszywe wiadomości mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL, tj. o czyn z art. 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 71 § 1 kk (IPN By 70/11, t. 1–3). Dnia 5 lipca 1985 roku Sąd Rejonowy w Bydgoszczy orzekł wyrok 2 lat pozbawienia wolności w zawieszeniu na okres 5 lat (w jej poczet zaliczono okres pobytu w areszcie śledczym) oraz karę grzywny (100 000 zł) (tamże). Dodatkową szykaną po odzyskaniu wolności była degradacja ze stanowiska kierownika działu techniczno-inwestycyjnego do robotnika magazynowego. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 28 czerwca 1989 roku – działając na podstawie amnestii z maja 1989 roku – ten „występek przebaczono [mu] i puszczono w niepamięć”. W kolejnych latach Mazurowicz kontynuował działalność opozycyjną, w ramach TKK. Był członkiem bydgoskiego Komitetu Obywatelskiego (1989), przewodniczącym zespołu ds. ochrony środowiska. Inicjator i organizator (jako działacz bydgoskiego Zarządu Regionu „S”) wakacyjnych kolonii dla dzieci pochodzących z rodzin, w których oboje rodzice pozostawali bez pracy, do Murzasichla i Władysławowa (1991–1995). Uczestniczyło w nich kilkaset dzieci, bezpłatnie lub z ulgą finansową proporcjonalną do statusu materialnego rodziny. Po upadku komunizmu do 1996 roku był delegatem na kolejne WZD „S” Regionu Bydgoskiego oraz Krajowe Zjazdy Delegatów „S”. W latach 1989–1995 został oddelegowany do pracy w bydgoskim ZR „S”, pełnił w nim funkcję sekretarza (wybrany na tę funkcję podczas pierwszego posiedzenia ZR, 19 grudnia 1989 roku). Pomysłodawca ufundowania sztandaru ZR Bydgoskiego „S” i pierwszy chorąży. Członek Komisji Rewizyjnej bydgoskiego ZR „S” (1991–1995), a następnie Regionalnej i Krajowej Komisji Rewizyjnej (1995–1997) oraz Komisji Zakładowej „S” przy klubie sportowym Astoria (1997–2000). Należał do partii politycznych: Ruch Społeczny Akcja Wyborcza Solidarność (1997–2004) oraz „Prawo i Sprawiedliwość” (od 2010 roku do dziś). Od 1969 roku jest członkiem LOTTO-Bydgostia Bydgoszcz (nazwa dzisiejsza, kiedyś: Kolejowy Klub Wioślarski oraz Regionalne Towarzystwo Wioślarskie Bydgostia-Kabel). W latach 1988–2000 był w nim członkiem Zarządu, następnie przewodniczącym sądu koleżeńskiego. Członek Krajowego Stowarzyszenia Kultury Zdrowotnej i Sportu „S” oraz skarbnik (2005–2008) tej organizacji. Należy także do Stowarzyszenia Osób Represjonowanych i Internowanych w Stanie Wojennym „Przymierze”, obecnie pełniąc w nim funkcję sekretarza.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

199

Mazurowicz Andrzej Pomysłodawca i koordynator umieszczenia tablic pamiątkowych: w bydgoskiej katedrze z inskrypcją: „Pamięci nieustraszonego arcypasterza śp. kard. Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Tysiąclecia i biskupów pomocniczych: śp. bpa Lucjana Bernackiego, śp. bpa Jana Michalskiego, którzy nieugięcie bronili słusznych praw Narodu i Kościoła w okresie panowania systemu totalitarnego” (została odsłonięta w 1992 roku) oraz w kruchcie kościoła jezuitów w Bydgoszczy, na której wyryto: „Ojczyznę wolną wróciłeś nam Panie. Wdzięczny NSZZ »S« [...] Bogu niech będą dzięki za siłę, którą oo. jezuici w tej świątyni podczas Mszy świętych za Ojczyznę, tchnęli w nasze struchlałe serca w trudnym czasie stanu wojennego” (została odsłonięta w 1994 roku). Obie sygnowane są podpisami: „Wdzięczne NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego”. Członek i przewodniczący (od 2016 roku) kapituły medalu „Zasłużony dla NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego”.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złota odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej” (1993) • Złoty Krzyż Zasługi (1998) • Odznaka „Zasłużony dla NSZZ Solidarność” (2000) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2001) • Medal Prezydenta Bydgoszczy (2005) • Krzyż „Semper Fidelis” (2005) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2011) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5215, Akta kontrolne śledztwa w sprawie sporządzania i rozpowszechniania nielegalnych pism i ulotek o treści antypaństwowej przeciwko: Szczepan Pawłowski, imię ojca: Wacław, ur. 26.12.1938 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 271 § 1 kk.

200

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Mazurowicz Andrzej IPN By 70/11, t. 1–3, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Andrzej Mazurowicz, imię ojca: Adam, ur. 22.08.1936 r. i inni, oskarżonym o to, że w okresie od grudnia 1981 do września 1984 r. w Bydgoszczy gromadzili w celu dalszego rozpowszechniania druki i pisma NSZZ „Solidarność” zawierające fałszywe wiadomości mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL, tj. o czyn z art. 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 71 § 1 kk. IPN By 89/885, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Andrzej Mazurowicz, imię ojca: Adam, ur. 22.08.1936 r., skazanego na podstawie art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 271 § 1 kk za to, że od grudnia 1981 r. do 25.11.1984 r. w Bydgoszczy brał udział w gromadzeniu i rozpowszechnianiu druków i pism wydanych nielegalnie, zawierających informacje mogące wyrządzić szkodę interesom PRL. IPN By 99/31, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Andrzej Mazurowicz, imię ojca: Adam, ur. 22.06.1936 r. i inni, oskarżeni o to, że w okresie od grudnia 1981 r. do września 1984 r. w Bydgoszczy gromadzili i rozpowszechniali druki, pisma, pozycje książkowe i inne nielegalne wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, tj. o przestępstwo z art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 271 § 1 kk. Relacja Andrzeja Mazurowicza.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 92–94. Hasło: Andrzej Mazurowicz, Stowarzyszenie Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w Bydgoszczy, profil w serwisie facebook.com [dostęp: 4.10.2022]. Hasło: Andrzej Mazurowicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/46167 [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Andrzej Mazurowicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/c939663b-07da-4eb5-8ead-b6988ce8dfb7 [dostęp: 4.06.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

201

Michalski Jan 1. Biogram Urodził się 6 lutego 1914 roku w Bydgoszczy. Syn Władysława i Pelagii z domu Glesmer. Rodzina ojca wywodziła się z Wtelna (wieś w gminie Koronowo). Ojciec był w okresie międzywojennym urzędnikiem bydgoskiego magistratu. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem czwórki dzieci. Został wychowany w tradycjach patriotycznych i katolickich (był ministrantem i działaczem Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży). Jan Michalski ukończył Państwowe Gimnazjum Humanistyczne w Bydgoszczy (matura w 1933 roku) oraz Archidiecezjalne Seminarium Duchowne w Gnieźnie (1939). Na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim ukończył studia wyższe, zdobywając magisterium (1946) i doktoryzując się (1947) z prawa kanonicznego. Święcenia prezbiteratu przyjął 3 czerwca 1939 roku w katedrze poznańskiej z rąk kard. Augusta Hlonda. Na miesiące wakacyjne został skierowany na zastępstwo do parafii św. Małgorzaty w Chojnie. Po wybuchu II wojny światowej udał się do Bydgoszczy, gdzie podjął obowiązki duszpasterskie początkowo legalnie, a następnie ukrywał się w Bydgoszczy, Nakle nad Notecią, Inowrocławiu i Warszawie. Po zakończeniu wojny powrócił do Gniezna, gdzie rozpoczął pracę kurialną jako notariusz Kurii Metropolitalnej, a w kolejnych latach także jako: obrońca węzła małżeńskiego i święceń kapłańskich (dla trzech instancji) przy Trybunale Metropolitalnym w Gnieźnie (od 1947 roku); członek Komisji Rewizyjnej kasy Archidiecezjalnego Związku „Caritas” (1949); pracownik Referatu Beneficyjnego Kurii Metropolitalnej (1950); sędzia pro-

202

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michalski Jan synodalny przy gnieźnieńskim Trybunale (1950). W latach 1951–1956 był administratorem parafii w Niechanowie. Po powrocie prymasa S. Wyszyńskiego z uwięzienia powrócił do pracy kurialnej oraz wykładów w gnieźnieńskim Seminarium Duchownym. W kolejnych latach kierował odbudową Bazyliki Prymasowskiej w Gnieźnie i (od 1971 roku) Wydziałem Gospodarczo-Budowlanym kurii gnieźnieńskiej. Był także członkiem (1966) centralnego Komitetu Uroczystości Tysiąclecia Chrztu Polski. 7 lutego 1973 roku został mianowany Wikariuszem Generalnym Archidiecezji Gnieźnieńskiej, a 21 grudnia tego roku konsekrowany na biskupa (ze stolicą tytularną Vagal) i mianowany sufraganem diecezji prymasowskiej. Na emeryturę przeszedł w kwietniu 1989 roku. Zmarł 25 sierpnia 1989 roku w szpitalu w Poznaniu. Jego grób znajduje się w krypcie Biskupów Sufraganów na cmentarzu Piotra i Pawła w Gnieźnie.

2. Opis działalności Swoją działalność patriotyczną rozpoczął z wybuchem II wojny światowej. W pierwszych miesiącach po jej rozpoczęciu przebywał w Bydgoszczy, gdzie posługiwał w szpitalu, areszcie i więzieniu, fabrykował dokumenty tożsamości rannym żołnierzom i Żydom oraz przygotowywał dla nich bezpieczne schronienia. Był także świadkiem rozstrzeliwań miejscowej ludności cywilnej. W tym okresie swego życia jeździł także do wielu kościołów Pomorza i Kujaw, w których miejscowi duszpasterze zostali pojmani lub zamordowani, likwidując w nich, pozostawiony w tabernakulach, Najświętszy Sakrament oraz udzielając sakramentów w tych parafiach. Nie zaniechał tej posługi duszpasterskiej także wtedy, gdy był zmuszony do ukrywania się – od pierwszych miesięcy 1940 roku – przed Gestapo. Schronienie znalazł w Inowrocławiu, na plebanii kościoła farnego, gdzie proboszczem był ks. Paweł Matausz (wtedy używał nazwiska Paul Mattausch). W 1941 roku, na polecenie zarządzającego Archidiecezją Gnieźnieńską ks. Jana van Blericqa, udał się na teren Generalnego Gubernatorstwa. Zamieszkał w Warszawie (1942), używając kilku tożsamości. Studiował na konspiracyjnym Uniwersytecie Warszawskim (jego Wydziale Teologicznym), był także sekretarzem (od 1943 roku) działającego w stolicy tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. W czasie powstania warszawskiego był kapelanem oddziałów Armii Krajowej. Po latach wspominał: Pamiętam, że nie raz czołgałem się w rynsztoku, aby jako kapłan namaścić olejami świętymi konającego chłopca lub dziewczynę, którzy oddali swoje życie za lepszą przyszłość (por. M. Damazyn, Syn bohaterskiego miasta – Jan Michalski, Bydgoszcz 2020, s. 116). W tym okresie był także sekretarzem i tłumaczem arcybiskupa Antoniego Szlagowskiego w rozmowach z generałami: Wehrmachtu Stahelem (Warszawa, Pałac przy Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

203

Michalski Jan Grobie Nieznanego Żołnierza) i SS Bachem-Zelewskim w Sochaczewie. Uczestniczył też (jako tłumacz tego biskupa) w przekazaniu przez Niemców serca Chopina oraz towarzyszył arcybiskupowi w czasie jego wymuszonej przez okupantów wizyty w obozie przejściowym w Pruszkowie. W pierwszych latach powojennych, szczególnie w okresie administrowania parafią w Niechanowie, należy zauważyć wielką troskę ks. J. Michalskiego o trzeźwość w rodzinach. Swe starania i napominania w tym zakresie rozumiał jako przejaw walki o przyszłość narodu i ojczyzny. Po uwięzieniu Prymasa Polski ks. J. Michalski (doktoryzował się z zagadnienia wikariusza generalnego w prawie kanonicznym) sprzeciwiał się rządom i decyzjom ks. infułata Stanisława Brossa (mianującego siebie następcą prymasa i prawowiernym rządcą Archidiecezji Gnieźnieńskiej). Po uwolnieniu Prymasa i jego powrocie do Gniezna (1956) stał się jednym z najbliższych jego współpracowników. Po śmierci biskupa Lucjana Bernackiego (1902–1975) został mianowany biskupem pomocniczym archidiecezji gnieźnieńskiej. Odtąd jego kazania gromadziły tłumy wiernych. Wyróżniał się prostymi wypowiedziami, sugestywnymi, przemawiającymi do emocji słuchających; chętnie odwoływał się do bohaterskich kart historii narodu i państwa polskiego oraz wprost sprzeciwiał się systemowi komunistycznemu. Radykalizm prezentowanych poglądów i postaw biskupa Michalskiego wobec władzy komunistycznej opisał choćby w swoim meldunku z marca 1979 roku konsul Stanów Zjednoczonych w Poznaniu: Kuzynka biskupa spotkała się z odmową przyjęcia do szkoły medycznej z powodu wystąpień biskupa. W końcu władze zwróciły się do niego i zaproponowały, że jego kuzynka zostanie przyjęta do wspomnianej szkoły pod warunkiem, że złagodzi on charakter swoich wystąpień. [Michalski] nie poszedł na kompromis, ponieważ – jak stwierdził – „jeśli pokaże im swój mały palec, będą chcieli całej ręki” (cyt. za: P. Pleskot, Księża i dyplomaci, Warszawa 2021, s. 266). Z nominacji prymasa Stefana Wyszyńskiego biskup Michalski kierował też odbudową i budową nowych kościołów na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej, co powodowało liczne konflikty z władzą świecką i sprawiało, że stał się obiektem permanentnej inwigilacji SB. Zachowały się dziesiątki jego kazań z początków jego posługi biskupiej (spisane przez funkcjonariuszy SB, por. M. Damazyn, Syn bohaterskiego miasta...), wygłaszane w różnych parafiach, przede wszystkim w czasie mszy z udzieleniem sakramentu bierzmowania lub peregrynacji kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Uważał się za „syna bohaterskiego i męczeńskiego miasta [Bydgoszczy]”, choć bywa nazywany – ze względu na swoją bezpośredniość i bezkompromisowość – „żołnierzem przedniej straży Jutrzenki”. Biskup Michalski reprezentował także Prymasa w wielu uroczystościach środowisk opozycyjnych. Odprawiał m.in. Msze św. dla rolników indywidualnych w bydgoskiej

204

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michalski Jan bazylice (29 stycznia 1981 roku), po której wielotysięczny tłum przeszedł z bazyliki na Stary Rynek. Przewodniczył także pierwszej od czasu zakończenia wojny Mszy na Starym Rynku. Sprawował ją 3 maja 1981 roku. Do rangi symbolu wyrasta wprowadzenie obrazu Matki Bożej Częstochowskiej do kaplicy (budującego się kościoła) pw. Świętych Polskich Braci Męczenników na bydgoskich Wyżynach. Wtedy (10 czerwca 1979 roku) zdjął buty i prowadził procesję boso, wyjaśniając w kazaniu: Najprzewielebniejsza, jako syn tego miasta męczeńskiego i miasta bohaterskiego musiałem iść przed Tobą boso. I miałem na piersi krzyż, który zawieszono mi w Rzymie. Krzyż powstańczy, krzyż AK za Powstanie Warszawskie. I choć tak jestem doń przywiązany, choć jest dla mnie tak cenny, krzyż dzisiaj ode mnie otrzymasz, jako krzyż tych, którzy ginęli w niewoli Niemiec. Jako krzyż tych, którzy ani Boga, ani Ojczyzny nie zdradzili. Jako krzyż tych kapłanów, nauczycieli, ojców, harcerzy, Tobie, Matko, dam w podzięce. Chodź z nim po tej ziemi, skąd nasz ród. Boś Ty jest jedynie tego krzyża godna. Szedłem przed Tobą boso. Szedłem i najchętniej bym płakał, ale prosić chciałem. Chciałem was wszystkich skierować w modlitwie ku jednemu zadaniu: byśmy tutaj wyprosili zgodę władz wojewódzkich – nie wiem, czy może partyjnych – na to, iż by w Bydgoszczy budowano kościoły. Tutaj w Bydgoszczy są ludzie, którzy powiedzieli, iż tak długo, jak ja będę, nie będzie kolejnego kościoła. Podnoszę mój głos i gotów jestem iść z parafii do parafii boso, by uzyskać to zezwolenie. Podnoszę mój głos do wszystkich, którzy stoją na czele państwa polskiego i zdają sobie sprawę z odpowiedzialności, z tego, ile naród wycierpiał w Bydgoszczy (cyt. za: M. Damazyn, Syn bohaterskiego miasta..., s. 134). W kolejnych latach wmurował kamień węgielny w wielu kościołach Archidiecezji Gnieźnieńskiej, co uznawał za zwycięstwo nad biurokracją i ideologią ówczesnej władzy. W latach osiemdziesiątych XX wieku bywał zapraszany przez różne środowiska opozycyjne, przewodniczył modlitwom za ojczyznę, święcił sztandary solidarnościowe. Gromadził tłumy wiernych, którzy chętnie słuchali jego kazań i napomnień. Te ze sfery etyki wypowiadał szczególnie mocno. Był świadomy swojej pozycji w społeczeństwie i chętnie korzystał z niej, by głosić wolność i wyzwolenie społeczeństwa zarówno od władzy komunistycznej, jak i wad narodowych. Wielokrotnie pouczał w swoich kazaniach, że niebawem – w drugim tysiącleciu chrześcijaństwa (to odniesienie do uroczystości Millenium Chrztu Polski) – nadejdzie czas odbudowy wspólnoty narodowej i moralności, która przyjdzie przez powrót do życia według zasad chrześcijańskich. Był radykalny, choć w chwilach kryzysowych potrafił uspokajać i wzywać do dialogu, czym starał się powstrzymywać możliwy przelew krwi. Prezentował taką postawę choćby w lutym 1984 roku, gdy przewodniczył ceremoniom pogrzebowym Piotra Bartoszcze w inowrocławskim kościele pw. ZwiastoZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

205

Michalski Jan wania NMP. Także, gdy przyjechał do Bydgoszczy – działając z mandatu Prymasa Polski – nocą po wydarzeniach bydgoskich 1981 roku. Spotkał się wtedy zarówno z protestującymi rolnikami w ich siedzibie przy ul. Dworcowej, odwiedził także trójkę poszkodowanych (wraz z L. Wałęsą i Józefem Żyto, zastępcą prokuratora generalnego) w szpitalu. 22 marca 1981 roku odprawił Mszę św. w bydgoskiej bazylice w intencji zgody, sprawiedliwości i pokoju, nie tylko w tym mieście, ale także w kraju i na świecie. Odprawił Mszę na Starym Rynku w Bydgoszczy z okazji rocznicy Konstytucji 3 Maja 1981 roku, w której uczestniczyło około 50 tysięcy wiernych oraz delegacje „S” z całego kraju. Był gościem obrad Krajowej Komisji Porozumiewawczej, która 4 czerwca obradowała w Bydgoszczy, w czasie której starał się tonować nastroje działaczy „Solidarności”. Podobnie pojednawczy ton prezentował we wrześniu 1981 roku, gdy przyjechał do Bydgoszczy po buncie w miejscowym areszcie, starając się wtedy zarówno wyciszyć nastroje społeczne, jak i zapobiec pacyfikacji aresztu. 30 sierpnia 1981 roku, w obecności 4,5 tysiąca ludzi, poświęcił krzyż w bydgoskich Zakładach Chemicznych „Organika-Zachem”, a następnie na terenie tego zakładu pracy odprawił Mszę św. w intencji robotników, którzy zginęli w „Zachemie” (por. K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” regionu bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2016, s. 77–78). W okresie karnawału „Solidarności” był zapraszany także do innych ośrodków w kraju, np. świecił sztandar pilskiej „S” (21 czerwca 1981 roku) w sanktuarium maryjnym w Górce Klasztornej, w obecności około 3 tysięcy osób. W dniu wprowadzenia stanu wojennego (13 grudnia 1981 roku, o godzinie 11.30) poświęcił w kościele NSPJ w Bydgoszczy sztandar „S” działającej przy bydgoskich Zakładach Radiowych „Eltra”. W kolejnych latach wspomagał działania opozycyjne w wielu wymiarach, prowadził dialog/spór z władzą, broniąc represjonowanych i domagając się swobód dla Kościoła i obywateli. W swoich homiliach wiele miejsca poświęcał wątkom patriotycznym, walce o niepodległość Polski, walce z wadami narodowymi (pijaństwem, nieuczciwością, rozwodami, nieobyczajnością), zachęcał do podejmowania wysiłków, by zrzucić jarzmo komunistycznej niewoli, a jednocześnie przestrzegał przed przelewem krwi. Przewodniczył obrzędom pogrzebowym Piotra Bartoszcze, które odbyły się 12 lutego 1984 roku w parafii Zwiastowania NMP w Inowrocławiu. W homilii stwierdził, że śmierć tego działacza „S” RI była zabójstwem politycznym. Stając nad jego grobem wyciągnął dłoń z palcami ułożonymi w literę „V”.

206

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michalski Jan

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • kanonik gremialny Kapituły Bazyliki Prymasowskiej w Gnieźnie (1959) • Krzyż Armii Krajowej (1969) • prałat honorowy Jego Świątobliwości (1970) • dziekan Prymasowskiej Kapituły Gnieźnieńskiej (1976)

5. Bibliografia Źródła: Damazyn M., Syn bohaterskiego miasta – Jan Michalski, Bydgoszcz 2020.

Opracowania: Damazyn M., Bydgoszczan Portret Własny, Bydgoszcz 2013. Damazyn M., Polak i Biskup nieustraszony. Przyczynek do biografii ks. bpa Jana Michalskiego, sufragana gnieźnieńskiego, [w:] Roczniki Księdza Jerzego, t. 2, s. 77–88. Damazyn M., Postulat społecznej odnowy moralnej prezentowany przez biskupa Jana Michalskiego u progu stanu wojennego, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red.), Stan wojenny po czterdziestu latach. Nowe spojrzenie, Bydgoszcz–Toruń 2022, s. 315–339. Polak W., Swetry, sutanny i mundury. Próby oddziaływania „Solidarności” podziemnej, Kościoła katolickiego i społeczeństwa na wojsko po wprowadzeniu stanu wojennego, a także przejawy oporu wewnątrz struktur wojskowych w świetle raportów Wojskowej Służby Wewnętrznej i Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego (grudzień 1981 – grudzień 1982), Toruń 2016, s. 275, 279, 300, 303. Pleskot P., Księża i dyplomaci, Warszawa 2021.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

207

Monarcha Jan 1. Biogram Urodził się 27 września 1945 roku w Bydgoszczy. Syn Jana i Marii z domu Skamiera. Ojciec przed II wojną światową pracował w bydgoskiej Fabryce Obuwia „Leo”; w pierwszych dniach wojny – jak wspomina J. Monarcha – uczestniczył w

likwidacji

gniazda

dywersantów niemieckich, którzy usadowili się na wieży kościoła Marcina Lutra na bydgoskim Szwederowie; w latach 1942–1944 pracował w walcowni prochu w DAG Fabrik Bromberg; po zakończeniu wojny, do emerytury, w Pomorskich Zakładach Przemysłu Skórzanego „Kobra” (dawniej: „Leo”). Mama po wojnie prowadziła dom i zajmowała się wychowaniem dzieci; w 1955 roku zmarła w konsekwencji kolizji drogowej w Bydgoszczy. Wtedy J. Monarcha trafił wraz z 2 braćmi do domu dziecka prowadzonego przez siostry zakonne w Ciechocinku (ul. Kopernika), w którym przebywał do ukończenia szkoły podstawowej (1959), następnie powrócił do rodzinnego domu, pod opiekę ojca. Jan Monarcha ukończył Zasadniczą Szkołę Zawodową nr 1 w Bydgoszczy (1961) o specjalności mechanik-frezer. Następnie pracował w Fabryce Obrabiarek do Drewna w Bydgoszczy (1962–1964); odbył zasadniczą służbę wojskową (1965–1967); pracował w narzędziowni Zakładów Radiowych „Unitra-Elektra” w Bydgoszczy (1967– 1986); przebywał na rencie zdrowotnej (1986–1988). Obecnie (od 1988 roku) przebywa na emeryturze.

208

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Monarcha Jan

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do zakładowej „S”. Brał udział w strajku w marcu 1981 roku (ogłoszonym po kryzysie bydgoskim) w swoim zakładzie pracy. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną kolportując na terenie swojego zakładu pracy ulotki bezdebitowe, za co został zatrzymany w dniu 8 czerwca 1982 roku na 48 godzin i przetrzymywany w KW MO w Bydgoszczy. Za tę działalność został także (24 czerwca 1982 roku) zarejestrowany do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Król”, prowadzonej przez Wydział V KW MO w Bydgoszczy, ponieważ w miejscu pracy kolportował ulotki o wrogiej treści oraz znaczki b. „Solidarności” (materiały te zostały zniszczone) (cyt. za: Hasło: Jan Monarcha, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/44882 [dostęp: 11.11.2022]). W sprawie tej jego działalności Wojskowa Prokuratura Garnizonowa w Bydgoszczy wszczęła (9 czerwca 1982 roku) śledztwo oraz zastrzeżono mu możliwość wyjazdów do wszystkich krajów świata na kolejne 2 lata. Śledztwo w tej sprawie zakończyło się (7 lipca) przedstawieniem aktu oskarżenia (por. IPN By 070/5188). Wyrokiem Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 28 lutego 1983 roku został skazany na karę grzywny w wysokości 25 tysięcy złotych. Niniejszy wyrok został zaskarżony przez obronę do Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, który – na posiedzeniu w dniu 7 czerwca 1983 roku – zmienił zaskarżony wyrok, wymierzając karę 10 miesięcy więzienia i potrącenia 10% wynagrodzenia na rzecz Skarbu Państwa. 23 września 1983 roku Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, działając na podstawie ustawy amnestyjnej z lipca 1983 roku – darował mu całość kary (por. IPN By 332/26). Od Stefana Pastuszewskiego pozyskiwał (1986–1987) bibułę i zawoził do parafii św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu (oficjalnym powodem podróży była hospitalizacja córki w szpitalu hematologii w Warszawie) oraz w Cieplicach Śląskich (gdzie córka przebywała w sanatorium). Był beneficjentem bydgoskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom. Uczestniczył w poświęceniu sztandaru zakładowej „S”, którego dokonał biskup pomocniczy gnieźnieński Jan Michalski w dniu 13 grudnia 1981 roku w kościele NSPJ w Bydgoszczy. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych na bydgoskich Wyżynach. Malował hasła antykomunistyczne na ścianach swojego zakładu pracy (1985), rozkładał ulotki w miejscach publicznych. Wykonywał zdjęcia z manifestacji środowisk opozycyjnych w Bydgoszczy, pracując na zlecenie bydgoskiego ZR „S” (koniec lat 80.).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

209

Monarcha Jan W latach 1990–1994 został wybrany radnym Rady Gminy w Szubinie. Do dziś jest aktywnym uczestnikiem życia publicznego, uczestnikiem uroczystości patriotycznych w regionie. Od 2002 roku jest członkiem Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze” (obecnie: chorążym w tym stowarzyszeniu); Związku Solidarności Polskich Kombatantów (od 2016 roku) oraz członkiem (od 2010 roku), a obecnie przewodniczącym (od 2015 roku) Koła Emerytów i Rencistów NSZZ „S” przy Zarządzie Regionu Bydgoskiego NSZZ „S”.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka Honorowa Polskiego Czerwonego Krzyża III stopnia (1974) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2010) • Krzyż Wolności i Solidarności (2013) • Medal „Zło Dobrem Zwyciężaj” (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Honorowy Sędziwoja z Szubina (2018) • Odznaka honorowa „Semper Fidelis” (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Krzyż „Semper Fidelis Victoria” Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5188, Akta kontrolne śledztwa w sprawie rozpowszechniania ulotek o treści antypaństwowej w Zakładach Radiowych „Eltra” w Bydgoszczy w 1982 r. przeciwko: Jan Monarcha, imię ojca: Jan, ur. 27.09.1945 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 48 ust. 2 i 3 w zw. z art. 46 ust. 2 Dekretu z 12.12.1981 r. IPN By 645/1-3, Wspomnienia dotyczące działalności opozycyjnej Jana Monarchy m.in. z okresu stanu wojennego, działalności w NSZZ „Solidarność” w Zakładach Radiowych „Eltra” w Bydgoszczy. Wyżej wymieniony opowiada o pieczątce, którą działacze „S” pieczętowali plakaty i afisze drukowane przez władze PRL i byli za to ścigani przez funkcjonariuszy SB. Relacja Jana Monarchy.

210

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Monarcha Jan

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 96–97. Hasło: Jan Monarcha, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/9352b29a-9846-4790-8a11-362f480db442 [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Jan Monarcha, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/44882 [dostęp: 11.11.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

211

Mrazek (z d. Lewandowska) Urszula Janina 1. Biogram Urodziła się 24 listopada 1948 roku w miejscowości Susz (powiat Iława). Córka

Stanisława

Lewandowskiego

i Marianny z domu Szczepaniak. Urszula Mrazek ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Iławie (matura w 1966 roku) oraz wydział włókienniczy na Politechnice Łódzkiej (dyplom inżynierski w 1978 roku). Następnie pracowała w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1968–2001): w Laboratorium Włókienniczym, jako specjalista w Dziale Obsługi Odbiorców, kierownik Oddziału Produkcyjnego, kierownik Działu Marketingu, kierownik Działu Sprzedaży i Marketingu i kierownik Działu Zakupów. Obecnie (od 2003 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W okresie karnawału „S” współredagowała z Jerzym Wiśniewskim „Biuletyn NSZZ »S«” w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność związkową. Jerzy Wiśniewski zaproponował jej kontynuację pracy przy piśmie zakładowej „S”, już w warunkach konspiracyjnych. Redagowała teksty umieszczane następnie w piśmie „Elana”; przepisywała (1982–1989) gotowe teksty na swojej maszynie walizkowej (marki „Łucznik”, znajdującej się dziś na jednej z wystaw w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku) na matrycy białkowej, za pomocą której były one następnie powielane w konspiracyjnych drukarniach.

212

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Mrazek (z d. Lewandowska) Urszula Janina Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne na terenie Torunia. Nie była członkiem NSZZ „S”, ani żadnej partii politycznej. Do dziś pozostaje aktywnym obserwatorem i uczestnikiem życia publicznego.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Urszuli Mrazek.

Opracowania: Hasło: Urszula Mrazek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/e779549d-26d6-4606-ab12-b09072900b68 [dostęp: 14.08.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

213

Nencka-Borowiecka (z d. Nencka) Maria 1. Biogram Urodziła się 12 września 1935 roku we Włocławku. Córka Mateusza Nenckiego i Zofii z domu Maciejewskiej. Była jedynaczką; wychowywaną w duchu religijnym i patriotycznym. Ojciec pracował w biurze fabryki celulozy, mama zajmowała się prowadzeniem domu. W czasie II wojny światowej rodzice zostali zabrani przez Niemców na roboty przymusowe, opiekę przejęła w tym czasie babcia ze strony mamy, Antonina Maciejewska. Wywarła ona duży wpływ na kształtowanie światopoglądu i charakteru Marii, wzmacniając przywiązanie do wiary i patriotyzmu. Maria Nencka-Borowiecka ukończyła liceum ogólnokształcące we Włocławku oraz specjalizację filozoficzno-psychologiczną na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (magisterium w 1967 roku). Pracowała jako psycholog w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Morawicy koło Kielc (1963–1965); psycholog kliniczny w Wojewódzkiej Poradni Zdrowia Psychicznego w Toruniu (1965–2000), Poradni Rejonowej w Aleksandrowie Kujawskim (1978–1985), Domu Pomocy Społecznej dla Dzieci Niesprawnych Intelektualnie w Grabiu koło Aleksandrowa Kujawskiego (1978–2008). Po 1995 roku prowadziła prywatny gabinet psychologiczny w Toruniu. Była członkiem Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (1967–2000) oraz biegłym sądowym. Zmarła 16 maja 2021 roku w Adamkowie koło Tucholi. Jej grób znajduje się na cmentarzu komunalnym przy ul. Chopina we Włocławku (sektor 68, rząd 13, numer 259).

214

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Nencka-Borowiecka (z d. Nencka) Maria

2. Opis działalności Osobowość Marii Nenckiej-Borowieckiej została ukształtowana poprzez edukację opartą na poszanowaniu wartości katolickich i patriotycznych. Ukończyła prywatną szkołę podstawową prowadzoną przez Zgromadzenie Sióstr Urszulanek we Włocławku oraz studia wyższe na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (mieszkając w tym czasie w akademiku prowadzonym przez siostry zakonne w Krężnicy Jarej). Tam jednym z jej wykładowców był ks. prof. Karol Wojtyła (późniejszy papież Jan Paweł II), z którym miała zajęcia z etyki (z przyszłym papieżem wędrowała też po polskich Tatrach). Wśród osób studiujących na tym samym roku znajdował się m.in. Edward Stachura, późniejszy bard młodzieży. Od września 1980 roku należała do „S” w Wojewódzkiej Poradni Zdrowia Psychicznego w Toruniu, była członkiem Komisji Zakładowej (1981). Uczestniczyła w I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku (1981), na którym była członkiem zespołu tematycznego zajmującego się tematyką „Człowiek i środowisko – polityka społeczna – niedostatek” (por. IPN Gd 003/166, t. 20). Od wprowadzenia stanu wojennego w Polsce była współorganizatorką i aktywną działaczką toruńskiej, podziemnej „S”. Współpracowała z toruńską Regionalną Komisją Wykonawczą i pośredniczyła w kontaktach z „S” chłopską. W latach 1983–1985 sprawowała pieczę nad opozycyjną grupą młodzieży szkół średnich oraz studentów. W swoim mieszkaniu na toruńskim Rubinkowie organizowała wykłady, pogadanki i dyskusje na tematy społeczne i polityczne, prowadziła własną bibliotekę, kolportowała koperty z ozdobnymi pieczątkami wykonanymi przez internowanych w Potulicach i Strzebielinku. W czasie tych młodzieżowych spotkań czytano, wymieniano się i kolportowano publikacje bezdebitowe, planowano i przygotowywano akcje ulotkowe, a także odbywano tzw. szkolenia BHP, czyli upowszechniano zasady działania w warunkach konspiracji i postępowania na wypadek zatrzymania lub przesłuchiwania przez MO lub SB. Z tej grupy młodzieży wyłonił się zespół redagujący pismo „Grześ” (ukazywało się w latach 1984–1985, tytuł był odwołaniem do zabitego przez bezpiekę Grzegorza Przemyka), do którego należała także jej córka Renata. W mieszkaniu Nenckiej-Borowieckiej był również punkt kontaktowy i magazyn wydawnictw podziemnych, a także odbywały się – organizowane przez RKW – wykłady Wszechnicy Młodzieżowej. Zaangażowała się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przy-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

215

Nencka-Borowiecka (z d. Nencka) Maria kuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Nencka-Borowiecka, działając w ramach tego Komitetu, pełniła dyżury (we wtorki i czwartki), przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących, rejestrując ich sprawy, wydając dary, otaczając pomocą psychologiczną (wraz z psychiatrą, dr Marią Zaborowską). Uczestniczyła w demonstracjach prowolnościowych organizowanych w stanie wojennym w Toruniu. W 1987 roku należała do grona założycieli Niezależnego Ruchu Społecznego „Ziemia Chełmińska”, wraz z działaczami tej organizacji była inicjatorką wmurowania w kościele św. Stanisława Kostki w Warszawie tablicy pamiątkowej ku czci ks. Jerzego Popiełuszki. Włączyła się w działalność toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S” (1989), koordynującego kampanię wyborczą opozycyjnych kandydatów do parlamentu. Należała do odrodzonej (1988–1989) „S” w swoim zakładzie pracy; przewodnicząca Komisji Zakładowej „S” (1990–1991; 1993–2000); członek Zarządu Regionu toruńskiej „S” (1989–1992); delegatka na kolejne Krajowe Zjazdy Delegatów NSZZ „S” (1990–2000).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 681/119507, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Nencka-Borowiecka Maria, imię ojca: Mateusz, ur. 12.09.1935.

216

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Nencka-Borowiecka (z d. Nencka) Maria IPN Gd 003/166, t. 20, Sprawa obiektowa kryptonim „Klan”/„Związek” dot. ochrony operacyjnej działalności NSZZ „Solidarność” w Gdańsku. Materiały do sprawy obiektowej kryptonim „Sejmik” dot. ochrony operacyjnej obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” (nr rej. KWMO Gdańsk 40233/1981), włączone do sprawy obiektowej kryptonim „Klan”. Korespondencja autora z (córką) Renatą Gutsze.

Opracowania: 100 kobiet na 100-lecie niepodległości, Europejskie Zrzeszenie Młodzieży, Toruń 2018. Absolwenci z całego świata zjechali na KUL. Tak uczelnia świętuje 100-lecie, „Kurier Lubelski” 2018, https://kurierlubelski.pl/absolwenci-z-calego-swiata-zjechali-na-kul-tak-uczelnia-swietuje-100lecie-zdjecia/ar/13242677 [dostęp: 10.10.2022]. Biernacki K., hasło: Nencka-Borowiecka Maria, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/17795,Nencka-Borowiecka-Maria.html [dostęp: 10.10.2022]. Hasło: Maria Nencka-Borowiecka, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/163662 [dostęp: 4.08.2022]. Hasło: Maria Nencka-Borowiecka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/4c9f4d49-4144-4cfb-aec8-32ab53a7700d [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981 – 4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005. Polak W., Wielbiciele Panny „S”. Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013. Zmarła Maria Nencka-Borowiecka, NSZZ „S” Region Toruńsko-Włocławski, https:// www.solidarnosc.org.pl/torun/historia/zmarla-maria-nencka-borowiecka/ [dostęp: 10.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

217

Paluszek Ewa Dorota 1. Biogram Urodziła się 12 marca 1953 roku w Bydgoszczy. Córka Edwarda i Wiktorii z domu Mikołajczak. Dziadek Józef Mikołajczak urodził się w Galicji; brał udział w I wojnie światowej; zdezerterował z armii austriackiej, by walczyć w Legionach Piłsudskiego; brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku; był zawodowym wojskowym; do wybuchu II wojny światowej – jako podoficer liniowy w 15. Pułku Artylerii Lekkiej – stacjonował w Bydgoszczy; w okresie międzywojennym wybudował także dom przy ul. Gołębiej 10, w którym zamieszkał z rodziną w 1938 roku; brał udział w wojnie obronnej 1939 roku. Po wybuchu II wojny światowej jego rodzina została ewakuowana do Hrebennego, gdzie do nich dołączył. Po napaści ZSRR na Polskę nastąpiła ponowna ewakuacja rodzin wojskowych do Bydgoszczy. W Hrebennem ojciec uniknął aresztowania przez Sowietów, lecz został aresztowany (przy próbie powrotu do Bydgoszczy) przez Niemców i czas okupacji niemieckiej spędził w oflagu; następnie powrócił do Bydgoszczy w 1946 roku; odmówił służenia w LWP; przez szereg lat pracował w bydgoskim „Romecie” jako pracownik fizyczny. Dziadek Jan Paluszek prowadził gospodarstwo w Chludowie koło Obornik Wielkopolskich; kultywował tradycje patriotyczne i w nich wychował dzieci; po wojnie – dla nowej władzy – był kułakiem. Ojciec E. Paluszek pracował w administracji domów mieszkalnych, potem w bydgoskim „Zachemie”. Matka należała przez wiele lat do Sodalicji Mariańskiej. Ewa Paluszek ukończyła I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 2000 roku). Pracowała w Przedsiębiorstwie Przemysłu Cukierniczego „Jutrzenka”

218

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Paluszek Ewa Dorota w Bydgoszczy (1971–1972); Zakładach Rowerowych „Predom-Romet” w Bydgoszczy (1972–1978); Bydgoskich Zakładach Chemii Gospodarczej „Pollena” (1978–1982); bydgoskim oddziale Przedsiębiorstwa Państwowego „Polmozbyt” (1982–1987); Przedsiębiorstwie Uprzemysłowienia Budownictwa Rolniczego w Bydgoszczy (1987– 1994). Następnie przebywała na rencie inwalidzkiej do przejścia na emeryturę (2010). W latach 1994–2010 pracowała w firmach prywatnych.

2. Opis działalności Należała do „S” od września 1980 roku. Członek Komitetu Założycielskiego NSZZ „S”; wiceprzewodnicząca Komisji Zakładowej w Bydgoskich Zakładach Chemii Gospodarczej „Pollena”, gdzie pracowała. Członek Krajowej Komisji Koordynacyjnej Chemików oraz delegatka na WZD „S” w Bydgoszczy. Do wprowadzenia stanu wojennego z ramienia KZ „S” współpracowała z Komisją Interwencji przy bydgoskim Zarządzie Regionu „S”, zajmowała się kolportażem niezależnych pism i książek. Była także obserwatorem I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku (1981). Po 13 grudnia 1981 roku kontynuowała działalność opozycyjną w konspiracji. Uczestniczyła w nocnej akcji plakatowania miasta, rozprowadzaniu ulotek przypominających o wydarzeniach Grudnia 1970 roku oraz wyrażających protest przeciwko pacyfikacji KWW „Wujek” (16/17 grudnia 1981 roku). Od grudnia 1981 roku do marca 1982 roku była członkiem nieformalnej grupy (wraz z m.in. Benedyktem Lewandowskim; Krystyną Gajowiak-Tkacz) zajmującej się przygotowywaniem i kolportażem ulotek, plakatów, kalendarzy, banknotów, kart świątecznych oraz oporników. Spotkania tej grupy odbywały się w mieszkaniach prywatnych, także w jej mieszkaniu. Została zatrzymana 15 lutego 1982 roku wraz z grupą związkowców z bydgoskiego „Zachemu” oraz byłymi pracownikami ZR „S”: Krystyną Gajowiak, Benedyktem Lewandowskim, Jolantą Rychter, Czesławem Rekowskim, Haliną Staniszewską, małżeństwem Albinem i Ireną Wiśniewskimi oraz Urszulą Wojciechowską. Wszczęto też śledztwo prokuratorskie w związku ze sporządzaniem i rozpowszechnianiem ulotek na terenie Zakładów Chemicznych „Organika-Zachem” w Bydgoszczy w styczniu, lutym i marcu 1982 r. (IPN By 070/5172) i zastrzeżono jej możliwość wyjazdów zagranicznych na kolejne 2 lata. 20 marca została formalnie aresztowana i – na czas trwania śledztwa – osadzona w Zakładzie Karnym Bydgoszcz-Fordon (por. IPN By 94/1288). W czasie pobytu w Fordonie uczestniczyła (kwiecień 1982 roku) w siedmiodniowej głodówce – w proteście przeciwko wtargnięciu strażnika więziennego do celi i pobiciu członkini Bydgoskiego Komitetu Obrony Więźniów Politycznych i Ruchu Młodej Polski Magdaleny Leś. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

219

Paluszek Ewa Dorota Śledztwo w sprawie Ewy Paluszek zakończono 15 maja 1982 roku przedstawieniem aktu oskarżenia (o przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 48 ust.1, 2, 3 Dekretu z 12.12.1981 o stanie wojennym w zw. z art. 270 ust. 1. w zw. z art. 273 ust. 2 kk), a akta sprawy przekazano do Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, który – na mocy wyroku wydanego 6 lipca – skazał ją na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na 3 lata oraz grzywnę w wysokości 32 tysięcy złotych oraz koszty sądowe w wysokości 10 tysięcy złotych (por. IPN By 51/114–119). Po otrzymaniu wyroku została – zgodnie z obowiązującym wówczas Kodeksem Pracy zwolniona z pracy. W 1993 roku wystąpiła o odszkodowanie za niesłuszne skazanie (por. IPN By 311/259). Od 6 maja 1982 roku była rozpracowywana w ramach SOS/SOR (dokumenty te zniszczono w 1990 roku) ze względu na działalność w nielegalnych strukturach związkowych na terenie Zakładów Chemicznych [„Pollena”] w Bydgoszczy, której celem było wykonywanie i kolportowanie ulotek o wrogiej politycznie treści oraz organizowanie pomocy na rzecz rodzin osób internowanych (cyt. za: Hasło: Ewa Paluszek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https:// katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/44753 [dostęp: 11.11.2022]). W kolejnych latach kontynuowała działalność podziemną, kolportując ulotki i pisma drugiego obiegu na terenie Bydgoszczy. Brała także udział w organizowanych przez środowiska solidarnościowe manifestacjach, m.in. manifestacji (rozpędzonej przez oddziały ZOMO i MO) na Starym Rynku w dniu 31 sierpnia 1982 roku i kontrmanifestacji przed bydgoską bazyliką w dniu 1 maja 1983 i 1985 roku oraz manifestacji w rocznicę Konstytucji 3 Maja, w 1983 roku. Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę, sprawowanych 13. dnia każdego miesiąca, w kościele jezuitów. Od końca stycznia 1985 roku była zarejestrowana do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pływak”, a następnie (od 25 lutego 1986 roku) przerejestrowana do SOR „Gryf”, prowadzonej do końca maja 1989 roku przez Wydział V, a następnie Inspektorat 2 WUSW w Bydgoszczy (materiały zostały zniszczone). Należała do grona inicjatorów odrodzenia się „S” w bydgoskim Przedsiębiorstwie Uprzemysłowienia Budownictwa Rolniczego, w którym pracowała (1989) i była członkiem Komitetu Założycielskiego „S”. Była delegatką swego zakładu pracy na II WZD NSZZ „S”. Przewodnicząca KZ „S” w swoim zakładzie pracy (1990–1994); wiceprzewodnicząca Komisji Rewizyjnej bydgoskiego ZR „S”. Jest członkiem Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze” od początku jego istnienia, obecnie członkiem Zarządu tej organizacji. Nie wstąpiła nigdy do partii politycznej; pozostaje obserwatorką życia politycznego w kraju i uczestniczką uroczystości patriotycznych w regionie i na terenie kraju.

220

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Paluszek Ewa Dorota

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż „Semper Fidelis” (2006) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Krzyż Wolności i Solidarności (2011) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5172, Akta kontrolne śledztwa w sprawie podziemnej działalności w NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy w okresie stanu wojennego przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17.11.1947 r. i inni, tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 46 § 1 w zw. z art. 48 § 1, 2, 3 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN By 311/259, Akta postępowania w sprawie o odszkodowanie z tytułu niesłusznego skazania dot. Ewa Paluszek, imię ojca: Edward, ur. 12.03.1953 r., skazanej w 1982 r. przez Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy za działalność na terenie Bydgoszczy w zdelegalizowanych strukturach NSZZ „Solidarność” oraz sporządzanie i kolportaż plakatów zawierających wiadomości mogące osłabić gotowość obronną i wywołać niepokoje społeczne, tj. za czyny z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 48 ust. 1–3 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. IPN By 51/114-119, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17.11.1947 r. i inni, oskarżonym o działalność na terenie Bydgoszczy w zdelegalizowanych strukturach NSZZ „Solidarność” oraz sporządzanie i kolportaż plakatów zawierających wiadomości mogące osłabić gotowość obronną i wywołać niepokoje społeczne, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 1, 2, 3 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. Relacja Ewy Paluszek.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 103. Hasło: Ewa Paluszek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/e0144f6c-f255-4aad-a492-024ac3bb4845 [dostęp: 4.06.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

221

Paluszek Ewa Dorota Hasło: Ewa Paluszek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/ informacje/44753 [dostęp: 11.11.2022]. Jakubowski J., Bohater za 800 zł renty, „Express Bydgoski”, https://expressbydgoski. pl/bohater-za-800-zl-renty/ar/10999751 [dostęp: 11.10.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Szkolne To i Owo, „Gazeta Pomorska” 2015, nr 5, Wydanie specjalne, s. 3.

222

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 11 – Wręczenie medali (2011) (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Fot. 12 – Rocznicowe spotkanie opozycjonistów w Przysieku (2018) (fot. Wojciech Kościuch dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

223

Fot. 13 – Protestacyjny marsz głodowy w Grudziądzu (październik 1981 r.) (fot. IPN By-17-3-85-9-1)

Fot. 14 – Protestacyjny marsz głodowy w Grudziądzu (październik 1981 r.) (fot. IPN By-17-3-85-9-1)

224

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 15 – Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotr Całbecki składa kwiaty na grobie gen. Elżbiety Zawackiej (2010) (fot. Wojciech Szabelski dla UMWKP)

Fot. 16 – Uroczystości rocznicowe przy toruńskich zakładach „Towimor” (2010) (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

225

Fot. 17 – Plakaty naklejone na elewację budynku w centrum Bydgoszczy (fot. IPNBU-14-1-10-31-1)

Fot. 18 – Ulotka o treści antyrządowej (fot. IPN BU-11-6-9-28-1)

226

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 19 – Uroczystości patriotyczne w Przysieku (2011) (fot. Remigiusz Stasiak dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

227

Fot. 20 – Manifestacja w Toruniu (3 maja 1982 r.) (fot. IPN By-17-3-77-8-1)

Fot. 21 – Grupa działaczy Duszpasterstwa Ludzi Pracy z Grudziądza w czasie pielgrzymki tego środowiska na Jasną Górę (fot. IPN Wr-11-6-25-117-1)

228

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pastuszewska (z d. Szymańska) Teresa Hanna 1. Biogram Urodziła się 16 września 1949 roku w Bydgoszczy. Córka Franciszka Szymańskiego i Józefy z domu Czernickiej. Ojciec pochodził z Mazowsza; był kawalerzystą w stopniu podporucznika; służył w batalionie „Wołożyn” Korpusu Ochrony Pogranicza; wzięty do niewoli w czasie wojny obronnej 1939 roku; po ucieczce z niewoli odnalazł się (1941) w okolicach Lublina; do końca wojny pracował jako piekarz; następnie przyjechał do Bydgoszczy; zakładał gimnazjum

piekarniczo-cukiernicze,

przekształcone później w Technikum Spożywcze, w którym był nauczycielem, a następnie dyrektorem. Matka pochodziła z Głuska koło Lublina, z rodziny rzemieślniczej (dziadek był szewcem). Teresa Pastuszewska ukończyła I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1967 roku) oraz Wydział Rolniczy w Akademii Rolniczej w Poznaniu (magisterium w 1973 roku); doktorat (1999) w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie. Następnie pracowała w Okręgowej Stacji Chemiczno-Rolniczej w Bydgoszczy (1973–1984); Instytucie Ziemniaka w Boninie – Pracownia w Bydgoszczy (1984–1997); Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Bydgoszczy (1997–2015). Obecnie (od 2016 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1990 roku) Bronisława Pastuszewskiego, działacza opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

229

Pastuszewska (z d. Szymańska) Teresa Hanna

2. Opis działalności Członek Rady Zakładowej w ostatniej kadencji przed wprowadzeniem stanu wojennego. Inicjowała (wrzesień 1980 roku) – wraz z m.in. Zbigniewem Sadochem i Zofią Mierzejewską – struktury NSZZ „S” w Okręgowej Stacji Chemiczno-Rolniczej w Bydgoszczy; przewodnicząca Komitetu Założycielskiego; przewodnicząca Komisji Zakładowej (1981). Wraz z mężem należała do redakcji pism: „Serwis Informacyjny” i „Wolne Związki” (1981). Korespondentka prasy związkowej, m.in. pisma Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w Bydgoszczy (por. IPN By 986/21-44). Uczestniczka I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku (1981). W stanie wojennym regularnie uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele jezuitów w Bydgoszczy; zbierała składki członkowskie w dwóch zakładach pracy (swoim oraz Centrali Nasiennej w Bydgoszczy), które następnie przekazywała do podziemnych struktur związkowych (do Zofii Mierzejewskiej). Kolportowała (1983–1988) prasę podziemną, m.in. „Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny”, „Informator Bydgoski”, „Tygodnik Mazowsze”. Obserwatorka w procesach działaczy solidarnościowych (1985), m.in. ks. Józefa Kutermaka i Bogdana Guścia. Udostępniała własne mieszkanie na spotkania działaczy opozycyjnych oraz na druk kalendarzy (1988). Przesłuchiwana w miejscu pracy (14 grudnia 1981 roku) i siedzibie SB (1984–1985). Inwigilowana (1986–1989) w ramach sprawy operacyjnej kryptonim „Redaktor” (por. IPN BU 0364/325); otrzymała zastrzeżenie wyjazdów zagranicznych (1985–1987), co uniemożliwiło jej udział w stażu naukowym w Danii. Po 1989 roku wycofała się z działalności związkowej. Nie należała do żadnej partii politycznej. Kandydatka w wyborach samorządowych (2014, 2018). Od 2010 roku działa społecznie w Stowarzyszeniu „Idee Solidarności 1980–89” w Bydgoszczy; obecnie wiceprzewodnicząca Komisji Rewizyjnej. Uczestniczy w obchodach rocznicowych i świętach narodowych w Bydgoszczy; pozostaje obserwatorką procesów społecznych w regionie i kraju.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Rolnictwa” (2011)

230

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pastuszewska (z d. Szymańska) Teresa Hanna • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 0364/325, Akta dot. zespołu redakcyjnego Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjnego „Solidarność”, kryptonim „Redaktor”. IPN By 986/21-44, Gazetka Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy. Redakcja: Ewa Drozdowicz, Zenon Gliński, Jerzy Mierzejewski, Bronisław Pastuszewski, Maciej Wenderlich, Stanisław Zwoliński, Teresa Szymańska. Relacja Teresy Pastuszewskiej.

Opracowania: Hasło: dr inż. Teresa Hanna Pastuszewska, Nauka Polska, https://nauka-polska.pl/#/ profile/scientist?id=88899&_k=dg82ua [dostęp: 12.12.2022]. Hasło: Teresa Pastuszewska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/e4904466-df14-47eb-832d-ef028d236d39 [dostęp: 14.12.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

231

Pawelska Hieronima Maria 1. Biogram Urodziła się 27 lipca 1946 roku w Wałczu. Córka Michała Pawelskiego i Heleny z domu Sara. Ojciec walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku; był osadnikiem wojskowym w Lidzie (obecnie na Białorusi); w 1941 roku wraz z rodziną (żoną i synem oraz siostrą i szwagrem) został wywieziony na Syberię; powrócili w 1946 roku do Polski. Wychowana w tradycjach patriotycznych, przechowuje sztandar powstańczy z powstania styczniowego, wyszywany przez prababcię. Hieronima

Pawelska

ukończyła

Technikum Ekonomiczne nr 2 w Toruniu (matura w 1965 roku) oraz malarstwo na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (dyplom w 1970 roku). Następnie pracowała w Gabinecie Sztuki w Bibliotece Głównej UMK (1972–1982); redakcji „Wolnego Słowa” (1981–1983); Lycée Professionnel Luois Blériot w Paryżu; Centrum Dokumentacyjno-Informacyjnym w Paryżu; Liceum Profesjonalnym Louis Blériot w Paryżu (1991–1994); Instytucie Polskim w Paryżu (1996–2008). Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Zarejestrowana 31 stycznia 1978 roku do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Komunikat” (przemianowanej następnie na SOS kryptonim „Artysta”) z powodu podejrzeń posiadania broszury o wrogiej treści dotyczącej działalności KOR-u, które w toku czynności operacyjnych nie potwierdziły się (por. Hasło: Hieronima Pawelska-

232

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pawelska Hieronima Maria -Zamel, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/110672 [dostęp: 24.09.2022]). Należała do „S” w swoim zakładzie pracy od jesieni 1980 roku. Funkcjonariusze Wydziału III „A” KW MO w Toruniu próbowali zwerbować ją do współpracy, dlatego założyli jej 30 października 1981 roku teczkę kandydata na tajnego współpracownika (TW); ostatecznie nie została pozyskana do współpracy. Dnia 10 czerwca 1982 roku została przerejestrowana do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Awruk”, z powodu działalności w NSZZ „Solidarność” w Toruniu jako etatowy pracownik organu prasowego Zarządu Regionu pt. „Wolne Słowo” i wrogiego stosunku do władzy oraz naczelnych organów administracji państwowej (tamże). Faktycznie była zatrudniona w Zarządzie NSZZ „S” Regionu Toruńskiego jako redaktor techniczny Biuletynu Informacyjnego „Wolne Słowo” od 1 sierpnia 1981 roku (umowa o pracę). Jedna z sygnatariuszek (podpisanej 22 listopada 1981 roku) deklaracji Klubów Samorządnej Rzeczypospolitej „Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość”. Po wprowadzeniu stanu wojennego została zatrzymana (14 grudnia 1981 roku) – wraz z Andrzejem Sobkowiakiem – i poddana przeszukaniu, w wyniku którego ujawniono przy niej materiały o treści antysocjalistycznej, duże matryce i paczki papieru do powielacza; wtedy przeprowadzono „rozmowę ostrzegawczą”. W jej trakcie odmówiła podpisania oświadczenia o „zaniechaniu wrogiej działalności” uzasadniając, że swoich przekonań nie zmieni i chciałaby być lojalna w stosunku do swoich kolegów z Zarządu Regionu wcześniej zatrzymanych (por. IPN By 082/1, t. 9). Została internowana 15 grudnia z powodu przejawiania wrogiego stosunku do władzy i naczelnych organów administracji państwowej (tamże). Była przetrzymywana w Zakładzie Karnym Bydgoszcz-Fordon oraz (od 10 stycznia 1982 roku) w Gołdapi. Wolność odzyskała 8 marca 1982 roku. Dnia 27 lutego 1982 roku przeprowadzono rewizję w jej celi w Gołdapi, zajmowanej wspólnie z Elżbietą Choszcz, Krystyną Kutą i Krystyną Sienkiewicz, w wyniku której ujawniono m.in. teksty wierszy i piosenek ośmieszających ustrój socjalistyczny i władzę ludową. Wraz z Bogdanem Kraśniewskim projektowała dla toruńskiego podziemia ulotki (1981–1983), plakaty, transparenty oraz kartki bożonarodzeniowe w 1982 roku. Była obserwatorką procesu Anny Walentynowicz, który toczył się w Grudziądzu od grudnia 1981 roku do marca 1983 roku. W jego ostatnim dniu (30 marca 1983 roku) SB zatrzymywała na ulicach miasta działaczy „S”, w tym H. Pawelską. Została zwolniona tego samego dnia w godzinach wieczornych (informował o tym „TIS” z dn. 11.04.1983 roku, nr 50). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

233

Pawelska Hieronima Maria 16 stycznia 1984 roku wyjechała do Francji, jako uchodźca polityczny, z paszportem w jedną stronę. Po przyjeździe do Paryża nawiązała kontakt z Mirosławem Chojeckim (twórca Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA; wydawał w tym czasie miesięcznik „Kontakt”), który wskazał możliwości wspierania opozycji w kraju. Umieszczona w ośrodku dla azylantów na południu Francji, w którym przebywała grupa Polaków, włączyła się w podejmowaną przez nich działalność wspierającą polskich opozycjonistów: wysyłano do Polski książki drukowane we Francji, które w kraju zaliczane były do drugiego obiegu, ulotki, paczki żywnościowe, leki, itp. Materiały o treści antykomunistycznej, prowolnościowej wysyłane były – dla ominięcia wykrycia i skonfiskowania przez polskich celników – starannie ukryte w kartonach (np. po proszkach do prania) lub puszkach (po żywności) po oryginalnych produktach. Po przeprowadzce do regionu paryskiego nawiązała kontakt z Janem Stepkiem z Editions „Spotkania”, który był m.in. korespondentem Radia Wolna Europa (przebywał we Francji od 1983 roku) oraz paryską „Kulturą” Jerzego Giedroycia z Maison Laffitte (w szczególności z Zofią Hertz, która przygotowywała wspomniane materiały do wysyłki) i M. Chojeckim, który miał już w tamtym okresie dobrze zorganizowany transport do Polski (m.in. francuskich kierowców, którym było łatwiej wraz z darami humanitarnymi przemycić różne rzeczy do Polski). Po upadku komunizmu, wznowił (po remoncie) działalność Instytut Polski jako serwis kulturalny Ambasady RP we Francji (1990), powołany do promocji kultury, nauki i sztuki polskiej we Francji, a także wzmacniania współpracy naukowej i kulturalnej pomiędzy Francją i Polską. Jako pracownik merytoryczny Instytutu Polskiego (przez 3 kadencje), była w tej instytucji jedyną działaczką „S” pochodzącą z Polski. Dlatego do jej obowiązków (poza pomocą udzielaną studentom francuskim i polskim w poszukiwaniu i gromadzeniu materiałów dotyczących polskiego teatru, filmu, muzyki, sztuki, itp.) należało organizowanie lub współorganizowanie wydarzeń związanych z formowaniem się zmian prodemokratycznych w kraju i fenomenem „S”: kolejnych rocznic wydarzeń z 1956 roku, 1968 roku, 1970 roku, 1980 roku, wprowadzenia stanu wojennego, itp. Powróciła do Polski z końcem lipca 2008 roku, osiadła na stałe w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

234

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pawelska Hieronima Maria

Opracowania: Hałagida I. (red.), „Trzynastego grudnia roku pamiętnego...” Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, Bydgoszcz–Gdańsk 2012, s. 132. Hasło: Hieronima Pawelska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/a81c8c33-81b3-470d-95bc-1c99f987cf68 [dostęp: 4.07.2022]. Hasło: Hieronima Pawelska-Zamel, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/110672 [dostęp: 24.09.2022]. Hieronima Pawelska Zamel – internowani – notacje [nagranie video], Europejskie Centrum Solidarności, https://www.youtube.com/watch?v=mxD9W8W1FF4 [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

235

Perucka (z d. Marcinkiewicz) Małgorzata Maria 1. Biogram Urodziła się 1 października 1949 roku w Bydgoszczy. Córka Czesława Marcinkiewicza i Zofii z domu Pietrucin. Rodzina

pochodzi

dawnych

Kresów Wschodnich II Rzeczpospolitej, gdzie – jak głoszą przekazy rodzinne – jej przodkowie ze strony ojca osiedli na Żmudzi około XV wieku, otrzymując ziemie za walkę przy kniaziu Witoldzie. Dziadek Pitrucin do wybuchu II wojny światowej był kolejarzem, zawiadowcą stacji w Smorgoniach. Rodzina matki wywodzi się spod Wilna. Rodzice przyjechali do Polski w 1945 roku. Małgorzata Perucka ukończyła IV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1967 roku), a następnie – zaoczne – studia wyższe z politologii (magisterium 1998 roku) w Wyższej Szkole Pedagogicznej (dziś: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego) w Bydgoszczy. Pracowała w Bydgoskich Zakładach Przemysłu Gumowego „Stomil” (1969–1971); jako samodzielny inspektor w bydgoskim oddziale PKO (1971–1974); samodzielny inspektor w Regionalnym Związku Spółdzielni Inwalidów w Bydgoszczy (1975–1989); spółce „Market” z o.o.; jako główny specjalista w biurze delegata Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Samorządu Terytorialnego w Bydgoszczy (1990–1991); biurze poselskim Antoniego Tokarczuka (1992–1993); naczelnik Wydziału Analiz i Informacji i (od 2003 roku) członek Kolegium Regionalnej Izby Obrachunkowej w Bydgoszczy (1993–2005). Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze.

236

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Perucka (z d. Marcinkiewicz) Małgorzata Maria

2. Opis działalności W latach 60. XX wieku uczestniczyła w duszpasterstwie młodzieżowym organizowanym przez ks. Antoniego Strycharza w bydgoskiej bazylice. Spotkania te wspomina jako pierwsze, w których uczyła się „bycia wolnym człowiekiem”. Od września 1980 roku była członkiem „S” w swoim zakładzie pracy, współzakładała (z Romanem Krzysztofem) jego „Komisję Zakładową” i była jej przewodniczącą. W okresie tzw. karnawału „Solidarności” współorganizowała (m.in. z Elżbietą Rusielewicz) Regionalną Komisję Koordynacyjną NSZZ „S” Spółdzielczości Inwalidów i była jej przewodniczącą (1981). Współpracowała także z Krajową Komisją tej „S” branżowej, m.in. w zakresie zmiany prawa o spółdzielniach inwalidów i ich związkach. Po ogłoszeniu stanu wojennego (od lipca 1982 roku) zaangażowała się – poprzez znajomość z Barbarą Tokarczuk – w działalność Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten działał przy bydgoskiej bazylice. Niósł pomoc osobom represjonowanym i ich rodzinom, organizując i koordynując pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze do 1987 roku przygotowywała, rozdzielała i rozwoziła paczki żywnościowe i odzieżowe dla rodzin represjonowanych i ubogich. Miała także dyżury 2 lub 3 razy w tygodniu, przyjmując zgłaszających się o pomoc. Kolportowała także materiały bezdebitowe na terenie miasta. 29 kwietnia 1983 roku została zatrzymana na 48 godzin „za kolportaż na terenie Bydgoszczy nielegalnych wydawnictw i materiałów propagandowych”, a miejsce jej zamieszkania i pracy zostało przeszukane. Faktycznie było to zatrzymanie prewencyjne, mające na celu zniwelowanie skali przygotowywanej na 1 maja przez bydgoskie podziemie solidarnościowe kontrmanifestacji (zatrzymano wówczas m.in. Krzysztofa Gotowskiego, Ryszarda Helaka, Stanisława Kaszubskiego, Zygmunta Krygiera, Bogdana Molskiego, Małgorzatę Reszczyńską, Bogdana Smeję, Antoniego Tokarczuka, Witolda Zdziarskiego). Uczestniczyła także w Mszach za Ojczyznę sprawowanych 13. dnia każdego miesiąca w kościele ojców jezuitów w Bydgoszczy oraz manifestacjach środowisk opozycyjnych zorganizowanych w tym mieście. 1 maja 1985 roku wzięła udział w wielkiej manifestacji środowisk opozycyjnych (jaka miała miejsce przed bydgoską bazyliką św. Wincentego à Paulo). W trakcie tych „alternatywnych obchodów majowych”

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

237

Perucka (z d. Marcinkiewicz) Małgorzata Maria doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą Roman Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet oraz przesłuchania jej członków, w tym także M. Peruckiej. W 1989 roku udzielała się w pracach bydgoskiego biura wyborczego Komitetu Obywatelskiego „S”, który koordynował kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do wyborów kontraktowych. W kolejnych miesiącach (1989–1990) działała w Pomorskiej Fundacji „Civitas” (prezesem był Leon Masiak), która m.in. pomagała organizować regionalne ośrodki telewizji polskiej, zbierała fundusze na działalność hospicyjną oraz promocję samorządności. W fundacji tej była członkiem zarządu, funkcję tę piastując społecznie (z wyjątkiem 1 miesiąca, marca 1990 roku). Od grudnia 1990 roku była członkiem partii Porozumienie Centrum. W latach 1991–1992 pracowała w biurze poselskim Antoniego Tokarczuka. W 1993 roku, pracując w biurze bydgoskiego delegata Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Samorządu Terytorialnego, prowadziła szkolenia dla radnych wielu miejscowości w tym województwie, ucząc czym jest samorządność. Następnie wycofała się z życia publicznego.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (2003) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5176, t. 2, Akta kontrolne śledztwa w sprawie o rozpowszechnianie ulotek o treści antypaństwowej w Bydgoszczy, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 1 i 2 w zw. z art. 270 § 1 i 271 § 1 kk. IPN By 680/204155, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Perucka Małgorzata, imię ojca: Czesław, ur. 1.10.1949. Relacja Małgorzaty Peruckiej.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sowińska H., Bały się, ale tylko na początku. Potem już nie..., „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/baly-sie-ale-tylko-na-poczatku-potem-juz-nie/ar/7259180 [dostęp: 23.09.2022].

238

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Petrykowska (z d. Kalejta) Halina 1. Biogram Urodziła się 3 marca 1936 roku w Suwałkach. Córka Józefa i Marii z domu Łukawskiej. Oboje

rodzice

byli

nauczycie-

lami. Ojciec (rocznik 1894) pochodził z okolic Suwałk; ukończył seminarium nauczycielskie; w czasie I wojny światowej został (w stopniu oficerskim) wcielony do armii carskiej; dostał się do niewoli niemieckiej, w której przebywał do 1918 roku; w 1919 roku zgłosił się armii gen. Józefa Hallera, był w niej kurierem dowództwa w okręgu kijowskim; został ranny w zachodniej Ukrainie (1921 rok), co było przyczyną zakończenia jego służby wojskowej; powrócił na Suwalszczyznę; pracował jako nauczyciel w szkole w Wiżajnach (dziś to wieś gminna w powiecie suwalskim); w czasie II wojny światowej był aresztowany (8 kwietnia 1940 roku), a następnie więziony w Dachau i Mauthausen-Gusen, gdzie zginął w kwietniu 1941 roku. Matka pochodziła ze zubożałej szlachty (Samotyja Lenczewscy herbu Zadora), kultywującej wartości patriotyczne; jej przodkowie byli zaangażowani w powstanie styczniowe; ukończyła seminarium nauczycielskie; w okresie II wojny światowej angażowała się w tajne nauczanie, za co brat prababki Romuald Lenczewski był wywieziony na Syberię (następnie w Petersburgu ukończył architekturę, a w okresie międzywojnia budował kościoły na Białostocczyźnie). Halina Petrykowska ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. M. Konopnickiej w Suwałkach (matura w 1953 roku) oraz studia wyższe na Akademii Medycznej w Łodzi (dyplom w 1959 roku). Następnie pracowała jako lekarz kardiolog w WielospecjaliZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

239

Petrykowska (z d. Kalejta) Halina stycznym Szpitalu Miejskim im. dr. Emila Warmińskiego w Bydgoszczy (1960–2014), z przerwą na pobyt w Afryce i pracę w szpitalu Alberta Schweitzera w Lambaréné w Gabonie (1986–1992). Obecnie (od 1999 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jesienią 1980 roku uczestniczyła w zakładaniu struktur „S” w swoim zakładzie pracy (spotkanie założycielskie prowadziła lek. med. Teresa Trzcińska). Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (później działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny), do którego sama się zgłosiła. Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w Komitecie – pełniła dyżury dwa razy w tygodniu – troszczyła się o zapewnienie opieki medycznej rodzinom internowanych (wypisywanie recept, badania, odwiedziny w domach), a także prowadziła dokumentację stanu zdrowia wracających z internowania. Jej mężem był lek. med. Zbigniew Petrykowski, w czasie stanu wojennego naczelny lekarz bydgoskiego Aresztu Śledczego. Z jego pomocą Komitet i rodziny tam osadzonych działaczy opozycyjnych otrzymywali informacje o sytuacji prawnej i stanie zdrowia swoich bliskich. Zbigniew Petrykowski troszczył się także – nie ujawniając swoich poglądów politycznych – o poprawę losu osadzonych w areszcie opozycjonistów (zabiegał albo o poprawę warunków w celi, albo o zmianę celi, albo przeniesienie do szpitala, albo przenoszenie korespondencji dla/od rodzin, albo opiekę psychologa). Halina Petrykowska otrzymywała w bazylice bibułę i wydawnictwa bezdebitowe, które następnie kolportowała na terenie swojego zakładu pracy. Uczestniczyła także w odbywających się w Bydgoszczy manifestacjach środowisk opozycyjnych i Mszach za Ojczyznę. Odmówiła przyjęcia w stanie wojennym Srebrnego Krzyża Zasługi. Za swoje zaangażowanie opozycyjne władze początkowo odmówiły jej i mężowi wydania paszportu, gdy (1986) zabiegali o wyjazd do Afryki. Po powrocie do kraju (1992) nie zaangażowała się w żadne organizacje polityczne, ani związkowe.

240

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Petrykowska (z d. Kalejta) Halina

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Miasta Bydgoszczy” (1979) • Odznaka „Złoty Kaduceusz” (1999) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2010)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/14644, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Petrykowska Halina, imię ojca: Józef, ur. 3.03.1936. Relacja Haliny Petrykowskiej.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

241

Piechowski Jerzy Piotr 1. Biogram Urodził się 14 marca 1940 roku w Grudziądzu. Syn Piotra i Agnieszki z domu Polenz. Ojciec był przedwojennym urzędnikiem pracującym w Urzędzie Celnym w Tczewie; zginął w KL Auschwitz w 1942 roku (nr więźnia 24641). Matka była pracownikiem umysłowym. Jerzy Piechowski ukończył wieczorowo Technikum Chemiczno-Elektryczne w Grudziądzu (matura w 1974 roku). Pracował jako kontroler jakości w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu (1959–1997; od 1992 roku zakład ten to: Hydro-Vacuum SA Grudziądz). Obecnie (od 1997 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po strajku w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu z czerwca 1976 roku należał (wraz z Brunonem i Renatą Naglami) do najbliższych współpracowników Edmunda Zadrożyńskiego. Od 1978 roku angażował się w kolportowanie lub sam organizował kolportaż prasy niezależnej na terenie swojego zakładu pracy. Kolportował m.in. ulotki i pisma „KOR” („Robotnik”) oraz kontaktował się w tym czasie z Jackiem Kuroniem i Janem Lityńskim. Uczestniczył w strajku pracowników grudziądzkiej POiE, przeprowadzonym na przełomie lipca i sierpnia 1980 roku. Od września 1980 roku członek „S”; członek Komitetu Założycielskiego i Komisji Zakładowej „S” w swoim zakładzie pracy (przewodniczył Komisji Wydziałowej „S”). Delegat na I Wojewódzki Zjazd Delegatów

242

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Piechowski Jerzy Piotr Regionu Toruńskiego „S” (lipiec 1981 roku). Był w tym czasie (1980–1981) rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Mechanik” (por. IPN By 081/398) z powodu nastroju niezadowolenia w postaci wysyłania petycji i skarg do KC PZPR przez załogę POiE w Grudziądzu z uwagi na nierówny podział funduszu płac i związane z tym przerwy w pracy oraz w ramach sprawy obiektowej „Kameleon” (por. IPN By 083/17), za swoją działalność w grudziądzkim MKZ. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Był jednym z najaktywniejszych działaczy „S” w grudziądzkim POiE. Należał do założycieli i działaczy Tajnej Komisji Zakładowej (wraz z: Grzegorzem Szeferskim, Brunonem Naglem, Elżbietą Choszcz i Ryszardem Depczyńskim). W tej strukturze pełnił funkcję skarbnika i współprzewodniczącego (wraz z Grzegorzem Szeferskim). Współorganizator – nielegalnej dla ówczesnej władzy – grudziądzkiej Tymczasowej Miejskiej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „S”, która powstała w październiku 1982 roku. Uczestniczył w spotkaniu działaczy „S” z POiE, jakie odbyło się 7 maja 1982 roku, w którym omawiano plany podjęcia akcji strajkowej w tym zakładzie pracy. Internowany 12 maja 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku. W uzasadnieniu zapisano m.in., że Piechowski był rozpracowywany w ramach SOR „Wiersz” (sporządzanie i kolportaż nielegalnych ulotek na terenie Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu), nosił „opornik” do czego też namawiał innych, a jako posiadający duże poparcie w środowisku działaczy „Solidarności” POiE, przebywając w miejscu pracy mógł „wpłynąć na wywołanie akcji strajkowej lub innych form protestu” (cyt. za: Hasło: Jerzy Piechowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl, [dostęp: 4.06.2022]). Został zwolniony 30 czerwca 1982 roku (por. IPN By 159/187) i kontynuował działalność konspiracyjną. Członek Tymczasowego Prezydium Podregionu Grudziądz NSZZ „S”, jakie ukonstytuowało się w czerwcu 1982 roku. Z powodu tej aktywności był inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Apel” (por. IPN By 081/509). Kolportował ulotki i prasę podziemną. Za tę aktywność 26 października 1982 roku przeszukano jego mieszkanie, a Prokuratura Rejonowa w Toruniu wszczęła śledztwo w sprawie kolportowania tych materiałów na terenie tego miasta (por. IPN By 082/144 t. 10). Uczestniczył także w redagowaniu, drukowaniu i kolportowaniu „Iskry”, pisma podziemnej „S” podregionu grudziądzkiego. Z powodu tej działalności był (od końca sierpnia 1982 roku) rozpracowywany w ramach SOR kryptonim „Iskra” (por. IPN By 0104/238/J), a także kilkukrotnie przeszukiwano jego mieszkanie (12 sierpnia i 26 października 1982 roku, 22 lutego i 29 sierpnia 1985 roku), Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

243

Piechowski Jerzy Piotr przeprowadzono z nim „rozmowę ostrzegawczą” (11 września i 29 listopada 1982 roku) oraz dwukrotnie zatrzymywano na 48 godzin, w przeddzień świąt narodowych (30 sierpnia i 10 listopada). Uczestniczył w grudziądzkich Mszach za Ojczyznę, odprawianych w ostatnią niedzielę miesiąca w kościele św. Maksymiliana Kolbego. Zaangażował się także w sprawę przywrócenia tablicy upamiętniającej strajk pracowników POiE w Grudziądzu w 1976 roku (zdemontowanej pod pretekstem remontu fasady budynku) (por. IPN By 081/1143). Z powodu swej działalności konspiracyjnej (spotkania środowisk opozycyjnych z Grudziądza) Piechowski pojawia się także w meldunkach z SOR „Czarna”, był także (od 27 lutego 1986 roku) przerejestrowany do SOS „Kobra” (materiały tej sprawy zostały zniszczone przez SB w lutym 1990 roku) oraz inwigilowany przez TW „Ryszard”. W 1987 roku został przewodniczącym Komitetu Założycielskiego odrodzonej „S” w swoim zakładzie pracy. Jako delegat działaczy „S” swojego zakładu pracy, uczestniczył wiosną 1989 roku w obradach Regionalnej Komisji Koordynacyjnej w Toruniu. Wtedy także był członkiem – powołanego przez Antoniego Stawikowskiego w Toruniu – Komitetu Obywatelskiego „S”, którego celem działania była organizacja kampanii wyborczej dla opozycyjnych kandydatów do Sejmu PRL. Wiceprzewodniczący KZ „S” w grudziądzkim POiE (1991–1993). Po upadku systemu komunistycznego zaangażował się w działalność polityczną, należał do Porozumienia Centrum (1990–2002).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal NSZZ „S” Grudziądz (2000) • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2001) • Medal 25-lecia NSZZ „S” (2005) • Medal „Serca Solidarności” (2009) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016)

244

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Piechowski Jerzy Piotr

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/238/J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Iskra”. Materiały dotyczące kolportażu wydawnictwa „Iskra” i innych wydawnictw bezdebitowych na terenie Grudziądzkich Zakładów Przemysłu Gumowego „Stomil” w Grudziądzu oraz innych zakładów przemysłowych Grudziądza. IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 081/1143, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Remont”. Materiały dotyczące protestu byłych działaczy NSZZ „Solidarność” z powodu zdemontowania podczas prac elewacyjnych budynku, tablicy upamiętniającej wydarzenia czerwca 1976 r. w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu. IPN By 081/398, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Mechanik”. Materiały dotyczące strajku pracowników oraz tworzenia się struktur NSZZ „Solidarności” w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu. IPN By 081/509, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Apel”. Materiały dotyczące utworzenia Tymczasowego Prezydium NSZZ „Solidarność” Podregionu Grudziądz i kolportażu oświadczenia z żądaniem zniesienia stanu wojennego. IPN By 082/1, t. 10, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego. IPN By 082/144 t. 10, Akta śledztwa w sprawie ujawnienia ulotek w różnych miejscach na terenie Torunia, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12.12.1981 r. o stanie wojennym IPN By 083/17, Sprawa obiektowa kryptonim „Kameleon” dot. działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ Solidarność w Grudziądzu. IPN Gd 159/187, Akta osobowe internowanego dot. Jerzy Piechowski, imię ojca: Piotr, ur. 14.03.1940 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 12.05.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 247/82-OEA z dnia 11.05.1982 r., zwolniony w dniu 30.06.1982 r. Relacja Jana Piechowskiego.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Piechowski Jerzy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol. pl/es/encyklopedia/biogramy/18106,Piechowski-Jerzy.html [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Jerzy Piechowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

245

Piechowski Jerzy Piotr Hasło: Jerzy Piechowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Jankowska-Wojdyło A., Białkowski M., Opozycja demokratyczna w Toruniu i w województwie toruńskim w latach 1976–1980, Toruń 2017.

246

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pietrusa Jadwiga Teresa 1. Biogram Urodziła się 9 kwietnia 1951 roku w Aleksandrowie Kujawskim. Córka Jana Pietrusy i Walerii z domu Hryckiewicz. Ojciec urodził się na terenie województwa stanisławowskiego II RP; przed wybuchem II wojny światowej pracował jako wiertacz w okolicach Borysławia. On i dwie jego najstarsze córki z pierwszego małżeństwa uratowały się z rzezi wołyńskiej. Matka pochodziła z okolic Baranowicz, ze wsi Swojatycze (obecnie Białoruś); jej ojciec był murarzem; w czasie wojny zamieszkała w Warszawie u samotnej ciotki (jej mąż zginął w jednym z pierwszych nalotów na stolicę); została zatrzymana (maj 1943 roku) w łapance w Warszawie i wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec. Rodzice poznali się w Wałbrzychu; zamieszkali w Ciechocinku (1950), gdzie ojciec został skierowany w celu wiercenia źródeł solanki. Jadwiga Pietrusa ukończyła liceum ogólnokształcące w Ciechocinku (matura w 1969 roku) oraz studia wyższe z administracji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1978 roku). Pracowała w Powiatowym Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Aleksandrowie Kujawskim (1971–1973); „Budkrusz” w Aleksandrowie Kujawskim (1973–1975); Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu (1978–1982, 1983); Spółdzielni Mieszkaniowej w Ciechocinku (1983–1990); Urzędzie Miejskim w Aleksandrowie Kujawskim (1990–1994); Urzędzie Wojewódzkim w Toruniu (1994–1995); Urzędzie Miejskim w Ciechocinku (1995–2006). Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

247

Pietrusa Jadwiga Teresa

2. Opis działalności Uczestniczyła w sierpniu 1980 roku w strajku w swoim zakładzie pracy; dołączyła do Prezydium Komitetu Strajkowego po kilku dniach od jego zawiązania. Wraz z Heleną Dulko redagowała strajkowe pisma, postulaty, petycje i rezolucje popierające strajkujących stoczniowców oraz prowadziła protokoły z zebrań strajkowych. Będąc na bezpłatnym urlopie z zakładu pracy, przez około 3 miesiące (1980/1981), pracowała w biurze Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej „S” w Toruniu (ul. Bydgoska). W okresie karnawału „S”, była aktywną działaczką zakładowych struktur NSZZ „S” w swoim miejscu pracy. Należała do Komisji Rewizyjnej zakładowej „S”. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność związkową. 14 grudnia 1981 roku spotkała się w gronie opozycjonistów z Torunia (nieobecny był internowany już wówczas Antoni Stawikowski) w nieznanym SB magazynie ZR „S” mieszczącym się w pobliżu hotelu „Kosmos”. Zdecydowano tam o kontynuacji walki z systemem totalitarnym. Grono to nazwało siebie Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym. Była jedną z organizatorek konspiracyjnego spotkania działaczy opozycyjnych, jakie odbyło się w dniach 15–16 grudnia 1981 roku w przychodni przy ul. Uniwersyteckiej w Toruniu. Jego uczestnikami byli działacze „S” z UMK, „Towimoru” i „Merinotexu”. Wzięli w nim udział (delegowani przez przewodniczących zakładowych struktur „S”): Wiesław Olszak i Henryk Lewicki. Podstawowym tematem była koordynacja kolportażu na terenie toruńskich zakładów pracy ulotek znajdujących się w domu przy ul. Jagodowej 13 w Toruniu (por. W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 112). Za tę działalność została (20 grudnia 1981 roku) wraz z innymi pracownikami „Towimoru”: Romanem Sochowskim, Alfredem Chylareckim, Wojciechem Kręciszewskim, Wiesławem Olszakiem, Tadeuszem Waśkiewiczem – zatrzymana przez funkcjonariuszy SB/KW MO w Toruniu, a następnie (na mocy postanowienia Prokuratury POW w Bydgoszczy z dnia 22 grudnia 1981 r., nr Po Śl 57/81) tymczasowo aresztowana i osadzona w Zakładzie Karnym w Grudziądzu. Była podejrzana o zorganizowanie 15 i 16.12.1981 w Toruniu spotkania działaczy NSZZ „Solidarność” z instytucji i przedsiębiorstw toruńskich z działaczem KZ NSZZ „Solidarność” Toruńskich Zakładów Urządzeń Okrętowych „Towimor”, w wyniku którego doszło do rozpowszechniania ulotek (IPN By 94/1352), a następnie oskarżona o niezaniechanie działalności w NSZZ „Solidarność”, rozpowszechnianie ulotek o treści mającej na celu osłabienie gotowości obronnej PRL (IPN By 51/21–26). Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, orzekając w trybie doraźnym, wyrokiem z dnia 27 stycznia 1982 roku (nr So. W. 52/82) skazał ją na 3 lata pozbawienia wolności i utratę praw publicznych na 3 lata, obciążona została także kosz-

248

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pietrusa Jadwiga Teresa tami procesowymi. Wojskowy Sąd Garnizonowy w Zielonej Górze, postanowieniem z 12 stycznia 1983 roku, zezwolił – ze względu na sytuację rodzinną – na półroczną przerwę w odbywaniu kary. Sąd Najwyższy w Warszawie, wyrokiem z 8 lutego 1983 roku, zmienił wyrok niższej instancji, orzekając półtora roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na 2 lata, a także uchylił karę pozbawienia praw publicznych (por. IPN By 51/21–26). Karę pozbawienia wolności odbywała w Zakładach Karnych w: Grudziądzu (od 5 stycznie do 24 lutego 1982 roku oraz od 16 marca do 21 kwietnia 1982 roku), Fordonie (od 24 lutego do 16 marca 1982 oraz od 21 kwietnia do 21 lipca 1982 roku) i Krzywańcu (od 21 lipca 1982 do 13 stycznia 1983 roku) (por. Hasło: Jadwiga Pietrusa, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl, [dostęp: 6.09.2022]). W trakcie odbywania kary wielokrotnie podejmowała protesty głodowe w celu uzyskania „statusu więźnia politycznego” (tamże). W połowie 1983 roku przeprowadziła się do Ciechocinka i zaprzestała działalności konspiracyjnej. Jednak do 1986 roku była nadal inwigilowana przez służbę bezpieczeństwa w ramach sprawy operacyjnej o kryptonim „Maja”. W 1989 roku, działając w Komitecie Obywatelskim w Ciechocinku, którego przewodniczącym był dr Eugeniusz Marek, uczestniczyła w akcjach wyborczych kandydatów opozycyjnych do Sejmu PRL, m.in. rozklejała plakaty wyborcze. Po przełomie ustrojowym zaangażowała się w działalność samorządową. Była kierownikiem Biura Rady Miejskiej w Ciechocinku i (od 1991 roku) sekretarzem miasta w Aleksandrowie Kujawskim oraz Ciechocinku (1995–2006). Członek założyciel (2014), a obecnie wiceprezes Uniwersytetu dla Aktywnych w Ciechocinku. Uczestniczy także w działalności Towarzystwa Przyjaciół Ciechocinka. Wiceprzewodnicząca – powołanej przez Radę Miejską w Ciechocinku – Miejskiej Rady Seniorów (2016–2018).

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

249

Pietrusa Jadwiga Teresa

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/57, Rejestr przesłuchanych świadków. IPN 51/21-26, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Krystyna Kubiak, imię ojca: Stanisław, ur. 15.04.1960 r. i inni, oskarżeni o działalność w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność” na terenie Torunia oraz o drukowanie i rozprowadzanie nielegalnych broszur i ulotek o treści mającej na celu osłabienie gotowości obronnej PRL., tj. o czyn z art. 48 ust. 3 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. Relacja Jadwigi Pietrusy.

Opracowania: Aleksandrowicz J., Ciechocinek ma Miejską Radę Seniorów, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/ciechocinek-ma-miejska-rade-seniorow-zdjecia/ar/9335829 [dostęp: 12.10.2022]. Biernacki K., Wójtowicz P., hasło: Toruńskie Zakłady Urządzeń Okrętowych Towimor, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/27926,Torunskie-Zaklady-Urzadzen-Okretowych-Towimor.html [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Jadwiga Pietrusa, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Jadwiga Pietrusa, „Polskie miesiące”, Instytut Pamięci Narodowej, https:// polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/form/r68591557317,Bunda-Krzysztof-28-12-1962imie-ojca-Kazimierz.html [dostęp: 4.06.2022]. Jadwiga Pietrusa, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp: 6.09.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003. Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980 r., Gdańsk 2010.

250

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pilarska (z d. Małek) Danuta Stanisława 1. Biogram Urodziła się w 1950 roku w Ciężkowie. Córka Jana Małka i Moniki z domu Sikorskiej. Jest rolnikiem w trzecim pokoleniu. Dziadek Michał Małek (1873–1943) był właścicielem ziemskim; ojciec Jan Małek był właścicielem gospodarstwa rolnego. Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne, które zostało skonfiskowane przez państwo w latach 60. XX wieku. W kolejnych latach ojciec pracował w mleczarni w Królikowie. Została wychowana w poszanowaniu tradycji patriotycznych i katolickich. Danuta Pilarska ukończyła Państwowe Technikum Rolnicze Ogólne Zaoczne w Samostrzelu (powiat nakielski) (matura w 1980 roku). Od 1978 roku do chwili obecnej prowadzi rodzinne gospodarstwo rolne w Retkowie (gmina Szubin). Od 1998 roku to 24-hektarowe gospodarstwo prowadzone metodą ekologiczną poszczycić się może certyfikatem poświadczającym jakość upraw.

2. Opis działalności Uczestniczyła w spotkaniach organizacyjnych związków chłopskich, koordynowanych w jej okolicy przez Antoniego Kusia, Marka Gawineckiego i Stanisława Mojzesowicza, które odbywały się m.in. w parafii w Słupach i zakładach „Romet” w Kowalewie Wielkopolskim (wiosna 1981 roku). Wspierała (m.in. dostarczając żywność) strajk okupacyjny rolników, który odbył się w dniach 16 marca – 17 kwietnia 1981 roku w budynku WK ZSL w Bydgoszczy. Członek NSZZ RI „S”. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

251

Pilarska (z d. Małek) Danuta Stanisława Od 1985 roku do dziś zajmuje się rolnictwem ekologicznym. W 2009 roku przez 12 dni prowadziła przed Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi protest głodowy przeciw uprawom roślin GMO w Polsce. Działając społecznie (w proteście przeciw uprawom genetycznie modyfikowanym) przemawiała w Parlamencie Europejskim w Brukseli podczas Konferencji „GMO a Regiony” (2010). Uczestniczka „Marszu dobrej żywności” w Brukseli (2012), gdzie po raz drugi przemawiała w Parlamencie Europejskim, w ramach debaty „Chcemy żyć bez GMO”. W 2007 roku była organizatorem Związku Zawodowego Rolników Ekologicznych św. Franciszka z Asyżu, gdzie od początku pełni funkcję Prezesa Zarządu. Celem związku jest obrona i ochrona rodzinnych gospodarstw ekologicznych jako miejsca pracy, godnego życia i wychowania młodego pokolenia, upowszechnianie rolnictwa ekologicznego oraz promocja certyfikowanych produktów, przetwórców i dystrybutorów. Jego działacze uczestniczą w pracach parlamentarnych, prowadzą także działalność edukacyjną w przedszkolach i szkołach, promującą ekologiczną żywność i ekologiczne odżywianie się. Członek Rady Rolnictwa Ekologicznego przy Ministrze Rolnictwa i Rozwoju Wsi (2010–2017); przewodnicząca Zarządu Głównego Stowarzyszenia Producentów Żywności Metodami Ekologicznymi „Ekoland” (2009–2015); Sekretarz Kujawsko-Pomorskiej Rady NSZZ RI „S” (od 2015 roku); członek Rady Kobiet w Rolnictwie oraz Rady Produkcji Ekologicznej przy Ministrze Rolnictwa i Rozwoju Wsi (od 2022 roku). Działaczka Ochotniczej Straży Pożarnej: sekretarz OSP w Ciężkowie (1968–1977); sekretarz OSP w Retkowie (1977–1984); prezes OSP w Retkowie (1984–2002); sekretarz OSP w Szubinie (2002–2006); wiceprezes OSP w Szubinie (2006-2011); prezes OSP w Szubinie (2011–2016). Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2003 roku do dziś); kandydatka na urząd burmistrza Szubina (2006); kandydatka do Sejmu RP z okręgu nr 4 (2019).

3. Rok przyznania Medalu od Marszałka – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie): • Brązowy medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (1970) • Srebrny medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (1975) • Medal „Wzorowy Strażak” (1975) • Srebrny Krzyż Zasługi (1976) • Złoty medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (1980)

252

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Pilarska (z d. Małek) Danuta Stanisława • Złoty Krzyż Zasługi (2009) • Złota odznaka „Zasłużony dla NSZZ RI »S«” (2021) • Osobowość roku „Gazety Pomorskiej” w kategorii polityka, samorządność i społeczność lokalna w województwie kujawsko-pomorskim (2020)

5. Bibliografia Źródła: Danuta Pilarska, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego, https:// ngo.kujawsko-pomorskie.pl/upload/file/Pilarska_Danuta.pdf [dostęp: 12.12.2022]. Konferencja prasowa Danuty Pilarskiej, Związek Zawodowy Rolników Ekologicznych św. Franciszka z Asyżu, http://rolnicyekologiczni.pl/?p=328 [dostęp: 2.12.2022]. Pilarska D., Bohaterowie są zmęczeni, portal „salon24.pl”, https://www.salon24.pl/u/ danutapilarska/340479,bohaterowie-sa-zmeczeni [dostęp: 2.12.2022]. Korespondencja autora z Danutą Pilarską.

Opracowania: Brzózka M., Danuta Pilarska o ekorolnictwie: Ludzie nie wiedzą i nie wierzą, że na tym można zarobić (wywiad), portal „sadyogrody.pl”, https://www.sadyogrody.pl/ warzywa/102/danuta_pilarska_o_ekorolnictwie_ludzie_nie_wiedza_i_nie_wierza_ze_ na_tym_mozna_zarobic_wywiad,14177.html [dostęp: 12.09.2022]. Dożynki ekologiczne, portal „sadki24.pl”, http://www.sadki24.pl/Galeria_Dozynki_ ekologiczne_,10395.html [publik.: 15.09.2013; dostęp: 12.09.2022]. Hasło: Danuta Pilarska, Instytut Spraw Obywatelskich, https://instytutsprawobywatelskich.pl/ludzie/danuta-pilarska/ [dostęp: 12.12.2022]. Malinowski A., Danuta Pilarska – ekolożka w czwartym pokoleniu, „Wieści rolnicze”, https://wiescirolnicze.pl/sylwetki/danuta-pilarska-ekolozka-w-czwartym-pokoleniu/ [dostęp: 4.12.2022]. Romanowicz A., Nowe członkinie w Radzie Kobiet w rolnictwie. Wśród nich Danuta Pilarska z Retkowa w gminie Szubin, Polska Press sp. z o.o., portal „Nakło nad Notecią. Nasze miasto”, https://naklonadnotecia.naszemiasto.pl/nowe-czlonkinie-w-radzie-kobiet-w-rolnictwie-wsrod-nich/ar/c8-8917267 [dostęp: 19.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

253

Polak (z d. Klimaszyk) Katarzyna Dorota 1. Biogram Urodziła się 6 stycznia 1962 roku w Poznaniu. Córka Wojciecha i Barbary z domu Sypniewskiej. Rodzina zarówno od strony ojca, jak i matki wywodzi się z Wielkopolski. Dziadek Alfons Sypniewski (ur. w 1901 roku w Buku) był ochotnikiem w powstaniu wielkopolskim; służył w 1. Kompanii Bezpieczeństwa przy forcie Prittwitz oraz w 2. Kompanii Saperów, walczył m.in. pod Zbąszyniem, Szubinem, Żninem, Wyrzyskiem; od maja 1919 roku został przydzielony do 3. Kompanii Saperów w pobliżu Lipna i wysłany na front białorusko-litewski; po przydzieleniu jego kompanii do 14. Dywizji Wielkopolskiej walczył na Froncie Litewsko-Białoruskim i uczestniczył m.in. w zdobywaniu Bobrujska; w 1920 roku bronił Warszawy przed bolszewikami; po tym jak zapadł na ciężką chorobę zakaźną, został umieszczony w szpitalu w Toruniu; z wojska zwolniony w czerwcu 1921 roku. Siostrą Alfonsa Sypniewskiego była Salomea Sypniewska (urodzona w 1903 roku), która wyszła za mąż za kawalerzystę i uczestnika wojny z bolszewikami w 1920 roku – Stefana Jankowskiego. Po wojnie obronnej 1939 roku rotmistrz Stefan Jankowski dostał się do niewoli sowieckiej i został zamordowany w Katyniu w 1940 roku. Ojciec Katarzyny Polak brał udział w protestach 1956 roku; pracował w biurze projektów Wielkopolskiej Fabryki Obrabiarek „Wiepofama” w Poznaniu; od 1984 roku był prywatnym przedsiębiorcą, a później wraz z córką kierował zespołem konserwatorskim. Matka Barbara Klimaszyk w młodości była pływaczką, w czym odnosiła wiele

254

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Polak (z d. Klimaszyk) Katarzyna Dorota sukcesów; pracowała w laboratorium badawczym Poznańskich Zakładów Nawozów Fosforowych w Luboniu koło Poznania. Brat Piotr Klimaszyk jest biologiem, profesorem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, specjalistą w zakresie hydrobiologii i ekologii krajobrazu. Katarzyna Polak ukończyła VIII Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (matura w 1980 roku), a następnie studia wyższe z konserwacji zabytków na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (dyplom w 1985 roku). Następnie (1986–2023) pracowała w Zakładzie Konserwacji Elementów i Detali Architektonicznych na Wydziale Sztuk Pięknych UMK, początkowo na stanowisku asystenta, a później nauczyciela akademickiego, kształcąc kilkudziesięciu magistrów, specjalistów konserwacji zabytków kamiennych i detalu architektonicznego. Prowadzi własną pracownię konserwacji dzieł sztuki (od 1987 roku do dziś), specjalizując się w konserwacji zabytków kamiennych i architektury; uczestniczka międzynarodowego kursu konserwacji kamienia organizowanego w Wenecji przez UNESCO i Radę Europy (1990). Żona (ślub w 1984 roku) Wojciecha Polaka, jednego z przywódców Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK w Toruniu i działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Uczestniczka strajku studenckiego na UMK, który odbył się w dniach 19 listopada 1981 – 9 grudnia 1981 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego brała udział w przechowywaniu i kolportowaniu wydawnictw podziemnych w akademiku, następnie w hotelu asystenckim. Uczestniczyła w druku toruńskiej edycji „Tygodnika Wojennego” oraz w redagowaniu pisma „Chrześcijański Ruch Społeczny”. Wspierała aktywność konspiracyjną Wojciecha Polaka. Uczestniczka niezależnych demonstracji ulicznych, m.in. w Toruniu i Poznaniu. Wspomagała odradzający się NZS na UMK (po 1988 roku). Po przemianach ustrojowych 1989 roku nie zaangażowała się w działalność publiczną; pozostaje obserwatorką życia społecznego. Posiada znaczący dorobek w zakresie konserwacji zabytków architektury. Najważniejsze realizacje konserwatorskie Katarzyny Polak znajdują się w kilku rejonach Polski i poza czołowymi zabytkami architektury obejmują również wiele mniejszych zabytków ważnych dla lokalnej kultury i tożsamości. We Wrocławiu główne obiekty to: w ratuszu autorska aranżacja południowej elewacji, elewacja zachodnia i gotycki detal we wnętrzach, epitafia na

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

255

Polak (z d. Klimaszyk) Katarzyna Dorota elewacji kościoła św. Marii Magdaleny, św. Elżbiety, rzeźby na moście Tumskim, studnia w Arsenale oraz ceramiczne rzeźby i okładziny modernistycznego Domu Towarowego Renoma. Kolejne prace w latach 1996–2006 realizowała w Diecezji Pelplińskiej, prowadząc renowację elewacji Bazyliki Katedralnej pw. Wniebowzięcia NMP, rzeźb we wnętrzu, części średniowiecznych i późniejszych zabudowań poklasztornych oraz kilku średniowiecznych kościołów, w tym w Sanktuarium Matki Bożej Piaseckiej w Piasecznie. W latach 1998–2000 przeprowadziła prace konserwatorsko-restauratorskie elewacji i ścian we wnętrzu konkatedry św. Jakuba w Olsztynie, a później także fragmentów murów obronnych średniowiecznego Olsztyna oraz elewacji i wnętrza olsztyńskiego zamku Kapituły Warmińskiej, w tym skrzydła mieszczącego tablicę astronomiczną Mikołaja Kopernika. Znaczące prace konserwatorskie zrealizowała w latach 2008–2021 na Wzgórzu Katedralnym we Fromborku, gdzie prowadziła badania konserwatorskie i prace przy murach obronnych wzgórza, na elewacjach katedry, w skarbcu i kaplicy św. Jerzego. Zespół pod jej kierunkiem wyspecjalizował się w badaniach i restauracji maswerkowej dekoracji elewacji średniowiecznej architektury. Najważniejsze prace znajdują się na kościele w Reszlu (2005–2006), w Bartoszycach na kościele farnym (2018–2020) oraz w Toruniu na szczycie kościoła Wniebowzięcia NMP (2021). Autorka publikacji i dokumentacji dotyczących wielu obiektów zabytkowych w Polsce.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Medal za Długoletnią Służbę (2014) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Nagroda Ministra Edukacji i Nauki za całokształt dorobku (2023)

5. Bibliografia Źródła: Archiwum Państwowe w Poznaniu, Zespół: Związek Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, sygn. 31: Spis zweryfikowanych 101 – 4621. Relacja Katarzyny Polak. Teczka z dokumentami Alfonsa Sypniewskiego w posiadaniu Katarzyny Polak.

256

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Polak (z d. Klimaszyk) Katarzyna Dorota

Opracowania: Hasło: Katarzyna Polak, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/e30a81d0-63db-40e7-b07d-c3b48050ecb7 [dostęp: 14.12.2022]. Kościański Z., Tomkowiak E., Bukowianie w Powstaniu Wielkopolskim 1918–1919, Buk 2008. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

257

Przybylska Gertruda 1. Biogram Urodziła się 30 września 1923 roku w Skiereszewie (dziś to dzielnica Gniezna). Córka Marcina Przybylskiego i Marii z domu Guziałek. Ojciec w okresie międzywojennym był kolejarzem w Gnieźnie, zmarł w 1933 roku. Matka pochodziła z Jarząbkowa, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; uczestniczyła w strajku szkolnym; zajmowała się wychowaniem czwórki dzieci i domem. Siostra Zofia Malicka była wywieziona z domu i zmuszona do pracy w gospodarstwie rolnym pod Gnieznem. Najmłodsza siostra Maria (rocznik 1930) w okresie niemieckiej okupacji była opiekunką dzieci niemieckich. Gertruda Przybylska ukończyła Liceum Pedagogiczne w Wągrowcu (matura w 1946 roku) oraz Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Poznańskiego (magisterium z filozofii w zakresie chemii w 1952 roku). Od 1945 roku pracowała jako nauczyciel w szkołach podstawowych w Gnieźnie; w okresie studiów w cukrowniach w Pelplinie i Gnieźnie. Zatrudniona w Zakładach Włókien Chemicznych „Stilon” w Gorzowie Wielkopolskim (1952–1967) i Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1967–1983). Prezes (pierwsza kobieta w Polsce) klubu piłki nożnej gorzowskiego „Stilonu”. Autorka licznych projektów wynalazczych i racjonalizatorskich; aktywna w Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego. Od 1983 roku przebywała na emeryturze.

258

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przybylska Gertruda Zmarła 20 marca 2012 roku w Toruniu, grób na cmentarzu komunalnym nr 2 w Toruniu (sektor CK2_B, rząd 5, grób nr 4). Jej siostrzenicą jest Genowefa Malicka, działaczka opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Harcerka, w sierpniu 1939 roku była na obozie starszoharcerskim, gdzie przeszła szkolenie medyczne i łącznościowe. W okresie okupacji niemieckiej została wywieziona na roboty do miejscowości Loitz w Niemczech (1941), gdzie była przetrzymywana w obozie pracy, pracowała w fabryce zbrojeniowej jako robotnik przymusowy od 1 listopada 1941 roku do 1 kwietnia 1945 roku (por. Hasło: Gertruda Przybylska, Instytut Pamięci Narodowej, https://straty.pl/szukaj-osoby.php [dostęp: 11.11.2022]). W czasie jednego z alianckich bombardowań została ranna w udo, wrzucona do rzeki, skąd uratował ją lekarz niemiecki. W czasie pobytu w obozie uczestniczyła w aktach sabotażu. Po wyzwoleniu powróciła do domu rodzinnego. W czasie studiów uczestniczyła w wykładach otwartych, w których prelegentami byli m.in. prof. Kazimierz Ajdukiewicz; prof. Wacław Kubacki. W okresie pobytu w Gorzowie zaangażowana w życie społeczno-kulturalne miasta (środowisko teatru im. Osterwy z Ireną i Tadeuszem Byrskimi, udzielanie wsparcia artystom, m.in. poetce romskiej Papuszy, powracającym z łagrów żołnierzom AK, dawnym mieszkańcom Wileńszczyzny, m.in. Annie Dolińskiej). Wiceprzewodnicząca Rady Robotniczej w gorzowskim „Stilonie” (1957). Od jesieni 1980 roku należała do „S” w swoim zakładzie pracy. Przewodnicząca Komisji Wydziałowej „S” Pionu Badawczo-Rozwojowego; członek Komisji Zakładowej „S” w „Elanie”; delegat na I WZD Regionu Toruńskiego (1981); członek Zarządu Regionu Toruńskiego „S” (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Otrzymała zakaz wstępu do toruńskiej „Elany” do końca 1981 roku. Kierowała pracami toruńskiego Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) w Toruniu (1982–1989). Jego inicjator Zbigniew Bobiński udał się wraz z Gertrudą Przybylską, Katarzyną Łopuską i Janem Adamiakiem do biskupa chełmińskiego Mariana Przykuckiego z propozycją zawiązania ośrodka pomocy represjonowanym w tym mieście. Komitet ten był jednym z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Oferował i koordynował pomoc materialną, żywnościową, lekową, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

259

Przybylska Gertruda rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Jedna z inicjatorek i członkiń Komitetu Organizacyjnego Mszy z okazji 20-lecia „Elany”, odprawionej 9 grudnia 1983 roku w kościele Chrystusa Króla, w której uczestniczyło około 2 tysiące wiernych. Była jedną z osób niosących dary ofiarne w jej trakcie. Z powodu swej działalności była inwigilowana przez SB, m.in. w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” (1986–1989) (por. IPN By 081/1347), szykanowana w pracy (brak awansu współmiernego do zaangażowania w rozwój tego zakładu pracy, umniejszanie wynagrodzenia i nagród); kilkukrotnie przeszukiwano jej miejsce pracy i prywatne mieszkanie (m.in. w szeroko zakrojonej akcji prewencyjnej przed rocznicą Porozumień Sierpniowych 1980 roku, w 1982 roku oraz przed Dniem Niepodległości 1982 roku); zatrzymana na kilka godzin 30 sierpnia 1983 roku; odesłana przedwcześnie na emeryturę. Udostępniała swoje mieszkanie na cele działalności konspiracyjnej: przechowywanie materiałów bezdebitowych, spotkania działaczy opozycyjnych (m.in. prowadził je jezuita ks. Jacek Pleskaczyński). W 1987 roku należała do grupy inicjatywnej i Komitetu Założycielskiego (wraz z Ireną Białą, Stanisławem Czuszelem, Hieronimem Żórańskim, Ryszardem Siewertem, Lechem Kauckim, Stefanem Czerniejewskim, Janem Szmelterem, Franciszkiem Baranowskim i Jerzym Wiśniewskim) „S” w toruńskiej „Elanie” i grona (wraz ze S. Czuszelem i F. Baranowskim) pełnomocników zakładowej „S” do rozmów z dyrekcją zakładu (por. IPN By 082/175). Członek powstałej 30 grudnia 1987 roku z inicjatywy Antoniego Stawikowskiego Regionalnej Komisji Koordynacyjnej. Członek Komisji Zakładowej „S” w latach 1989–2002. Korzystając ze swoich kontaktów, umożliwiła kolportaż na terenie Wilna i okolic tego miasta całego nakładu 12-stronicowego Podręcznika drukarza – wydanie specjalne dla Polaków mieszkających na Litwie wraz ze skrótem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1989). Od 1994 (do 2000 roku) wolontariuszka „Caritas Polska”, zaangażowana w działalność stacji przy parafii św. Maksymiliana Kolbego w Toruniu. Działając w ramach tej organizacji m.in. przygotowała pobyt około 500 dzieci z Białorusi, mających objawy popromienne po katastrofie w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, czuwała nad przebiegiem ich pobytu w Toruniu; organizowała pomoc dla bezdomnych (m.in. współpracując z Miejskim Schroniskiem dla Bezdomnych Mężczyzn przy ul. Kościuszki).

260

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przybylska Gertruda

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (1964) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1979) • Złota Odznaka Honorowa Naczelnej Organizaji Technicznej (1981) • Złota odznaka „Za Zasługi dla Przemysłu Chemicznego” (1981) • Wyróżnienie przyznane przez Fundację Polcul „Za Udział w Rozwoju Niezależnej Kultury Polskiej” (1992) • Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze (1998) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Wyróżnienie „Cor Bonum” Caritas Diecezji Toruńskiej (2003) • Wyróżnienie „Ubi Caritas” w kategorii „Darczyńca Caritas” (2006) • Srebrna odznaka „Zasłużony dla NSZZ RI Solidarność” (2011) • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2011)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/1347, t. 1–2, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” dot. Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r. i inni. Kontrola operacyjna grupy działaczy NSZZ „Solidarność”, którzy wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. Relacja Genowefy Malickiej.

Opracowania: Biernacki K., Gertruda Przybylska, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol. pl/es/encyklopedia/biogramy/18275,Przybylska-Gertruda.html?search=100733499 [dostęp: 4.10.2022]. Bogdel H., Pani Gertruda z Torunia, „Kurier Wileński” 9.08.1991, s. 3. Gertruda Przybylska, „Elana” 1979, nr 404, s. 5. Hasło: Gertruda Przybylska, Instytut Pamięci Narodowej, https://straty.pl/szukaj-osoby.php [dostęp: 11.11.2022]. Kobietą być…, „Elana” 1978, nr 330, s. 4. Mgr Gertruda Przybylska, „Stilon Gorzowski” 1961, nr 7, s. 4–5. Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

261

Przybylska Gertruda Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polimery i polityka, „Gazeta Miejska” 5.11.1998, Urząd Miejski w Toruniu, nr 14, s. 6. Portrety z wielką historią w tle: Gertruda Przybylska – w cieniu Szmalcówki, kanał „ceeswu”, https://www.youtube.com/watch?v=KoDu1zsuE74 [dostęp: 11.11.2022]. Służyła Bogu, niosąc pomoc człowiekowi, „Niedziela” – „Głos z Torunia” 15.04.2012, nr 16, s. II.

262

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przykucki Marian 1. Biogram Urodził się 27 stycznia 1924 roku w

Skokach

(powiat

wągrowiecki).

Pochodził z rodziny rzemieślniczej. Marian Przykucki ukończył Liceum Ogólnokształcące św. Marii Magdaleny w Poznaniu (matura w 1946 roku), choć jego edukacja była przerwana w czasie okupacji niemieckiej. W 1945 roku wstąpił do Arcybiskupiego Seminarium Duchownego w Poznaniu. Święcenia kapłańskie przyjął w katedrze poznańskiej 19 lutego 1950 roku. Został skierowany jako wikariusz do pracy duszpasterskiej w parafiach: św. Floriana w Chodzieży (do marca 1952 roku); Niepokalanego Poczęcia NMP w Wolsztynie (1952–1953), św. Michała Archanioła w Poznaniu (1953–1954). Następnie pracował w poznańskiej Kurii Metropolitalnej jako kapelan i sekretarz metropolitów poznańskiech: Walentego Dymka (1954–1956) i Antoniego Baraniaka (1957–1973). 3 lutego 1974 roku przyjął w katedrze poznańskiej sakrę biskupią (stolica tytularna: Glenndalocha, biskupie zawołanie: „Beati Pacifici”, tj. „błogosławieni pokój czyniący”) i został mianowany biskupem pomocniczym archidiecezji poznańskiej. Po śmierci abp. Antoniego Baraniaka (†13 sierpnia 1977 roku), jako wikariusz kapitulny, administrował archidiecezją poznańską (w okresie od 15 sierpnia 1977 r. do 7 października 1978 roku).. 29 maja 1981 roku został mianowany (ostatnim) ordynariuszem diecezji chełmińskiej (rządy kanonicznie objął 2 lipca 1981 roku). Po reorganizacji administracji kościelnej, z dniem 25 marca 1992 roku, został pierwszym arcybiskupem metropolitą szczecińsko-kamieńskim (ingres do katedry

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

263

Przykucki Marian odbył się 12 kwietnia 1992 roku). Urząd ten pełnił do czasu przejścia na emeryturę z dniem 1 maja 1999 roku. Zmarł 16 października 2009 roku. Został początkowo pochowany w katedralnej kaplicy św. Ottona, a następnie (do dziś) w krypcie biskupów diecezjalnych.

2. Opis działalności Czas okupacji niemieckiej spędził w rodzinnych Skokach, pracując w sklepie; włączył się w działalność konspiracyjną. Za pomoc udzieloną jeńcom angielskim został w 1940 roku aresztowany przez Gestapo i osadzony w areszcie na kilka miesięcy. W latach 80. XX wieku, jako ordynariusz diecezji chełmińskiej (do której należał m.in. Toruń, w latach 1981–1992) zezwalał na prowadzenie w przestrzeni kościelnej akcji, niekiedy je inicjował, wspierał organizacje antykomunistyczne i prowolnościowe, bronił księży oraz osób świeckich zaangażowanych w rozmaite dzieła antysocjalistyczne (legalne, jak i działające w konspiracji) przed represjami władz państwowych i bezpieki. W dniu ingresu do katedry pelplińskiej (15 sierpnia 1981 roku) odprawił w Gdyni Mszę św. dla około 70 tysięcy wiernych. W jej trakcie poświęcił krzyż, który miał być zwiastunem pomnika Ofiar Grudnia 1970 roku. W dniu wprowadzenia stanu wojennego – jak sam wspomina – w Gdyni o godz. 19.30 miało odbyć się nabożeństwo. Władze, wiedząc o tym, przeniosły godzinę policyjną z 22.00 na 20.00. Nie wiedziałem, co zrobić, nie mogłem narażać ludzi na to, aby potem ich aresztowano. Przyjechałem więc wcześniej, ludzie byli już w kościele. Nie odprawiłem Mszy św., wygłosiłem tylko kazanie, odmówiliśmy modlitwy i na tym zakończyliśmy (cyt. za: D. Żurański, Toruń był mu zawsze bliski, „Niedziela”, „Głos z Torunia” 2009, nr 44, s. V). Zainicjował utworzenie komitetów charytatywnych w Gdyni, Grudziądzu i Toruniu, które – angażując po kilkunastu lub kilkudziesięciu wolontariuszy – oferowały represjonowanym i ich rodzinom pomoc materialną, prawną, finansową i duchową. Rejonowy Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, działający (formalnie powołany jego dekretem z dnia 1 lutego 1982 roku) w Toruniu przy parafii Wniebowzięcia NMP (na asystenta kościelnego wyznaczył miejscowego proboszcza – ks. Józefa Nowakowskiego, choć faktycznie działalnością kierowała Gertruda Przybylska) był jednym z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w całym regionie. W Grudziądzu Komitet (ustanowiony jego dekretem z dnia 20 września 1982 roku) działał przy parafii farnej; jego pracami kierował ks. Tadeusz Nowicki, proboszcz tej parafii. Apelował do władz o zwolnienie internowanych członków toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej (Jerzego Matyjka, Andrzeja Tyca, Jana Wyrowińskiego, Syl-

264

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przykucki Marian westra Kabata, Marii Kokot, Jerzego Łapkiewicza, Andrzeja Sobkowiaka, Andrzeja Skowrońskiego i Andrzeja Wiskirskiego), działaczy „S” (m.in. Ewy Józefowicz, Krystyny Kuty, Marka Chojeckiego, Mariusza Bątkowskiego) oraz działaczy „S” chłopskiej (m.in. Michała Grabianki). Odwiedził internowanych działaczy „S” przetrzymywanych w ośrodkach internowania w Potulicach (widzenia z tym biskupem 14 grudnia 1981 roku zażądał m.in. przywódca toruńskich struktur „S” – Antoni Stawikowski) i Strzebielinku, troszcząc się o poprawę ich warunkw materialnych i bytowych, prawo do odwiedzin najbliższych, ale i swobodnego wyznawania religii. W czasie pobytu w Potulicach 20 lutego 1982 roku odprawił dla internowanych Mszę św., a następnie spotkał się z uwięzionymi działaczami prodemokratycznymi. Jeden z nich, Jacek Stankiewicz, tak zapamiętał tę wizytę: Po mszy biskup chodzi z wizytą po celach. U nas zostaje na herbacie. Będzie pewno długo pamiętał tę herbatę pitą w słoikach, na więziennym stole, przykrytym papierem. Rozmawiamy przez chwilę w obecności funkcjonariuszy służby więziennej. Porucznik Zimny stoi przy otwartych drzwiach. Zwracamy Ks. Biskupowi uwagę, że sytuacja jest podobna do tej, którą Ks. Prymas przeżył w czasie odwiedzin w Olszynce Grochowskiej, gdzie trzymano kobiety z Warszawy. Nie robi to większego wrażenia na dozorujących. Wspominamy o stanie pomieszczeń, w których nasze rodziny godzinami wyczekują na widzenie się z nami, o lżeniu nas przez wyższych funkcjonariuszy więziennictwa, przytaczamy przykład pułkownika [Józefa] Brauze. Ks. Biskup wysłuchał wszystkiego uważnie i obiecał dołożyć starań, by warunki, w jakich przebywamy uległy poprawie (cyt. za: W. Polak, Czas ludzi niepokornych, Toruń 2003, s. 62–63). Następnie biskup Przykucki odbył rozmowę z naczelnikiem więzienia, przedstawiając skargi i petycje internowanych i domagając się szanowania ich praw obywatelskich (w tym swobodnego wyznawania wiary), poprawy warunków bytowych i umożliwienia częstszych kontaktów z rodziną. W czasie odwiedzin przemycał bibułę i korespondencję internowanych z ich rodzinami. Oparł się żądaniom władz, by z parafii Matki Bożej Zwycięskiej usunąć jej proboszcza – ks. Stanisława Kardasza, prowadzącego działalność charytatywną, społeczną i opozycyjną oraz jawnie krytykującego władzę, a wspierającego środowiska opozycyjne. Zabiegał o zwolnienie i/lub zamknięcie prowadzonych dochodzeń milicyjnych lub prokuratorskich wobec osób aresztowanych za działalność opozycyjną lub w czasie manifestacji antyrządowych, m.in. Lecha Wiśniewskiego. Zatrudnił jako kustosza w bibliotece Seminarium Duchownego w Pelplinie i Archiwum Diecezji Chełmińskiej represjonowanego (został zwolniony z pracy, z wilczym biletem) przez władze za działalność opozycyjną nauczyciela Zbigniewa Czerwińskiego. Troszczył się o skazaną za zorganizowanie po wprowadzeniu stanu wojennego strajku okupacyjnego w Wyższej Szkole Morskiej w Gdyni Ewę Kubasiewicz, którą sąd skazał na 10 lat więzienia. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

265

Przykucki Marian Wobec aresztowania 2 księży z gdyńskiej parafii NSPJ (ks. Tadeusza Kuracha i ks. Jana Borkowskiego), których oskarżono o napaść na funkcjonariuszy MO, powołał komisję przy sądzie biskupim dla rzetelnego rozeznania ich winy. Przesłuchała ona ponad 40 świadków i ustaliła ponad wszelką wątpliwość, że – jak biskup M. Przykucki ogłosił w swoim liście pasterskim, odczytanym we wszystkich kościołach diecezji 3 października 1982 roku – zaaresztowani zostali bezpodstawnie, w oparciu o wyreżyserowane, złośliwe i kłamliwe oskarżenia funkcjonariuszy ZOMO. Zostali oni skazani przez sąd na karę kilkuletniego więzienia. W trakcie odbywania kary w więzieniu w Potulicach biskup M. Przykucki odwiedzał ich (a także innych więźniów politycznych), a także osobiście interweniował u ówczesnego ministra ds. wyznań. Księża ci zostali zwolnieni w marcu 1983 roku. Biskup Marian Przykucki negocjował w połowie 1982 roku z wojewodą toruńskim Stanisławem Trokowskim wznowienie działalności zawieszonego Klubu Inteligencji Katolickiej i doprowadził do jego reaktywacji (na przełomie 1983 i 1984 roku) pod zmienioną nazwą – Toruński Klub Katolików. Wspierał działalność środowisk opozycyjnych, sprawując w kościołach Torunia Msze św.: za Ojczyznę (m.in. 26 grudnia 1981 roku w toruńskiej parafii Wniebowzięcia NMP dla około 3 tysięcy wiernych i 16 lipca 1985 roku w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej), Mszę św. w związku z Dniem Solidarności z Więźniami Politycznymi (26 maja 1983 roku) w toruńskiej bazylice śś. Janów oraz z „oprawą solidarnościową” (9 grudnia 1983 roku) dla około 2 tysięcy pracowników toruńskiej „Elany” w kościele pw. Chrystusa Króla. Była to jedna z cyklu mszy organizowanych przez największe zakłady pracy w Toruniu. Informował o nich „TIS” z dnia 27 lutego 1985 roku: Pierwszą mszę św. odprawił ksiądz biskup Marian Przykucki w intencji pracowników TPCz „Merinotex” z okazji dwudziestolecia zakładu. Głównym motywem wygłoszonego przez Niego kazania było hasło „Bóg i Ojczyzna”. Ksiądz Biskup wspominał dawną nagonkę na Kościół i Episkopat z lat pięćdziesiątych, późniejsze z czasów Millenium (słynny list do episkopatu i narodu niemieckiego) i obecną kampanię oszczerstw i pomówień. Wspominał tragicznie zmarłego ks. Jerzego Popiełuszkę. Zwracając się do pracowników „Merinotexu”, mówił o sensie pracy w świetle nauki społecznej Kościoła. Na zakończenie delegacja zakładu złożyła na ręce ks. Biskupa, jako honorowego przewodniczącego Komitetu Budowy Pomnika Księdza Jerzego Popiełuszki kwotę 20 tys. zł, zebraną wśród załogi na ten cel. Uroczystość przebiegała w bardzo podniosłym nastroju, uczestniczyli w niej dawni i obecni pracownicy wraz z rodzinami, mieszkańcy parafii św. Józefa i delegacje innych zakładów pracy. W homilii wygłoszonej 11 listopada 1986 roku w kościele Wniebowzięcia NMP podczas Mszy za ojczyznę powiedział m.in., że obowiązkiem każdego Polaka jest kultywowanie i przekazy-

266

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przykucki Marian wanie młodemu pokoleniu ideałów, którym wierni byli żołnierze patriotycznego podziemia (cyt. za: „TIS” , nr z dnia 20.12.1986 r.). Wysłał sprzeciw do Komisji Sprawiedliwości i Komisji Spraw Wewnętrznych Sejmu PRL w sprawie tzw. porwań toruńskich opozycjonistów (wiosna 1984 roku). W 1985 roku interweniował w kwestii uwolnienia aresztowanych za druk „Toruńskiego Informatora Solidarności” studentów UMK: Bogusława Andruchowicza, Grzegorza Kota i działaczki „S” Wandy Antosiewicz oraz występował o objęcie amnestią prowadzonych przeciwko nim postępowań. W tymże 1985 roku interweniował także (u Prokuratora Generalnego PRL) w sprawie uwolnienia tymczasowo aresztowanych działaczy „S”, zaangażowanych w nadawanie audycji radiowych i na wizji telewizyjnej TVP: Jana Hanasza, Piotra Łukaszewskiego, Leszka Zaleskiego, Zygmunta Turły. U biskupa szukał pomocy m.in. Piotr Niedlich, gdy wytoczono mu sprawę sądową (1987) za odmowę odbycia obowiązkowej wówczas służby wojskowej. Wspomagał środowiska opozycyjne w czasie kampanii wyborczej do parlamentu przed wyborami kontraktowymi 1989 roku. W „Przeglądzie Pomorskim” z maja 1989 roku opublikowano następujące sprawozdanie: 27 kwietnia Jego Ekscelencja Ksiądz Biskup Marian Przykucki Ordynariusz Chełmiński przyjął w Toruniu przedstawicieli regionalnego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w osobach przewodniczącego Komitetu Antoniego Stawikowskiego i dra Jerzego Matyjka oraz kandydatów na senatorów i posłów. Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego podziękował Jego Ekscelencji za przychylną postawę wobec „Solidarności”, zwłaszcza po 13 grudnia 1981 r., a szczególnie za pomoc przy organizacji punktu charytatywnego w kościele NMP w Toruniu, przedstawił sylwetki kandydatów oraz zarys programu wyborczego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Jego Ekscelencja wyraził radość i uznanie dla trafnego wyboru kandydatów oraz stwierdził, że Kościół dostrzega, iż zmiany zachodzące w PRL zmierzają we właściwym kierunku, a idea „Solidarności”, stanowiąca jeden z elementarnych punktów w nauczaniu społecznym Jana Pawła II jest bliska również jego Ekscelencji. 21 października 1990 roku poświęcił w miejscu porwania ks. Jerzego Popiełuszki obelisk z pamiątkową tablicą, upamiętniającą to zdarzenie.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaczenie „Szambelan Papieski” (1965) • Wielki Krzyż Zasługi Republiki Federalnej Niemiec (2006) • Wyróżnienie „Złoty Hipolit” (2008) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

267

Przykucki Marian

5. Bibliografia Źródła: Żurański D., Toruń był mu zawsze bliski, „Niedziela”, „Głos z Torunia” 2009, nr 44, s. V.

Opracowania: Borzyszkowski J., Marian Przykucki (1924–2009) – ostatni biskup chełmiński i pierwszy arcybiskup metropolita szczecińsko-kamieński, „Acta Cassubiana” 2010, nr 12, s. 462–468. Galij-Skarbińska S., Ośrodek internowania w Potulicach (1981–1982), [w:] M. Damazyn, S. Galij-Skarbińska, W. Polak (red.), Stan wojenny w Polsce. Przyczyny i konsekwencje, Toruń 2022. Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Kasyna W., Marian Przykucki, ostatni biskup chełmiński 1981–1992, „Studia Pelplińskie” 1992, t. 23. Przykucki M., Towarzystwo im. Hipolita Cegielskiego, https://www.thc.org.pl/ PL-H15/laureaci-statuetki-zlotego-hipolita/14.html [dostęp: 24.04.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Działania ojców jezuitów w Toruniu wspierające opór społeczny przeciwko systemowi komunistycznemu w latach 1980–1989 na tle sytuacji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, [w:] K. Dorosz SJ i W. Rozynkowski (red.), Loyola u Kopernika. Jezuici w Toruniu w latach 1945–2015, Warszawa 2016. Polak W., Działania oo. redemptorystów w Toruniu w celu wspierania oporu społecznego przeciwko systemowi komunistycznemu po wprowadzeniu stanu wojennego i w latach następnych (1981–1989), [w:] W. Rozynkowski (red.), Z dziejów redemptorystów w Toruniu w latach 1939–1989, Kraków 2014. Polak W., Swetry, sutanny i mundury. Próby oddziaływania „Solidarności” podziemnej, Kościoła katolickiego i społeczeństwa na wojsko po wprowadzeniu stanu wojennego, a także przejawy oporu wewnątrz struktur wojskowych w świetle raportów Wojskowej Służby Wewnętrznej i Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego (grudzień 1981 – grudzień 1982), Toruń 2016, s. 335–336. Wejman G., +Abp Marian Przykucki, Archidiecezja Szczecińsko-Kamieńska, https://kuria.pl/wspolnoty/biskupi-archidiecezji/biskupi-diecezji-szczecinsko-kamienskiej/-Abp-Marian-Przykucki_32 [dostęp: 24.04.2022]. Wielgoszewski W., Ostatni pasterz Kościoła chełmińskiego, „Niedziela” – „Głos toruński” 2010, nr 14, s. IV.

268

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Raba Zygmunt 1. Biogram Urodził się 28 kwietnia 1936 roku we wsi Strusów (wówczas w granicach II RP, dziś w obwodzie tarnopolskim w Ukrainie). Syn Alojzego i Józefy z domu Cipser. Ród Raba – według przekazów rodzinnych – pochodził z Węgier. Jego część osiadła (podczas kolonizacji tych ziem, po spustoszeniach dokonanych przez armię turecką) w XVIII wieku w Strusowie, zyskując status mieszczański; w kolejnych pokoleniach była to rodzina trudniąca się rzemiosłem. Rodzina Raba była świadkiem ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej w czasie II wojny światowej. Ojciec został zmobilizowany w Sumach do Wojska Polskiego, służył w I Korpusie Pancernym do 1946 roku; odmówił przyjęcia obywatelstwa radzieckiego: przyjechał z rodziną do Polski, najpierw osiadł w Koszalinie, a następnie w Grudziądzu. Matka Józefa Cipser (zapis fonetyczny; błędnie zapisane nazwisko Zipser) była córką Karola Zipsera i Marii Korczyńskiej. Zipserowie wywodzą się z terenów obecnego miasta Bielsko-Biała i okolic; byli tkaczami; jeden z nich Johann Zipser otrzymał w ramach kolonizacji niemieckiej (kolonizacja józefińska) prawo do osiedlenia się jako rzemieślnik – tkacz w Kałuszu; był wyznania ewangelicko-augsburskiego. Wnuk Johana i jednocześnie dziadek Józefy Cipser – Christian Zipser (1840–1890) był młynarzem i otrzymał posadę młynarza miejskiego w Strusowie; zmienił wyznanie na rzymskokatolickie. Wszyscy Zipserowie byli rzemieślnikami; brat Józefy Cipser – Władysław Zipser – był szewcem wykształconym na rzemieślnika w Warszawie. Babcia Maria Korczyńska (rocznik 1888) wywodziła się ze szlacheckiego Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

269

Raba Zygmunt rodu Korczyńskich; gniazdo rodowe to Korczyn (powiat stryjski); należał do Korczyńskich w połowie XV wieku; Korczyńscy wylegitymowali się ze szlachectwa w zaborze austriackim w 1824 roku w Wydziale Stanów Galicyjskich. Zygmunt Raba ukończył Technikum Budowy Maszyn w Grudziądzu (w 1954 roku) oraz Podoficerską Szkołę Mechaników Samochodowych w Grudziądzu (1957). Następnie pracował w Fabryce Maszyn Rolniczych „Agromet-Unia” w Grudziądzu (1958–1994). Od 1994 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 1 czerwca 2022 roku w Grudziądzu. Został pochowany na grudziądzkim cmentarzu farnym (przy ul. Cmentarnej). Zawodnik sekcji lekkoatletycznej GKS „Olimpia-Grudziądz” (1951–1961). Na Halowych Mistrzostwach Świata Weteranów w Budapeszcie zdobył (1991) srebrny medal w biegu na 800 metrów. Sędzia Polskiego Związku Lekkiej Atletyki (od 1953 roku); posiadał uprawnienia klasy międzynarodowej. Przewodniczący Okręgowego Kolegium Sędziów w Grudziądzu (1977–1992); wiceprezes Okręgowego Związku Lekkiej Atletyki w Grudziądzu (1990–1994); członek (1981–1992) i zastępca przewodniczącego (1991–1992) Centralnego Kolegium Sędziów PZLA w Warszawie. Uczestnik zjazdu założycielskiego Polskiego Związku Weteranów Lekkiej Atletyki w Przysieku koło Torunia (1989; obecnie: Polski Związek Lekkiej Atletyki Masters), członek tej organizacji, wiceprezes ds. sędziowskich (1990–1994). Wieloletni sędzia główny i kierownik zawodów i mityngów w Grudziądzu, Bydgoszczy, Toruniu i Krakowie, także tych, które po śmierci Bronisława Malinowskiego przekształcono w memoriały poświęcone jego pamięci. Wielokrotnie delegowany przez PZLA do sędziowania zawodów LA za granicą.

2. Opis działalności Współorganizator strajku w Fabryce Maszyn Rolniczych „Agromet-Unia” w Grudziądzu, który odbył się w sierpniu 1980 roku. Należał do grona założycieli „S” w swoim zakładzie pracy, we wrześniu 1980 roku; następnie wiceprzewodniczący Komisji Zakładowej „S”; członek Zarządu Podregionu Grudziądz NSZZ „S” Regionu Toruńskiego; prezydium grudziądzkiej Międzyzakładowej Komisji Związkowej „S”; delegat na I Wojewódzki Zjazd Delegatów NSZZ „S” Regionu Toruńskiego (1981). Członek prezydium Krajowej Komisji Kultury i Sportu NSZZ „S” w Gdańsku oraz wiceprzewodniczący (związanej z „S”) Społecznej Rady Sportu (1980–1981). Internowany w dzień wprowadzenia stanu wojennego w Potulicach, pod zarzutem podrywania autorytetu urzędom i instytucjom państwowym (por. IPN By 97/109). Zwolniony 30 marca 1982 roku. Z powodu przynależności do „S” był kontrolowany operacyjnie przez Wydział „C” KW MO w Toruniu, w ramach KE kryptonim „Blondas”.

270

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Raba Zygmunt Po upadku systemu komunistycznego zaangażował się w działalność samorządową: radny Rady Miasta Grudziądza (1990–1994) i radny Sejmiku Województwa Toruńskiego (1991–1994). Działacz Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w Bydgoszczy oraz Związku Solidarności Polskich Kombatantów i Osób Represjonowanych w Gdańsku, w którym przez ponad 20 lat był chorążym oddziału grudziądzkiego, a także członkiem władz zarządu regionu tej organizacji. Należał do Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Należał do Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, przez wiele lat zasiadając w zarządzie tej organizacji. Inicjator i koordynator budowy pomnika upamiętniającego Bronisława Malinowskiego na grudziądzkim stadionie oraz znajdującego się w tym mieście pomnika ks. Zdzisława Peszkowskiego (2012).

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka i tytuł honorowy „Zasłużony Pracownik »Agromet-Unia«” (1975) • Złota Honorowa Odznaka Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich (1982) • Srebrny Krzyż Zasługi (1980) • Odznaka i tytuł honorowy „Zasłużony Sędzia Lekkiej Atletyki” (1979) • Odznaka „Zasłużony Działacz Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej” (1980) • Medal Wojewódzkiej Federacji Sportu za Rozwój Lekkiej Atletyki (1980) • Srebrna Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej” (1981) • Złota Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej” (1987) • Srebrna Odznaka Honorowa Polskiego Związku Lekkiej Atletyki (1979) • Złota Odznaka Honorowa Polskiego Związku Lekkiej Atletyki (1983) • Złoty Krzyż Zasługi (1989) • Krzyż „Semper Fidelis” (2007) • Medal „Serce Solidarności” (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2011) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2012) • Złota odznaka i tytuł honorowy „Zasłużony Senior Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich” (2012) • Medal „Pro Patria” (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

271

Raba Zygmunt • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2017) • awans do stopnia porucznika Wojska Polskiego (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu. IPN By 97/109, Akta osobowe internowanego dot. Zygmunt Raba, imię ojca: Alojzy, ur. 28.04.1936 r., osadzonego na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym pod zarzutem podrywania autorytetu urzędom i instytucjom państwowym. Korespondencja autora z (córką) Hanną Piwkowską.

Opracowania: Hasło: Zygmunt Raba, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl [dostęp: 4.06.2022]. Borkowska M., Grudziądzanie oddali hołd ofiarom ludobójstwa na Wołyniu, „Niedziela toruńska”, https://torun.niedziela.pl/artykul/55629/Grudziadzanie-oddali-hold-ofiarom [dostęp: 22.08.2022]. Brechelke H. (oprac.), Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich Koło Zakładowe przy „Agromet-Unia” – Fabryce Maszyn Rolniczych w Grudziądzu. 40 lat działalności (1952–1992), Grudziądz 1993. Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Ludzie grudziądzkiej Solidarności, portal internetowy Urzędu Miejskiego w Grudziądzu, https://grudziadz.pl/artykul/460/18443/ludzie-grudziadzkiej-solidarnosci [dostęp: 31.08.2022]. Ludzie grudziądzkiej Solidarności, portal internetowy Urzędu Miejskiego w Grudziądzu, https://grudziadz.pl/artykul/460/18443/ludzie-grudziadzkiej-solidarnosci [dostęp: 31.08.2022]. Mielnicki M., Odszedł Zygmunt Raba, portal internetowy Urzędu Miasta Grudziądza, https://grudziadz.pl/artykul/69/19042/odszedl-zygmunt-raba [dostęp: 22.08.2022]. Nie żyje Zygmunt Raba, Polski Związek Lekkiej Atletyki, https://www.pzla.pl/ aktualnosci/12773-nie-zyje-zygmunt-raba [dostęp: 23.08.2022]. Odszedł Zygmunt Raba, legenda grudziądzkiej „Solidarności”. Miał 86 lat, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/60532158/odszedl-zygmunt-raba-legenda-grudziadzkiej-solidarnosci-mial-86-lat [dostęp: 22.08.2022]. Patron lepiej znany, „Nowości Grudziądzkie” 8.05.2000.

272

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Raba Zygmunt Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Zamoyski G. (oprac.), Na styku kultur i narodów. Galicyjskie miasta i miasteczka w józefińskim katastrze gruntowym, t. 29: Strusów, Tłuste i Uścieczko, Kraków 2020. Zmarł Zygmunt Raba, legenda grudziądzkiej „Solidarności”. Miał 86 lat..., „Gazeta Pomorska” 2.06.2022, https://pomorska.pl/zmarl-zygmunt-raba-legenda-grudziadzkiej-solidarnosci-mial-86-lat/ar/c1-16412993 [dostęp: 22.08.2022]. Zygmunt Raba, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/38464 [dostęp: 4.06.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

273

Rataj Zbigniew Henryk 1. Biogram Urodził się 7 lipca 1953 roku w Ośniszczewie (wieś w powiecie inowrocławskim). Syn Bronisława i Karoliny z domu Zych. Rodzice ojca posiadali gospodarstwo rolne. W czasie II wojny światowej ojciec należał do AK w Bochni; mieszkał w Ujściu Solnym (wieś w gminie Szczurowa); po wojnie osiadł wraz z żoną (pochodziła z Ujścia Solnego) w Ośniszczewie. Zbigniew Rataj ukończył zasadniczą szkołę zawodową o specjalności rolnik w Kościelcu Kujawskim (1971). Następnie pracował w swoim gospodarstwie rolnym w Ośniszczewie. Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze. Brat Ryszarda Rataja, działacza opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

2. Opis działalności Jesienią 1980 roku – wspólnie z Franciszkiem Fronczakiem, Janem Koszałko, Janem Olejnikiem i Zbigniewem Rakszawskim – zakładał koła „S” chłopskiej na terenie gminy Dąbrowa Biskupia. Jeden z działaczy Międzygminnego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność Chłopska” w Inowrocławiu (1980–1981); zakładał koła „Solidarności Chłopskiej” (od zjazdu zjednoczeniowego w marcu 1981 roku: NSZZ RI „S”) na Kujawach Zachodnich (1981). Uczestnik protestów chłopskich, w czasie których domagano się rejestracji odrębnego związku zrzeszającego środowiska chłopskie. Brał udział w manifestacji chłopskiej 22 stycznia i 8 lutego 1981 roku w Bydgoszczy oraz 12 lutego 1981 roku przy pomniku Powstańców Wielkopol-

274

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rataj Zbigniew Henryk skich w Inowrocławiu. Włączył się również w przygotowania do strajku głodowego działaczy „Solidarności Chłopskiej”, który miał rozpocząć się 7 lutego w kościele pw. Zwiastowania NMP w Inowrocławiu (nie doszedł do skutku) i strajku okupacyjnym (zajęto gmach ZSL przy ul. Solankowej w Inowrocławiu), który przeprowadzono 16–17 kwietnia 1981 roku w Inowrocławiu. Celem ostatniego z wymienionych było wsparcie dla protestujących w tym samym czasie w Bydgoszczy działaczy „S” RI; strajk inowrocławski przyczynił się do podjęcia rozmów przez komisję rządową ze strajkującymi w Bydgoszczy i podpisania (17 kwietnia) porozumienia bydgoskiego, torującego drogę do rejestracji NSZZ RI „S”. Uczestnik Mszy św. odprawionej na bydgoskim Starym Rynku przez biskupa Jana Michalskiego 3 maja 1981 roku (po jej zakończeniu zabezpieczał i porządkował ołtarz tej celebry). Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce kontynuował działalność opozycyjną. Był jednym z organizatorów konspiracyjnych struktur „S” RI w rejonie inowrocławskim; organizował pomoc materialną dla rodzin osób internowanych (m.in. Kazimierza Dudka, Józefa Dernogi); zawoził paczki internowanym w Strzebielinku (m.in. Janowi Zielińskiemu) kolportował ulotki i pisma bezdebitowe wśród rolników, m.in. hurtowe ilości „Żywią i Bronią”, pisma, którego naczelnym redaktorem był jego brat, Ryszard Rataj. Uczestniczył w spotkaniach duszpasterstwa rolników, które odbywały się w kościele parafialnym w Strzelnie; comiesięcznych Mszach za Ojczyznę i spotkaniach opozycjonistów w kościele jezuitów w Bydgoszczy. Uczestnik pielgrzymek papieskich i spotkań z papieżem (1983). Uczestniczył w pogrzebie Piotra Bartoszcze (1984), jako jeden z pilnujących porządku w czasie tej ceremonii pogrzebowej; fotografował te uroczystości. Współorganizował (1988) spotkania działaczy opozycyjnych z regionu inowrocławskiego na plebanii parafii pw. św. Elżbiety w Orłowie (proboszczem był wówczas ks. Alojzy Zieliński). Angażował się w kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych, startujących w wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 roku. Radny gminy Dąbrowa Biskupia (1990–1998); członek Zarządu Wojewódzkiego NSZZ RI „S” (1989–1995); ławnik Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy (1995–2000). Od wielu lat (wraz z Mirosławem Fałdą i Stanisławem Weberem) należy do pocztu sztandarowego zabytkowego sztandaru rolniczej „S” województwa bydgoskiego (poświęconego w 1981 roku). Jest uczestnikiem życia politycznego i społecznego w swoim regionie i Polsce.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

275

Rataj Zbigniew Henryk

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Złoty Krzyż Zasługi (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Krzyż Solidarności i Wolności (2022)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/59964, Akta paszportowe o sygnaturze EABY: Rataj Zbigniew Henryk, imię ojca: Bronisław, ur. 7.07.1953. Relacja Zbigniewa Rataja.

Opracowania: Hasło: Zbigniew Rataj, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/4de93188-8bc8-4a02-bc79-5276dd09744a [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Rataj Zbigniew, Encyklopedia Osobistości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 5, Londyn 2019, s. 1041.

276

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rewers Marek Janusz 1. Biogram Urodził się 5 października 1947 roku w Bydgoszczy. Syn Andrzeja i Jadwigi z domu Bielawskiej. Rodzice przez jakiś czas po zakończeniu II wojny światowej prowadzili rodzinną restaurację w Bydgoszczy. W kolejnych latach ojciec pracował w obsłudze pojazdów w bydgoskim PKS; matka prowadziła dom. Marek Rewers ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1965 roku) i studia wyższe na Wydziale Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1969 roku). Odbył

aplikację

prokuratorską

(1970–1972); pracował m.in. w Prokuraturze Powiatowej w Bydgoszczy. Następnie pełnił funkcje: podprokuratora i wiceprokuratora Wydziału Śledztw Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy (1975–1981); radcy prawnego; prokuratora wojewódzkiego w Bydgoszczy (1990–1993), pierwszego prokuratora apelacyjnego w Gdańsku (1993–2002). Od 2012 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 2 grudnia 2013 roku. Jego grób znajduje się na bydgoskim cmentarzu przy ul. Ludwikowo.

2. Opis działalności W 1981 roku Marek Rewers był prokuratorem Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy, który wraz z prokuratorem Andrzejem Kiedrowiczem prowadził śledztwo w sprawie wydarzeń bydgoskich z marca 1981 roku, jakie zaistniały w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej i pobicia w nim trzech działaczy „S”: Michała Bartoszcze, Mariusza Łabentowicza i Jana Rulewskiego. Ostatni z nich wspomina po latach: Ja Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

277

Rewers Marek Janusz byłem wobec niego [M. Rewersa] w 1981 roku bardzo nieufny. No, to był w końcu prokurator. A okazał się człowiekiem uczciwym. Ta jego postawa w tamtym czasie, to było kuriozum na skalę europejską. Żeby prokurator przeciwstawił się władzy? Był potem przez komunistów prześladowany (cyt. za: Zmarł prokurator Marek Rewers, portal „bydgoszcz24.pl”, https://bydgoszcz24.pl/pl/11_wiadomosci/7067_zmarl-prokurator-marek-rewers. html [dostęp: 3.05.2022]). Marek Rewers starał się odnaleźć faktycznych sprawców tych zdarzeń, odmówił umorzenia śledztwa w tej sprawie (ostatecznie podpisał się pod nim prokurator Zenon Rolewicz), zamierzał postawić zarzuty karne wicewojewodzie bydgoskiemu Romanowi Bąkowi i Władysławowi Przybylskiemu oraz dowódcy ZOMO mjr. Henrykowi Bednarkowi. Obaj prokuratorzy (Rewers i Kiedrowicz) zostali odsunięci od śledztwa, a następnie (październik 1982 roku) zmuszeni do odejścia z pracy w prokuraturze. W kolejnych latach byli inwigilowani i prześladowani przez bezpiekę. Zaangażował się (1982) w działalność funkcjonującego przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającego pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Działając w tej strukturze udzielał pomocy prawnej zgłaszającym się działaczom „S”, którym wytaczano procesy polityczne (i osadzano w więzieniach), stawiano przed kolegiami do spraw wykroczeń (orzekano kary aresztu lub/i grzywny), zwalniano z pracy lub prześladowano w inny sposób. Wraz z Janem Zaklikowskim, Józefem Karwowskim i Ryszardem Szmyłą należał do inicjatorów powołania do życia (1982) podziemnego Radia „Solidarność” w Bydgoszczy, zajmując się stroną organizacyjną tego przedsięwzięcia. Radio to w ciągu kolejnych kilkunastu miesięcy nadało około 13 audycji. W październiku 1983 roku M. Rewers został zarejestrowany do sprawy operacyjnego rozpracowania „Elektryk” z powodu przynależności do nielegalnej grupy, która prowadziła działalność antypaństwową polegającą na kolportowaniu nielegalnych ulotek i innych wydawnictw oraz zbieraniu pieniędzy na zakonspirowaną działalność związkową. Brał udział w organizowaniu audycji radia „Solidarność” nadawanych w Bydgoszczy w 1983 (cyt. za: Hasło: Marek Janusz Rewers, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/92166 [dostęp: 4.06.2022]). Był współautorem tekstu komentarza wygłoszonego w trakcie jednej z tych audycji, ułożył również komunikat informujący o emisji audycji Radia „S”, który umieszczony był na rozprowadzanych później ulotkach.

278

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rewers Marek Janusz Funkcjonariusze bezpieki, działając w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Elektryk”, wszczęli śledztwo (10 września 1983 roku) mające na celu wykrycie i ukaranie osób związanych z nadawaniem bydgoskiego Radia „Solidarność”. We wrześniu i październiku 1983 roku oskarżono 10 osób, oprócz M. Rewersa o działalność w zdelegalizowanej „S” oskarżono także: Zbigniewa Babińskiego, Andrzeja Gajdla, Mariana Marciniaka, Marka Patelę, Władysława Przybylskiego, Janusza Sadowskiego, Zygfryda Schmidta i Jana Zaklikowskiego. 3 października przeszukano mieszkanie Marka Rewersa; 5 października został tymczasowo aresztowany, a 2 listopada Prokuratura Wojewódzka w Poznaniu przejęła nadzór nad tą sprawą. Ostatniego dnia maja 1983 roku sporządzono w tej sprawie akt oskarżenia, w którym M. Rewersowi zarzucono, że w okresie od 1982 r. do października 1983 r. w Bydgoszczy brał udział w rozwiązanym związku „Solidarność”, działającym w Przedsiębiorstwie „Elektromontaż” – w ten sposób, że uczestniczył w zebraniach związku oraz rozpowszechniał za pomocą środków masowej informacji fałszywe wiadomości mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL (por. IPN By 89/768). Decyzją poznańskiej Prokuratury Wojewódzkiej M. Rewers 23 grudnia 1983 roku został zwolniony z aresztu i oddany pod nadzór MO. Prowadzone postępowanie Sąd Rejonowy w Poznaniu – działając na podstawie ustawy amnestyjnej – umorzył w lipcu 1984 roku. Należał – wraz z Michałem Filkiem (szefem zespołu, posługującym się pseudonimem „Pług”), Józefem Karwowskim, Markiem Koczwarą i Janem Zaklikowskim – do zespołu badającego z ramienia bydgoskiej „S” okoliczności śmierci (1984) Piotra Bartoszcze. Raporty z prac tego zespołu były przekazywane do warszawskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (dziś zachowane są w zasobach Ośrodka „Karta”) oraz drukowane w prasie podziemnej (np. „Praworządność. Pismo o prawie i bezprawiu” 1987, nr 16, s. 26–76). Był jednym z pomysłodawców (wraz z Michałem Kurkiem i Janem Zaklikowskim) postawienia pierwszego krzyża w miejscu porwania ks. Jerzego Popiełuszki. Stanął kilka dni później, zmontowany z dwóch belek brzozowych, umocowany kamieniami, z tabliczką: „Solidarność – księdzu Jerzemu” (ostatecznie tekst tabliczki był inny). Po 5 dniach krzyż został zniszczony przez „nieznanych sprawców”. Po zmianach ustrojowych w kraju – przyjmując propozycję Ministra Sprawiedliwości Będkowskiego – w 1990 roku powrócił do pracy w prokuraturze. Został mianowany Prokuratorem Wojewódzkim w Bydgoszczy. Po reorganizacji prokuratury przeprowadzonej w 1993 roku został (m.in. wraz z Andrzejem Kiedrowiczem) oddelegowany do zorganizowania i kierowania Prokuraturą Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

279

Rewers Marek Janusz Apelacyjną w Gdańsku (1993–2002). Z racji wykonywanego zawodu nie zaangażował się politycznie, ani też w działalność samorządową.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (1992) • Medal Prezydenta Bydgoszczy (2005)

5. Bibliografia Źródła: Gajos R., Osiński K., Rybarczyk P., (oprac.), Kryzys Bydgoski 1981, t. 2, Bydgoszcz– Gdańsk–Warszawa 2013. IPN BU 3665/550, Materiały w sprawie: Zbigniew Babiński, Andrzej Gajdel, Marian Marciniak, Marek Patela, Władysław Przybylski, Marek Rewers, Janusz Sadowski, Zygfryd Schmidt, Jan Zaklikowski, oskarżeni z art. 273 § 1 kk w zw. z art. 271 § 1 kk oraz art. 278 § 1 kk w zw. z art. 10 § 2 kk – rewizja nadzwyczajna. IPN By 89/768, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Marek Rewers, imię ojca: Andrzej, ur. 5.10.1947 r., skazanego na podstawie art. 278 § 1 kk i 273 § 1 kk w zw. z art. 271 § 1 kk za to, że od 1982 r. do października 1983 r. w Bydgoszczy brał udział w zebraniach „Solidarności” i rozpowszechniał fałszywe informacje mogące wyrządzić szkodę interesom PRL. Korespondencja autora z Andrzejem Kiedrowiczem.

Opracowania: Hasło: Marek Janusz Rewers, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/92166 [dostęp: 4.06.2022]. Kutta J., Historia Izby Adwokackiej w Bydgoszczy 1945–2010, Bydgoszcz 2012. Lewandowski A., Wiatr do morza, „Gazeta Pomorska” 2002, https://pomorska.pl/ wiatr-do-morza/ar/6588799 [dostęp: 1.05.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Przysiecki znak ks. Jerzego, Region Toruńsko-Włocławski NSZZ „Solidarność”, http:// www.solidarnosc.org.pl/torun/przysieckie-krzyze-ks-jerzego/ [dostęp: 21.09.2022]. Zmarł prokurator Marek Rewers, portal „bydgoszcz24.pl”, https://bydgoszcz24.pl/ pl/11_wiadomosci/7067_zmarl-prokurator-marek-rewers.html [dostęp: 3.05.2022].

280

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rojek-Penkała (z d. Rojek) Barbara Stanisława 1. Biogram Urodziła się 10 maja 1941 roku w Nisku. Córka Stanisława i Wandy z domu Sęk. Matka pochodziła z domu rzemieślniczego, ojciec był szewcem w Nisku. Ojciec pochodził ze wsi Wólka Turebska, powiat stalowowolski, gdzie dziadek (ojca ojciec) był właścicielem młyna i nauczycielem wiejskim. Po wojnie ojciec należał do założycieli miejscowej PSS „Społem”. Wychowana w poszanowaniu wartości katolickich i patriotycznych. Wanda Rojek-Penkała ukończyła Prywatne Liceum Panien Prezentek w Krakowie (matura w 1960 roku) oraz biologię na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (magisterium w 1967 roku). Następnie odbyła staż zawodowy na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (1967–1968), staż w Instytucie Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach (1968–1969) i Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Nisku (1969–1971). Pracowała jako nauczyciel biologii w I Liceum Ogólnokształcącym w Bytomiu (1971–1975); pracownik Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Toruniu (1975–2003). Obecnie (od 2003 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W okresie studiów wyższych należała do prowadzonego przez jezuitów Duszpasterstwa Akademickiego, prowadzonego w tamtym czasie przez ks. Huberta Czumę

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

281

Rojek-Penkała (z d. Rojek) Barbara Stanisława SJ. Prowadziła w nim bibliotekę. W tym czasie była także inwigilowana przez bezpiekę oraz dwukrotnie wzywana na UB i przesłuchiwana. Po rocznym stażu na UMCS, na fali zwolnień profesorów akademickich (1968), nie przedłużono jej zatrudnienia na uczelni, z powodu jej „wojującego katolicyzmu”. Od 1976 roku (do dziś) jest członkiem toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, należała do zarządu tej kościelnej organizacji (1977–1981; 1998–2009). Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się (1982–1989) w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, pracami Komitetu realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Barbara Rojek-Penkała, działając w ramach tej struktury, pełniła dyżury (we wtorki i czwartki), przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących, rejestrowała ich sprawy, przygotowywała paczki i pomagała w ich rozdzielaniu. Uczestniczyła także w demonstracjach prowolnościowych organizowanych w stanie wojennym w Toruniu. Zaangażowała się w działalność toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S” (1989), organizującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do parlamentu. Po przemianach ustrojowych 1989 roku nie zaangażowała się politycznie, pozostając obserwatorką życia publicznego i uczestniczką uroczystości o charakterze religijnym i patriotycznym. Od 2003 roku (do dziś) zaangażowała się w działania Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu, jako wolontariusz tej organizacji. Jest sygnatariuszką Memoriału Generał Marii Wittek.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

282

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rojek-Penkała (z d. Rojek) Barbara Stanisława

5. Bibliografia Źródła: Relacja Barbary Rojek-Penkały.

Opracowania: Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

283

Ronowski Adam 1. Biogram Urodził się 27 grudnia 1955 roku w Świeciu nad Wisłą. Syn Wiktora i Heleny z domu Torłop. Matka pochodziła z Kociewia, z rodziny chłopskiej; dziadek był kołodziejem w Bukowcu koło

Zblewa.

Ojciec

urodził

się

w Niemczech (rocznik 1912); jego matka pochodziła ze wsi Gryźliny koło Olsztyna. Adam Ronowski ukończył zasadniczą szkołę mechaniczną w zawodzie tokarz (1973). Następnie pracował w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu (1973–1984); Gminnej Spółdzielni „Gardeja” w Gardei (1984–1985); Spółdzielni Inwalidów „Solidarność” w Grudziądzu (1985–2011). Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Uczestniczył w strajku w czerwcu 1976 roku w swoim zakładzie pracy. Współtworzył (wraz m.in. z Elżbietą Choszcz, małżeństwem Renatą i Brunonem Naglami, Jerzym Piechowskim i Henrykiem Marksem) struktury „S” w grudziądzkiej POiE (jesień 1980 roku); był delegatem wydziału Z-11. Zabiegał, by w tym zakładzie pracy odprawiono Mszę św. w dniu 31 sierpnia 1980 roku (była to jedyna msza odprawiona na terenie tego zakładu pracy). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Kolportował bibułę i prasę podziemną. Od połowy 1982 roku był zaangażowany w kolportaż Biuletynu Informacyjnego Podregionu Grudziądz „ISKRA”. Pisał (od marca do jesieni

284

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ronowski Adam 1982 roku) wraz z żoną Bogusławą komunikaty i odezwy dla Tymczasowego Prezydium Podziemnej „S” POiE. Należy do grona 12 założycieli grudziądzkiego Duszpasterstwa Ludzi Pracy, wraz z m.in. Wiesławem Dąbrowskim, Jerzym Frankowskim, (bratem) Józefem Ronowskim i Mieczysławem Wejnerowskim. Od 1985 roku kierował zespołem animatorów DLP, współpracując z księżmi z parafii św. Maksymiliana Kolbego w Grudziądzu. Tam odprawiane były comiesięczne (w każdą ostatnią niedzielę miesiąca) Msze za Ojczyznę (1986–1987). Współorganizował i uczestniczył w corocznych pielgrzymkach autokarowych DLP na Jasną Górę (po 1985 roku); sporządzał transparenty i tablice o treściach prosolidarnościowych i prowolnościowych, wykorzystywane następnie w ich trakcie. W latach 1986–1989 organizował i przewodził grudziądzkiemu Duszpasterstwu Ludzi Pracy im. ks. J. Popiełuszki, działającemu przy miejscowym kościele pw. św. M. Kolbe, a od 1988 roku przy parafii pw. Niepokalanego Poczęcia NMP. Za tę swoją aktywność opozycyjną bezpieka wszczęła przeciwko niemu sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Brodacz” (por. IPN By 0104/309); była prowadzona w latach 1986–1989. Po ponownej legalizacji „S” został członkiem nowego MKZ NSZZ „S” Grudziądz-Łasin (dnia 11 marca 1989 roku wziął udział w jego posiedzeniu w grudziądzkim kościele). W listopadzie 1987 roku współtworzył (wraz z Mirosławą Wroniecką, Jerzym Nadolskim, Tadeuszem Duszyńskim, Mariuszem Bątkowskim, Tadeuszem Jasudowiczem, Jerzym Lassotą, Zofią Fastowicz, Leszkiem Zaleskim, Antonim Mężydłą, Wiesławem Wojciechowskim, Januszem Sucheckim, Henrykiem Kazimierskim, Henrykiem Chachowskim i Marią Nencką-Borowiecką) Niezależny Ruch Społeczny – „Ziemia Chełmińska”. Stowarzyszenie to podejmowało działania mające doprowadzić do pełnej demokratyzacji i samorządności w kraju oraz ochronę praw człowieka. Jako delegat tego stowarzyszenia był jednym z sygnatariuszy powstania (14 sierpnia 1988 roku) Toruńskiego Porozumienia Obywatelskiego, które miało koordynować działania ugrupowań niezależnych dla dobra toruńskiego Regionu „S”. Jako delegat grudziądzkiego DLP był członkiem toruńskiego Komitetu Obywatelskiego NSZZ „S”, który organizował w regionie kampanię wyborczą kandydatów posolidarnościowych do Sejmu PRL (1989). Do dziś jest członkiem NSZZ „S”. Działacz Społecznego Komitetu Pamięci Ofiar Przemocy w PRL, działającego w Grudziądzu przy Zarządzie Regionu Toruńsko-Włocławskiego NSZZ „S”; obecnie kieruje jego pracami.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

285

Ronowski Adam

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016)

5. Bibliografia Źródła: IPN By, 0104/309/J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Brodacz” dot. Ronowski Adam, imię ojca: Wiktor, ur. 27.12.1955 r. Kontrola operacyjna w związku z podejrzeniem o działalność w podziemnych strukturach „Solidarności” w Grudziądzu. Relacja Adama Ronowskiego.

Opracowania: Hasło: Adam Ronowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl [dostęp: 30.08.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

286

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rybicka Katarzyna Maria 1. Biogram Urodziła się 28 marca 1963 roku w Toruniu. Córka Stanisława i Joanny z domu Florianowicz. Dziadek Mieczysław

Rybicki

był

miłośnikiem

historii; wyprowadził drzewo genealogiczne rodu aż do czasu bitwy pod Grunwaldem; był dyrektorem Century Fox w Białowieży; aresztowany przez Sowietów – według rodzinnych przekazów – „bo nosił oficerskie buty”; zginął podczas transportu na Sybir (1945) wyrzucony z wagonu gdzieś za Moskwą. W rodzinnym domu Stanisław poznał prawdę o rewolucji radzieckiej od atamana białych kozaków, często odwiedzającego dom Rybickich. Dziadek Zygmunt Florianowicz walczył w wojnie rosyjsko-japońskiej; legionista; w kolejnych latach nauczyciel, dyrektor szkoły i pracownik kuratorium (1939) w Rypinie; uczestnik wojny obronnej 1939 roku; aresztowany przez Gestapo 10 kwietnia 1940 roku i wywieziony do Grudziądza, a następnie do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen-Oranienburg i tam zatłuczony na śmierć w dniu 23 maja 1940 roku podczas apelu. Jego żona – Gabriela z domu Maklakiewicz była absolwentką Żeńskiego Seminarium Nauczycielskiego w Warszawie; przez całe życie pracowała jako nauczycielka w szkole podstawowej w Rypinie, a potem – dyrektorka przedszkola; wychowała czwórkę dzieci, z których matka K. Rybickiej była najstarszą. Rodzice K. Rybickiej zawarli związek małżeński potajmenie, jeszcze w czasie wojny, w parafii w Gójsku; obydwoje współpracowali z partyzantami i ruchem oporu. Ojciec Stanisław Rybicki przez całe życie próbował zdobyć jakiekolwiek informacje o swoim starszym bracie Jerzym, młodym lekarzu, który został zatrzymany przez Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

287

Rybicka Katarzyna Maria Rosjan na granicy, gdy w 1945 roku wracał z Syberii do Polski. Stanisław Rybicki pewnego dnia został wezwany na UB i pouczony, żeby przestał wysyłać listy do Czerwonego Krzyża, jeżeli chce mieć dalej pracę, a jego rodzina ma żyć bezpiecznie. Katarzyna Rybicka ukończyła IV Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki w Toruniu (matura w 1982 roku) oraz studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na kierunku teologia-biblistyka (magisterium w 1990 roku) oraz informatykę w Wyższej Szkole Informatyki w Łodzi (magisterium w 2009 roku). Pracowała w Szkole Podstawowej nr 24 im. Bohaterów Września 1939 w Toruniu (1990–1992) jako nauczyciel religii; przez wiele lat była też nauczycielem religii, obecnie jest nauczycielem informatyki, grafiki i multimediów, ekonomii w praktyce i podstaw przedsiębiorczości w V Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Pawła II w Toruniu (od 1991 roku do dziś).

2. Opis działalności Od 1979 roku grupa uczniów IV Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu zaczęła wspólnie odmawiać w budynku szkoły około południa modlitwę „Anioł Pański”. Po szkolnym referendum (sierpień 1980 roku) powieszono krzyż na korytarzu na II piętrze. Przy nim młodzież gromadziła się na codzienne modlitwy, także po wprowadzeniu stanu wojennego. Do najbardziej aktywnych uczniów prowadzących modlitwę szkolną należeli, poza K. Rybicką, także: Alina Ciechanowska, Tomasz Cyl, Alicja Gorywoda, Dariusz Krieger, Krzysztof Mielcarek, Agata Jackiewicz, Olga Jarząbek, Ewa Kmiecińska, Beata Puszakowska, Zofia Wójcik, Joanna Garsztka. Modlitwa trwała, mimo akcji przeciwnych, prowadzonych przez władze oświatowe i bezpiekę, które rozpoczęły starania w celu powstrzymania gromadzenia się młodzieży szkolnej na modlitwę (m.in. przysłano oficera wojska na „rozmowę ostrzegawczą”); nieznane osoby usunęły krzyż (wiosna 1982 roku), na miejsce którego powieszono kolejny – również został usunięty; w miejsce zdjętego krzyża dwaj uczniowie w nocy namalowali jego „cień” na ścianie (grafitem od ołówka). Młodzież gromadziła się w tym miejscu przez kolejne miesiące (1983), a następnie (po jego zamalowaniu) modliła się na szkolnym boisku. Uczniowie byli wspierani przez nauczycielkę matematyki Mirosławę Słocińską i o. Eugeniusza Karpiela CSsR. Za tolerowanie modlitwy uczniów został zwolniony dyrektor IV LO Tadeusz Hałat, dzięki któremu żaden uczeń ani nauczyciel IV LO działający przeciw komunistycznym władzom nie został internowany (kolejny dyrektor miał doprowadzić do zaprzestania tej modlitwy); zablokowano też na jeden rok nabór uczniów do tej placówki.

288

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Rybicka Katarzyna Maria Katarzyna Rybicka od drugiej klasy szkoły średniej aktywnie działała w Ruchu Oazowym „Redemptor” przy parafii św. Józefa w Toruniu. Po maturze przez trzy lata była moderatorką tej wspólnoty. Wielokrotnie przesłuchiwana przez milicję, została wpisana na listę „młodzieży niebezpiecznej”. Brała udział w protestach mieszkańców miasta Torunia w dniach 1 i 3 maja 1982 roku; była w grupie młodzieży, której udało się uciec przed ZOMO przez podwórze kościoła jezuitów. Brała udział w kolportowaniu ulotek i książek, jak również w tworzeniu wolnościowych graffiti. Radna miasta Torunia (1996–2000) z ramienia AWS. Członek Stronnictwa Konserwatywno-Ludowego, Partii Konserwatywnej, Platformy Obywatelskiej (do 2003 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2011) • Złoty Medal za Długoletnią Służbę (2022)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Katarzyną Rybicką.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

289

Schindler Marian 1. Biogram Urodził się 25 lutego 1924 roku w Zbarażu. Syn Wilhelma i Emilii z domu Bilasiewicz. Ojciec (ur. w 1878 roku w Kosowie) w latach 1920–1923 był starostą w Zbarażu, w kolejnych latach

urzędnikiem

starostwie

w Kamionce Strumiłowej; po wkroczeniu wojsk radzieckich do Lwowa we wrześniu 1939 roku został aresztowany przez NKWD i więziony m.in. w Starobielsku; został skazany na 5 lat łagrów; karę odbywał w Łagrze Karagandyjskim („Karłagu”); zwolniony na podstawie amnestii. 1 września 1941 roku został skierowany do miasta Turkiestan (Kazachstan); nieznane są jego dalsze losy. Matka była urzędniczką w starostwie w Zbarażu, potem w Kamionce Strumiłowej. Marian Schindler ukończył prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1950 roku). Następnie był pracownikiem i wicedyrektorem w Pracowni Sztuk Plastycznych w Toruniu. Przez wiele lat był trenerem siatkówki kobiet w AZS UMK w Toruniu. Zmarł 29 marca 1993 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Kaszczorku. Brat Zdzisławy Schindler, ojciec Ireny Wiśniewskiej i Małgorzaty Bensch, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po zakończeniu działań wojennych i ustaleniu obecnych granic Polski, wraz z matką Emilią i siostrą Zdzisławą, przyjechali do Polski i zamieszkali w Toruniu. W domu

290

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Schindler Marian słuchano Radia „Wolna Europa”. W okresie stanu wojennego, w swoim domu (w Kaszczorku, przy ul. Złotej Rybki) przechowywał w szopie – zakopane w ziemi i zabezpieczone przed wilgocią – archiwalne egzemplarze czasopism niezależnych. Wraz z córką (Małgorzatą Bensch) i szwagrem (Jerzym Wiśniewskim) wytwarzał hurtowe ilości świątecznych kartek bożonarodzeniowych (1982 rok), odbijając wzór na papierze z przytwierdzonego do słoika linorytu (wykonany był z linoleum). Następnie kartki te były przewożone koleją wraz z produktami włókienniczymi wykonanymi w toruńskiej „Elanie” do innych zakładów pracy w kraju oraz za granicę. Przewiózł służbowym samochodem (marki trabant), będącym w jego dyspozycji (jako zastępcy dyrektora Pracowni Sztuk Plastycznych UMK) nielegalne książki wydane za granicą i przemycone do Torunia, gdzie następnie były przechowywane w garażu jego domu, a potem kolportowane na terenie Torunia i Bydgoszczy. W 1995 roku mieszkający w tym domku wraz ze swoją rodziną wnuk M. Schindlera Aleksander Wiśniewski, sprawdzając instalację elektryczną, odnalazł w gniazdku włącznika ukryty przez swego ojca Jerzego Wiśniewskiego spis kontaktów, adresów i haseł z podziemia. Informacje te pomogły odnaleźć tych działaczy podziemia i wystąpić o ich uhonorowanie za okres działalności konspiracyjnej.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 681/4265, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Schindler Marian, imię ojca: Wilhelm, ur. 25.02.1924. Korespondencja autora z Adamem Benschem.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

291

Schindler Zdzisława 1. Biogram Urodziła się 17 czerwca 1922 roku w Zbarażu. Córka Wilhelma i Emilii z domu Bilasiewicz. Ojciec (ur. w 1878 roku w Kosowie) w latach 1920–1923 był starostą w Zbarażu, w kolejnych latach

urzędnikiem

starostwie

w Kamionce Strumiłowej; po wkroczeniu wojsk radzieckich do Lwowa we wrześniu 1939 roku został aresztowany przez NKWD i więziony m.in. w Starobielsku; został skazany na 5 lat łagrów; karę odbywał w Łagrze Karagandyjskim („Karłagu”); zwolniony na podstawie amnestii 1 września 1941 roku został skierowany do miasta Turkiestan (Kazachstan); nieznane są jego dalsze losy. Matka była urzędniczką w starostwie w Zbarażu, potem w Kamionce Strumiłowej. Po zakończeniu działań wojennych i ustaleniu obecnych granic Polski, wraz z matką Emilią i bratem Marianem, przyjechali do Polski i zamieszkali w Toruniu (1945). Zdzisława Schindler ukończyła prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1949 roku). Następnie pracowała m.in. w Bibliotece Głównej UMK w Toruniu (1958–1981). Zmarła 24 lutego 1996 roku w Toruniu. Jej grób jest na cmentarzu komunalnym w Toruniu. Siostra Mariana Schindlera, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego, przez kilka lat, na prośbę ówczesnego męża swojej bratanicy Ireny Wiśniewskiej, udostępniała swoje mieszkanie (na Osiedlu

292

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Schindler Zdzisława Rubinkowo I w Toruniu) dla działań konspiracyjnych, umożliwiając tym samym kolportaż prasy podziemnej oraz spotkania konspiracyjne, m.in. członka toruńskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej Jerzego Wiśniewskiego z Teresą Łuczak, koordynującą pracę grupy kolporterów wydawnictw bezdebitowych; spotkania te odbywały się z nie zawsze przestrzeganą regularnością co dwa tygodnie w latach 1985–1987.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Adamem Benschem.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

293

Schmidt (z d. Jóźwiak) Wanda Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 12 czerwca 1947 roku w Gdyni. Córka Mikołaja Jóźwiaka i Janiny z domu Śnieć. Ojciec (1914– 1973) urodził się we Lwowie; syn Piotra i Marii z domu Dorosiewicz-Podchorodeckiej z Korczyńskich; ukończył Państwową Szkołę Morską w Gdyni, awansując otrzymał tytuł kapitana żeglugi wielkiej; w czasie II wojny światowej wywieziony na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie poznał Janinę Śnieć. Po zakończeniu wojny oboje wrócili do Polski i osiedli w Gdyni. Matka (1914–2004) urodziła się we Włocławku; była wychowywana wraz z trojgiem rodzeństwa przez matkę (wdowę) Józefę Śnieć (z domu Tomasik), gdyż dziadek po powrocie z I wojny światowej zmarł na tyfus; w czasie II wojny światowej za działalność w ruchu oporu była aresztowana przez Gestapo i osadzona w lagrze w Inowrocławiu, skąd zbiegła; ponownie aresztowana, została wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec i do końca wojny pracowała na gospodarstwie rolnym koło Schwerina; po zakończeniu wojny pracowała w magistracie. Wanda Schmidt ukończyła II Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Sopocie (matura w 1965 roku) oraz prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1971 roku). Odbyła aplikację sądową (1973–1975) w Sądzie Wojewódzkim w Gdańsku zakończoną egzaminem sędziowskim. Następnie pracowała w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku (1975–1979) i zdała egzamin arbitrażowy w Okręgowej Komisji Arbitrażowej w Gdańsku, uzyskując tytuł radcy

294

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Schmidt (z d. Jóźwiak) Wanda Elżbieta prawnego; w Gdańskim Przedsiębiorstwie Robót Inżynieryjnych; w Nadmorskiej Spółdzielni Materiałów Budowlanych w Gdyni oraz w firmach zagranicznych: PZ Fos, PZ Shipclean, PZ Durainsul, MarCo Shipyard, MarCo LTD. Od 1991 roku prowadzi własną kancelarię radcowską zajmującą się obsługą firm zagranicznych, a od 2000 roku jako adwokat rozpoczęła prowadzenie spraw indywidulanych klientów w kancelarii adwokackiej w Gdyni. Zawód adwokata czynnie nadal wykonuje. Działała w samorządach prawniczych: radcowskim i adwokackim, pełniąc funkcje: Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego, Sekretarza Rady Okręgowej Radców Prawnych przez dwie kadencje oraz Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego (przez dwie kadencje) w Okręgowej Radzie Adwokackiej.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego działała w gdyńskim Ośrodku Pomocy Represjonowanym (wprowadzona przez pracownika Politechniki Gdańskiej Jana Szukalskiego), który działał od stanu wojennego przy kościele (franciszkanów) św. Antoniego w Gdyni (ul. Ujejskiego 40). Udzielała pomocy prawnej rodzinom osób internowanych i więzionych, pełniła dyżury w tej parafii oraz we własnym mieszkaniu w Gdyni (ul. Wyspiańskiego 10/23). Miała wsparcie ze strony Sędziów Sądu Okręgowego w Gdańsku z siedzibą w Gdyni – Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, m.in. Magdaleny Goreckiej, Aliny Krusz-Stankiewicz, Krystyny Sałańskiej, Andrzeja Szczepińskiego i Eugenii Tylkowskiej. Dzięki ich zaangażowaniu udało się przywrócić do pracy wiele osób (m.in. Franciszkę Cegielską, pracownika naukowego Szkoły Morskiej w Gdyni), w tym pracowników Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Działając w ramach Ośrodka Pomocy organizowała również pomoc rzeczową dla rodzin osób internowanych i więzionych, roznosiła paczki żywnościowe. Sprawowała stałą pieczę nad dwiema rodzinami osób internowanych: Jacka Cegielskiego i Ryszarda Dębickiego, utrzymując bliskie i częste kontakty z ich żonami. Zaangażowała się także w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

295

Schmidt (z d. Jóźwiak) Wanda Elżbieta Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Dzięki zaangażowaniu W. Schmidt toruński Komitet współpracował z podobnymi ośrodkami w Warszawie, Bydgoszczy, Grudziądzu. Uczestniczyła w demonstracjach prowolnościowych organizowanych w stanie wojennym w Trójmieście.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Wandą Schmidt.

296

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Siewert Ryszard Zbigniew 1. Biogram Urodził się 27 grudnia 1951 roku w Kowalewie Pomorskim. Syn Bronisława i Jadwigi z domu Grzegorek. Ojciec w czasie II wojny światowej walczył w Wehrmachcie, skąd uciekł i przeszedł do armii gen. Władysława Andersa; walczył pod Monte Cassino; wyjechał do Anglii, a następnie powrócił do Polski; po wojnie pracował jako kierowca. Matka pracowała w gastronomii. Ryszard Siewert ukończył zasadniczą szkołę zawodową i technikum mechaniczne w Toruniu (1975). Pracował w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” (1968–1972); odbył zasadniczą służbę wojskową (1970–1972); w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1972–1991); firmie „Noe-Trans” (1991–1993); prowadził indywidualną działalność gospodarczą „Siewert Ryszard MM Serwis” (1993–2018). Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Należał do zakładowej „S” od września 1980 roku. Członek-założyciel na swoim wydziale i w całym zakładzie grupy inicjatywnej zakładowych struktur „S”, których szefem był Jacek Stankiewicz (niezależnie powstała inna grupa, na której czele stanęli: Franciszek Baranowski, Hieronim Żórański, Kazimierz Noga, Dariusz Nowaczyk i Tadeusz Rogucki; obie połączyły się we wrześniu 1980 roku). Przewodniczący Komisji Wydziałowej Wydziału Mechanicznego (1980–1981), na którym pracował. Członek i sekretarz Prezydium Komisji Zakładowej ds. organiZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

297

Siewert Ryszard Zbigniew zacyjnych; pracownik etatowy KZ „S” (od stycznia 1981 roku) oraz członek zakładowej komisji interwencyjnej, odpowiedzialny za propagowanie wśród załogi założeń związkowych. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Zatrzymany (wraz z Markiem Zabornym) 13 grudnia około godziny 18:00, został przewieziony na komendę przy ul. Grudziądzkiej, gdzie był przesłuchiwany; wypuszczony następnego dnia około godziny 3:30. Do końca 1981 roku otrzymał zakaz wstępu do swojego zakładu pracy. Po powrocie do pracy został przeniesiony z wydziału mechanicznego (brygady remontowej) do narzędziowni. Zbierał składki od członków „S”. Prowadził kolportaż nielegalnych wydawnictw na terenie swojego zakładu pracy, które otrzymywał głównie od Barbary Jaskuły-Kowalskiej. Zaopatrywał Mariana Folchmanna (pracownika „Elany”, mieszkającego w Kowalewie Pomorskim) i Jana Cierniakowskiego (pracownika Spółdzielni Pracy „Zgoda” w Kowalewie Pomorskim) w publikacje bezdebitowe, które następnie wymienieni kolportowali na terenie tego miasta. W związku z tą działalnością był rozpracowywany przez funkcjonariuszy Wydziału V KW MO w Toruniu w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Siatka” (prowadzona była od 23 stycznia 1982 roku do 30 listopada 1983 roku, jej akta zniszczono w 1990 roku). W wyniku śledztwa, prowadzonego przez Wydział Śledczy KW MO w Toruniu od 29 kwietnia 1982 roku, został 30 kwietnia zatrzymany w zakładzie pracy; zabrany do komendy na ul. Grudziądzką w Toruniu (przesłuchiwany od godziny 11:00 do rana dnia kolejnego) do Wąbrzeźna i ponownie do Torunia. 2 maja – na mocy postanowienia Prokuratury Rejonowej w Toruniu (nr sprawy 1 Ds. 724/82) – tymczasowo aresztowany na okres 3 miesięcy (osadzony w Areszcie Śledczym w Toruniu) i oskarżony o kontynuowanie działalności NSZZ „S” na terenie swojego zakładu pracy i udział w zebraniach i kolportażu wydawnictw związkowych (por. IPN By 232/20). Śledztwo w tej sprawie zakończono 29 maja 1982 roku, przekazując wniosek o ukaranie grupy pracowników toruńskiej „Elany” i działaczy „S” z tego zakładu pracy do sądu (tzw. proces elanowców, w którym głównym oskarżonym był Kazimierz Noga, por. IPN By 54/11–17; IPN By 082/53). Proces sądowy przed Sądem Wojewódzkim w Toruniu trwał od 29 maja do 22 czerwca 1982 roku. W ostatnim dniu procesu sąd wydał wyrok uniewinniający dla R. Siewerta, z powodu braku dostatecznych dowodów winy. W czasie Mszy odprawianej 9 grudnia 1983 roku w kościele Chrystusa Króla w Toruniu z okazji XX-lecia toruńskiej „Elany” (uczestniczyło w niej około 2 tysiące osób) należał do Komitetu Organizacyjnego tej uroczystości, w jej trakcie niósł dary ofiarne do ołtarza. Uczestniczył regularnie w Mszach za Ojczyznę odprawianych

298

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Siewert Ryszard Zbigniew w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu, a także manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w tym mieście. Należał do grupy działaczy „S” toruńskiej „Elany”, którzy 2 czerwca 1987 roku wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie tego związku zawodowego w ich zakładzie pracy. Z tego powodu został 10 czerwca 1989 roku zarejestrowany do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda”, założonej 10 czerwca 1987 roku w związku z kontrolą operacyjną grupy działaczy „S” w „Elanie”. Był członkiem Komitetu Założycielskiego „S” w swoim zakładzie (por. IPN By 081/1347), wraz z Ireną Białą (obecnie: Musielak), Franciszkiem Baranowskim, Stefanem Czerniejewskim, Stanisławem Czuszelem, Lechem Kauckim, Gertrudą Przybylską, Ryszardem Siewertem, Janem Szmelterem, Jerzym Wiśniewskim i Hieronimem Żórańskim. Przewodniczący KZ „S” w „Elanie” w latach 1989–1991. Inicjator komunikatu z 23 czerwca 1989 roku (opublikowanego przez KZ NSZZ „S” w „Elanie”) dotyczącego bojkotu byłego funkcjonariusza Wydziału Śledczego WUSW w Toruniu ubiegającego się o pracę nauczyciela akademickiego na UMK w Toruniu (por. tamże) (nie został wówczas przyjęty do pracy). Wraz ze Stanisławem Czuszelem prowadził kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych na toruńskim Osiedlu Rubinkowo (przy kościele św. Maksymiliana Kolbego), przed wyborami kontraktowymi 1989 roku. Po 1991 roku wycofał się z działalności związkowej.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2015) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/57, Rejestr przesłuchanych świadków. IPN By 081/1347, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” dot. Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r. i inni. Kontrola operacyjna grupy działaczy NSZZ „Solidarność”, którzy wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

299

Siewert Ryszard Zbigniew IPN By 082/53, Akta kontrolne śledztwa w sprawie kontynuowania działalności w NSZZ „Solidarność” oraz kolportowania nielegalnych wydawnictw, prowadzonego przeciwko: Noga Kazimierz, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. IPN By 54/11-17, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Kazimierz Noga, imię ojca: Piotr, ur. 20.11.1948 r. i inni, oskarżeni o to, że od 13.12.1981 r. do 29.04.1982 r. w Toruniu uczestniczyli w zakonspirowanych zebraniach NSZZ „Solidarność”, organizowali kolportaż wydawnictw „Solidarności” wśród pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Chemitex-Elana”, „Ema-Apator” i w Kowalewie oraz nawoływali do kontrmanifestacji pierwszomajowej, tj. o czyny z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. Relacja Ryszarda Siewerta.

Opracowania: Hasło: Ryszard Siewert, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/7133865b-29f3-4b30-97ad-a76e30b2c82f [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Ryszard Siewert, [w:] „Polskie miesiące”, Instytut Pamięci Narodowej, https:// polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/form/r673836,Siewert-Ryszard-27-12-1951-imieojca-Bronislaw.html [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Ryszard Siewert, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/643830 [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

300

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Siewkowska (z d. Szubertowska) Danuta Maria 1. Biogram Urodziła się 16 maja 1939 roku w Szubinie. Córka Jakuba Szubertowskiego i Stefanii z domu Bałka. Pochodzi z rodziny o katolickich i patriotycznych korzeniach. W powstaniu wielkopolskim walczyli bracia babci zarówno ze strony ojca: Walenty, Wincenty i Szczepan Szubertowscy, jak i matki: Stefan Lisiecki, Hieronim Lisiecki (1899–1980), Ksawery Lisiecki i Kazimierz Bałka (1885–1963). Wuj (mąż Leokadii Bałka) Józef Klinik (rocznik 1890) walczył w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku; potem pracował jako polski policjant, został zamordowany w Kalininie (obecnie Twer, Rosja), jego ciało wrzucono następnie do dołu śmierci niedaleko Miednoje. Brat babci Hieronim Bałka został zamordowany w Bydgoszczy po Krwawej Niedzieli 1939 roku. Ojciec był szubińskim fotografem (m.in. przechował przez II wojnę światową zdjęcie przyniesione przez gestapowca, ilustrujące rozstrzelanie w lasku kcyńskim jesienią 1939 roku mieszkańców Barcina); mama – krawcową. Okupację niemiecką rodzina Siewkowskich spędziła na wygnaniu w Mielcu. Danuta Siewkowska ukończyła Liceum Pedagogiczne w Bydgoszczy (matura w 1958 roku), Studium Nauczycielskie w Toruniu (śpiew z muzyką) i studia uzupełniające z bibliotekoznawstwa na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Następnie pracowała w Szkole Podstawowej w Królikowie (1958–1959); Szkole Podstawowej w Godzimierzu (1959–1960); Szkole Podstawowej w Łabiszynie (1960–1962); Szkole Podstawowej nr 2 w Szubinie (1962–1984); Szkole Podstawowej

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

301

Siewkowska (z d. Szubertowska) Danuta Maria w Kowalewie (1984–1988, dyrektor); Szkole Podstawowej nr 5 (obecnie nr 1) w Szubinie (1988–1991). Obecnie (od 1988 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od początku lat 70. XX wieku – wraz z powstaniem ośrodka duszpasterskiego, a następnie (1974) parafii pw. św. Andrzeja Boboli w Szubinie – podjęła społeczną pracę w parafialnym kole charytatywnym (pomoc materialna, wywiady środowiskowe, przygotowanie i dystrybucja paczek świątecznych, organizacja dni chorych). Siedzibą tego punktu charytatywnego był jej dom (ul. 3 Maja 37). W udzielanie pomocy zaangażowana była cała rodzina. W pierwszej połowie 1980 roku zebrała się w Szubinie grupa inicjatywna, która w kolejnych latach tworzyła ośrodki opozycji demokratycznej w mieście. Należeli do niej m.in. małżeństwo Stanisław i Anna Hammermeister, Henryk Wojtas, Teresa Kudzbalska, Witold Maciejewski, Roman Tucholski, Stanisław Jackiewicz, Henryka Ważgauskas. Inspiratorem jej powstania i działalności był ks. Jan Kątny (wówczas proboszcz w parafii św. Marcina Biskupa w Szubinie), a miejscem spotkań – salka parafialna lub mieszkanie S. Hammermeistera. Początkowo grupa spotykała się okazjonalnie, upamiętniając rocznice wydarzeń patriotycznych (składając kwiaty pod mogiłą powstańców wielkopolskich na cmentarzu i na imiennych grobach powstańców) lub uroczystości kościelne. Po Porozumieniach Sierpniowych 1980 roku każdy z jej członków rozwijał struktury „S” w swoim zakładzie pracy, choć podejmowano także inicjatywy miejskie, np. walka o przekazanie części lokali w Domu Partii na przedszkole, co uznawano za zwycięstwo opozycjonistów z miejscową władzą oraz żądanie usunięcia z przestrzeni miejskiej stalinowskiego Pomnika Wdzięczności (z wizerunkami Lenina i Stalina). Danuta Siewkowska od jesieni 1980 roku należy do „S”. Należała do grupy osób (wraz z m.in. Teresą Szymborską, Anną Hammermeister, Henrykiem Wojtasem) tworzących struktury „S” nauczycielskiej w Szubinie. Była przewodniczącą koła w swoim zakładzie pracy. „S” nauczycielska w Szubinie w latach 1980–1981 wydawała własne pismo „Kaganiec Oświaty”, miało ono charakter informacyjny, ale i satyryczny (ilustracje wykonywał H. Wojtas). Ukazało się kilka numerów tego pisma. W okresie karnawału „S” Danuta Siewkowska była także członkiem Komisji Pracowników Oświaty i Wychowania NSZZ „S”, odpowiedzialną za Szubin, Łabiszyn i Kcynię. Z części swego etatu nauczycielskiego została w tym okresie oddelegowana do pracy związkowej (biuro mieściło się w budynku SP nr 2 w Szubinie). Była delegatką NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego na I kadencję oraz członkiem bydgoskiego Zarządu Regionu „S” (1981).

302

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Siewkowska (z d. Szubertowska) Danuta Maria Do czasu wprowadzenia stanu wojennego rozprowadzała także na wspomnianym obszarze ulotki, książki i pisma bezdebitowe. W jej domu była skrzynka kontaktowa dla kolportujących te materiały. Po wprowadzeniu stanu wojennego zlikwidowała (za wiedzą dyrektora szkoły) dokumenty „S” w biurze „S” nauczycielskiej. Tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego parafia św. A. Boboli w Szubinie nawiązała kontakty z parafialną grupą charytatywną z holenderskiego miasta Dinxperlo. Przez kolejne 2 lata (pomoc była wówczas największa, w kolejnych latach okazjonalna) koordynowała z ramienia parafii (we współpracy z ks. Bolesławem Dzierwą, proboszczem tej parafii) hurtowe ilości (największa była pomoc przywieziona jednocześnie 2 tirami) pomocy humanitarnej przysłanej z tej parafii ewangelickiej (żywność, odzież, leki, chemia gospodarcza). Miejscem składowania większości darów i ich dystrybucji był jej dom. Obdarowanymi były rodziny osób represjonowanych, ale także rodziny wielodzietne, jak i ubogie, osoby samotne, również szpital miejski. Współpraca Szubina i Dinxperlo, rozpoczęta przez pomoc charytatywną Holendrów, zaowocowała w kolejnych latach letnią wymianą dzieci i młodzieży, wzajemnymi odwiedzinami, a także partnerstwem obu miast. W okresie stanu wojennego Danuta Siewkowska uczestniczyła regularnie w Mszach za Ojczyznę, odprawianych 13. dnia miesiąca w szubińskiej parafii pw. św. Marcina. Na ścianie swego domu rodzina Siewkowskich budowała corocznie ołtarz z okazji uroczystości Bożego Ciała, nierzadko zawierający motywy patriotyczne. Z powodu swej działalności solidarnościowej oraz charytatywnej była dwukrotnie przesłuchiwana, w jej domu przeprowadzono 30 grudnia 1981 roku rewizję, kilkukrotnie była także wzywana na „rozmowy ostrzegawcze” przed Świętem Pracy (1 maja). W odrodzonej „S” – z racji wieku – nie udzielała się. Pozostała jednak aktywna na polu charytatywnym, kościelnym i patriotycznym oraz upowszechniania i upamiętniania historii regionalnej. Od powstania w Szubinie koła Akcji Katolickiej (1998) była jego przewodniczącą (do dziś), była członkiem zarządu diecezjalnego tej organizacji zarówno w Archidiecezji Gnieźnieńskiej (dwukrotnie była wiceprezesem), jak i – po nowym podziale administracyjnym – Diecezji Bydgoskiej (jest wiceprezesem od powstania diecezji do dziś). Nadal także angażuje się w działalność parafialnego koła „Caritas”. Jest główną organizatorką kolejnych edycji Dni Kultury Chrześcijańskiej w Szubinie (są organizowane od 1998 roku). Jest regionalistką, organizuje uroczystości i wydarzenia patriotyczne, o charakterze zarówno narodowym, jak i regionalnym. Od czasu szkoły podstawowej należy do Związku Harcerstwa Polskiego. Prowadziła w przeszłości drużyny zuchowe i harcerskie, posiada stopień harcmistrza, obecnie należy do Kręgu Seniorów ZHP. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

303

Siewkowska (z d. Szubertowska) Danuta Maria

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Benemerenti” nadany przez papieża Benedykta XVI (2007) • Medal Sędziwoja z Szubina (2007) • Medal im. ks. Jana Kleina (2008) • Medal Stulecia Odzyskania Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/112875, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Siewkowska Danuta Maria, imię ojca: Jakub, ur. 16.05.1939. Relacja Danuty Siewkowskiej.

Opracowania: Polańska M., Najpierw ucieczka, później wywózka, [w:] K. Czechowska (red.), Pocztówki znad krawędzi przeszłości – dialog pokoleń, cz. 3, Szubin 2012, s. 126–139. Polańska M., Ogólnopolska akcja zbierania książek, [w:] M. Polańska (red.), Szubińska „Dwójka” przez pryzmat pokoleń, Szubin 2012, s. 42–46.

304

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Sługocka (z d. Wesołowska) Teresa Józefa 1. Biogram Urodziła się 21 sierpnia 1951 roku w Strzelnie. Córka Józefa Wesołowskiego i Antoniny z domu Haczyńskiej. Ojciec był stolarzem. Matka była krawcową; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Teresa Sługocka ukończyła liceum ogólnokształcące w Strzelnie (matura w 1969 roku); studia wyższe z matematyki (sekcja metody numeryczne) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1974 roku) i Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (2003). Pracowała jako matematyk w Instytucie Maszyn Matematycznych na UMK w Toruniu (1975–1978); Zakładzie Doświadczalnym Projektowania i Wdrażania Systemów Obiektowych w Toruniu (1979–1980); jako specjalista informatyk w Pracowni 1 Systemów Projektowania Mikroukładów w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Elektronicznych Układów Specjalizowanych w Toruniu (1981–1983); Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym w Toruniu (1983–1985); od 1985 roku przeszła na rentę zdrowotną. W niepełnym wymiarze godzin pracowała także jako katechetka w Zespole Szkół nr 4 w Toruniu (1995–1998) i Przedszkolu nr 5 w Toruniu (1997–2001). Od 2011 roku przebywała na emeryturze. Zmarła 4 lutego 2022 roku w Bydgoszczy. Jej grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor XIID3_3, rząd 4, grób nr 8).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

305

Sługocka (z d. Wesołowska) Teresa Józefa

2. Opis działalności Należała do „S” w swoim zakładzie pracy od jesieni 1980 roku. W 1983 roku została zwolniona z pracy w Instytucie Maszyn Matematycznych. Do końca życia była przekonana, że był to przejaw represji za prowadzoną przez nią działalność opozycyjną. Bliska współpracowniczka Andrzeja Sobkowiaka. W latach 1982–1989 w jej mieszkaniu była skrzynka kontaktowa, do której dostarczano hurtowe ilości nielegalnych wydawnictw, m.in.: „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Geofon”, „Tygodnik Mazowsze”, „TIS”, „Przegląd Pomorski”, „Wyzwolenie”, „Niepodległość”, „Gazeta Akademicka”; w jej mieszkaniu paczkowanych i wydawanych kurierom do kolportażu w różnych zakładach pracy w Toruniu. Materiały te otrzymywała m.in. od Marii Łabędzkiej, przywoził je Władysław Krypel. Udostępniała swoje prywatne mieszkanie (ul. Piskorska 12/4 w Toruniu) do składowania wydawnictw bezdebitowych (książek). Zbierała składki wśród działaczy „S”. Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę sprawowanych przez ks. Stanisława Kardasza w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej. W jej mieszkaniu odbywały się także spotkania Wszechnicy Związkowej, na których gościli m.in. Roman Bartoszcze, Jan Kwiatkowski, gen. Elżbieta Zawacka, Antoni Stawikowski, Jan Wyrowiński, Andrzej Tyc, Alicja Grześkowiak, Andrzej Zieliński, Kazimierz Wagnerowski.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Piotra Sługockiego.

306

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Sługocki Piotr Lotariusz 1. Biogram Urodził się 2 kwietnia 1951 roku w Łodzi. Syn Leszka i Marii z domu Lipińskiej. Dziadek Franciszek Sługocki przed I wojną światową kształcił się w Szwajcarii jako jubiler i medalier; był działaczem Związku Strzeleckiego; w 1919 roku powrócił do Polski, walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku (został ranny za linią frontu i uznany za zabitego, ukrywał się do czasu kontrofensywy polskiej); w międzywojniu prowadził pracownię rzeźbiarską w Warszawie, a od 1927 roku zamieszkał w Łodzi, gdzie był organizatorem Wydziału Złotniczego w Państwowej Szkole Przemysłowej Żeńskiej; w 1931 roku był członkiem-założycielem Polskiego Związku Zawodowego Łódzkich Artystów Plastyków; do jego prac należą: popiersie arcybiskupa Józefa Teodorowicza w katedrze ormiańskiej we Lwowie (1925), pomnik ks. Ignacego Skorupki w Łodzi (1927–1930), portret Mustafy Kemala Atatürka (przekazany następnie przez rząd polski do Muzeum Atatürka w Stambule); był pierwszym pełnomocnikiem PKWN ds. zachowania dóbr kultury Łodzi; po II wojnie światowej, przez kilka lat prowadził prywatny sklep jubilerski (do czasu jego zamknięcia za tzw. domiary); jego braćmi byli znani rzeźbiarze: Marian i Antoni Sługoccy; opublikowano jego pamiętniki (3 tomy). Dziadek (ojciec matki) Piotr Lipiński był adwokatem; przed II wojną światową prowadził kancelarię w Rogoźnie; po wkroczeniu Niemców do Poznania był na liście osób do aresztowania (występował przed wojną jako adwokat przeciwko Niemcom), ukrywał się podczas wojny w Łodzi pod fałszywą tożsamością. W okresie PRL był adwokatem, a następnie został radcą prawnym. Jego żona Helena była jedną z pierwszych Polek, Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

307

Sługocki Piotr Lotariusz które ukończyły studia wyższe z zakresu prawa w Poznaniu. Mieszkali w Poznaniu i Rogoźnie. Ojciec Piotra Sługockiego był adwokatem; ukończył studia z zakresu prawa i ekonomii; napisał pracę doktorską z ekonomii, której – z powodów ideologicznych tez w niej zawartych – nie obronił w ówczesnym systemie władzy i gospodarki; pracował w prokuratorii krajowej, a w kolejnych latach był adwokatem w Skierniewicach. Był najwybitniejszym znawcą Stendhala (właśc. Marie-Henri Beyle) w krajach socjalistycznych; uzyskał tytuł dr. hab. prawa jako pierwszy adwokat w Polsce; opublikował około 600 prac z dziedziny literatury francuskiej i prawa. Mama była farmaceutką. Piotr Sługocki ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1969 roku); studia wyższe z matematyki, sekcja metody numeryczne na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika (magisterium w 1974 roku); inżynier specjalista w zakresie technologii cukrowniczej (1989); doktorat w zakresie nauk o zarządzaniu (2001). Następnie pracował w Instytucie Maszyn Matematycznych w Toruniu (1974– –1978); Cukrowni w Chełmży (1978–1994); Ubojni Drobiu „Kurpol” i Fermie Drobiu „Agromal” (1994–1996); Mazowiecko-Kujawskiej Spółce Cukrowej w Toruniu (1996–2000); British Sugar Polska – Cukrownia Glinojeck (2001–2006); Wyższej Szkole im. Pawła Włodkowica w Płocku (od 2008 do dziś). Autor około 60 prac głównie z zakresu cukrownictwa. Wieloletni sekretarz i przewodniczący rad nadzorczych Cukrowni Chełmża i Cukrowni Ostrowy. Obecnie (od 2021 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Był członkiem „S” w swoim zakładzie pracy od jesieni 1980 roku. Brał udział w strajkach okupacyjnych w cukrowni Chełmża (1981). W latach 1982–1989 w jego mieszkaniu była skrzynka kontaktowa, do której dostarczano hurtowe ilości nielegalnych wydawnictw, m.in.: „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Geofon”, „Tygodnik Mazowsze”, rozpowszechnianych w toruńskich zakładach pracy. Następnie je paczkowano i wydawano kurierom z różnych zakładów pracy w Toruniu. Materiały otrzymywał m.in. od Marii Łabędzkiej, przywożone były przez Władysława Krypla. Udostępniał swoje prywatne mieszkanie (ul. Heleny Piskorskiej 12/4 w Toruniu) do składowania wydawnictw bezdebitowych – książek (współpraca z Teresą Tarasewicz, obecnie Łuczak). Rozrzucał ulotki na klatkach schodowych oraz (kilka sztuk) rozdzielał w swoim zakładzie pracy. Dostarczał wydawnictwa Andrzejowi Zielińskiemu. Uczestniczył we Mszy w kościele jezuitów w Toruniu 1 maja 1982 roku oraz Mszach za Ojczyznę sprawowanych przez ks. Stanisława Kardasza w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

308

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Sługocki Piotr Lotariusz W jego mieszkaniu odbywały się także spotkania Wszechnicy Związkowej, na których gościli m.in. Roman Bartoszcze, Jan Kwiatkowski, gen. Elżbieta Zawacka, Antoni Stawikowski, Jan Wyrowiński, Andrzej Tyc, Alicja Grześkowiak, Andrzej Zieliński, Kazimierz Wagnerowski. Należał do Unii Wolności w latach 1994–1996.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 681/19456, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Sługocki Piotr Lotariusz, imię ojca: Leszek, ur. 2.04.1951. Relacja Piotra Sługockiego.

Opracowania: Hasło: Piotr Sługocki, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/a6dbff56-84d0-46d0-b14e-d11d3e026bf7 [dostęp: 10.08.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

309

Szłapińska (z d. Kowalska) Maria Danuta 1. Biogram Urodziła się 12 czerwca 1938 roku w Toruniu. Córka Bolesława Kowalskiego i Leonardy z domu Piaseckiej. Ojciec był mechanikiem samochodowym, zmarł w 1949 roku. Mama nigdy nie pracowała zawodowo. Maria Szłapińska ukończyła trzyletnią szkołę handlową dla pracujących, a następnie (wieczorowo) liceum ogólnokształcące w Bydgoszczy (1969). Ucząc się jednocześnie pracowała: jako rejestratorka w ośrodku zdrowia (ul. Nakielska) w Bydgoszczy; jako ekspedientka w różnych sklepach bydgoskich; w Bydgoskich Zakładach Krawieckich „Kreacja” (1969–1971). Po urodzeniu córki (1971) nie wróciła do pracy zawodowej. Obecnie (od 1999 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego podjęła działalność opozycyjną. W bazylice św. Wincentego á Paulo (tam chodził na lekcje religii jej syn) poznała Stefana Pastuszewskiego, który był faktycznym przewodniczącym działającego przy tym kościele Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak). Komitet ten organizował osobom represjonowanym i ich rodzinom pomoc materialną, finansową i prawną (1982–1989). Dla inwigilacji jego członków i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze kompletowała, dzieliła i rozwoziła paczki

310

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Szłapińska (z d. Kowalska) Maria Danuta żywnościowe do rodzin osób represjonowanych. Brała także udział w „Niezależnej akcji kolonijnej” (wraz z m.in. Violettą Adamowicz, Januszem Bruskim, Józefem Cylem, Bolesławem Magierowskim, Janiną i Arturem Matelskimi, Januszem Piątkiem, Henrykiem Tokarzem, Wiesławem Warzochą i Marią Zdziarską), będącej – zapoczątkowaną w 1983 roku – jedną z form działalności bydgoskiego Prymasowskiego Komitetu. Kolonie odbywały się w Gąsawie (1983), Topolnie i Szczecinku. Wraz z Wiesławem Warzochą utrzymywała kontakt z Komitetem warszawskim oraz uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę, które odprawiał ks. Jerzy Popiełuszko na Żoliborzu. Uczestniczyła w ostatniej mszy św., jaką ks. J. Popiełuszko odprawiał na bydgoskich Wyżynach, a następnie w spotkaniu po jej zakończeniu, w węższym gronie. Uczestniczyła w jego pogrzebie. Obserwowała procesy opozycjonistów. W jej mieszkaniu odbywały się spotkania tzw. latającego uniwersytetu. Gościła m.in. małżeństwo Gwiazdów oraz Barbarę Sadowską (matkę zamordowanego przez funkcjonariuszy MO Grzegorza Przemyka). Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w Bydgoszczy, a także – regularnie – w Mszach za Ojczyznę, odprawianych (13. dnia każdego miesiąca) w kościele jezuitów. 1 maja 1985 roku uczestniczyła w „alternatywnych obchodach majowych” – manifestacji środowisk opozycyjnych przed bydgoską bazyliką. Wraz z Barbarą Wojciechowską na tę okazję ułożyły na placu przed tym kościołem kwietny krzyż (z około 200 tulipanów). W jej trakcie doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą Roman Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet oraz przesłuchania jej członków, w tym także M. Szłapińskiej. Po upadku komunizmu nie zaangażowała się w życie publiczne. Członek założyciel (2003) Społecznego Komitetu Obrony Pomnika Walki i Męczeństwa na Starym Rynku w Bydgoszczy (wraz z Bogdanem Dzakanowskim i Kazimierzem Janem Bednarkiem), mającego za cel zachowanie tego monumentu w stanie nienaruszonym. Jest członkiem partii Prawo i Sprawiedliwość.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka Honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

311

Szłapińska (z d. Kowalska) Maria Danuta

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/13834, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Szłapińska Maria Danuta, imię ojca: Bolesław, ur. 12.06.1938. IPN By 298/16, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Roman Kotzbach, imię ojca: Paweł, ur. 19.12.1942 r. i inni, oskarżeni o to, że w dniu 1.05.1982 r. w Bydgoszczy, działając wspólnie i w porozumieniu dokonali napadu na Józefa Skotnika i ukradli mu aparat fotograficzny i dwie kasety na szkodę Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Bydgoszczy, tj. o czyn z art. 210 § 1 kk. Relacja Marii Szłapińskiej.

Opracowania: Damazyn M., Ksiądz Józef Kutermak – pasterz wolnych ludzi, [w:] M. Białkowski, Z. Biegański, W. Polak (red.), Ludzie wolności w regionie kujawsko-pomorskim, Toruń 2014, s. 233–254. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Pastuszewski S., Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13960,Niezalezna-akcja-kolonijna-w-Bydgoszczy.html?search=33494858927534 [dostęp: 11.07.2022]. Piasecki Józef Tadeusz, Personel Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii 1940–1947, https://listakrzystka.pl/piasecki-jozef-tadeusz/ [dostęp: 12.09.2022].

312

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 22 – Wręczenie medalu Ewie Paluszek (2011) (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

313

Fot. 23 – Fotografie dowodów rzeczowych w sprawie Bolesława Kruczkowskiego, oskarżonego o rozpowszechnianie ulotek o treści antypaństwowej (marzec 1968 r.) (fot. IPN Lu-11-4-1-1-1)

Fot. 24 – Materiały bezdebitowe oraz znaczki okolicznościowe zakwestionowane podczas przeszukania mieszkania działacza opozycyjnego (fot. IPN Sz-11-4-8-3-1)

314

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 25 – Wręczenie medalu Dorocie Zawackiej-Wakaracy (2010) (fot. Piotr Ulanowski dla UMWKP)

Fot. 26 – Rocznicowe spotkanie opozycjonistów w Przysieku (2017) (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

315

Fot. 27 – Demonstracja w pobliżu kościoła pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie (1 maja 1986 r.) (fot. IPN BU-3-9-12-7-1)

Fot. 28 – Demonstracja w pobliżu kościoła pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie (1 maja 1986 r.) (fot. IPN BU-3-9-12-14-1)

316

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 29 – Uroczystości rocznicowe związanie z zamordowaniem ks. Jerzego Popiełuszki, tama we Włocławku (2010) (fot. Jan Sieraczkiewicz dla UMWKP)

Fot. 30 – Uroczystości rocznicowe związane z zamordowaniem ks. Jerzego Popiełuszki, Górsk (2020) (fot. Mikołaj Kuras)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

317

Fot. 31 – Pielgrzymi z Torunia w czasie wizyty papieża Jana Pawła II w Trójmieście (czerwiec 1987 r.) (fot. IPN Gd-7-2-2-65-1)

Fot. 32 – Kwiaty złożone przez członków NSZZ „Solidarność” pod pomnikiem Mikołaja Kopernika w Toruniu (1 lub 3 maja 1982 r.) (fot. IPNBy-17-3-77-16-1)

318

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Szmelter Jan 1. Biogram Urodził się 13 kwietnia 1948 roku w Buszkowie (powiat bydgoski). Syn Alfonsa i Joanny z domu Myszka. Dziadkowie (ze strony ojca) mieszkali w Łąsku Wielkim, wspierali działalność parafii w Byszewie; rodzina o tradycjach patriotycznych i katolickich. Ojciec (rocznik 1914) początkowo był spawaczem; walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 roku; dostał się do niewoli, w której przebywał do zakończenia

wojny;

następnie

pracował

w rolnictwie w Buszkowie. Dziadkowie (ze strony matki) pochodzili ze wsi Furmany (Małopolska); przed wojną wyjechali w celach zarobkowych do Francji; po powrocie do Polski zakupili (1938) gospodarstwo rolne w Buszkowie. Dziadek (ojciec matki) Jan Myszka został skatowany przez Niemców w czasie okupacji za odmowę wydania dzieci do prac przymusowych w Niemczech. Jan Szmelter ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Bydgoszczy w zawodzie cukiernik. Następnie pracował w Przedsiębiorstwie Przemysłu Cukierniczego „Jutrzenka” w Bydgoszczy; Zakładach Radiowych „Unitra-Elektra” w Bydgoszczy; odbył zasadniczą służbę wojskową (1967–1969); pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1969–2003). Od 2008 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 19 grudnia 2022 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Nowym Cmentarzu w Toruniu (sektor 6–518).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

319

Szmelter Jan

2. Opis działalności Działacz NSZZ „S” w swoim zakładzie pracy od jesieni 1980 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową, kolportował w miejscu pracy i na terenie Torunia wydawnictwa podziemne, m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”. Zatrzymany na 48 godzin (1982), w ramach szerszej akcji prewencyjnej prowadzonej przez bezpiekę, przed rocznicą Porozumień Sierpniowych 1980 roku. Za działalność kolporterską (wskazany jako źródło kolportażu przez zatrzymanego na bramie „Elany” i zrewidowanego pracownika tego zakładu pracy, przy którym znaleziono egzemplarze „TIS”) Prokuratura Rejonowa w Toruniu wszczęła przeciwko niemu śledztwo (sygn. akt: 1 DS. 1434/82); akt oskarżenia sporządzono 30 września 1982 roku. Został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 27 grudnia 1982 roku na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem wykonania kary na okres 3 lat oraz 20 godzin pracy na rzecz miasta (por. IPN By 082/61). Karę tę następnie darowano na mocy ustawy o amnestii. Jeden z sygnatariuszy wniosku do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu w sprawie legalizacji NSZZ „S” Pracowników ZWCH „Elana” (czerwiec 1986 roku). Z powodu prowadzonej działalności był inwigilowany przez służbę bezpieczeństwa w latach 1984–1989, m.in. w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” (por. IPN By 081/1347). Członek Komitetu Założycielskiego (sierpień 1987 roku) odradzającego się w „Elanie” NSZZ „S”, wraz z Franciszkiem Baranowskim, Ireną Białą (dziś: Musielak), Stefanem Czerniejewskim, Stanisławem Czuszelem, Lechem Kauckim, Gertrudą Przybylską, Ryszardem Siewertem, Jerzym Wiśniewskim i Hieronimem Żórańskim. Działał w zakładowej „S” w kolejnych latach. Nie należał do żadnej partii politycznej, wycofał się z życia publicznego.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019)

320

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Szmelter Jan

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/1347, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Banda” dot. Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r. i inni. Kontrola operacyjna grupy działaczy NSZZ „Solidarność”, którzy wystąpili do Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z wnioskiem o zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. IPN By 082/61, Akta kontrolne dochodzenia w sprawie o niezaniechanie działalności związkowej w NSZZ „Solidarność” oraz kolportażu nielegalnych wydawnictw w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu, prowadzonego przeciwko: Szmelter Jan, imię ojca: Alfons, ur. 13.04.1948 r., tj. podejrzanemu o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 Dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym.

Opracowania: Hasło: Jan Szmelter, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/0c4c9da6-19d4-422d-aabe-eac6279049b0 [dostęp: 24.11.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Z ostatniej chwili, „Elana” 17.08.1982, nr 8.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

321

Szrama Jadwiga Janina 1. Biogram Urodziła się 23 czerwca 1952 roku w Szczecinie. Córka Jana i Marianny z

domu

Sinica.

Ojciec

pochodził

z Korczówki koło Białej Podlaskiej; po zakończeniu II wojny światowej osiadł w Szczecinie; był inżynierem chemikiem; pracował m.in. w Szczecinie, Łodzi, Tomaszowie Mazowieckim, Chodakowie, także na szczeblu kierowniczym. Matka urodziła się w Telszach na Wileńszczyźnie; była nauczycielką; przez wiele lat przebywała na rencie zdrowotnej; została wychowana przez ciotkę, która w Wilnie prowadziła restaurację;

Polski

przyjechała

w 1946 roku. Jadwiga Szrama ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Łodzi (matura w 1971 roku) oraz automatykę na Politechnice Łódzkiej (dyplom w 1976 roku). Następnie pracowała na wydziale automatyki w toruńskich Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” (1976–2012). Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W dniu wprowadzenia stanu wojennego – wspólnie z kilkoma kolegami ze swojego wydziału – ukryła wydziałową dokumentację związkową NSZZ ,,S” oraz wydziałową bibliotekę „S” zawierającą książki wydane poza cenzurą. Współpracowała z Andrzejem Gutowskim, Andrzejem Kirsteinem i Adamem Wrzesińskim. Zbudowali tajny obieg prasy niezależnej („Toruński Informator Solidarności”, „Kontrę”, zakładowe pismo „Elana”, „Tygodnik Mazowsze”, „Tygodnik Wojenny”

322

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Szrama Jadwiga Janina i inne). Prowadzili również dystrybucję książek wydawanych poza cenzurą; zbierali składki członkowskie na internowanych i uwięzionych oraz pozbawionych pracy, które były przekazywane do Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, działającego przy parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne na terenie Torunia, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku. Należała do zakładowej „S” po jej reaktywacji.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2021) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2022)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 681/50178, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Szrama Jadwiga, imię ojca: Jan, ur. 23.06.1952. Relacja Jadwigi Szramy.

Opracowania: Hasło: Jadwiga Szrama, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/754868a0-ea3a-49b7-8ed3-925fc22c593b [dostęp: 24.08.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

323

Tokarczuk (z d. Obert) Barbara 1. Biogram Urodziła się 12 maja 1952 roku w

Bydgoszczy.

Córka

Wincentego

Oberta i Bogumiły z domu Figurskiej. Ojciec był pracownikiem administracyjnym PKP na stacji Bydgoszcz. Mama zajmowała się domem, także chałupniczo zajmowała się dziewiarstwem. Barbara Liceum

Tokarczuk

Plastyczne

ukończyła Bydgoszczy

(matura w 1971 roku) i studia wyższe na kierunku filozoficzno-społecznym na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (magisterium w 1976 roku). Następnie pracowała w Bydgoszczy: w Spółdzielni Inwalidów Niewidomych (1976–1977), Regionalnym Związku Spółdzielni Inwalidów (1977–1984), Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej (1985–1993), Izbie Skarbowej (1993–1994), II Urzędzie Skarbowym (1994–2007). Obecnie (od 2007 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1974 roku) Antoniego Tokarczuka, działacza opozycji demokratycznej.

2. Opis działalności Jako żona jednego z najważniejszych działaczy „S” podlegała inwigilacji, która intensyfikowała się wraz ze wzrostem zaangażowania i pozycji męża w strukturach bydgoskiego Zarządu Regionu i Komisji Krajowej. Służba Bezpieczeństwa próbowała wywierać naciski na Antoniego Tokarczuka poprzez gry operacyjne stosowane wobec jego żony. Po wprowadzeniu stanu wojennego został on internowany i umieszczony w miejscu – przez pierwsze dni uwięzienia – nieznanym dla najbliższych. W kolejnych tygodniach utrudniano żonie wizyty w miejscu internowania. Barbara Tokar-

324

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Tokarczuk (z d. Obert) Barbara czuk wspomina: Przez kilka dni próbowałam dowiedzieć się na komendzie milicji na ul. Poniatowskiego [w Bydgoszczy], o miejscu jego internowania. W końcu poinformowano mnie, że przebywa w Strzebielinku i dano mi zgodę na opuszczenie Bydgoszczy i odwiedzenie go. Ta wizyta w więzieniu, tuż przed Bożym Narodzeniem, mimo wszystko uspokoiła mnie. Antoni był pogodny, chociaż nie spodziewał się szybkiego uwolnienia. Ale trudne chwile przeżyłam w drodze powrotnej. Nie udało mi się złapać okazji na dojazd do Gniewina, skąd miałam autobus do Wejherowa. Musiałam ponad 7 km przebyć przez las i pola w okropnym mrozie, śnieżycy i ciemnościach. W pewnym momencie zwątpiłam, czy dotrę do celu. Byłam na skraju wyczerpania. [...] Po dwóch tygodniach [od internowania] męża przerzucono wojskowym helikopterem, z grupą kilkunastu czołowych działaczy i doradców „Solidarności”, do więzienia w Białołęce. Był on w grupie przewidzianej do pokazowego procesu, dlatego przetrzymywany był w więzieniu, a nie w obozie dla internowanych. Zapowiadano mu siedem lat więzienia. Dla mnie taka perspektywa była trudna do przyjęcia. Czasami byłam podłamana i pisałam płaczliwe i rzewliwe listy do niego. Funkcjonariusze SB próbowali to wykorzystać dla zmiękczenia go i wymuszenia poddania się. Tuż przed świętami wielkanocnymi odmówiono mi widzenia się z nim, mimo wcześniejszej zgody i pojawienia się w więzieniu. Przez cały miesiąc nie otrzymałam żadnego listu z Białołęki. Mężowi również wstrzymano całkowicie jakąkolwiek korespondencję. To były najgorsze święta w naszym życiu, domyślaliśmy się oboje najgorszego. Kiedy po miesiącu wysłałam rozpaczliwy list, dostarczono go już następnego dnia rano. Po czym „zaproszono” Antoniego na rozmowę z dwoma esbekami i obiecywano mu całodzienne, swobodne spotkania ze mną, a nawet wyłączenie z procesu, jeżeli zobowiąże się do rezygnacji z antysocjalistycznej działalności. Oczywiście ta prowokacja nie wypaliła, ale od tej pory nie zdradzałam już swoich smutków i niepokojów. […] Represje trwały praktycznie do okrągłego stołu. W kilka dni po powrocie męża z internowania zrobiono nalot na nasze mieszkanie, przeprowadzono rewizję i zabrano go na komendę, by postraszyć i zniechęcić do działalności konspiracyjnej. Pamiętam, że byłam tak zdenerwowana i zła, że chciałam atletycznego funkcjonariusza zrzucić ze schodów. Później jakoś przyzwyczailiśmy się do inwigilacji i różnych represji. Najgorzej było żyć we własnym domu ze świadomością, że każde nasze słowo jest nagrywane. Kiedy zamieszkaliśmy na Paderewskiego, w sąsiednim budynku naprzeciw naszych okien, w biurze tzw. inspekcji robotniczo-chłopskiej, funkcjonował stały punkt obserwacyjny SB. Półtora roku przed okrągłym stołem mieliśmy częste naloty i zatrzymania Antoniego, mające mu uniemożliwić wyjazdy do Gdańska, na jawne już posiedzenia krajowych władz „Solidarności”. Bardzo przeżyłam w tamtym czasie otrucie, na jego oczach, naszego psa. Tajniaków denerwowało, że zbyt często musieli zmieniać pozycję, by obstawiać teren jego wyprowadzania. (cyt. za: Barbara Tokarczuk o stanie Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

325

Tokarczuk (z d. Obert) Barbara wojennym: „To były najgorsze święta w życiu. Domyślaliśmy się najgorszego”, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/57501488/barbara-tokarczuk-w-rozmowie-tygodnia [dostęp: 3.05.2022]). Zaangażowała się (1982–1989) w działalność Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (później działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten działał przy bydgoskiej bazylice. Niósł pomoc osobom represjonowanym i ich rodzinom, organizując i koordynując pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze, kierowała sekcją charytatywną: przygotowywała, rozdzielała i rozwoziła paczki żywnościowe i odzieżowe dla osadzonych w Potulicach oraz ich rodzin. Miała także dyżury 2 lub 3 razy w tygodniu, przyjmując zgłaszających się o pomoc. Uczestniczyła także – w odbywającym się w bazylice – kolportażu wydawnictw bezdebitowych i ulotek. W mieszkaniu Tokarczuków mieściło się biuro ponownie zalegalizowanej „S” oraz bydgoski Komitet Obywatelski, koordynujący kampanię wyborczą do wyborów parlamentarnych 1989 roku. Po upadku komunizmu nie zaangażowała się w życie publiczne.

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/110588, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Tokarczuk Barbara, imię ojca: Wincenty, ur. 12.05.1952. Barbara Tokarczuk o stanie wojennym: „To były najgorsze święta w życiu. Domyślaliśmy się najgorszego”, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/57501488/barbara-tokarczuk-w-rozmowie-tygodnia [dostęp: 3.05.2022]. Tokarczuk A., Mój czas. Flirty z historią, Warszawa 2017. Relacja Barbary Tokarczuk.

326

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Tokarczuk (z d. Obert) Barbara

Opracowania: Damazyn M., Bydgoszczan Portret Własny, t. 3, Bydgoszcz 2018. Sowińska H., Bały się, ale tylko na początku. Potem już nie..., „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/baly-sie-ale-tylko-na-poczatku-potem-juz-nie/ar/7259180 [dostęp: 23.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

327

Trzcińska (z d. Maksymowicz) Teresa 1. Biogram Urodziła się 21 września 1940 roku we Lwowie. Córka Włodzimierza Maksymowicza i Klotyldy z domu Śliwińskiej. Starszy brat ojca Roman Maksymowicz był doktorem prawa; pracował do 1939 roku na Uniwersytecie Lwowskim; został aresztowany przez Sowietów i zabity w nieznanych rodzinie okolicznościach. Jego żona Stefania została wywieziona na Syberię; wróciła z armią gen. Władysława Andersa. Ojciec był magistrem prawa i ekonomii, absolwentem Uniwersytetu Lwowskiego; przed wojną był adwokatem; w czasie okupacji pracował na poczcie we Lwowie, po wojnie w WSS „Społem” w Gliwicach; pomagał dzieciom żydowskim w odnajdywaniu ich rodzin; był przewodniczącym bydgoskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Mama nie ukończyła studiów farmakologicznych. Rodzina Maksymowiczów wyjechała około 1943 roku do Tarnowa (tam ojciec ukrywał się przed aresztowaniem przez Niemców); około 1946 roku przyjechała do Gliwic; od 1948 roku zamieszkała na stałe w Bydgoszczy. Teresa Trzcińska ukończyła I Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1958 roku) i studia medyczne na Akademii Medycznej w Poznaniu (dyplom 1964 roku); specjalizacja z anestezjologii i intensywnej terapii. Następnie pracowała w Szpitalu Ogólnym nr 1 w Bydgoszczy (1964–1969); Szpitalu Miejskim nr 2 w Bydgoszczy (1969–1995); Wojewódzkiej Stacja Pogotowia Ratunkowego w Bydgoszczy (1995–2002). Obecnie (od 2002 roku) przebywa na emeryturze.

328

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Trzcińska (z d. Maksymowicz) Teresa

2. Opis działalności Prowadziła zebranie inicjujące powstanie „S” w swoim zakładzie pracy (1980), na którym przewodniczącym został wybrany Aleksander Hermelin. Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się (1982–1989) w pomoc represjonowanym i ich najbliższym, pracując w ramach istniejącego od początku 1982 roku przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (później działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Teresa Trzcińska pełniła w Komitecie dyżury dwa razy w tygodniu, troszczyła się o zapewnienie opieki medycznej rodzinom internowanych (wypisywanie recept, badania, odwiedziny w domach), a także prowadziła dokumentację stanu zdrowia wracających z internowania. Przyniosła do Komitetu (1982) niezarejestrowaną (znalezioną na strychu) maszynę do pisania. Rozdawała w miejscu pracy ulotki wydawane przez struktury konspiracyjne „S”. 3 maja 1985 roku uczestniczyła w „alternatywnych obchodach majowych” – manifestacji środowisk opozycyjnych przed bydgoską bazyliką. W jej trakcie doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą Roman Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet oraz przesłuchania jej członków. Uczestniczyła w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w mieście, Mszach za Ojczyznę odprawianych u jezuitów, Tygodniach Kultury Chrześcijańskiej. W 1989 roku odeszła z „S”. Nie zaangażowała się w działalność polityczną ani społeczną.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 680/13583, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Trzcińska Teresa, imię ojca: Włodzimierz, ur. 21.09.1940. Relacja Teresy Trzcińskiej. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

329

Trzcińska (z d. Maksymowicz) Teresa

330

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Tucholski Roman 1. Biogram Urodził się 30 października 1955 roku w Szubinie. Syn Pawła i Reginy z domu Nowak. Ojciec był szewcem; miał swój zakład w Szubinie, który zmuszony był zamknąć z powodu polityki władz wobec prywatnej przedsiębiorczości kilka lat po wojnie; w kolejnych latach był strażnikiem w Zakładzie Poprawczym w Szubinie, w którym także pracowała matka R. Tucholskiego. Roman Tucholski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Bydgoszczy, a następnie Technikum Chemiczne w Bydgoszczy (1974). Pracował jako aparatowy w Zakładach Technicznych „Pol-Gaz” w Bydgoszczy (1974); pracownik transportu „Predom-Romet” w Kowalewie Wielkopolskim (1974–1975); pracownik techniczny w mleczarni w Szubinie (1976– 1977); aparatowy w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1977–1980); w Zakładzie Centralnej Pralni Służby Zdrowia przy Szpitalu XXX-lecia PRL w Bydgoszczy (1980–1982); jako technolog w „Romecie” w Kowalewie Wielkopolskim (1982– 1986). Od 1986 roku jest agentem ubezpieczeniowym w PZU SA w Szubinie. Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od września 1980 roku należał do „S”; wstąpił do zakładowej komórki tego związku jako pracownik Zakładu Centralnej Pralni Służby Zdrowia w Bydgoszczy. Uczestniczył w manifestacjach po kryzysie bydgoskim z marca 1981 roku. Należał do grona założycieli „S” w swoim zakładzie pracy (1980) – Zakładzie Centralnej Pralni Służby Zdrowia przy Szpitalu XXX-lecia PRL w Bydgoszczy. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

331

Tucholski Roman Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność konspiracyjną na terenie „Rometu” w Kowalewie Wielkopolskim: kolportaż ulotek, zbieranie składek członkowskich, zbieranie i przekazywanie pieniędzy dla rodzin osób internowanych. Przesłuchiwany prewencyjnie (1984) w związku z zatrudnieniem Jana Rulewskiego w zakładzie „Romet” w Kowalewie Wielkopolskim. Kilkakrotnie był przesłuchiwany przez SB w miejscu zatrudnienia i na szubińskim komisariacie MO. W czerwcu 1985 roku w „Romecie” doszło do akcji protestacyjnej pracowników na tle płacowym. Został oskarżony przez Służbę Bezpieczeństwa za zbieranie podpisów pod petycją Jana Rulewskiego do Europejskiej Komisji Praw Człowieka i Obywatela (podpisało ją blisko 150 osób) w obronie i o przywrócenie do pracy (następnie przekazał ją Romanowi Danielewskiemu). Wymuszono na nim zwolnienie się z pracy (6 maja 1986 roku). Odtąd znalazł się na tzw. czarnej liście, nie mogąc nigdzie znaleźć zatrudnienia. Był obserwatorem procesu J. Rulewskiego w sądzie w Szubinie. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę w Bydgoszczy, odprawianych w kościele jezuitów (13. dnia każdego miesiąca). Założyciel (wraz z Romanem Danielewskim i Stanisławem Hammermeisterem) Duszpasterstwa Ludzi Pracy im. ks. Jerzego Popiełuszki (1985) działającego przy parafii św. Marcina w Szubinie, utworzonego na wzór istniejącego przy bydgoskiej parafii jezuitów, z którym utrzymywano kontakt. Spotkania DLP obywały się 11. dnia każdego miesiąca, rozpoczynały się Mszą świętą, po której jego uczestnicy spotykali się w salce parafialnej. Niekiedy uczestniczyli w spotkaniach zaproszeni goście, m.in. Józefa Hennelowa, Józef Duriasz, Piotr Szczepanik. Uczestniczył w pielgrzymkach tego środowiska do Częstochowy i Gdańska. Kolportował ulotki, prasę podziemną oraz wydawnictwa drugiego obiegu, angażował się w zbieranie podpisów pod petycjami do władz komunistycznych w sprawie uwolnienia więźniów politycznych oraz przestrzegania swobód obywatelskich i wolnościowych. Po Mszach za Ojczyznę w kcyńskiej farze, rozdawał przed kościołem ulotki informujące o śmierci Wojciecha Cieślewicza z Kcyni, śmiertelnie pobitego przez ZOMO w lutym 1982 roku. Należał do grona działaczy „S” z Szubina, którzy domagali się od władz komunistycznych Szubina usunięcia z centrum miasta Pomnika Wdzięczności, z wizerunkami Stalina i Lenina. Petycję w imieniu wszystkich osób popierających tę inicjatywę opublikowano w pierwszym numerze z 1989 roku „Wiadomości Wolnych Związków” (pismo Rady Organizacyjnej Regionu Bydgoskiego NSZZ „S”, str. 3), podpisał ją „w imieniu składających podpisy” Roman Danielewski. W 1989 roku włączył się w działalność Komitetu Obywatelskiego „S” w Szubinie koordynującego kampanię wyborczą opozycyjnych kandydatów do Sejmu PRL. W strukturze tej był skarbnikiem (przewodniczącym był Stanisław Hammermeister).

332

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Tucholski Roman Inicjator budowy pomnika ofiar komunizmu na Placu Kościelnym przy parafii św. Marcina w Szubinie (odsłonięty jako Pomnik Ofiar Zbrodni Hitlerowskich i Komunistycznych w 1995 roku). Członek Społecznego Komitetu Odbudowy Kościoła św. Anny w Szubinie (od 1995 roku) oraz Społecznego Komitetu Odbudowy Pomnika–Mogiły Powstańców Wielkopolskich 1918/1919 w Szubinie (odsłonięty w 2018 roku). Przewodniczący miejskiego koła partii Porozumienie Centrum; Ruchu Społecznego AWS (także członek Zarządu Powiatowego RS AWS w Nakle nad Notecią, 1999– 2002; delegat na I Zgromadzenie Regionalne RS AWS Regionu Kujawsko-Pomorskiego, 1999). Członek Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w Bydgoszczy (od 2003 roku). Członek pocztu sztandarowego tego stowarzyszenia w różnych uroczystościach.

3. Rok przyznania Medalu – 2017 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2016) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa (2017) • Błękitny Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Złoty Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Rubinowy Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Złoty Krzyż Zasługi (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Romana Tucholskiego.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 139–140. Hasło: Roman Tucholski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/41808c4b-a1bd-4766-b169-49a8f726704c [dostęp: 17.09.2022]. Malinowski S., Roman Tucholski odznaczony medalem Marszałka, portal „szubin24.pl”, http://www.szubin24.pl/Roman_Tucholski_odznaczony_medalem_Marszalka,46724.html [dostęp: 11.10.2022]. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

333

Wakarecy Karol 1. Biogram Urodził się 23 października 1949 roku w Toruniu. Syn Karola i Haliny z domu Wirpsza. Karol Wakarecy ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1967 roku), a następnie matematykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1973 roku). Pracował w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” (1973–1988); „Infocomp” sp. z o.o. (1988–1989); „Panda” sp. z o.o. (1989–1990 i 1991–1992), „Unix-PPS” sp. z o.o. (1990–1991). Od 1992 do 2018 roku był właścicielem firmy informatycznej w Toruniu. Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku należał do „S” w swoim zakładzie pracy. Po wprowadzeniu stanu wojennego prowadził działalność opozycyjną. Pomagał członkom Tajnej Komisji Zakładowej w toruńskim „Merinotexie” (do 1986 roku). Od wiosny 1982 roku wydawał (m.in. z Andrzejem Churskim, Stefanem Hogą i Stanisławem Śmiglem) pismo Merinotexu pt. „Pogłos”; był pomysłodawcą nazwy tego pisma (jego pierwszy numer ukazał się 23 marca 1982 roku). Był jego współzałożycielem, autorem tekstów, redaktorem, drukarzem (po internowaniu Krzysztofa Żabińskiego stał się głównym drukarzem tego pisma) i kolporterem. W okresie stanu wojennego kolportował także na terenie swojego zakładu pracy inne publikacje bezdebitowe. Dostarczał również gazetki i książki wydawnictw podziemnych do kolportażu pracownikowi toruńskiej „Elany” Zdzisławowi Kołakowskiemu. Był zaangażowany w emisje pierwszego Radia „S” Toruń. Po emisji, 26 kwietnia 1983 roku, audycji toruńskiego Radia „Solidarność” został zatrzymany na 24 godziny (wraz z 11 innymi działaczami opozycji demokratycznej, m.in. Izabelą Simińską, Ignacym Dudojćem, Krzysztofem Żabińskim, Stefanem Hogą i Wincentym Fijołkiem), którym starano się przypisać sprawstwo tego „przestępstwa”. Wszyscy zostali jednak zwolnieni z braku możliwości udowodnienia związku z tą sprawą. Był także zatrzymany prewencyjnie przed obchodami 1 i 3 maja 1983 roku na 48 godzin.

334

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wakarecy Karol Jesienią 1983 roku – wraz z Antonim Mężydłą – przywiózł samochodem z Gdańska do Torunia dla potrzeb toruńskiego RKW pierwszy w regionie powielacz offsetowy. Z Antonim Mężydłą przywoził – w ramach współpracy pomiędzy lubelskim wydawnictwem „Spotkania” a toruńskim wydawnictwem „Kwadrat” – wydrukowane w Lublinie karty, które następnie w Toruniu składano w gotowe książki. Dla wydawnictwa „Kwadrat” organizował (1984–1985) lokale do drukowania oraz transport gotowych publikacji. Działał w strukturach Regionalnej Komisji Wykonawczej „S”. Od jesieni 1986 roku (po rezygnacji Wiesława Cichonia) został kierownikiem druku dla tej struktury (pomagał mu w tej pracy Stefan Hoga). Od 1986 roku do 1987 roku był rozpracowywany przez SB jako organizator nielegalnych struktur NSZZ „S” (por. IPN By 0104/147/D i J), w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Triad”. Do 1988 był drukarzem, organizował sprzęt, papier, transport i lokale na potrzeby tworzenia „Toruńskiego Informatora Solidarności”, Należał do Komitetu Założycielskiego odrodzonych struktur NSZZ „S” w swoim zakładzie pracy (czerwiec 1987 roku). W 1989 mąż zaufania „S” w wyborach parlamentarnych.

3. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (2009)

4. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/147/D i J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Triad” dot. Wakarecy Karol, imię ojca: Karol, ur. 23.10.1949 r. Kontrola operacyjna organizatora nielegalnych struktur NSZZ „Solidarność”. IPN By 0104/298/J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra”. Materiały dotyczące działalności opozycji antysocjalistycznej w Toruniu. IPN By 081/1292, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Odnowa”. Materiały dotyczące odbudowy struktur NSZZ „Solidarność”, powstania Tymczasowej Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu. IPN By 081/674, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Nadajnik”. Materiały dotyczące emisji programu Radia „Solidarność” oraz budowy przez opozycję stacji nadawczej programu telewizyjnego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

335

Wakarecy Karol IPN By 719/4, Raporty o zatrzymaniu osób w areszcie Komisariatu Milicji Obywatelskiej w Golubiu-Dobrzyniu.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Wakarecy Karol, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/19095,Smigiel-Stanislaw.html?search=505050 [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

336

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Warzocha (z d. Okońska) Elżbieta Monika 1. Biogram Urodziła się 4 maja 1952 roku w Toruniu. Córka Eustachiusza i Urszuli z domu Błażejewskiej. Dziadek, Stanisław Okoński, po I wojnie światowej pracował w policji państwowej, był m.in. komendantem w powiecie sierpeckim; po wybuchu II wojny światowej jego rodzina przeniosła się do Grębocina; został zastrzelony prawdopodobnie przez Niemców w szpitalu w Tworkach. Jego stryj Lech Okoński był więźniem okresu stalinowskiego, uniknął kary śmierci. Ojciec był leśniczym w nadleśnictwie Strębaczno (do 1963 roku) oraz (do przejścia na emeryturę w 1981 roku) leśnictwie Dąbie i Nowy Dwór (nadleśnictwo Runowo Krajeńskie). Elżbieta Warzocha ukończyła Technikum Elektroniczne w Bydgoszczy (matura w 1971 roku). Pracowała w Zakładzie Usług Radiotechnicznych w Więcborku (1971); Zakładzie Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w Złotowie (1971–1972); Zakładach Radiowych „Unitra-Eltra” w Bydgoszczy (1972–1981); była etatowym pracownikiem NSZZ „S”; Spółdzielni Pracy „Twórczość” w Bydgoszczy (1982–1983); przebywała na rencie zdrowotnej (1983–1986); pracowała w Administracji Domów Mieszkalnych w Bydgoszczy (1992–1996); ponownie przebywała na rencie zdrowotnej. Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze. Była żoną Wiesława Warzochy (ślub w 1975 roku) działacza opozycji demokratycznej z Bydgoszczy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

337

Warzocha (z d. Okońska) Elżbieta Monika

2. Opis działalności W latach 70. XX wieku należała do Związku Młodzieży Socjalistycznej. Od 1977 roku uczestniczyła w „Eltrze” w spotkaniach tzw. klubu kawalerów (wciągnięta przez Andrzeja Młyńskiego). Wraz z tą grupą – działając na terenie swego zakładu pracy – zbierała podpisy pod petycją o uwolnienie więźniów politycznych, kolportowała gazetki podziemne. Od czerwca 1981 roku była etatowym pracownikiem „S” w Zarządzie Regionu „S”. Pracowała w sekcji branżowej (pod kierownictwem Mariana Kułakowskiego). W dniu wprowadzenia stanu wojennego wynosiła dokumenty z siedziby „S”. Po rozwiązaniu związku pozostawała przez kilka kolejnych miesięcy bez pracy. Zaangażowała się jednocześnie w działalność konspiracyjną (spotkania odbywały się w domu zakonnym bydgoskich jezuitów). W pierwszych dniach stanu wojennego odwiedzała kolejne bydgoskie zakłady pracy, zachęcając do współpracy i nieupadania na duchu w walce o wolność. Została aresztowana (wraz z Barbarą Walczak, z domu Pawlewicz) na 24 godziny, gdy obserwowała proces Jana Rulewskiego w Nowym Dworze Mazowieckim (11 października 1982 roku). Następnie została skazana za „noszenie zakazanego znaczka organizacji, której działalność została zawieszona” (faktycznie nosiła znaczek „Człowiek z żelaza”) na 8.000 zł grzywny oraz zwolniona z pracy. Uniknęła zwolnienia, wskutek działalności zaufanych lekarzy (m.in. Romana Kotzbacha), którzy wystawili jej zwolnienie lekarskie, a następnie skierowali do Kliniki Psychiatrii (ul. Łomżyńska) w Bydgoszczy, gdzie spędziła 3 kolejne miesiące (II–V 1982 roku). Czas ten pozwolił na wystaranie się o rentę zdrowotną. Po ustabilizowaniu sytuacji bytowej, E. Warzocha zaangażowała się – zaproszona przez S. Pastuszewskiego – w działalność działającego przy bydgoskiej bazylice Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze przygotowywała paczki żywnościowe i odzieżowe dla osadzonych w Potulicach oraz ich rodzin, przepisywała dokumenty procesowe i sądowe osób zgłaszających się o pomoc prawną do Komitetu. Kolportowała także pisma podziemne: biuletyny i książki, które również pomagała składać.

338

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Warzocha (z d. Okońska) Elżbieta Monika Materiały bezdebitowe zawoziła także do swego ojca, który w nadleśnictwie Runowo Krajeńskie stworzył przed wprowadzeniem stanu wojennego komitet „S”. Tam je kolportowano. 1 maja 1985 roku, uczestniczyła także w „alternatywnych obchodach majowych” – manifestacji środowisk opozycyjnych przed bydgoską bazyliką. W jej trakcie doszło do szarpaniny i odebrania funkcjonariuszowi SB aktówki z ukrytym w niej aparatem fotograficznym, którą R. Kotzbach wniósł do tej świątyni. Śledczym dało to pretekst do przeszukania budynków kościelnych, w tym tych, które zajmował Komitet oraz przesłuchania jego członków. Po 1989 roku wycofała się z działalności publicznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Zasłużony dla NSZZ »S« Regionu Bydgoskiego” (2017) • Odznaka honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Elżbietą Warzochą.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Sowińska H., Bały się, ale tylko na początku. Potem już nie..., „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/baly-sie-ale-tylko-na-poczatku-potem-juz-nie/ar/7259180 [dostęp: 23.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

339

Waźbiński Józef Bolesław 1. Biogram Urodził się 7 lutego 1940 roku w Mińsku Mazowieckim. Syn Stefana i Anny z domu Rogackiej. Ojciec pochodził z Kostrzyna koło Poznania; walczył w I wojnie światowej i powstaniu wielkopolskim; w 1922 roku kupił gospodarstwo w Żninie (przy drodze do Cerekwicy). Mama pochodziła z Dolska. 8 grudnia 1939 roku rodzinę przesiedlono do Generalnej Guberni; powrócili w 1945 roku. Dla władzy ludowej było to gospodarstwo kułackie, przez co rodzina doświadczała licznych szykan. Józef Waźbiński ukończył liceum ogólnokształcące (matura w 1958 roku) oraz zaocznie studia zawodowe na Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu (dyplom inż. 1964; magisterium w 1968 roku). Następnie pracował przez całe swoje życie na gospodarstwie rolnym, odziedziczonym po ojcu. Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od połowy października 1974 roku do końca lipca 1975 roku był rozpracowywany przez Referat ds. SB Komendy Powiatowej MO w Żninie jako kandydat na tajnego współpracownika. W 1980 roku inicjował i organizował tworzenie struktur rolniczych związków zawodowych, zarówno na szczeblu gmin, jak i województwa bydgoskiego. Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego „Solidarności Chłopskiej” w Bydgoszczy (por. IPN By 077/492) od końca grudnia 1980 roku do rejestracji związku w maju 1981 roku; następnie jego wiceprzewodniczący (przewodniczącym został Roman Bartoszcze).

340

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Waźbiński Józef Bolesław Uczestniczył w zjeździe delegatów Krajowej Rady Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność Chłopska”, który odbywał się 29 stycznia 1981 roku w Bydgoszczy w siedzibie MKZ. Jako przewodniczący „Solidarności” chłopskiej w województwie bydgoskim, prowadził obrady. Podczas zjazdu powołano tymczasowe prezydium Komitetu Założycielskiego NSZZ RI „S”, którego był członkiem. Kolejną formą nacisku na władze, by wyraziły zgodę na rejestrację chłopskiej „S” była zorganizowana 8 lutego 1981 roku Msza w bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy, po której około 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek (tzw. marsz kosynierów). Był imiennie odpowiedzialny u władz (podpisał wniosek o zgodę na przemarsz) za tę manifestację. Jako przedstawiciel „Solidarności” chłopskiej z województwa bydgoskiego uczestniczył również w spotkaniu przedstawicieli MKZ: Krzysztofa Gotowskiego z Bydgoszczy i Edwarda Strzyżewskiego z Torunia oraz przedstawiciela „Solidarności” chłopskiej z tego regionu Wacława Witta, jakie odbyło się 6 marca 1981 roku w Toruniu. W jego trakcie podjęto decyzję o wspieraniu chłopskiego ruchu związkowego, wydawaniu dwutygodnika „Chłopska Sprawa” oraz powołaniu Komisji Koordynacyjnej Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych województwa bydgoskiego i toruńskiego (w jego skład weszli przedstawiciele MKZ). Na prośbę Jana Rulewskiego, wskazał Michała Bartoszcze jako reprezentanta środowiska do rozmów z władzami komunistycznymi w czasie poprzedzającym kryzys bydgoski w marcu 1981 roku. Od końca maja 1981 roku do połowy września 1984 roku był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowywania kryptonim „Rolnik” (nr rej. 19369), prowadzonej przez IV Wydział KW MO w Bydgoszczy. W dokumentach tych określany jest jako aktywny działacz, pełniący funkcję przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ Rolników Indywidualnych „S”, będący jednym z inicjatorów strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (por. Hasło: Józef Waźbiński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/ 542378 [dostęp: 17.09.2022]). Strajk ten odbywał się od 16 marca do 17 kwietnia 1981 roku. Waźbiński był jedną z osób, która prowadziła w imieniu Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego rozmowy z Komisją Rządową (por. IPN By 069/1376, t. 2). Po latach, wspominając sens walki z tego czasu, powiedział m.in.: Człowiek w życiu powinien się określić i tym się kierować. Człowiek nie powinien być zafałszowany. Perfidia, obłuda powinny być nam obce. Nie ma też wątpliwości, że o tych wydarzeniach trzeba mówić, je przypominać (cyt. za: M. Waligórski, (oprac.), Rolnicy ze Żnina i Chomiąży w Bydgoskim Marcu Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

341

Waźbiński Józef Bolesław 1981 roku, „Gazeta Pomorska” 2016, https://plus.pomorska.pl/rolnicy-ze-znina-i-chomiazy-w-bydgoskim-marcu-1981-roku/ar/9747644 [dostęp: 16.11.2022]). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność prodemokratyczną. 14 grudnia 1981 roku był wezwany na przesłuchanie, w czasie którego odmówił podpisania „lojalki”. Niósł materialną (żywnościową) pomoc represjonowanym i ich rodzinom, za pośrednictwem Henryka Tokarza. W 1984 roku ukrywał działacza opozycji z Bydgoszczy Pawła Badowskiego. Uczestniczył w pogrzebie Piotra Bartoszcze (1984) oraz w spotkaniach przy jego grobie w rocznicę śmierci. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele św. Józefa w Inowrocławiu. Od sierpnia 1986 roku do marca 1988 roku był objęty kontrolą operacyjną w ramach Kwestionariusza Ewidencyjnego „Bystry” (zarejestrowany pod nr 26132). Prowadzoną przez Grupę VI RUSW w Żninie kontrolę podjęto z uwagi na podejrzanie o prowadzenie działalności politycznej niezgodnej z obowiązującym ówcześnie prawem. Wiceprzewodniczący (wraz z Telesforem Horodeckim, przewodniczącym był Roman Bartoszcze) ponownie zarejestrowanych wojewódzkich struktur NSZZ „S” RI (1989). Po zmianie ustrojowej w kraju wycofał się z aktywności związkowej.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (2005) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2007) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych”

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0085/255, Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Marian” dot. Czabański Stanisław, imię ojca: Franciszek, ur. 21.02.1927 r. IPN By 077/335, t. 17, Informacje operacyjne Służby Bezpieczeństwa KW MO w Bydgoszczy i powiatowych jednostek SB w województwie bydgoskim za 1974 r. IPN By 680/22140, Akta paszportowe o sygnaturze EATO: Waźbiński Józef, imię ojca: Stefan, ur. 7.02.1940. IPN By 069/1376, t. 2, Sprawa obiektowa kryptonim „Spółdzielnia” dot. operacyjnego zabezpieczenia Wojewódzkiego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc

342

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Waźbiński Józef Bolesław Chłopska” w Bydgoszczy wraz z zrzeszonymi w nim zakładach i spółdzielniach z terenu województwa bydgoskiego. Relacja Józefa Waźbińskiego.

Opracowania: Hasło: Józef Waźbiński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/ 542378 [dostęp: 17.09.2022]. Księski D., 100 lat obecności rodziny Waźbińskich przy ul. 1 Stycznia w Żninie, „Pałuki” 2022, https://palukitv.pl/136-artykuly-pozostale/slawni-ludzie/4803-100-lat-obecnosci-rodziny-wazbinskich-przy-ul-1-stycznia-w-zninie [dostęp: 15.11.2022]. Waligórski M. (oprac.), Rolnicy ze Żnina i Chomiąży w Bydgoskim Marcu 1981 roku, „Gazeta Pomorska” 2016, https://plus.pomorska.pl/rolnicy-ze-znina-i-chomiazy-w-bydgoskim-marcu-1981-roku/ar/9747644 [dostęp: 16.11.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

343

Weber Stanisław 1. Biogram Urodził się 25 kwietnia 1947 roku w Gąskach (gmina Gniewkowo). Syn Feliksa i Stefanii z domu Siemianowskiej. Rodzina ojca pochodzi z gospodarstwa rolnego w Pasiece koło Trzemeszna. Brat dziadka Marian Weber zginął w powstaniu wielkopolskim. Brat ojca Szczepan Weber był przed II wojną światową kapelanem w obozie karnym w Kcyni; w okresie okupacji niemieckiej był więźniem obozów: Stutthof, Oranienburg i Dachau; służył w amerykańskim wojsku; powrócił do kraju w 1947 roku; był proboszczem w Orchowie i budowniczym kościoła w Gościeszynie. Rodzina matki wywodzi się z Gąsek, gdzie prowadziła gospodarstwo rolne; bratankiem matki był ks. prof. Antoni Siemianowski, wybitny filozof, wykładowca poznańskiego UAM i gnieźnieńskiego wyższego seminarium duchownego. Rodzice S. Webera krótko przed wybuchem II wojny światowej zamieszkali w gospodarstwie w Gąskach. Stanisław Weber ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Inowrocławiu (1963). Następnie pracował przez krótki czas po ukończeniu szkoły w komunikacji miejskiej (mechanik) w Inowrocławiu i POM w Złotniczkach – filia Rojewo; od 1965 roku prowadził gospodarstwo rolne. Obecnie (od 2007 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Podczas kursu dla komendantów Ochotniczej Straży Pożarnej w Kruszwicy (1969) – po rozmowach z innymi uczestnikami szkolenia – podjął decyzję o czynnym uczest-

344

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Weber Stanisław nictwie strażaków ze swojej miejscowości w uroczystościach kościelnych. Na początku była straż przy Grobie Pańskim i procesji Bożego Ciała w parafii w Rojewie (1970). Za tę aktywność został wezwany do SB na „rozmowę ostrzegawczą”. Dążył w 1972 roku do zorganizowania w Płonkowie kaplicy w budynku plebanii kościoła, który spłonął w czasie II wojny światowej. Za przynależność do grupy inicjującej uruchomienie tej kaplicy (pod kierownictwem ks. Henryka Domżalskiego) został ponownie wezwany na „rozmowę ostrzegawczą”. W pierwszych miesiącach 1981 roku wstąpił do koła „Solidarności Chłopskiej” w Rojewie (przewodniczącym był Tadeusz Wiatr). Dostarczał żywność strajkującym w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (1981). Wraz z ojcem, po rejestracji „S” RI, ufundował w Rojewie krzyż jako votum dziękczynne za rejestrację „S” rolniczej (ustawiony i poświęcony w maju 1981 roku przez biskupa Jana Michalskiego). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Organizował – wraz ze Zbigniewem Ratajem; Zbigniewem Rakszawskim; Antonim Kusiem, Mirosławem Fałdą, ks. Alojzym Zielińskim (proboszczem w Orłowie) – żywność, dostarczaną następnie przez innych internowanym w Strzebielinku (1981). Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę w kościele jezuitów w Bydgoszczy oraz w odbywających się po ich zakończeniu spotkaniach działaczy opozycyjnych. Brał też udział w Mszach za Ojczyznę w kościele Matki Bożej Zwycięskiej w Toruniu (1982–1983). Kolportował na terenie swojej gminy ulotki i egzemplarze pisma „Żywią i Bronią”. Uczestniczył w pogrzebie Piotra Bartoszcze (1984). Uczestniczył w spotkaniach opozycjonistów organizowanych przez ks. Alojzego Zielińskiego na plebanii parafii w Orłowie (1988), pomagał w organizacji kampanii wyborczej kandydatów opozycyjnych przed wyborami kontraktowymi 1989 roku. Członek Komitetu Obywatelskiego „S” w Rojewie (przewodniczącym był Telesfor Kwiatkowski). Radny Rady Gminy w Rojewie (1990–1994), delegowany przez Radę do Sejmiku Województwa Bydgoskiego. Jest czynnym członkiem NSZZ RI „S”, członkiem OSP (od 1963 roku) oraz seniorskiej drużyny OSP w Rojewie. Od wielu lat (wraz z Zbigniewem Ratajem i Mirosławem Fołdą) należy do pocztu sztandarowego zabytkowego sztandaru rolniczej „S” województwa bydgoskiego (poświęconego w 1981 roku). Jest uczestnikiem życia politycznego i społecznego w swoim regionie i Polsce.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

345

Weber Stanisław

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (2001) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Rolnictwa” (2006) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2007) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza (2021) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Stanisława Webera.

Opracowania: Fijałkowski D., W Rojewie powstała drużyna strażaków oldbojów. Pierwszy pokaz retro mają już za sobą, „Gazeta Pomorska” 2016, https://pomorska.pl/w-rojewie-powstala-druzyna-strazakow-oldbojow-pierwszy-pokaz-retro-maja-juz-za-soba/ar/10421514 [dostęp: 10.11.2022]. Nawrocki D., Wieś pod krzyżem, „Gazeta Pomorska” 30.11.2008, s. 14.

346

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wesołowski Adam Sylwester 1. Biogram Urodził się 24 grudnia 1951 roku w Rojewie (wieś w powiecie inowrocławskim). Syn Kazimierza i Heleny z domu Groblewskiej. Dziadek (ojciec matki) Ignacy Groblewski pochodził z Szadłowic, mieszkał w Kępie Kujawskiej; przez pewien czas przebywał w Ameryce w celach zarobkowych; w 1933 roku kupił gospodarstwo rolne w Rojewie; rozstrzelany z synem Stanisławem we wrześniu 1939 roku. Dziadkowie (po stronie ojca) prowadzili gospodarstwo rolne w Rojewie od połowy XIX wieku. Adam Wesołowski ukończył szkołę podstawową i przysposobienie rolnicze (2-letnie, zimowe). Przez całe swoje życie pracował w rodzinnym gospodarstwie rolnym (po rodzicach matki) w Rojewie; przebywał na rencie zdrowotnej (od 2001 roku); obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Należy do grona najaktywniejszych organizatorów struktur rolniczego związku na terenie gminy Rojewo. Jesienią 1980 roku uczestniczył w powstawaniu „Solidarności Chłopskiej” w tej miejscowości; członek zarządu „Solidarności Chłopskiej” w gminie Rojewo (gospodarz biura, 1980–1981). Na początku 1981 roku zaangażował się w rozwój niezależnego chłopskiego ruchu związkowego w regionie bydgoskim. Uczestniczył w wielu akcjach protestacyjnych m.in. 12 lutego 1981 roku w Inowrocławiu przy pomniku Powstańców Wielkopolskich; Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

347

Wesołowski Adam Sylwester 22 stycznia i 8 lutego 1981 roku w Bydgoszczy. Jeden z inicjatorów przeprowadzenia strajku okupacyjnego w bydgoskiej siedzibie WK ZSL (1981); uczestnik tego strajku okupacyjnego (w budynku ZSL przebywał przez 3 kolejne doby). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Uczestniczył w zbiórce żywności dla internowanych i ich rodzin; regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w bydgoskim kościele jezuitów i w spotkaniach opozycjonistów po ich zakończeniu (1982–1984); organizował coroczne pielgrzymki rolników na Jasną Górę (od 1982 roku); kolportował na terenie gminy Rojewo wydawnictwa bezdebitowe. Na pogrzebie Piotra Bartoszcze (1984) był jednym z niosących jego trumnę do grobu. Należał do grona organizatorów odrodzonych struktur „S” chłopskiej w gminie Rojewo (1989). Delegat na Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ RI „S”, który odbył się w Warszawie w dniach 18–19 marca 1989 roku. Członek NSZZ RI „S” do dziś. Radny Rady Gminy Rojewo (kandydował z poparciem PSL) od 2006 roku do dziś; wiceprzewodniczący Rady Gminy (od 2014 roku). Społecznik. Członek Ochotniczej Straży Pożarnej w Rojewie (od 1967 roku), obecnie (od 2011 roku) członek Komisji Rewizyjnej; członek seniorskiej drużyny OSP w Rojewie; członek Rady Sołeckiej Rojewa (od 1980 roku); sołtys Rojewa (od 2018 roku). Wspiera inicjatywy kulturalne i charytatywne, współorganizuje obchody narodowych świąt i patriotycznych rocznic w swojej okolicy. Uczestnik protestu rolników w Brukseli w 2008 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Brązowy medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (1994) • Srebrny medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (1999) • Złoty medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (2000) • Brązowy Krzyż Zasługi (2002) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Rolnictwa” (2006) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2007) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

348

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wesołowski Adam Sylwester

5. Bibliografia Źródła: Hasło: Adam Wesołowski, Urząd Gminy Rojewo, http://archiwum.bip.rojewo.pl/ osoby/3523/adam_wesolowski.html [dostęp: 10.11.2022]. Korespondencja autora z Wojciechem Gonerą. Relacja Adama Wesołowskiego. Szperka M., Poznajmy naszych radnych, „Gazeta Gminy Rojewo” 2014, nr 3, s. 8. Wesołowski A., Gonera W., Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność” w gminie Rojewo (1980–2019), Rojewo 2019.

Opracowania: Bydgoski marzec. Obchody 35-lecia strajku chłopskiego. Po chłopsku, portal „strefaAGRO.pl”, https://strefaagro.pl/bydgoski-marzec-obchody-35lecia-strajku-chlopskiego-po-chlopsku/ar/12385186 [dostęp: 10.11.2022]. Chyłka A., Rolnicy uczcili 25-lecie wolnej Polski, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz. tvp.pl/15592820/rolnicy-uczcili-25lecie-wolnej-polski [dostęp: 10.11.2022]. Fijałkowski D., W Rojewie powstała drużyna strażaków oldbojów. Pierwszy pokaz retro mają już za sobą, „Gazeta Pomorska” 2016, https://pomorska.pl/w-rojewie-powstala-druzyna-strazakow-oldbojow-pierwszy-pokaz-retro-maja-juz-za-soba/ar/10421514 [dostęp: 10.11.2022]. Zielazna J., Nie każdy widzi dziś tak samo skutki marca 1981, „Gazeta Lubuska” 2016, https://plus.gazetalubuska.pl/nie-kazdy-widzi-dzis-tak-samo-skutki-marca-1981/ ar/9764641 [dostęp: 10.11.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

349

Wieczorek Dorota Joanna 1. Biogram Urodziła się 12 kwietnia 1968 roku w Toruniu. Córka Jerzego i Ewy z domu Tomaszewskiej. Oboje rodzice byli polonistami. Dorota

Wieczorek

ukończyła

IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1986 roku) oraz studia z zakresu filologii angielskiej na Uniwersytecie

Mikołaja

Kopernika

w Toruniu (magisterium w 1993 roku) kontynuowane na Uniwersytecie w Valladolid (Hiszpania). Następnie pracowała w Katedrze Filologii Angielskiej na UMK w Toruniu (1994–1995); potem wyjechała na studia doktoranckie do Valladolid (Hiszpania). Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Teatralnej w Kastylii i Leon (Escuela Superior de Arte Dramático de Castilla y León, Valladolid, Hiszpania). Córka Jerzego Wieczorka, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności W czasie wprowadzenia stanu wojennego była uczennicą ósmej klasy szkoły podstawowej. Jako uczennica IV Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu uczestniczyła w Ruchu Światło-Życie (ruch oazowy). Stąd jej formą protestu była modlitwa „Anioł Pański” odmawiana publicznie w budynku szkoły, do której uczęszczała. Wraz z m.in. Maciejem Wiśniewskim, Adamem Banaszakiem, Tomaszem Dudkiewiczem, Joanną Dokurno, Tomaszem Majorem, Marcinem Orłowskim, Tomaszem Strużanowskim i Anną Kotecką należała do grona licealistów IV LO, którzy tę formę protestu wobec władzy stosowali najczęściej.

350

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wieczorek Dorota Joanna Zajmowała się rozprowadzaniem nielegalnych wydawnictw (zakazanych książek i czasopism). W 1985 roku, wraz z Anną Kotecką i innymi uczniami IV LO wrzuciła do Wisły czerwoną szturmówkę, wręczoną jej przez nauczycieli, z którą miała iść w pochodzie pierwszomajowym. Uczestniczyła w „spacerach” na Bulwarze Filadelfijskim i manifestacji na Rynku Staromiejskim (1 i 3 maja 1982 roku), w Mszach za Ojczyznę, strajkach studenckich i innych manifestacjach organizowanych przez NZS. Działaczka Niezależnego Zrzeszenia Studentów (1987–1989); członek TZW Humanistyki (od 28 listopada 1988 roku) i członek komisji do spraw propagandy. W drugiej połowie 1988 roku dołączyła (wraz z Agnieszką Modeńską i Agnieszką Wojciechowską) do redakcji podziemnego pisma „Immunitet”, wydawanego przez „Wydawnictwo Kwadrat”. W tym także okresie sporządzała rysunki, wywieszane następnie w gablocie nazwanej „News” należącej do NZS UMK, która wisiała w przejściu do stołówki akademickiej nr 1. Wykonywała rysunki także na potrzeby Organizacji Studenckiej KPN, choć nie była członkiem tej struktury. Wraz z Iwem Bohrem oplakatowała 1 października 1988 roku wszystkie budynki uczelni plakatami NZS witającymi studentów I roku, wspólnie także rozprowadzali bibułę. Uczestniczyła w strajku okupacyjnym w Collegium Maximum (Dworze Artusa; 29 maja – 4 czerwca 1989 roku) będącego reakcją na odmowę (23 maja 1989 roku) przez Sąd Wojewódzki w Warszawie rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Zaangażowała się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego „S” w Toruniu przed wyborami parlamentarnymi 1989 roku: Zbierała podpisy i uczestniczyła w rozprowadzaniu materiałów informacyjnych.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Dorotą Wieczorek.

351

Wieczorek Dorota Joanna Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001. Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981 – 4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005.

352

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wieczorek Jerzy Władysław 1. Biogram Urodził się 19 maja 1940 roku w

Piotrkowicach

Wielkich

(wieś

w powiecie proszowickim). Syn Wincentego i Marii z domu Kossowskiej. Oboje rodzice byli nauczycielami, zaczynali swoją pracę zawodową na Polesiu, mieszkając wówczas we wsi Markowicze (blisko Baranowicz). Ojciec był tam kierownikiem szkoły, którą zbudowali mieszkańcy. Tuż przed wybuchem II wojny światowej – jako rezerwista – dostał powołanie do Korpusu Ochrony Pogranicza; uratował się z mordu katyńskiego. Jego żona, jej matka Wanda i młodszy brat Zbigniew – ostrzeżeni o możliwym aresztowaniu – uciekli pieszo z Markowicz do Piotrkowic Wielkich, gdzie w jego rodzinnym domu mieli czekać na jego powrót. Uciekł z sowieckiej niewoli, będąc już w pociągu jadącym na wschód. Matka pochodziła ze zubożałej szlachty, jej rodzina po I wojnie straciła cały swój majątek. Jerzy Wieczorek ukończył I Liceum Ogólnokształcącym im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (matura w 1957 roku) oraz studia wyższe w specjalności wentylacja kopalń w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (magisterium w 1966 roku), a następnie fizykę na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (doktorat w 1974 roku). Pracował jako nauczyciel przedmiotów zawodowych w Technikum Samochodowym w Toruniu (1966–1968); asystent naukowo-techniczny w katedrze Fizyki Doświadczalnej UMK w Toruniu (1968–1974); Zakładzie Węgla Wydział Fizyki UMK w Toruniu (1975–1989); pełnił urząd prezydenta miasta Torunia (1990–1996); potem Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

353

Wieczorek Jerzy Władysław wrócił do Zakładu Węgla na Wydziale Fizyki UMK (1996–1998). W latach 1998–2005 kierował – utworzonymi według jego autorskiej koncepcji edukacyjnej, nawiązującej do tradycji przedwojennego wileńskiego liceum – Gimnazjum i Liceum Akademickim przy UMK. Przebywał na stypendium naukowym na Uniwersytecie Windsor w Kanadzie (1974–1975) oraz Uniwersytecie w Caracas w Wenezueli (1978). Obecnie (od 2005 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W latach 1953–1956 należał do Związku Młodzieży Polskiej. Po obronie doktoratu wyjechał na stypendium naukowe do Kanady, w czasie którego – jak sam wspomina – ostatecznie zmieniło się moje myślenie na temat komunizmu. Po powrocie inicjował tworzenie „S” na swoim wydziale. Od września 1980 roku należał do „S”. Był jednym z założycieli „S” na UMK w Toruniu (inną grupą inicjatywną byli pracownicy bazy samochodowo-remontowej, m.in. Leszek Gulewski), wiceprzewodniczącym Komitetu Założycielskiego (przewodniczącym był prof. Juliusz Narębski) i Komisji Uczelnianej (wybrany w trakcie Walnego Zebrania Delegatów NSZZ „S” na UMK, które odbyło się 2 grudnia 1980 roku) (por. IPN By 1067/55, fot. 8). Był także przewodniczącym „S” w Instytucie Fizyki UMK w Toruniu. Na znak protestu wobec wydarzeń bydgoskich (marzec 1981) zaangażował się w Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Toruniu (utworzony 21 marca 1981 roku), był członkiem Prezydium tego gremium. W tym czasie użyczył swój samochód (fiat 125p), którym rozwożono po całym województwie toruńskim druki dotyczące tych zdarzeń. Był doradcą MKZ, organizował na uczelni spotkania ze znanymi dysydentami (m.in. z żoną Leszka Moczulskiego – Marią, Andrzejem Gwiazdą) (por. IPN By 466/1 i 3). Od 5 sierpnia 1981 roku został zarejestrowany do (prowadzonej od sierpnia 1975 roku do połowy stycznia 1990 roku) sprawy obiektowej kryptonim „Maiusowcy”. Pozostał w sferze zainteresowania SB w ramach tej SO do listopada 1989 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego został zatrzymany w swoim domu (po północy 12/13 grudnia) i internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach (por. IPN By 97/147), formalnie z powodu nawoływania do nielegalnych zgromadzeń. Został zwolniony 16 lutego 1982 roku. Kontynuował działalność konspiracyjną na UMK. W okresie stanu wojennego Instytut Fizyki i Instytut Chemii stanowiły najważniejsze ośrodki kolportażu wydawnictw bezdebitowych na UMK. Wieczorek był jednym z kolporterów tych materiałów w toruńskim środowisku akademickim.

354

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wieczorek Jerzy Władysław Był – wraz z Andrzejem Jeśmanowiczem – pomysłodawcą i jednym z wykonawców nadajnika dla toruńskiego podziemnego Radia „Solidarność” (1982). Nadajnik ten był podczepiony do sześciu balonów napełnionych wodorem, wykonanych z dętek od dużych piłek plażowych (por. W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 242). Regularnie chodził na Msze za Ojczyznę, odprawiane w kościele Matki Bożej Zwycięskiej, uczestniczył także w „spacerze” 1 maja 1982 roku po Bulwarze Filadelfijskim. W odrodzonej jesienią 1988 roku Komisji Uczelnianej „S” UMK był członkiem jej Prezydium (pierwszym przewodniczącym wybrano wtedy prof. Tadeusza Grudzińskiego) oraz członkiem Komisji Rewizyjnej. Jako przedstawiciel KU „S” na UMK uczestniczył w zebraniach Regionu Toruńskiego „S” oraz zebraniach innych organizacji związkowych na uczelniach wyższych (m.in. na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie). W styczniu 1989 roku podczas spotkania członków „S” na UMK przedstawił aktualny stan KU na tej uczelni. Udzielał się w pracach Komitetu Obywatelskiego, koordynującego kampanię wyborczą do wyborów kontraktowych. Był szefem kampanii wyborczej do Rady Miasta Torunia. Zrezygnował z kandydowania do tego gremium. Po upadku systemu komunistycznego w Polsce zaangażował się w działalność samorządową. Od 1990 roku należał do komitetu wyborczego do wyborów samorządowych „Teraz Toruń”, w którym był współautorem programu samorządowego. Był pierwszym prezydentem miasta Torunia (1990–1996) wybranym przez Radę Miasta wyłonioną w demokratycznych wyborach. Od 1 stycznia 1994 roku Toruń uczestniczył wraz z 20 innymi miastami w programie pilotażowym polegającym na przekazaniu samorządom miejskim wielu zadań będących dotąd w gestii administracji państwowej. Wśród podejmowanych działań była kontynuacja starań dotyczących wpisania Torunia na listę UNESCO, powołanie ośrodków życia kulturalnego: Domu Muz z filiami oraz Dwóru Artusa, wybudowanie oczyszczalni ścieków oraz uruchomienie planetarium. W latach 1994–1998 był radnym miasta Torunia z listy „Teraz Toruń”. W latach 1996–1998 został wybrany wiceprzewodniczącym Rady Miasta Torunia.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (1990) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2001) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

355

Wieczorek Jerzy Władysław • Medal Prezydenta Miasta Torunia „Thorunium” (2006) • Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze (2008) • tytuł Honorowego Obywatela Miasta Torunia (2010) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 97/147, Akta osobowe internowanego dot. Jerzy Wieczorek, imię ojca: Wincenty, ur. 19.05.1940 r., osadzonego za nawoływanie do nielegalnych zgromadzeń na podstawie Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym. IPN By 1067/55, Dziesięć fotografii. Fotografie nr 3 i 4: Urszula Wencel-Kalembkowa; nr 5: przewodniczący komisji prof. Tadeusz Grudziński; nr 6: doc. Andrzej Lewandowski; nr 7: przewodniczący KZ prof. Juliusz Narębski, prof. Jan Głuchowski, doc. Józef Szudy; nr 8: dr Jerzy Wieczorek, dr Lucyna Tomaszewska, prof. Jan Głuchowski, doc. Józef Szudy; nr 9 i 10: dr Jerzy Wieczorek. IPN By 466/1, Plany działania jednostek MO i SB w ramach operacji „Lato 80”. Wykaz dokumentów dotyczących przygotowań do stanu wojennego przeznaczonych do zniszczenia. Wykazy osób przewidzianych do internowania. Plany internowania. Plan działań specjalnych w sprawie kryptonim „Wrzos” dot. zmiany składów osobowych komisji zakładowych NSZZ „Solidarność”, NSZZ RI „Solidarność” i składów osobowych Zarządu Regionu. Wykaz pracowników obsługujących osobowe źródła informacji. Akcja „Wiosna” dot. planów internowania. Wykaz miejsc akcji grup operacyjnych. Jerzy Wieczorek – internowani – notacje [nagranie video], Europejskie Centrum Solidarności, https://www.youtube.com/watch?v=2mgowS2BAJk [publik. 20.03.2017, dostęp: 4.06.2022]. Relacja Jerzego Wieczorka.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Jerzy Wieczorek, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol. pl/es/encyklopedia/biogramy/15455,Cichon-Wieslaw.html?search=4792888787 [dostęp: 4.06.2022]. Dr Jerzy Wieczorek (2010), Urząd Miasta Torunia, https://www.torun.pl/pl/miasto/ samorzad/miejskie-nagrody-i-wyroznienia/honorowe-obywatelstwo-miasta-torunia/ honorowi/dr [dostęp: 11.10.2022]. Hasło: Jerzy Wieczorek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/bb1db55e-b1b9-4296-b012-36302d621104 [dostęp: 4.06.2022]. Hasło: Jerzy Wieczorek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/92166 [dostęp: 4.06.2022].

356

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wieczorek Jerzy Władysław Jerzy Wieczorek, prezydent Torunia po pierwszych wolnych wyborach do rad gmin, skończył 80 lat, „Gazeta Wyborcza” Toruń, https://torun.wyborcza.pl/ torun/7,48723,25967651,jerzy-wieczorek-prezydent-torunia-po-pierwszych-wolnych-wyborach.html [dostęp: 11.10.2022]. Mądry A. (red.), UMK w kampanii Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach’89, Toruń 2019. Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003. Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M., Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021. Polak W., Jan Hanasz – bohater toruńskiej „Solidarności” podziemnej, „Fides Ratio et Patria. Studia Toruńskie” 2014, nr 1.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

357

Wiśniewska (z d. Schindler) Irena Maria Justyna 1. Biogram Urodziła się 26 września 1951 roku w Toruniu. Córka Mariana Schindlera i Alicji z domu Teszner. Dziadek ze strony ojca Wilhelm Schindler (ur. w 1878 roku w Kosowie) w latach 1920–1923 był starostą w Zbarażu, w kolejnych latach urzędnikiem w starostwie w Kamionce Strumiłowej; po wkroczeniu

wojsk

radzieckich

Lwowa we wrześniu 1939 roku został aresztowany przez NKWD i więziony m.in. w Starobielsku; został skazany na 5 lat łagrów; karę odbywał w Łagrze Karagandyjskim („Karłagu”); zwolniony na podstawie amnestii 1 września 1941 roku został skierowany do miasta Turkiestan (Kazachstan); nieznane są jego dalsze losy. Dziadkiem ze strony matki był Ignacy Teszner (ur. 3 marca 1890 roku w Warszawie); jego rodzina od blisko sześciu pokoleń mieszkała w Warszawie; w 1914 roku ukończył studia w Instytucie Politechnicznym im. cara Mikołaja II w Warszawie i uzyskał tytuł inżyniera; z żoną Ireną (ślub w 1910 roku) i trójką dzieci wyjechał do Tuły na staż zawodowy (miasto w podmoskiewskim zagłębiu węglowym) jako specjalizujący się w projektowaniu i realizacji instalacji grzewczych i wodno-kanalizacyjnych; powrócił do Warszawy, gdzie stworzył i prowadził własną firmę projektowo-wykonawczą (w 1930 roku otworzył jej filię w Gdyni); walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku i (jako oficer rezerwy w stopniu podporucznika) w wojnie obronnej 1939 roku; po kapitulacji stolicy uwięziony w oflagu VII A w Murnau do maja 1945 roku; po wojnie zamieszkał z rodziną w Gdyni.

358

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wiśniewska (z d. Schindler) Irena Maria Justyna Ojciec Ireny Wiśniewskiej urodził się w Zbarażu; po II wojnie światowej przyjechał do Torunia; na UMK ukończył prawo (1950); był pracownikiem i wicedyrektorem w Pracowni Sztuk Plastycznych w Toruniu. Matka ukończyła studia prawnicze na UMK (magisterium w 1950 roku), nigdy nie pracowała w tym zawodzie; pracowała jako przewodnik po Toruniu i województwie. Irena Wiśniewska ukończyła IV Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1969 roku) oraz chemię na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1974 roku). Następnie pracowała jako chemik w Instytucie Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1974–1990); oddelegowana do pracy w Komisji Uczelnianej NSZZ „S” przy UMK w Toruniu (od 1990 roku do dziś). Posiada uprawnienia przewodnika po Toruniu (od 1973 roku) i pilota wycieczek (od 2010 roku). Córka Mariana Schindlera, siostra Małgorzaty Bensch, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Należała do „S” od października 1980 roku; członek Komisji Wydziałowej „S”. Wspomagała studentów UMK w trakcie strajku Niezależnego Zrzeszenia Studentów przeprowadzonego jesienią 1981 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się w prace podziemnej „S”. W latach 1982–1989 organizowała kolportaż podziemnej prasy, ulotek i książek na terenie Wydziału Sztuk Pięknych UMK. Zbierała składki związkowe, które przekazywała rodzinom osób represjonowanych. Należała do grupy, która zainicjowała wydawanie podziemnego pisma „Jeszcze tym razem”, wydawanego później przez NZS UMK. W kolejnych latach kontynuowała działalność podziemną, kolportując ulotki i pisma drugiego obiegu na terenie Torunia. Brała także udział w organizowanych przez środowiska solidarnościowe manifestacjach. W latach 80. XX wieku wspomagała w działaniach solidarnościowych swojego ówczesnego męża Jerzego Wiśniewskiego, czołowego działacza toruńskiej „Elany” i Regionu Toruńskiego „S”. Uczestniczyła także w wielu manifestacjach i akcjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycyjne. W związku z prowadzoną działalnością kilkukrotnie przeprowadzono rewizje w jej mieszkaniu i miejscu pracy. Z powodów politycznych groziło jej zwolnienie z uczelni (wrzesień 1982 roku). Domagał się tego bezskutecznie komendant wojewódzki MO w Toruniu płk. Zenon Marcinkowski, kierując pismo zarówno do władz UMK jak i gen. W. Jaruzelskiego. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

359

Wiśniewska (z d. Schindler) Irena Maria Justyna W roku 1990 została oddelegowana do pracy związkowej w uczelnianej „S”. W strukturze tej przez kilka kadencji (do dziś) pełni funkcję sekretarza Komisji Uczelnianej NSZZ „S”. Wolontariuszka Radia Maryja (1993–2003).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ireny Wiśniewskiej.

360

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wiśniewski Andrzej Zygmunt 1. Biogram Urodził się 20 kwietnia 1956 roku w Jabłonowie Pomorskim. Syn Zygmunta i Wandy z domu Wypyskiej. Matka pochodziła z Pułtuska, była córką księgowego. W czasie II wojny światowej została – jako szesnastolatka – zatrzymana w ulicznej łapance i wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec (do Królewca). Po przejściu frontu wyjechała do Warszawy, gdzie przeżyła powstanie. Pracowała w obozie dla Niemców, do którego trafiła rodzina Niemców, u których wcześniej pracowała w Królewcu. Tam odnalazła ją jej matka (czyli babcia Andrzeja Zygmunta Wiśniewskiego). Rodzina Niemców, u których pracowała w czasie okupacji traktowała ją na tyle dobrze, że Wanda wstawiła się za nimi, wskutek czego rodzina ta odzyskała wolność. Wanda utrzymywała kontakt ze swoimi okupacyjnymi pracodawcami także w latach powojennych. Swojego męża Wanda poznała podczas robót przymusowych w Królewcu. Zygmunta wywieziono na roboty z Rywałdziku, gdzie mieszkał. W Królewcu pracował w fabryce i na kolei. Andrzej Wiśniewski ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Jana III Sobieskiego w Grudziądzu (matura w 1975 roku) oraz polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu (magisterium w 1979 roku). Następnie pracował jako nauczyciel w Zespole Szkół Ogólnokształcących w Łasinie (1980–1985); Szkole Podstawowej nr 18 w Grudziądzu (1986) i Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu (1986–1990). Pełnił urząd Prezydenta Miasta Grudziądza w latach Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

361

Wiśniewski Andrzej Zygmunt 1990–1994. W kolejnych latach pracował w PZU Życie, najpierw jako kierownik w grudziądzkim przedstawicielstwie tej firmy (od 1995 roku), a potem jako (od 1999 roku) dyrektor Inspektoratu w Toruniu; od 2007 roku prowadził własną działalność gospodarczą. Obecnie (od 2021 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażował się w działalność konspiracyjną. Nawiązał kontakt z powracającym z internowania Januszem Bucholcem (który został zwolniony 10 marca 1982 roku). Był członkiem – powstałej w październiku 1982 roku – grudziądzkiej Tymczasowej Miejskiej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”, struktury, która koordynowała i zarządzała działalnością środowisk opozycyjnych w mieście. Zajmował się redakcją tekstów oraz organizacją druku (przygotowywanie matryc) i kolportażu „Iskry”, pisma podziemnej „S” podregionu grudziądzkiego (które wychodziło w latach 1982–1989). Z tego powodu był inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania „Iskra” (por. IPN By 0104/238/J). Pozostawał w kontakcie z konspiracyjnym zarządem Regionu Toruńskiego „S” przez Leszka Zaleskiego. Przywoził z Torunia i odpowiadał za sprowadzenie do Grudziądza oraz kolportowanie na terenie tego miasta i okolicznych miejscowości bibuły i pism oraz książek podziemnych, wydawanych w regionie i kraju (np. pism „TIS” z Torunia, „Kontra”, „Solidarność Mazowsze”, „Solidarność Nauczycielska” z Lublina, „Solidarność Walcząca” z Wrocławia). W okresie stanu wojennego należał do grona organizatorów i uczestników spotkań grudziądzkich działaczy konspiracyjnych z przywódcami środowisk opozycyjnych (m.in. Leszkiem Moczulskim, Markiem Nowakowskim, małżeństwem Joanną i Andrzejem Gwiazdami, Antonim Stawikowskim), a także (1986) wystawy grafik Bogdana Kraśniewskiego pt. „Światło i mrok” w Domu Zakonnym Księży Marianów w Grudziądzu, inspirowanej życiem i męczeństwem ks. J. Popiełuszki. W jego mieszkaniu przeprowadzano dwie rewizje (m.in. 3 marca 1982 roku). Jako pracownik Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu współorganizował w niej wystawy okolicznościowe, które ówczesna władza traktowała jako manifestacje polityczne. W lipcu 1989 roku po wyborze gen. Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta i desygnowaniu Czesława Kiszczaka na premiera współorganizował (z Ewą Czarnecką i Mirosławem Kowalewskim) protest. Było nim wywieszenie na fasadzie tego budynku kilkumetrowego transparentu z napisem: „Generałom Jaruzelskiemu, Kiszczakowi, Komunistom – NIE!” jako wyraz sprzeciwu wobec uzgodnień okrągłostołowych. Ponad 3 tysiące grudziądzan złożyło pod nim swoje podpisy. Był inicjatorem (wraz

362

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wiśniewski Andrzej Zygmunt z Ewą Czarnecką i Józefem Ziemerem) budowy w Grudziądzu pomnika „S”. Został on odsłonięty przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego 30 października 2006 roku. Po upadku systemu komunistycznego zaangażował się w działalność polityczną i samorządową. Pierwszy prezydent Grudziądza wybrany w wolnych wyborach (1990–1994); radny Rady Miejskiej tego miasta w I, II, III, V, VI i VII kadencji.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Srebrny Krzyż Zasługi (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020) • Odznaka Honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

Opracowania: Hasło: Andrzej Wiśniewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis. ipn.gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

363

Wojciechowska (z d. Zawodna) Barbara Zofia 1. Biogram Urodziła się 27 lutego 1950 roku w Bydgoszczy. Córka Stanisława Zawodnego i Heleny z domu Szypura. Ojciec pochodził z Wielkopolski; był pracownikiem fizycznym – odlewnikiem w Fabryce Obrabiarek do Drewna w Bydgoszczy. Matka urodziła się w Niemczech, gdyż jej rodzice byli emigrantami zarobkowymi; trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powrócili do kraju i zamieszkali w Bydgoszczy. Barbara Wojciechowska ukończyła Technikum

Mechaniczno-Elektryczne

w Bydgoszczy (matura w 1969 roku). Pracę podjęła w Zakładach Rowerowych „Romet” w Bydgoszczy (1969–1984). Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku należała do „S” w swoim zakładzie pracy. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Organizowała zbiórki pieniędzy dla rodzin osób internowanych wśród pracowników „Rometu”, wraz z m.in.: Ryszardem Rybarczykiem, Tadeuszem Licą, Bogdanem Bereszyńskim, Krystyną Ciesińską. Fundusze te były przekazywane (pod pseudonimem „Król Maciuś”) Bożenie Kucewicz. Uczestniczyła w kolportażu ulotek w swoim zakładzie pracy. Przepisywała tekst „Informatora Bydgoskiego” na maszynie, tworząc matryce do druku tego pisma (1982–1984); wprowadzona przez Bożenę Kucewicz; współpracowała z Tadeuszem Bejgerowskim. Teksty odbierała od Danuty Kucewicz w jej mieszka-

364

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojciechowska (z d. Zawodna) Barbara Zofia niu, nazajutrz przekazywała jej gotowe matryce na umówionym przystanku autobusowym, w drodze do pracy. W jej mieszkaniu był punkt kolportażu hurtowych ilości „Tygodnika Mazowsze”, dostarczanego z Torunia (1982–1984). Z Torunia otrzymywała do dalszego kolportażu i sprzedaży także książki bezdebitowe, karty świąteczne, kalendarze i znaczki. W swoim mieszkaniu prowadziła „Bibliotekę Sawa”, wypożyczając egzemplarze książek drugiego obiegu; w piwnicy swojego mieszkania przechowywała hurtowe ilości papieru drukarskiego oraz farby drukarskie. Obserwatorka procesu sądowego Jana Rulewskiego w Nowym Dworze Mazowieckim. Uczestniczyła w Mszach św. za Ojczyznę w kościele jezuitów w Bydgoszczy (odprawianych każdego 13. dnia miesiąca) oraz w manifestacjach organizowanych przez środowiska opozycyjne w czasie stanu wojennego w Bydgoszczy (1982–1985). Brała udział w „alternatywnych obchodach majowych” przed bazyliką Wincentego à Paulo w Bydgoszczy 1 maja 1985 roku. Od jesieni 1983 roku była inwigilowana w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Zbiórka”, dotyczącej zbiórki funduszy wśród działaczy „S” w „Romecie”, którą faktycznie prowadziła wśród członków zdelegalizowanej „S” w tym zakładzie pracy. Zatrzymana dnia 28 stycznia 1984 roku w swoim mieszkaniu, w którym w dniu zatrzymania przeprowadzono szczegółową rewizję (po kilku dniach kolejną, także w piwnicy i na działce pod Bydgoszczą). Podczas przeszukania ujawniono: 747 sztuk „Tygodnika Mazowsze”, 47 sztuk „Informatora Bydgoskiego” oraz 31 różnych wydawnictw z terenu całego kraju o łącznej liczbie 162 egzemplarzy, ponadto znaleziono 51 sztuk różnych broszur nieposiadających debitu komunikacyjnego, 12 matryc do produkcji ulotek, 25 sztuk ulotek o zróżnicowanej treści, 9 pasków z folii służących do produkcji ulotek, gumową pieczątkę z napisem „TKZ Romet Solidarność”, pieczątkę z napisem „Biblioteka Sawa”, 7 sztuk różnych znaczków i kalendarzy z emblematami „S” (por. IPN By 077/338, t. 1, k. 59) oraz jej zapiski z kwotami wpłacanymi w trakcie prowadzonych, wspomnianych powyżej, zbiórek funduszy i rozliczeń gazetowych. Dnia 30 stycznia 1984 roku została – Postanowieniem Prokuratury Wojewódzkiej w Bydgoszczy – tymczasowo aresztowana na 3 miesiące i osadzona w bydgoskim Areszcie Śledczym; zastrzeżono jej także możliwość wyjazdów zagranicznych. Areszt opuściła 18 maja 1984 roku, z nakazem dozoru milicyjnego (meldowania się raz w tygodniu na komendzie MO, przy ul. Powstańców Wielkopolskich w Bydgoszczy). Prowadzone przeciwko niej postępowanie karne zostało umorzone na mocy ustawy o amnestii ogłoszonej w województwie bydgoskim w lipcu 1984 roku (por. IPN By 070/5226, t. 3, k. 89). Po opuszczeniu aresztu pozostawała bez pracy przez Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

365

Wojciechowska (z d. Zawodna) Barbara Zofia kolejne lata, z wilczym biletem. Znalazła czasowe zatrudnienie w sklepie spożywczym „Społem” przy ul. Jagiellońskiej w Bydgoszczy, gdzie kierowniczką była jej siostra Jadwiga. Została zwolniona, gdy ta informacja dotarła do dyrekcji. Z powodu jej działalności opozycyjnej został zwolniony z pracy – także z wilczym biletem – w Fabryce Form Metalowych „Formet” również jej mąż Edward, z dniem 31 grudnia 1984 roku. W kolejnych miesiącach był kierowcą taksówki, a następnie zajął się prywatną działalnością handlową, w której mu pomagała. Uczestniczyła wraz z mężem w ostatniej mszy św. odprawianej przez ks. Jerzego Popiełuszkę na bydgoskich Wyżynach. Następnego dnia jej mąż był zatrzymany i przesłuchany „w związku z zaginięciem” ks. J. Popiełuszki, m.in. z powodu posiadania samochodu marki fiat 125p (właśnie samochodem takiej marki został porwany ten ksiądz), co było akcją propagandową. Członek (od 2008 roku) i prezes (od 2016 roku) Stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1989”; członek Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w PRL. Jest aktywnym uczestnikiem życia publicznego w regionie, promotorem upamiętnienia miejsc, zdarzeń i osób walczących o niepodległość Polski w regionie bydgoskim.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Złoty Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Błękitny Krzyż Zasługi Stowarzyszenia Dzieci Wojny w Polsce (2018) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5226, Akta kontrolne śledztwa w sprawie przynależności do organizacji opozycyjnej przeciwko: Janusz Piekarczyk, imię ojca: Jan, ur. 28.05.1964 r. i inni, tj. podejrzanym o przestępstwo z art. 143 kk, 273 § 1 i 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i 270 § 1 kk.

366

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojciechowska (z d. Zawodna) Barbara Zofia IPN By 077/338, t. 1, Meldunki zastępcy szefa WUSW w Bydgoszczy ds. SB o sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie bydgoskim w okresie 1 stycznia – 30 czerwca 1984 r. Korespondencja autora z Barbarą Wojciechowską.

Opracowania: Hasło: Barbara Wojciechowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/bacf1d7c-e95e-43a1-b315-702ded1e4bcb [dostęp: 7.06.2022]. Komisarek M., 586 dni aresztowań i represji. 40 lat temu wprowadzono stan wojenny, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/57310475/40-lat-temu-wprowadzono-stan-wojenny [dostęp: 11.10.2022]. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

367

Wojciechowska (z d. Bąk) Janina Róża 1. Biogram Urodziła się 1 marca 1946 roku w Słupecznie (wieś w powiecie lubelskim). Córka Franciszka Bąka i Janiny z domu Kurek. Dziadkowie (ze strony ojca) mieszkali w województwie lubelskim, gdzie prowadzili gospodarstwo rolne; dziadek handlował końmi na rynku w Lublinie i za uzbierane pieniądze dwukrotnie wyjechał do Ameryki; za zarobione tam pieniądze kupił ziemię na Wołyniu, w okolicach Włodzimierza Wołyńskiego, gdzie rodzina ta przeniosła się około 1926 roku. Ostrzeżeni o mordach ukraińskich nacjonalistów, powrócili do rodzinnych stron. Ojciec pozostał w Słupecznie, wychowywany przez bezdzietne wujostwo. Brat ojca Michał Bąk uczestniczył w wojnie obronnej 1939 roku; opuścił kraj, wyjeżdżając na Węgry, gdzie został internowany na 3 miesiące; przedostał się do Francji, a następnie Anglii; walczył w Belgii i Holandii; po zakończeniu II wojny światowej przez 2 lata przebywał na terenie Niemiec; powrócił do kraju w 1947 roku. Mamy brat Edward Kurek został ranny pod Bydgoszczą w pierwszych dniach wojny obronnej 1939 roku; dostał się do niemieckiej niewoli, w której spędził okres niemieckiej okupacji. Janina Wojciechowska ukończyła Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1966 roku). Następnie pracowała na stanowisku kontrolera jakości oraz referenta ds. pracowniczych w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1966–1997). Obecnie (od 1997 roku) przebywa na emeryturze.

368

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojciechowska (z d. Bąk) Janina Róża

2. Opis działalności Była członkiem zakładowej „S” od jesieni 1980 roku. Zajmowała się kolportażem nielegalnych wydawnictw, zbieraniem składek oraz podpisów pod apelami i listami protestacyjnymi m.in. dotyczącymi uwolnienia więźniów politycznych i zniesienia stanu wojennego. Podczas procesów politycznych sporządzała notatki i sprawozdania dla Tymczasowego Prezydium Zarządu Regionu NSZZ „S” w Toruniu oraz podziemnych redakcji pism wydawanych przez środowiska prodemokratyczne. W latach 1986–1989 w swoim mieszkaniu prowadziła kolportaż bibuły. Co 2 tygodnie dostarczano tam pisma: „TIS”, „Kontra”, „Elana”, „Geofon”, „Apator” i inne: z Mazowsza i Trójmiasta. Jej zadaniem był ich podział i zapakowanie w koperty, które następnie odbierali przedstawiciele zakładów pracy lub innych środowisk (m.in. Piotr Łukaszewski). Współpracowała z działającym przy parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu Diecezjalnym Ośrodkiem Charytatywno-Społecznym w Toruniu. Należała do Komitetu Organizacyjnego XX-lecia „Elany” (wraz z Gertrudą Przybylską, Reginą Talaśką, Franciszkiem Baranowskim, Stefanem Czerniejewskim, Ryszardem Siewertem i Jerzym Wiśniewskim), obchodzonego w 1983 roku. Dzięki zaangażowaniu jego członków – będących delegacją działającej w podziemiu zakładowej „S” – zorganizowano Mszę św. jubileuszową w toruńskim kościele Chrystusa Króla. Przewodniczył jej biskup Marian Przykucki, uczestniczyło w niej około 2 tysiące pracowników „Elany”.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ireny Wiśniewskiej.

Opracowania: Hasło: Janina Wojciechowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/ab33a7a5-31d5-4102-ad25-8cf6e316c09e [dostęp: 4.06.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

369

Wojciechowska (z d. Bąk) Janina Róża Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

370

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojtczak Czesław 1. Biogram Urodził się 22 lipca 1924 roku w Toruniu. Syn Mikołaja i Magdaleny z domu Wróblewskiej. Pochodził z licznej rodziny przedwojennego policjanta. W czasie II wojny światowej był więziony przez Niemców w obozie koncentracyjnym Stutthof. Czesław Wojtczak po wojnie ukończył wieczorowo Technikum Samochodowe w Toruniu. Pracował w Technicznej Obsłudze Rolnictwa w Toruniu (TOR). Większość swego życia poświęcił pracy w Ośrodku Transportu Leśnego w Toruniu, gdzie pełnił funkcję kierownika transportu. Później pracował w Zespole Składnic Lasów Państwowych w Toruniu, a także na pół etatu w Przedsiębiorstwie Zieleni Miejskiej w Toruniu (do 1982 roku). Przebywał na emeryturze od 1983 roku. Zmarł 5 marca 2017 roku w Toruniu. Został pochowany na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu. Mąż Pelagii Wojtczak, ojciec Mariana, Michała i Piotra, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego (około 15 grudnia) zorganizował wywiezienie powielacza, należącego do „S”, ciężarówką Przedsiębiorstwa Zieleni Miejskiej. Powielacz ukryty został w skrytce pracowni Marka Sobocińskiego, skąd został przewieziony do domu Magdaleny Wyszomirskiej-Głębowicz. Wcześniej w nocy z 12 na 13 grudnia powielacz ten wyniesiono z siedziby „Cukrowni Toruńskich”. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

371

Wojtczak Czesław Wraz ze swoją żoną zaangażował się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Wojtczak działając w ramach tegoż Komitetu pełnił dyżury (we wtorki i czwartki) przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących. Angażował się w jego prace do 1989 roku. W grudniu 1981 roku roznosił świąteczne paczki żywnościowe rodzinom osób aresztowanych i internowanych. Później pomagał w organizacji rozładunku darów z zagranicy (głównie z Francji). Była to używana odzież, mleko i odżywki dla niemowląt. Pracował przy rozładunku, segregowaniu i dystrybucji (przywożonych z zagranicy) leków dla potrzebujących osób z całego dawnego Regionu Toruńskiej Solidarności. W styczniu 1982 roku SB przeprowadziła w jego mieszkaniu rewizję. Akcja ta wiązała się z aresztowaniem i procesem Anny Thiem, Anny Stawińskiej i Józefa Karabina (szukano tam materiałów wiążących syna Mariana z tą sprawą). 1 maja 1982 roku wraz z żoną uczestniczył w demonstracji na Bulwarze Filadelfijskim. Brał udział w Mszach za Ojczyznę, organizowanych co miesiąc w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej przy ul. Podgórnej w Toruniu. Na prośbę proboszcza tej parafii, ks. Stanisława Kardasza jeździł do Warszawy, Krakowa i Nowej Huty, skąd przywoził różne materiały drugiego obiegu (m.in. kasety VHS z nagranymi audycjami Jacka Federowicza). Wśród zaufanych znajomych kolportował tzw. bibułę.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. Inne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

372

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojtczak Czesław

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z (synem) Marianem Wojtczakiem.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

373

Wojtczak (z d. Wróblewska) Pelagia Agnieszka 1. Biogram Urodziła się 19 czerwca 1924 roku w Toruniu. Córka Jana Wróblewskiego i Agnieszki z domu Plutowskiej. Pochodziła z licznej rodziny. Przed II wojną światową jej rodzice prowadzili skład opału w Toruniu. Pelagia Wojtczak w latach 30. ukończyła szkołę podstawową. Po II wojnie była stenotypistką i maszynistką (pisała na maszynie). Pracowała w biurze Technicznej Obsługi Rolnictwa w Toruniu, Przedsiębiorstwie Hotele Miejskie w Toruniu. Ostatnim miejscem jej zatrudnienia była Książnica Miejska w Toruniu, gdzie pełniła funkcję kierownika ds. administracji. Na emeryturę przeszła z początkiem lat osiemdziesiątych. Zmarła 29 listopada 2020 roku w Toruniu. Została pochowana na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu. Żona Czesława Wojtczaka, matka Mariana, Michała i Piotra, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Po wprowadzeniu stanu wojennego, w grudniu 1981 roku, przepisywała na matrycach powielaczowych teksty pism dostarczonych przez syna Michała. W początku 1982 roku, wraz z mężem Czesławem zaangażowała się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji

374

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojtczak (z d. Wróblewska) Pelagia Agnieszka Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Pelagia Wojtczak działając w ramach tegoż Komitetu pełniła dyżury (we wtorki i czwartki) przyjmując zgłaszających się do tego ośrodka potrzebujących. Komitet ten działał w tym kształcie do 1989 roku i do tego roku w jego pracach uczestniczyła. Pomagała także w organizacji rozdziału darów z zagranicy (głównie z Francji). Była to używana odzież, mleko i odżywki dla niemowląt. Pracowała przy segregowaniu i dystrybucji (przywożonych z zagranicy) leków dla potrzebujących osób z całego dawnego Regionu Toruńskiej Solidarności. W styczniu 1982 roku SB przeprowadziła w jej mieszkaniu rewizję. Była to akcja związana z aresztowaniem i procesem Anny Thiem, Anny Stawińskiej i Józefa Karabina (szukano tam materiałów wiążących syna Mariana z tą sprawą). W trakcie tzw. toruńskiego procesu zabójców ks. Jerzego Popiełuszki przepisywała na maszynie (w biurze parafii Najświętszej Marii Panny) stenogramy z przebiegu rozprawy sądowej. 1 maja 1982 roku wraz z mężem uczestniczyła w demonstracji na Bulwarze Filadelfijskim. Regularnie uczestniczyła też w Mszach za Ojczyznę organizowanych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z (synem) Marianem Wojtczakiem.

375

Wojtowicz Dariusz Krzysztof 1. Biogram Urodził się 3 maja 1969 roku w Toruniu. Syn Józefa i Barbary z domu Olkiewicz. Torunianin

pokoleń:

rodzina ojca pochodzi z lewobrzeżnej części Torunia – Podgórz, Stawki; rodzina matki z prawobrzeżnej – Kaszczorek, Złotoria. Pradziadek Jan Zieliński i dziadek Józef Gulczyński (teść i zięć, krewni po stronie ojca) byli kolejarzami: pradziadek jako weteran I wojny światowej nie został zmobilizowany z racji wieku, z kolei dziadek jako poborowy został wcielony do armii polskiej i oddelegowany do służby w Kolejach Państwowych; obaj zostali zabici podczas niemieckiego nalotu w trakcie wykonywania obowiązków w pierwszych dniach września 1939 roku we Włochach pod Warszawą. Babcia Irena owdowiała w wieku osiemnastu lat, w styczniu 1940 roku urodziła ojca Dariusza Wojtowicza; w 1944 roku ukrywali przez pewien czas w swoim domu na Podgórzu zbiegłego z pobliskiego lagru belgijskiego żołnierza; po zakończeniu wojny wyszła za mąż po raz drugi, za lwowianina Adama Wojtowicza. Przodkowie ze strony matki od pokoleń byli związani z Wisłą; pracowali jako rybacy rzeczni; w latach powojennych zmuszeni byli szukać zatrudnienia w toruńskich zakładach. Otrzymał katolickie wychowanie. Dariusz Wojtowicz ukończył technikum w Zespole Szkół Przemysłu Spożywczego w Toruniu (matura w 1989 roku) oraz studia na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1999 roku). Po maturze pracował jako furtian w klasztorze ojców redemptorystów na Bielanach

376

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojtowicz Dariusz Krzysztof (1990–1991); jako handlowiec m.in. w Spółdzielni Samopomoc Chłopska (1994–1996); w Wojewódzkim Urzędzie Pracy (1997–2007); jako audytor wewnętrzny w Kujawsko-Pomorskim Urzędzie Marszałkowskim (2007–2010), także w Urzędzie Miasta Torunia i w Starostwie Powiatowym Powiatu Toruńskiego; prowadzi też własną działalność gospodarczą; obecnie zatrudniony w Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości (od 2019 roku).

2. Opis działalności Związany z parafią i kościołem św. Józefa na toruńskich Bielanach (ministrant) wraz z rozpoczęciem nauki w technikum zaangażował się w działalność wspólnoty oazowej. Tam zaprzyjaźnił się z Tomaszem Zdrojewskim, który na przełomie 1985/1986 roku zapoznał go z Arturem Wiśniewskim, współpracującym w tamtym czasie z innymi uczestnikami młodzieżowej organizacji konspiracyjnej w Toruniu. Za jego pośrednictwem zaangażował się w działalność toruńskiej Wszechnicy Młodzieżowej; działał w grupie młodzieżowej zgromadzonej wokół Marii Nenckiej-Borowieckiej, przez część środowiska opozycyjnego nazwanych „Solidarność-Brzask”. Prowadził kolportaż bibuły oraz publikacji książkowych; wkrótce dołączył do konspiracyjnych spotkań młodzieży z dorosłymi opozycjonistami. Uczestniczył m.in. w spotkaniu opozycjonistów, które odbyło się w kwietniu 1986 roku w prywatnym mieszkaniu pp. Pronobis na Osiedlu Młodych. Po wakacjach 1986 roku spośród młodych ludzi uczestniczących we wspomnianych spotkaniach wyodrębniła się kilkunastoosobowa grupa, w której czterej nastolatkowie: Roman Lewandowski (brat Jacka Lewandowskiego, który w 1987 roku reaktywował w Toruniu KPN), Piotr Mikołajczyk, Zbigniew Stefanowski i Dariusz Wojtowicz, stanowili trzon późniejszej organizacji. Na przełomie 1986/1987 wymienieni liderzy tej grupy zaczęli skłaniać się ku włączeniu w struktury Konfederacji Polski Niepodległej. W krótkim czasie dołączyli inni licealiści (powstała grupa około 30 osób). Działając w tej strukturze zajmował się w kolejnych latach dystrybucją pism i książek drugiego obiegu; uczestniczył w akcjach ulotkowych prowadzonych w szkołach, Mszach za Ojczyznę, brał udział w demonstracjach organizowanych przez działaczy KPN i inne środowiska opozycyjne, zarówno w Toruniu, jak i Warszawie, Gdańsku, Krakowie, Częstochowie, pielgrzymkach Duszpasterstwa Ludzi Pracy na Jasną Górę; uczestniczył w Marszu Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej (1988–1990), współpracował z toruńskim podziemnym wydawnictwem „Kwadrat”; był jednym z redaktorów pisma „Victoria”, sygnowanego przez Niezależne Struktury Młodzieżowe KPN w Toruniu (ukazało się około 5 numerów, pierwszy po wakacjach 1987 roku). Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

377

Wojtowicz Dariusz Krzysztof W lutym/marcu 1987 roku przejął kierowanie wspomnianą grupą młodzieży. Na pierwszym powakacyjnym spotkaniu w mieszkaniu jego rodziców (17 września 1987 roku) postanowiono przyjąć nazwę: Struktury Młodzieżowe KPN. Grupa ta w kolejnych miesiącach powiększyła swoją liczebność o kolejnych uczniów toruńskich liceów. Na przełomie 1988/1989 roku liczebność tej grupy szacowano na około 50 osób. W związku z prowadzoną działalnością opozycyjną Wojtowicz został zarejestrowany 28 lipca 1988 roku przez Wydział III WUSW w Toruniu jako osoba „zabezpieczona” operacyjnie. W końcu stycznia 1989 roku kontrolę operacyjną przejął Wydział Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa WUSW w Toruniu; kontrolę tę zakończono 5 stycznia 1990 roku. Po reaktywowaniu KPN w województwie toruńskim (listopad 1987 roku) członek Kierownictwa Akcji Bieżącej; uczestnik III Kongresu KPN (odbył się w Warszawie 4 lutego 1989 roku i 4 marca 1989 roku w Krakowie). Z powodu przygotowań do egzaminu maturalnego czasowo zaprzestał działalności w okresie od marca do maja 1989 roku. Następnie powrócił do działalności w KPN, jednak – jak wspomina po latach – były to już inne czasy odmierzone datą 4 czerwca 1989 roku. Wprawdzie Służba Bezpieczeństwa nadal inwigilowała byłe środowiska opozycyjne, jednak działalność opozycyjna stawała się coraz mniej zagrożona represjami ze strony władzy, choć jeszcze pod koniec 1989 roku zdarzały się zatrzymania i aresztowania działaczy opozycji, także w Toruniu (spotkało to członków KPN), można było jednak pozwolić sobie już niemal zupełnie legalnie demonstrować przed jednostką wojskową Armii Czerwonej w sprawie wycofania wojsk radzieckich z Polski (była to ogólnopolska akcja działaczy KPN przeprowadzona wiosną 1990 roku) (zapis w posiadaniu autora). Po wyborach kontraktowych 1989 roku wycofał się z działalności partyjnej. Zaangażował się w działalność społeczną. Uczestniczył w kilku rejsach w rejonach północnego Atlantyku oraz Oceanu Arktycznego, w tym między innymi wokół Spitsbergenu, podczas którego gościł w Hahut – Stacji Polarnej UMK w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Uczestnik Marszu Szlakiem Kadrówki” (1990) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020) • Krzyż Wolności i Solidarności (2021)

378

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wojtowicz Dariusz Krzysztof

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja autora z Dariuszem Wojtowiczem.

Opracowania: Gawlikowski M., Lewandowski M., Na szlaku Kadrówek 1981–1989, Warszawa 2018. Hasło: Dariusz Krzysztof Wojtowicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/645790 [dostęp: 12.10.2022]. Hasło: Dariusz Wojtowicz, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13753,KPN-w-Regionie-Pomorskim.html [dostęp: 12.10.2022]. Hasło: Dariusz Wojtowicz, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/e8d0c070-b116-42c8-b802-85e40cc6ec65 [dostęp: 12.10.2022]. Hasło: Encyklopedia KPN, portal „archiwum KPN” https://www.earchiwumkpn.pl/ encyklopedia_kpn/obszar_osmy/pisma.html [dostęp: 12.10.2022]. Hasło: Historia KPN, portal „archiwum KPN” https://www.earchiwumkpn.pl/historia_kpn/obszar_osmy_torun/historia_obszaru_osmego/transformacja_ustrojowa.html [dostęp: 12.10.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003. Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981 – 4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005. Polak W., Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006. Polak W., Wielbiciele Panny „S”, Ruch Wolność i Pokój w Toruniu, Toruń 2013. Sudziński R. (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej, Toruń 2005. Wenklar M., Konfederacja Polski Niepodległej na drodze do wolności, Kraków 2011. Wiśniewski A., Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór społeczny przeciwko komunizmowi w Toruniu w obiektywie Artura Wiśniewskiego, Toruń 2021.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

379

Zadrożyński Edmund 1. Biogram Urodził się 22 września 1931 roku w Nowej Wsi (powiat grudziądzki). Edward Zadrożyński ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Grudziądzu (1950). Następnie pracował jako ślusarz w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu (1950–1973). Od 1973 roku przebywał na rencie zdrowotnej, po wypadku w swoim zakładzie pracy. Zmarł 22 listopada 1982 roku w Grudziądzu. Jego grób znajduje się na cmentarzu farnym w Grudziądzu (sektor 19, rząd 5, miejsce 5).

2. Opis działalności Edmund Zadrożyński – jak zapisano w jego biogramie na stronie miasta Grudziądza – to prawdziwy człowiek legenda, symbol grudziądzkiej opozycji demokratycznej, twarz „Solidarności” i sumienie Grudziądza (cyt. za: Ludzie grudziądzkiej Solidarności, strona internetowa Urzędu Miejskiego w Grudziądzu, https://grudziadz.pl/artykul/460/18443/ludzie-grudziadzkiej-solidarnosci [dostęp: 31.08.2022]). Pomorska Odlewnia i Emaliernia w Grudziądzu, w której pracował E. Zadrożyński, była tym zakładem pracy w regionie kujawsko-pomorskim, w którym doszło do krótkotrwałych, spontanicznych strajków i wieców w 1956 roku i grudniu 1970 roku. Jej pracownicy domagali się w ich trakcie poprawy warunków pracy i płacy. W tym zakładzie pracy odbyło się także – 25 czerwca 1976 roku – pierwsze w regionie toruńskim zorganizowane wystąpienie przeciw władzom PRL. Represją władzy po tym proteście było zwolnienie (z dniem 2 lipca) 43 osób (kolejnych 110 ukarano naganą, 149 – upomnieniem z wpisem do akt osobowych, 119 – pozbawiono

380

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zadrożyński Edmund dodatku rodzinnego, 183 – utraciły korzyści wynikające z wysługi lat pracy i połowę 13. pensji). W starania o odzyskanie pracy przez prześladowanych z powodów politycznych i w akcję udzielania im pomocy zaangażował się E. Zadrożyński (w latach 1971–1973 został wybrany przez załogę mężem zaufania Związków Zawodowych Metalowców). Z czasem stał się liderem grupy pomagającej prześladowanym robotnikom, a jego najbliższymi współpracownikami stali się pracownicy POiE w Grudziądzu: Mieczysław Kukuła, Maksymilian Moździński, Jerzy Piechowski i małżeństwo Renata i Brunon Naglowie. Grupa ta współpracowała także z KSS „KOR”. Zadrożyński inicjował i organizował wiele akcji pomocowych (kwest, listów protestacyjnych) dla zwalnianych z pracy z powodów politycznych. Inicjował także petycje w sprawach istotnych dla mieszkańców Grudziądza (np. ponowne otwarcie łaźni miejskiej, uruchomienie nowej przychodni na osiedlu Strzemięcin). W swoich działaniach był wspierany przez Komitet Obrony Robotników, z którym nawiązał kontakt w 1977 roku i stał się jego reprezentantem na region grudziądzki. W latach 1977–1980 należał do redakcji niezależnego pisma „Robotnik”. Po 1977 roku kolportował także na terenie swojego zakładu pracy i miasta prasę niezależną oraz zorganizował siatkę kolporterów „Robotnika”. Wtedy także organizował spotkania (odbywały się w prywatnych mieszkaniach) z członkami i współpracownikami KSS „KOR”, m.in. Stefanem Kawalcem, Jackiem Kuroniem i ks. Stanisławem Małkowskim. Organizował w tym czasie także koła samokształceniowe. Zadrożyński wraz ze wspomnianymi współpracownikami utworzył w 1978 roku Niezależny Ruch Robotniczy (jego celem była walka o swobodę zrzeszania się i obrona prześladowanych). Był jednym z sygnatariuszy ogólnopolskiego apelu niezależnych związków zawodowych (m.in. katowickiego Komitetu WZZ i Komitetu Założycielskiego WZZ Wybrzeża) wystosowanego „Do wszystkich ludzi pracy w Polsce i związków zawodowych świata”. Był jednym z sygnatariuszy (1979) Karty Praw Robotniczych. Pierwszego dnia lipca 1979 roku został aresztowany i oskarżony o przestępstwa kryminalne. W jego obronie od razu stanęła redakcja pisma KSS KOR „Robotnik” (por. IPN Gd 1160/63). Bezpieka podjęła działania represyjne wobec Zadrożyńskiego (zainicjowali je pracownicy Departamentu III MSW). Starano się go oskarżyć za pomocą działań operacyjnych i sfabrykowanych zarzutów kryminalnych (zarzuty to: fałszowanie podpisów pod petycjami do Sejmu i Rady Państwa oraz udział we włamaniach). Celem bezpieki było przymuszenie Zadrożyńskiego do wycofania się z działalności związkowej i prodemokratycznej oraz skompromitowanie go w środowiskach opozycyjnych. W jego obronie przeprowadzono szereg akcji ulotkowych na terenie Grudziądza (pod apelem o jego uwolnienie podpisało się 870 mieszkańców) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

381

Zadrożyński Edmund i całego kraju, o jego uwolnienie zaapelowały także centrale związków zawodowych z zachodniej Europy. W jednym z kilku listów napisanych przez mieszkańców Grudziądza do prokuratury i (w kopii) Marszałka Sejmu PRL (z lipca 1979 roku) napisano m.in.: My mieszkańcy Grudziądza wystosowaliśmy do Marszałka Sejmu PRL list protestacyjny w związku z brakiem artykułów spożywczych, odzieżowych, stalowych, gospodarczych itd. oraz zastrzegliśmy sobie prawo do nietykalności osoby Edmunda Zadrożyńskiego, redaktora pisma „Robotnik” przez MO i SB, jak również przyjścia mu z pomocą. Niestety, władze MO i SB aresztowały Edmunda Zadrożyńskiego, oskarżając go o włamanie. Wiemy, że jest to kłamstwo. Nie pozwolimy, aby władze wiadomego resortu w dalszym ciągu represjonowały Edmunda Zadrożyńskiego i wykańczały prawdziwych Polaków. Zaznaczamy raz jeszcze, że mamy pełne zaufanie do Edmunda Zadrożyńskiego od wielu lat i będziemy razem z nim nadal kontynuować walkę o prawdziwą Polskę, Polskę robotników i chłopów (cyt. za: IPN By 082/143, t. 13). W innym zaś mieszkańcy Grudziądza napisali: W 1973 r. [Zadrożyński] uległ wypadkowi podczas przenoszenia dużego ciężaru przy zepsutym dźwigu. I potem po długim leczeniu musiał przejść na rentę. Nadal jednak wielu pracowników przychodziło do niego ze swoimi sprawami i pomagał im walczyć o swoje prawa. Władze prześladowały go, milicja usiłowała zrobić przestępców z całej rodziny. W ubiegłym roku milicja chciała oskarżyć Zadrożyńskiego przed sądem, a potem przed kolegium o chuligaństwo. Byli jednak świadkowie, że nikogo nie uderzył i sprawę musiano umorzyć. Dwukrotnie przeprowadzano rewizję na nazwisko syna Mirosława Zadrożyńskiego twierdząc, że chodzi o włamanie, za każdym razem milicjanci szukali przede wszystkim w papierach ojca, to jest Edmunda Zadrożyńskiego, a raz żeby był pretekst zabrali komplet sztućców domowych, które musieli potem odesłać pocztą. Mirosława Zadrożyńskiego niby podejrzanego o włamanie przesłuchiwano na temat działalności ojca w redakcji „Robotnika”. W czerwcu 1979 roku Mirosława Zadrożyńskiego aresztowano pod zarzutem dokonania włamania. Jako podejrzanego o włamanie aresztowano także Zdzisława Zadrożyńskiego. [...] Nie pierwszy już raz władze prześladują rodziny działaczy robotniczych, a z nich samych usiłują zrobić przestępców. Wiemy jak prześladuje się działacza niezależnych Związków Zawodowych z Katowic Kazimierza Świtonia, jego synowie byli uwięzieni, a jego samego oskarżono o pobicie 4 milicjantów. Współpracownika pisma „Robotnik” Tomasza Michalaka oskarża się o fałszowanie biletów autobusowych. Przypominamy, że w styczniu bieżącego roku 242 mieszkańców Grudziądza w liście do Sejmu stwierdziło, że ma do Edmunda Zadrożyńskiego pełne zaufanie i jeśli mu się coś przydarzy ze strony MO i SB to będą bronić jego osoby. Domagamy się zaprzestania prześladowań i takich represji prowokujących społeczeństwo. Domagamy się zaprzestania głupiej propagandy

382

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zadrożyński Edmund i wychwalania osiągnięć, podczas gdy odczuwamy olbrzymie braki i lekceważenie obywateli (cyt. za: tamże). W marcu 1980 roku Zadrożyński został w sfingowanym procesie, skazany na 3 lata więzienia, a we wrześniu tegoż roku – po podpisaniu Porozumień Sierpniowych 1980 roku – zwolniony. W jednym z 21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (spisanych na drewnianych tablicach przez Arkadiusza Rybickiego i Macieja Grzywaczewskiego, członków Ruchu Młodej Polski) wywieszonych na bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej 17 sierpnia 1980 roku domagano się uwolnienia więźniów politycznych, w tym E. Zadrożyńskiego. Był jednym z sygnatariuszy podpisanej w 1981 roku deklaracji Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość. W dniu wprowadzenia stanu wojennego w Polsce (13 grudnia 1981 roku) – pomimo złego stanu zdrowia – został internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) w Strzebielinku. Zwolniono go 19 maja 1982 roku (por. IPN Gd 159/157).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • tablica pamiątkowa na murze Zakładu Karnego nr 1 w Grudziądzu (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN Gd 1073/332, List otwarty mieszkańców Grudziądza do Sejmu PRL w sprawie zaopatrzenia miasta w artykuły spożywcze. Apel redakcji „Robotnika” z dnia 1.08.1979 r. w sprawie aresztowania Edmund Zadrożyński. IPN Gd 1160/63, Apel redakcji pisma KSS-KOR „Robotnik” z dnia 1.08.1979 r. w sprawie listów protestacyjnych, pisanych do Marszałka Sejmu PRL w związku z aresztowaniem redaktora Edmunda Zadrożyńskiego i brakiem właściwego zaopatrzenia sklepów w Grudziądzu. IPN Gd 159/157, Akta osobowe internowanego dot. Edmund Zadrożyński, imię ojca: Władysław, ur. 29.09.1931/22.09.1931 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13.12.1981 r. w Zakładzie Karnym w Potulicach, od 31.03.1982 r. w Ośrodku Odosobnienia

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

383

Zadrożyński Edmund w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 111/81-OEA z dnia 12.12.1981 r., zwolniony w dniu 19.05.1982 r. IPN Gd 881/1193, Oświadczenie Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” i redakcji „Robotnika” z dnia 13.01.1980 r. w sprawie pozbawienia wolności współpracownika KSS „KOR”: Edmund Zadrożyński.

Opracowania: Bałdyga M., Edmund Zadrożyński – bohaterski działacz z Grudziądza, portal „Przystanek historia”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/90038,Edmund-Zadrozynski-bohaterski-dzialacz-z-Grudziadza.html [dostęp: 1.09.2022]. Biernacki K., Pomorska Odlewnia i Emaliernia Zakład Metalurgiczny w Grudziądzu, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14186,Pomorska-Odlewnia-i-Emaliernia-Zaklad-Metalurgiczny-w-Grudziadzu.html?search=66173392476 [dostęp: 31.08.2022]. Biernacki K., Zadrożyński Edmund, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/19603,Zadrozynski-Edmund.html?search=66173392476 [dostęp: 31.08.2022]. Bilski P., Obchody 37. rocznicy porozumień Sierpnia ’80 w Grudziądzu, „Gazeta Pomorska”, https://pomorska.pl/obchody-37-rocznicy-porozumien-sierpnia-80-w-grudziadzu-zdjecia/ar/12425604 [dostęp: 1.09.2022]. Dworaczek K., Waligóra G., Solidarność Walcząca w dokumentach, t. 2, cz.1: Materiały własne. Warszawa 2016, s. 92–93. Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021. Ludzie grudziądzkiej Solidarności, strona internetowa Urzędu Miejskiego w Grudziądzu, https://grudziadz.pl/artykul/460/18443/ludzie-grudziadzkiej-solidarnosci [dostęp: 31.08.2022]. Orłowski M., Edmund Zadrożyński, [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–1989, t. 2, Warszawa 2002, s. 365–366. Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003. Polak W., Działania Służby Bezpieczeństwa wobec opozycji demokratycznej w Toruniu w latach 1976–1980, Studia Humanistyczno-Społeczne Akademii Świętokrzyskiej, t. 1, 2005. Polak W., Grudziądzki czerwiec 1976, [w:] W. Polak, K. Knoch, J. Kufel, P. Ruchlewski (red.), Czerwiec 1976 na Pomorzu, Gdańsk 2017. Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

384

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zadrożyński Edmund Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980, Gdańsk 2010. Polak W., Galij-Skarbińska S., Jankowska-Wojdyło A., Białkowski M., Opozycja demokratyczna w Toruniu i w województwie toruńskim w latach 1976–1980, Toruń 2017.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

385

Zawacka Elżbieta 1. Biogram Urodziła

się

marca

1909

roku w Toruniu. Córka Władysława i Marianny z domu Nowak. Została wychowana w poszanowaniu wartości i tradycji patriotycznych, mimo że rodzina (jak i mieszkańcy całego zaboru pruskiego w tym czasie) była poddana silnej germanizacji. Jej ojciec (rocznik 1871) ukończył (1892) szkołę podoficerską w Poczdamie, a następnie służył – w stopniu sierżanta – w 129. Pułku Piechoty. Po zakończeniu służby wojskowej (1896) pracował w stoczni gdańskiej. Jego żoną była córka rolnika (rocznik 1874). W 1901 roku przenieśli się do Torunia, gdzie Władysław Zawacki rozpoczął pracę kancelisty w toruńskim sądzie. Elżbieta Zawacka ukończyła Żeńskie Gimnazjum Humanistyczne w Toruniu (matura w 1927 roku) oraz matematykę na Uniwersytecie Poznańskim (magisterium w 1935 roku). W 1965 roku na UMK uzyskała stopień naukowy doktora nauk humanistycznych; w 1973 roku tytuł doktora habilitowanego w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie; w 1996 roku została profesorem nauk humanistycznych. Od 1931 roku (po uzyskaniu absolutorium) rozpoczęła pracę zawodową; była nauczycielką matematyki (a także m.in. fizyki, gimnastyki, propedeutyki filozofii) w Sześcioklasowym Koedukacyjnym Gimnazjum Niemieckim im. Emila Kaschubego w Sompolnie (1931–1934); Zakładzie Naukowo-Wychowawczym w Otorowie (1934– 1935); Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Toruniu (1935–1936); Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Jana III Sobieskiego w Tarnowskich Górach (1936–1937). Następnie (będąc na rocznym, bezpłatnym urlopie) na prośbę Marii Wittek przeszła na etat do

386

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawacka Elżbieta Ministerstwa Spraw Wojskowych. Po zakończeniu II wojny światowej: była inspektorką w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (1946–1948); odbywała karę więzienia (1951–1955); pracowała w szkole w Sierpcu (1955–1957), Liceum Korespondencyjnym w Toruniu (1957–1965) i Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (od 1972 roku – Uniwersytet Gdański); od 1975 roku była pracownikiem naukowym toruńskiego UMK. Przeszła na emeryturę w 1978 roku. Zmarła bezpotomnie 10 stycznia 2009 roku w Toruniu. Została pochowana na cmentarzu św. Jerzego w tym mieście.

2. Opis działalności Wszędzie, gdzie pracowała jako nauczycielka, E. Zawacka działała także jako organizatorka hufców Przysposobienia Wojskowego Kobiet. W strukturze tej była najpierw instruktorką, a następnie (od 1938 roku) komendantką Regionu Śląskiego w Katowicach. Jako komendantka śląskiego ośrodka PKW zorganizowała dwa „centralne kursy instruktorskie”, rozbudowała sieć komend powiatowych i zorganizowała dziesięć obozów pracy społecznej PKW. Uczestniczyła w Walnym Zjeździe PKW, jaki odbył się 26 marca 1939 roku w Warszawie. W przededniu wybuchu II wojny światowej powróciła z letniego obozu PKW do Katowic i skoszarowała w komendzie PKW drużynę instruktorek. Po zajęciu Katowic przez armię niemiecką (3 września) wraz z innymi kobietami z tej służby – na polecenie dowódcy plutonu łączności broniących się wojsk polskich – opuściła miasto, wyjeżdżając na wschód. Pieszo dotarła do Lwowa (8 września), gdzie natychmiast włączyła się w strukturę Lwowskiego Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Kobiet. Do jej zadań należała organizacja kobiecych oddziałów „przeciwlotniczo-gazowo-pożarowych”. W kolejnych dniach otrzymała przydział do drużyny przeciwczołgowej. Po agresji sowieckiej ponownie uciekała, tym razem na zachód, przez Toruń, Poznań i Warszawę dotarła na Śląsk. Tam rozpoczęła działalność konspiracyjną, gdzieś na trasie ucieczki przed Sowietami (2 listopada 1939 roku) została zaprzysiężona do tworzonych struktur Służby Zwycięstwu Polsce. Posługując się pseudonimem „Zelma” należała do grona organizatorek struktur Służby Zwycięstwu Polsce (organizacja ta była oparta na przedwojennej PKW) na Śląsku. Otrzymała misję stworzenia regularnych szlaków kurierskich z Generalnego Gubernatorstwa na Zachód. Pod koniec 1940 roku została przeniesiona służbowo do Warszawy. Tam została przydzielona do Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej (od lutego 1942 roku Armii Krajowej), gdzie została pracownicą V Sztabu Komendy Głównej Armii Krajowej Wydziału Łączności Zagranicznej (kryptonim „Zagroda”). Jednostka ta odpowiadała za Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

387

Zawacka Elżbieta łączność między Dowództwem Głównym/Komendą Główną ZWZ/AK a bazami łączności Sztabu Naczelnego Wodza lub samym Sztabem, który znajdował się początkowo we Francji, a od połowy 1940 roku w Londynie. W wydziale tym Zawacka (posługiwała się pseudonimem „Zo”) – była zastępcą szefa „Zagrody”; zajmowała się wytyczaniem nowych tras i sprawdzaniem ich oraz szkoleniem kurierów. Początkowo tworzyła szlak komunikacyjny z Berlinem, a następnie – na zlecenie dowództwa polskiego podziemia – opracowała trasy do Szwajcarii i Francji. Była kurierką sztabu generalnego Armii Krajowej na Zachód. Tylko do 1942 roku ponad stukrotnie przekroczyła zachodnią granicę III Rzeszy Niemieckiej (por. Hasło: Elżbieta Zawacka – jedyna i niepowtarzalna kobieta wśród cichociemnych, internetowy portal „II wojna światowa”, https://warhist.pl/artykul/elzbieta-zawacka-jedyna-i-niepowtarzalna-kobieta-wsrod-cichociemnych/ [dostęp: 12.05.2022]), przewożąc z sobą na Zachód meldunki i raporty Komendy Głównej ZWZ/AK, a przywożąc do Warszawy korespondencję i pieniądze. W czasie niemieckiej okupacji wielokrotnie uniknęła aresztowania. Po ujawnieniu – wydana na torturach przez jedną z konspiratorek – była poszukiwana listami gończymi na terenie III Rzeszy i śledzona. W lutym 1943 roku – jako emisariusz Komendanta Głównego AK gen. Stefana „Grota” Roweckiego – wyruszyła do sztabu Naczelnego Wodza, pokonując trasę Warszawa – Niemcy – Francja – Hiszpania – Gibraltar – Londyn w ciągu kolejnych trzech miesięcy. Podczas tej misji używała dokumentów na nazwisko Elizabeth Watson. U celu swej misji (1 maja 1943 roku) spotkała się z gen. Władysławem Sikorskim (wówczas Prezydentem RP), gen. Józefem Hallerem i gen. Kazimierzem Sosnkowskim, zdając relację z sytuacji w kraju pod okupacją niemiecką. Wpłynęła na Sztab Naczelnego Wodza i przedstawicieli rządu w sprawie uregulowania praw kobiet-żołnierzy w Wojsku Polskim oraz usprawnienie łączności kurierskiej pomiędzy Warszawą a Londynem. Z misji tej powróciła, zrzucona ze spadochronem nocą 9/10 września 1943 roku w ramach akcji „Neon-4” na placówkę „Solnica”, która znajdowała się pomiędzy zabudowaniami majątku we wsi Osowiec a folwarkiem we wsi Chawłowo (na południe od Grodziska Mazowieckiego). Z tego powodu nazywana jest cichociemną. Wskutek tzw. wsypy Jaracha ukrywała się z obawy przed aresztowaniem przez kolejne miesiące, m.in. udając kandydatkę do zgromadzenia sióstr nazaretanek w Szymanowie pod Warszawą (tzw. okres kwarantanny). W marcu 1944 roku ponownie wróciła do pracy w „Zagrodzie”, kierując zespołem kurierów AK udających się do Szwecji, Francji i Szwajcarii. Uczestniczyła w powstaniu warszawskim w 1944 roku. W jego trakcie otrzymała przydział do Wojskowej Służby Kobiet, w oddziale I Komendy Głównej AK. Po upadku

388

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawacka Elżbieta powstania opuściła stolicę wraz z ludnością cywilną. Następnie wyjechała do Krakowa, gdzie jej zadaniem było odbudowanie zerwanej łączności radiowej i kurierskiej z Londynem. W tym czasie kierowała również szlakami kurierów do bazy w Szwajcarii, opracowała trasę wyjazdu do Londynu (grudzień 1944 roku) m.in. dla Jana Nowaka-Jeziorańskiego i jego żony Jadwigi (pseudonim „Greta”). Po rozwiązaniu Armii Krajowej (19 styczeń 1945 roku) przez kilka miesięcy działała w Delegaturze Rządu na Kraj, a także w Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość”. 5 września 1951 roku została aresztowana przez funkcjonariuszy MBP w Olsztynie. Pretekstem było odnalezienie w jej mieszkaniu, podczas rewizji, banknotu dziesięciodolarowego. Po trudnym śledztwie, została oskarżona o szpiegostwo na rzecz obcego wywiadu – działalność w porozumieniu z kierownikiem siatki szpiegowskiej Czaykowskim Andrzejem i jego agentką Kryńską Wandą (IPN Bu 0259/604, k. 12). Faktycznie A. Czaykowski był „cichociemnym”, wysłanym w połowie 1949 roku przez rząd londyński do kraju, by stworzyć sieć wywiadowczą. Za pośrednictwem W. Kryńskiej skontaktował się z E. Zawacką, która wyraziła zgodę na spotkanie, ale odmówiła podjęcia współpracy (por. K. Minczyńska, Cichociemna. Generał Elżbieta Zawacka „Zo”, Warszawa 2014, s. 180). W styczniu 1952 roku E. Zawacka została skazana przez sąd wojskowy na 5 lat więzienia za wejście w kontakt z A. Czaykowskim i 1 rok więzienia za posiadanie wspomnianego banknotu, choć jako karę łączną, biorąc pod uwagę czas aresztu, zasądzono 5 lat więzienia. Naczelny Prokurator Wojskowy złożył (maj 1952 roku) wniosek o zrewidowanie tej sprawy sądowej. W czerwcu 1952 roku Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego uchyliło orzeczony wyrok i skierowało sprawę E. Zawackiej do ponownego rozpatrzenia. Przeprowadzono ponowne śledztwo i procedurę sądową. Wyrok zapadł 28 sierpnia 1952 roku. Zawacka została skazana na 7 lat więzienia i utratę praw publicznych na 3 lata (por. IPN BU 1068/267). Wskutek kolejnej skargi rewizyjnej Najwyższy Sąd Wojskowy (28 listopada 1952 roku) skazał ją na 10 lat więzienia. W opinii biografki Zawackiej, H. Minczykowskiej kolejne procedury śledcze i sądowe były próbą wymuszenia podjęcia przez podsądną współpracy z bezpieką (por. K. Minczykowska…, s. 193). Okazała się jednak próbą nieudaną. Zawacka karę pozbawienia wolności odbywała w więzieniu dla kobiet w podbydgoskim Fordonie (dziś to dzielnica Bydgoszczy), Grudziądzu oraz (od sierpnia 1954 roku) w więzieniu dla nieletnich w Bojanowie, gdzie pracowała jako nauczycielka dla osadzonych kryminalnych. W styczniu 1955 roku prezes Najwyższego Sądu Wojskowego złożył wniosek rewizyjny. Wtedy zmieniono kwalifikację karną „przestępstwa”, wskutek której (zastosowano także przepisy amnestyjne) E. Zawacka odzyskała wolność 24 lutego 1955 roku. Powróciła do pracy zawodowej. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

389

Zawacka Elżbieta W nowo utworzonym Instytucie Pedagogiki i Psychologii UMK miała organizować Zakład Androgogiki. Jednak w lipcu (do września) 1976 roku wyjechała na kwerendę do Studium Polski Podziemnej do Londynu. Po powrocie do kraju za tę aktywność spotkały ją kolejne represje władzy. Obiecany jej zakład andragogiki, który miała organizować nie został utworzony, a ona sama (po długiej chorobie) zmuszona do odejścia na wcześniejszą emeryturę. Jednakże od drugiej połowy lat siedemdziesiątych E. Zawacka prowadziła aktywną korespondencję z Główną Komisją Weryfikacyjną AK w Londynie. Przez kolejne lata przesłała kilkaset wniosków o odznaczenia Krzyżem Armii Krajowej dla swoich dawnych współpracowników i podkomendnych oraz weryfikację dekorowanych najwyższymi odznaczeniami państwowymi. Od początku lat 80. była związana ze środowiskiem „Solidarności”, zakładając Koło Kombatantów AK przy Komisji Krajowej NSZZ „S”. Gromadziła materiały do dziejów Armii Krajowej, działała w środowisku kombatantów AK. W okresie stanu wojennego wygłaszała prelekcje w Toruniu i Golubiu-Dobrzyniu, w ramach działań Wszechnicy Związkowej. W 1989 roku zaangażowała się w działalność powołanego przez Antoniego Stawikowskiego toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S”, który koordynował kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych do parlamentu. Działała w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim i współtworzyła Światowy Związek Żołnierzy AK. Przy jego oddziale toruńskim w lutym 1987 roku utworzono – liczący około 30 osób – Klub Historyczny. Rozwinął się on ze spotkań historycznych, które odbywały się od 1986 roku w domu E. Zawackiej, która została jego przewodniczącą. Członkowie tego klubu stawiali sobie za cel gromadzenie dokumentacji archiwalnej z czasów II wojny światowej i jej opracowanie, a także popularyzację. W 1990 roku była inicjatorką powołania Fundacji Archiwum Pomorskiego Armii Krajowej w Toruniu, w którym znalazły się cenne materiały gromadzone przez nią od lat sześćdziesiątych. W 2009 roku organizacja ta została przemianowana na działającą do dziś fundację jej imienia. W połowie listopada 1996 roku zorganizowała I Zjazd Kobiet Żołnierzy oraz konferencję popularnonaukową „Służba Polek na frontach II wojny światowej”. Ufundowała w Warszawie dwa pomniki: odsłonięty w 2007 roku pomnik Wojskowej Służby Kobiet w Warszawie, który stoi przed gmachem Muzeum Wojska Polskiego (przedstawia postać gen. Marii Wittek, personifikującej wszystkie kobiety w służbie Wojska Polskiego) oraz odsłonięty w 2007 roku – w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego – pomnik upamiętniający kobiety, które oddały swoje życie w czasie II wojny światowej w walce o wolność i niepodległość Polski.

390

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawacka Elżbieta Jest także patronką ulic w Gdańsku, Gorzowie Wielkopolskim i Poznaniu, Biblioteki Pedagogicznej w Toruniu (2009), Szkoły Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Zegrzu (2009), Zespołu Szkół Ekonomicznych w Toruniu (2010), Szkoły Podstawowej nr 27 w Toruniu (2012), Regionu Wsparcia Teleinformatycznego w Bydgoszczy (2013), Regionalnego Centrum Informatyki Bydgoszcz (2018), 7. Kujawsko-Pomorskiej Brygady Obrony Terytorialnej (2019). Jej imię otrzymał także most drogowy w Toruniu. W tym mieście – w 2014 roku, w ramach obchodów Dnia Polskiego Państwa Podziemnego, w asyście harcerzy i kompanii honorowej Wojska Polskiego – odsłonięto jej pomnik.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Walecznych (1941, 1942, trzykrotnie 1943) • Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (1943, 1944) • Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami (1944) • Krzyż Armii Krajowej (1970) • Medal Stolema (1989) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1990) • Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (1991) • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1993) • Honorowy Obywatel Miasta Torunia (1993) • Order Orła Białego (1995) • Medal „Polonia Mater Nostra Est” (1996) • awans do stopnia podpułkownika Wojska Polskiego (1996) • Medal „Polonia Mater Nostra Est” (1997) • awans do stopnia pułkownika Wojska Polskiego (1999) • Nagroda „Kustosz Pamięci Narodowej” (2002) • Medal „Pro Memoria” (2005) • awans do stopnia generała brygady Wojska Polskiego (2006) • Honorowy Obywatel Miasta Piastowa (2008) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017)

5. Bibliografia Źródła: Elżbieta Zawacka. Miałam szczęśliwe życie, kanał „Poljanka88”, https://www.youtube. com/watch?v=X73X4MksmcA [dostęp: 15.05.2022]. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

391

Zawacka Elżbieta IPN Gd 750/83, Dokumentacja filmowa przedstawiająca uroczystość nadania medali „Polonia Mater Nostra Est” przez Społeczną Fundację Pamięci Narodu Polskiego w Warszawie w dniu 10.11.1996 r., odznaczeni: ks. Władysław Miziołek, ks. Stanisław Tworkowski, ks. Czesław Wala, Anna Walentynowicz, Elżbieta Zawacka „Zo”, Henryk Jastrzębski, Mieczysław Denis, Stefan Centomirski, Szwedzki Czerwony Krzyż, Liceum Ogólnokształcące nr 24 im. Stanisława Małachowskiego w Płocku, wystąpienia: Jerzy Myrcha, Bohdan Grzymała-Siedlecki, Adam Bień, ks. Władysław Miziołek, ambasador Szwecji Stefan Noreen, Stefan Centomirski, koncert Warszawskiego Zespołu Artystycznego „Polonia” im. Ignacego Jana Paderewskiego IPN Po 826/6, Elżbieta Zawacka, „Zelma”, „Sulica”, „Zo”, Toruń 2007. Relacja Doroty Zawackiej-Wakarecy.

Opracowania: Elżbieta Magdalena Zawacka, Muzeum Powstania Warszawskiego, https://www.1944. pl/powstancze-biogramy/elzbieta-zawacka,51470.html [dostęp: 10.09.2022]. Elżbieta Zawacka – jedyna i niepowtarzalna kobieta wśród cichociemnych, internetowy portal „II wojna światowa”, https://warhist.pl/artykul/elzbieta-zawacka-jedyna-i-niepowtarzalna-kobieta-wsrod-cichociemnych/ [dostęp: 12.05.2022]. Elżbieta Zawacka (1909–2009), portal „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/postacie/elzbieta-zawacka-1909-2009 [dostęp: 10.05.2022]. Elżbieta Zawacka, Słownik Biograficzny Kobiet Odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari, t. 3, Toruń 2004, s. 235–238. Elżbieta Zawacka: byłam jedyną cichociemną, Polskie Radio, https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/1077322,Elzbieta-Zawacka-bylam-jedyna-cichociemna [dostęp: 5.05.2022]. Frąckowiak A., Półturzycki J., Solarczyk-Szwec H. (red.), Elżbieta Zawacka. Pisma pedagogiczne, Radom 2009. Frąckowiak A., Góralska R., Półturzycki J., Solarczyk-Szwec H. (red.), Elżbieta Zawacka 1909–2009, Radom 2009. Generał prof. dr hab. Elżbieta Zawacka „Zelma”, „Sulica”, „Zo” (1909–2009), Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, https://zawacka.pl/elzbieta-zawacka [dostęp: 12.05.2022]. Hasło: Elżbieta Zawacka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl [dostęp: 4.06.2022]. Minczykowska K., Cichociemna. Generał Elżbieta Zawacka „Zo”, Warszawa 2014. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003. Półturzycki J., Spór o Elżbietę Zawacką – żołnierza i pedagoga, „Rocznik Andragogiczny” 2014, nr 21, s. 317–332, DOI: 10.12775/RA.2014.023 [dostęp: 15.03.2022].

392

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawacka-Wakarecy (z d. Zawacka) Dorota Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 22 stycznia 1954 roku w Chełmnie. Córka Bronisława Zawackiego i Elżbiety z domu Maron. Pochodzi z rodziny o tradycjach patriotycznych: ciotką była gen. Elżbieta Zawacka (ojciec E. Zawackiej i dziadek D. Zawackiej-Wakarecy byli braćmi), jedna z „cichociemnych”; najstarszy brat ojca Mieczysław Zawacki został zabity przez UB w 1945 roku przy próbie aresztowania oddziału, w którym walczył. Dziadek (ojciec ojca) Bronisław Zawacki był działaczem przedwojennego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i z tego powodu w okresie okupacji niemieckiej był zmuszony ukrywać się przed aresztowaniem, należał do ZWZ-AK. Ojciec (rocznik 1928) w okresie II wojny światowej, jako nastolatek, był pracownikiem przymusowym w Chełmie, a po wojnie był szefem produkcji w Fabryce Maszyn Budowlanych w Toruniu. Matka zaś była pracownikiem administracyjnym UMK w Toruniu. Dorota Zawacka-Wakarecy ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1973 roku) oraz studia wyższe na Wydziale Chemii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1980 roku). Następnie była zatrudniona jako pracownik badawczy na Wydziale Chemii UMK (1980–1990), nauczyciel chemii w Szkole-Laboratorium w Toruniu (1990–2004) oraz Zespole Szkół Muzycznych im. Karola Szymanowskiego w Toruniu, gdzie pracowała jako nauczyciel chemii (od 1998 roku) i dyrektor (2002–2017). Żona Karola Wakarecego (ślub w 1984 roku) i siostra Macieja Zawackiego, działaczy opozycji demokratycznej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

393

Zawacka-Wakarecy (z d. Zawacka) Dorota Elżbieta

2. Opis działalności W latach 1967–1975 należała do Związku Harcerstwa Polskiego. Od września 1980 roku należała do „S” w swoim zakładzie pracy. Była członkiem Komisji Zakładowej „S” na Wydziale Chemii UMK (1981). W okresie karnawału „S” była mężem zaufania na swoim wydziale. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Od 1982 roku była członkiem Tajnej Komisji Zakładowej „S” na swoim wydziale UMK. W latach 1981–1989 pełniła także funkcję wydziałowego skarbnika składek członkowskich. W latach 1981–1983 roku była łączniczką toruńskiej RKW. W stanie wojennym Instytut Chemii, w którym pracowała, był głównym ośrodkiem kolportażu gazet podziemnych na UMK. Wraz z dr Barbarą Dejewską (także pracującą w tym instytucie) sortowała hurtowe ilości tzw. bibuły. Stąd i od nich odbierali je łącznicy z innych ośrodków UMK. Przekazywała je także Józefowi Adamczykowi, który następnie przewoził je do Włocławka i tam rozprowadzał. Sama także kolportowała druki bezdebitowe we własnym miejscu pracy. Drukowane były zarówno w Toruniu, jak i przywożone z innych ośrodków w Polsce przez Krystynę Kutę. Jeden z numerów pisma „TIS” w 1982 roku został wydrukowany w jej mieszkaniu. Zapewniała kontakty pomiędzy strukturami konspiracyjnymi Torunia i Poznania, jako łączniczka toruńskiego Zarządu Regionu „S” miała kontakt z członkami Tymczasowego Zarządu Regionu wielkopolskiej „S”. Systematycznie (co miesiąc lub dwa w latach 1982–1984) jeździła do Poznania, m.in. przewożąc wydawnictwa bezdebitowe i inne materiały przekazane przez Andrzeja Madraka. Uczestniczyła (1983) w przygotowaniu sprzętu umożliwiającego nadawanie toruńskiego Radia „Solidarność”. Dostarczała – wraz z Jerzym Tomaszewskim – sprężony wodór (wyniesiony z miejsca pracy w małych butlach tlenowych wykorzystywanych do wspinaczki wysokogórskiej), którym następnie napełniano balony. Do nich zaś podczepiano nadajniki, co umożliwiało nadawanie audycji. W miejscu zamieszkania funkcjonariusze SB przeprowadzili nocną rewizję (kwiecień 1982 roku), inną zaś pod nieobecność mieszkańców. Organizowała spotkania, w ramach których odbywały się prelekcje działaczy toruńskiej Wszechnicy Związkowej w mieszkaniach prywatnych (1982–1983). Uczestniczyła w protestach i manifestacjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycji demokratycznej, m.in. Mszy świętej w kościele jezuitów 3 maja 1982 roku. Regularnie uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę organizowanych przez ks. Stanisława Kardasza w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej.

394

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawacka-Wakarecy (z d. Zawacka) Dorota Elżbieta Od połowy lat 70. była włączana w działalność swej ciotki, gen. Elżbiety Zawackiej. Pierwszym ważnym zadaniem było rozwożenie londyńskich Krzyży Armii Krajowej, przyznawanych na podstawie wniosków E. Zawackiej jej dawnym współpracownikom i podkomendnym z czasów II wojny światowej. Członek Klubu Historycznego przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim (1987– 1990). Obecnie (od 1996 roku) jest prezesem Zarządu Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej. Fundacja ta gromadzi, opracowuje i udostępnia materiały dotyczące konspiracji z okresu II wojny światowej na Pomorzu oraz Wojskowej Służby Polek. Jest także organizatorem wielu wystaw historycznych, konferencji, konkursów, inicjatyw edukacyjnych dla dzieci i młodzieży, a także wydawcą ponad 80 publikacji naukowych i popularnonaukowych. W 2002 roku w wyborach samorządowych była kandydatką (z list AWS) do Rady Miasta Torunia (bezskutecznie). Nigdy nie należała do partii politycznej. Zasiadała w Radzie Programowej Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (2007–2012) oraz Radzie Powierniczej tego muzeum (2012–2017). Była przewodniczącą Komitetu Budowy Pomnika gen. Józefa Hallera w Toruniu (został odsłonięty 13 sierpnia 2012 roku). Od 2019 roku zasiada w Radzie Prezydenckiej przy Prezydencie Miasta Torunia, od 2020 roku w Radzie Muzeum Okręgowego w Toruniu.

3. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Srebrny Krzyż Zasługi (2001) • Medal „Pro Memoria” (2005) • Nagroda Ministra Edukacji Narodowej (2008) • Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” (2009) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2011) • Medal Prezydenta Miasta Torunia „Thorunium” (2011) • Złoty medal za Długoletnią Służbę (2013) • Brązowy medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2017)

4. Bibliografia Źródła: Relacja Doroty Zawackiej-Wakarecy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

395

Zawacka-Wakarecy (z d. Zawacka) Dorota Elżbieta

Opracowania: Biernacki K., hasło: Dorota Zawacka-Wakarecy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://archive.ph/20160811153040/http://www.encysol.pl/wiki/Dorota_Zawacka-Wakarecy#selection-141.20-141.209 [dostęp: 22.10.2022]. Strona internetowa Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej „zawacka.pl” [dostęp: 22.10.2022]. Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003.

396

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawada Benedykt 1. Biogram Urodził się 24 kwietnia 1949 roku w Dąbrówce (powiat Wąbrzeźno). Syn Jana i Bożeny z domu Witkowskiej. Dziadek (ojciec ojca) był szewcem; w pracy pomagał mu jego syn. Ojciec w czasie II wojny światowej, wskutek zatargu z Niemcem, został oskarżony i skazany na 3 lata więzienia; w czasie transportu do więzienia w Koronowie uciekł i zgłosił się do pracy w Niemczech, gdzie przebywał do zakończenia wojny; następnie powrócił do Polski. Benedykt Zawada ukończył wieczorowo

Technikum

Mechaniczne

w Grudziądzu (matura w 1974 roku). Następnie pracował w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Grudziądzu (1966– –1968); odbył zasadniczą służbę wojskową (1968–1970); pracował w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu (1970–1981); Chłodni w Grudziądzu (1983–1985); prowadził działalność prywatną. Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Był jednym z inicjatorów sporządzonej 21 lipca 1980 roku petycji (skargi) w sprawie niezadowolenia pracowników POiE na nierówny podział funduszu płac (por. IPN By 081/398). Jej adresatem był KC PZPR. Był także współorganizatorem – wraz z Mieczysławem Kukułą, Henrykiem Ostrowskim, Brunonem Naglem i Andrzejem Krauze – jednodniowego strajku w pracy przeprowadzonego 29 sierpnia 1980 roku w POiE i członkiem komitetu strajkowego. Komitet ten przekształcił się w Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych. W gremium tym był Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

397

Zawada Benedykt członkiem prezydium Komitetu Założycielskiego i przewodniczącym komisji interwencyjnej. Nocą 12/13 grudnia 1981 roku próbowano zatrzymać go w jego domu (uciekł przez piwnicę). W poniedziałek (14 grudnia) stawił się do pracy. Przy próbie zatrzymania na bramie wyrwał się i pobiegł na halę produkcyjną, gdzie zgromadził około 50 osób, próbując zorganizować wiec (por. IPN By 98/166). Został zatrzymany i przewieziony do aresztu w Grudziądzu. Sąd Wojewódzki w Toruniu skazał go 29 grudnia 1981 roku na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Karę odbywał w Koronowie i (31 marca 1982 roku) Potulicach. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy, postanowieniem z 22 grudnia 1982 roku, zawiesił wykonywanie kary na okres próby 1 roku (do 23 grudnia 1983 roku). Wyrok – postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z 28 czerwca 1989 roku – postanowiono „przebaczyć i puścić w niepamięć” (por. IPN By 132/46). Po zakończeniu kary pozbawienia wolności nie mógł znaleźć zatrudnienia; wycofał się z działalności opozycyjnej, choć nadal – do 1984 roku – był inwigilowany operacyjnie przez WUSW w Toruniu w ramach sprawy operacyjnej kryptonim „Mechanik” (por. IPN By 081/398). Do dziś jest członkiem NSZZ „S”. W przeszłości należał także do partii Porozumienie Centrum, obecnie jest członkiem partii Prawo i Sprawiedliwość. Członek Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w PRL „Przymierze” w Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka Honorowa „Działacz opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” • Krzyż Wolności i Solidarności (2014) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/398, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Mechanik”. Materiały dotyczące strajku pracowników oraz tworzenia się struktur NSZZ „Solidarności” w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu. IPN By 98/166, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Benedykt Zawada, imię ojca: Jan, ur. 24.04.1949 r., skazanego na podstawie art. 234 § 1 kk i art. 46 pkt. 1 Dekretu z dnia 12.12.1981 r. o stanie wojennym za to, że jako działacz

398

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zawada Benedykt NSZZ „Solidarność” napadł na wartownika Straży Przemysłowej Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu, wtargnął na teren tego zakładu i próbował zorganizować masówkę robotników w dniu 14.12.1981 r. Relacja Benedykta Zawady.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim, Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

399

Zduńska (z d. Żurawska) Ewa Maria 1. Biogram Urodziła się 25 listopada 1952 roku w Chełmży. Córka Zygmunta Żurawskiego i Urszuli z domu Wiśniewskiej. Ojciec przez całe życie zawodowe pracował w Cukrowni Chełmża. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem; angażowała się także w działalność przyparafialnego poradnictwa rodzinnego. Wychowana była w tradycjach patriotycznych i katolickich. Ewa Zduńska ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Chełmży (matura w 1971 roku) oraz teologię na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (licencjat w 2001 roku). Pracowała w PKP w Toruniu (1971–1990); prowadziła biuro Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1989–1999); była nauczycielką religii (1991–1999) i bibliotekarką (1999–2022) w Społecznej Szkole Podstawowej im. J. Słowackiego w Toruniu. Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1979 roku) Romana Zduńskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Do „S” zapisała się będąc na urlopie wychowawczym, we wrześniu 1980 roku. Pomagała mężowi Romanowi Zduńskiemu w działalności kurierskiej pomiędzy Regionalną Komisją Wykonawczą NSZZ ,,S” Regionu Toruńskiego a Tymczasową Komisją Koordynacyjną NSZZ „S” w Gdańsku. Przenosiła przywiezione z Gdańska pakiety dokumentów i prasy podziemnej pod konkretne adresy w Toruniu.

400

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zduńska (z d. Żurawska) Ewa Maria Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w Toruniu, w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej i u ojców redemptorystów. Członek (od 1988 roku), sekretarz (2001–2007) i wiceprezes (od 2007 roku do dziś) Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ewy Zduńskiej.

Opracowania: Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

401

Zduński Roman Grzegorz 1. Biogram Urodził się 9 listopada 1953 roku w Chełmży. Syn Edwarda i Anieli z domu Heppner. Rodzina ze strony ojca mieszkała w Chełmży. Ojciec był rybakiem słodkowodnym, walczył w wojnie obronnej 1939 roku; wcielony do Wehrmachtu, walczył na Zachodzie; przeszedł do armii gen. Maczka; po wojnie powrócił do Polski; pracował w zakładach mięsnych jako asystent kontraktacji. Matka pochodziła z Wielkopolski; nie pracowała zawodowo. Roman Zduński ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1973 roku) oraz zaocznie studia wyższe z zakresu administracji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 2000 roku). Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1973–2018). Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 1979 roku) Ewy Zduńskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Należał do zakładowej „S” od września 1980 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową w podziemnych strukturach związkowych. W latach 1982–1989 zajmował się kolportażem ulotek i innych materiałów bezdebitowych na terenie swojego zakładu pracy. Odbierał je z punktu kontaktowego na terenie zakładu i rozdawał na terenie swojego rejonu – administracji wydziału chemicznego (później polimerów).

402

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zduński Roman Grzegorz Pomiędzy 1986 a połową 1989 roku – z inicjatywy Jerzego Wiśniewskiego – został kurierem pomiędzy toruńską Regionalną Komisją Wykonawczą i Tymczasową Komisją Koordynacyjną NSZZ „S” w Gdańsku. Dostarczał do podziemnych władz gdańskiej „S” przygotowane pakiety dokumentów i wydawnictw podziemnych, a z powrotem przywoził materiały dla RKW. Pakiety raz w miesiącu odbierał od Andrzeja Lisa (Sopot, ul. Niepodległości) i regularnie w to samo miejsce je dostarczał. Przewożone pakiety zawierały następujące oznaczenia: L-2 (oznaczało Bruksela), P-4 (otrzymywał Lech Wałęsa) oraz oznaczenia poszczególnych regionów S-5 (Gdańsk), W-5 (Warszawa), A-5 (Wrocław), O-5 (Kraków), W-5 (Katowice), I-5 (Szczecin), D-5 (Łódź), N-5 (Poznań), M-5 (Lublin). Obserwator tzw. procesu elanowców, pracowników toruńskiej „Elany” zaangażowanych w działalność opozycyjną (1982). Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu. Z ramienia „S” członek komisji wyborczej w czasie wyborów kontraktowych 1989 roku. Członek PTTK (od 1976 roku). W latach 1988–1990 członek Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny medal „Za zasługi dla Obronności kraju” (2006) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017)

403

Zelmański Zbigniew 1. Biogram Urodził się 10 października 1929 roku w Grudziądzu. Syn Bronisława i Anastazji

domu

Bartkowskiej.

Ojciec prowadził w Grudziądzu prywatny zakład krawiecki. Mama zmarła w czasie okupacji niemieckiej. Zbigniew

Zelmański

ukończył

zasadniczą szkołę zawodową (krawiec) w Grudziądzu (1950). Pracował w zakładzie krawieckim ojca (1950–1951); w Koszalinie jako piekarz, w biurze w Nowym Stawie (koło Malborka); był więziony (1953); pracował w Grudziądzkich Zakładach Przemysłu Gumowego „Stomil” (1955–1980); przebywał na rencie zdrowotnej (od 1980 roku); pracował w Spółdzielni Inwalidów „Solidarność” (1987–1997). Obecnie (od 1994 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po zdobyciu Grudziądza przez Sowietów, został 9 marca 1945 roku wraz z kilkunastoma innymi nastolatkami wywieziony do cytadeli, gdzie pracował przez około 10 dni. Dnia 23 grudnia 1953 roku aresztowany i osadzony w areszcie UB w Malborku na kolejne 2 miesiące. Oskarżono go o przestępstwo rozpowszechniania fałszywych wiadomości, tzw. szeptankę (art. 22 „małego” kodeksu karnego). W śledztwie był bity i poniżany. Próbowano przypisać mu także autorstwo napisu na murze „Rodacy do broni – Stalin nie żyje”, jednak analizy grafologiczne wykluczyły jego udział w tej akcji dywersji. Za słuchanie zagranicznych stacji radiowych został ska-

404

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zelmański Zbigniew zany na 5 miesięcy więzienia. W trakcie odbywania kary był zwolniony na kilka miesięcy, a następnie powrócił do więzienia. Był przewodniczącym komitetu strajkowego w grudziądzkim „Stomilu” w lipcu 1980 roku. Po 3 dniach strajku zasłabł, był hospitalizowany przez kolejnych 10 dni. Po opuszczeniu szpitala nie został wpuszczony do zakładu pracy. Należał do grupy założycielskiej „S” w swoim zakładzie pracy we wrześniu 1980 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Na terenie swojego zakładu pracy – wraz z Grażyną Brzezińską, Kazimierzem Kowalewskim, Mirosławem Marchlewskim i Renatą Stręk – kolportował ulotki, które otrzymywał od Janusza Bucholca. Trzykrotnie zatrzymywany na 48 godzin, m.in. 26 października 1982 roku. W ramach akcji „Iskra” przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę akcję przeszukań w Grudziądzu i okolicach. W jej ramach przeszukano także mieszkanie Zelmańskiego. Po nim wycofał się on z działalności konspiracyjnej. W odrodzonej „S” był przewodniczącym Komisji Zakładowej w swoim miejscu pracy (1987–1993), a następnie członkiem zarządu KZ (do 1997 roku). Fundator tablic i pomników w Grudziądzu: tablicy poświęconej pamięci ofiar katastrofy smoleńskiej 2010 roku w kościele św. Maksymiliana Kolbego (2012); Pomnika Lotników u zbiegu ulic Lotniczej i Parkowej (2012); tablicy pamięci Lecha i Marii Kaczyńskich w kościele w Strzemięcinie (2012); tablicy Żołnierzy Wyklętych w kościele Niepokalanego Poczęcia NMP (2013); pomnika Prezydenta Lecha Kaczyńskiego znajdującego się w sąsiedztwie Pomnika Solidarności przy ul. Wybickiego (2015); tablicy upamiętniającej płk. Ryszarda Kuklińskiego w kościele Niepokalanego Serca NMP (2015); „Serce Inki” w kościele farnym (2019).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Więźnia Politycznego (1996) • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Tytuł honorowy „Weteran Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny”

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zbigniewa Zelmańskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

405

Zelmański Zbigniew

Opracowania: Etter A., Z miłości do lotnictwa, „Nowości. Dziennik toruński”, https://nowosci.com. pl/z-milosci-do-lotnictwa/ar/10941799 [dostęp: 1.09.2022]. Wasilewska K., „Powiedzcie mojej babci, że zachowałam się jak trzeba”. Upamiętnili Inkę, sanitariuszkę AK, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/41462325/powiedzcie-mojej-babci-ze-zachowalam-sie-jak-trzeba-upamietnili-inke-sanitariuszke-ak [dostęp: 3.05.2022]. Wojdyło A., Pamięci patriotów, „Niedziela toruńska” 2012, nr 21. Wspomnienia Zbigniewa Zelmańskiego, kanał „NieMialemPomyslu”, https://www. youtube.com/watch?v=V6rB9Rl4vi0 [dostęp: 1.09.2022].

406

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zielińska (z d. Karbowniczek) Wiesława Barbara 1. Biogram Urodziła się 30 listopada 1953 roku w Pigży. Córka Czesława Karbowniczka i Teresy z domu Marchlewskiej. Ojciec (1922–2005) pochodził z Dzierdziówki (koło Sandomierza); w okresie międzywojennym był głównym księgowym w fabryce papy; na terenie tego zakładu pracy mieszkała cała rodzina; w czasie II wojny światowej walczył w oddziale partyzanckim; wraz z oddziałem będącym pod jego dowództwem przedzierał się na pomoc walczącej w powstaniu stolicy, został zatrzymany przez oddział LWP i wcielony do tej formacji; zdezerterował i przez kolejne miesiące ukrywał się; działał pod pseudonim „Niwa” (por. IPN By 00103/343/D i J); został złapany wraz z oddziałem w zasadzkę i osadzony w zamku w Lublinie (był tam więziony przez pół roku); otrzymał wyrok 10 lat więzienia (1945); więziony był we Wronkach; odzyskał wolność na mocy amnestii; wyjechał na Pomorze; po 1989 roku został zrehabilitowany. Matka była główną księgową w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Głuchowie. Wiesława Zielińska ukończyła liceum ogólnokształcące w Chełmży (matura w 1972 roku) oraz studia wyższe z socjologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 2007 roku). Pracowała w „Geofizyce Toruń” (1974–1983); Spółce „Transportowiec” (1984–1986); Kombinacie Budowlanym (1987–1993); firmie prywatnej „K&K” (1994–2003); „SKOK” (2003–2012). Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1977 roku) Andrzeja Mirosława Zielińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

407

Zielińska (z d. Karbowniczek) Wiesława Barbara

2. Opis działalności Pomagała mężowi Andrzejowi Zielińskiemu w działalności konspiracyjnej: przy kolportażu niezależnych czasopism, pozyskiwaniu oraz sprzedaży książek wydawanych poza cenzurą, prowadzeniu punktu kolportażowego w ich mieszkaniu. Dzięki jej znajomości z Danutą Wróbel z Gdańska, przywożono z tego miasta do Torunia wydawnictwa bezdebitowe, kolportowane następnie na terenie miasta. Dwukrotnie była przesłuchiwana w swoim mieszkaniu, w czasie, gdy jej mąż przebywał w areszcie. Ze względu na kilkuletnie dzieci nie zaangażowała się bardziej w działalność konspiracyjną w okresie stanu wojennego; nie zaangażowała się w życie publiczne także w latach późniejszych.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00103/343/D i J, Teczka personalna informatora pseudonim „Niwa” dot. Karbowniczek Czesław, imię ojca: Wojciech, ur. 15.08.1922 r. Relacja Wiesławy Zielińskiej.

Opracowania: IPN BU 735/295-296, Akta w sprawie o unieważnienie wyroku byłego Wojskowego Sądu Okręgowego w Lublinie, sygn. akt O. 649/45 dot. Czesław Karbowniczek, imię ojca: Wojciech, ur. 15.08.1922 r., skazany z art. 118 § 1 w związku z art. 115 § 2 kkWP oraz art. 1, art. 4 lit. a i art. 9 Dekretu z dn. 30.10.1944 r. IPN BU 831/8597, Akta w sprawie dot. Włodzimierz Podsiadło, imię ojca: Piotr, ur. 26.09.1926 r.; Jan Iskra, imię ojca: Wojciech, ur. 17.01.1922 r.; Czesław Karbowniczek, imię ojca: Wojciech, ur. 15.08.1922 r.; Stanisław Kulesza, imię ojca: Antoni, ur. 1909 r.; Bronisław Grudzień, imię ojca: Wojciech, ur. 15.01.1926 r.; Stanisław Czarniecki, imię ojca: Maksymilian, ur. 13.03.1925 r. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

408

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Andrzej Mirosław 1. Biogram Urodził

się

października

1952 roku w Chełmży. Syn Edwarda i Marianny z domu Sierackiej. Ojciec w okresie międzywojennym był księgowym w elektrowni Żur (koło Świecia); w czasie II wojny światowej żołnierzem Wehrmachtu, wysłanym na Półwysep Bałkański; symulując chorobę został odesłany do sanatorium w Austrii. Jego pierwszą żoną była Klara Teschke (pochodzenia austriackiego), z którą miał syna Jarosława Zielińskiego (1936– 2006),

pisarza,

pseudonim

„Marek

Teschke”; w 1945 roku żona padła ofiarą gwałtu zbiorowego dokonanego przez żołnierzy Armii Czerwonej w Świeciu, w wyniku którego zmarła; została pochowana w zbiorowej mogile. Po przyjeździe do kraju (1945) ojciec powrócił do Chełmży i ponownie ożenił się; w kolejnych latach pracował w różnych zakładach pracy w tym mieście. Matka pochodziła z Wielkopolski, jej ojciec wyjechał na początku XX wieku do Niemiec (tam urodziła się część rodzeństwa), przyjechał do Polski po odrodzeniu się państwowości; był policjantem w Chełmży; portierem w Cukrowni Chełmża; zmarł w 1945 roku. Andrzej Zieliński ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1972 roku) oraz zaocznie archiwistykę i zarządzanie dokumentacją (licencjat w 2012 roku) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1972–2007) i Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Toruniu (2009–2017). Obecnie (od 2017 roku) przebywa na emeryturze. Mąż (ślub w 1977 roku) Wiesławy Zielińskiej z domu Karbowniczek, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

409

Zieliński Andrzej Mirosław

2. Opis działalności W końcu lat 70. XX wieku otrzymywał od Jana Wyrowińskiego „Biuletyny KOR”. Należał do „S” w miejscu swego zatrudnienia od jesieni 1980 roku. Zajmował się kolportażem wydawnictw z drugiego obiegu na swoim wydziale (polimerów). Był mężem zaufania „S” na Wydziale Polimeryzacji II. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną, nadal kolportując wydawnictwa podziemne, zarówno w swoim zakładzie pracy, jak i na terenie województwa toruńskiego (otrzymywał je m.in. od Krystyny Kuty). W jego mieszkaniu (Toruń, ul. Piskorska) był punkt kolportażowy pism i książek bezdebitowych. Utrzymywał także kontakty z Gdańskiem (mieszkała tam Danuta Wróbel, koleżanka jego żony), skąd przywiózł jeden raz wydawnictwa bezdebitowe. 6 grudnia 1983 roku został zarejestrowany do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pajęczyna” (prowadzonej od września 1983 roku), dotyczącej rozpracowania nielegalnych struktur „S” i kolportażu wydawnictw bezdebitowych na terenie toruńskiej „Elany” (por. IPN By 0104/91). Odtąd podlegał stałej obserwacji operacyjnej prowadzonej przez Wydział „B” WUSW w Toruniu. Był także inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra” (prowadzonej od 18 stycznia 1984 roku do marca 1989 roku), dotyczącej działalności rozgałęzionej siatki kolporterów nielegalnych wydawnictw na terenie Torunia (por. Hasło: Andrzej Zieliński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/631991 [dostęp: 4.04.2022]). Skutkiem działalności operacyjnej w ramach SOR „Hydra” został w dniu 10 czerwca 1984 roku zatrzymany pod pozorem kontroli drogowej w miejscowości Stolno (w drodze powrotnej z Gdańska), gdzie dokonano przeszukania samochodu osobowego (fiat 126p, formalnie będącego własnością jego żony) i ujawniono w nim 752 egzemplarze nielegalnie wydanych książek. Został tymczasowo zatrzymany i przewieziony do Torunia; był przesłuchiwany przez wiele godzin; kolejnego dnia przeprowadzono rewizję w jego mieszkaniu oraz miejscu pracy (w obu tych miejscach znaleziono kolejne wydawnictwa bezdebitowe). Osadzony w areszcie śledczym w Bydgoszczy, gdzie – po buncie w nocy z 9 na 10 lipca – „przeszedł” 13 lipca na apelu wieczornym (wraz z wszystkimi innymi aresztantami) tzw. ścieżkę zdrowia: był znieważany słownie i bity pałkami, wskutek czego w czasie tego wieczoru kilkukrotnie tracił przytomność. Prokuratura Rejonowa w Toruniu wydała 12 czerwca nakaz jego aresztowania, oskarżając go (26 czerwca) o to, że w okresie od 1982 r. do 10.06.1984 r. w Toruniu przechowywał i przewoził, a następnie przekazywał innym osobom wydawnictwa zdelegalizowa-

410

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Andrzej Mirosław nego NSZZ „Solidarność”, tj. o przestępstwo z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk (IPN By 85/509). Dnia 10 lipca 1984 roku Rada Pracownicza „Elany” przegłosowała wniosek o udzieleniu mu poręczenia i o wnioskowanie zamiany aresztu na dozór MO. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 25 lipca 1984 roku – działając na mocy amnestii z lipca 1984 roku – sprawa prowadzona przeciwko niemu została umorzona oraz uchylono jego areszt (por. IPN By 134/293). Wolność odzyskał 27 lipca. Od tego wyroku apelację wniosła (1 sierpnia) prokuratura, domagając się przepadku na rzecz Skarbu Państwa samochodu osobowego, który służył do przewozu wydawnictw opozycyjnych. Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z 15 sierpnia 1984 roku nie uwzględnił zażalenia prokuratora, argumentując, że samochód służył okazjonalnie do przewozu materiałów (por. tamże). Po zakończeniu sprawy sądowej Andrzej Zieliński został skierowany do pracy na innym wydziale, gdzie – jak określono to w dokumentacji SOR „Pajęczyna” – podlegał lepszej kontroli operacyjnej (por. IPN By 0104/91). Dotąd był brygadzistą na Wydziale Polimeryzacji II – po sprawie sądowej: pracownikiem Polimeryzacji I. W związku z prowadzoną działalnością był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa do 1988 roku. Z obawy przed dekonspiracją, został wycofany z kolportażu. Odtąd zaangażował się w pomoc w Rejonowym Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom, który działał przy toruńskiej parafii Wniebowzięcia NMP. Tam rozwoził paczki dla osób będących pod opieką tego ośrodka. Ponownie należał do zakładowej „S” po reaktywacji działalności tego związku na terenie „Elany”. Należał do Rady Pracowniczej „Elany” w latach 1987–1989. Po 1989 roku wycofał się z działalności związkowej.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Odznaka honorowa ,,Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/91/D i J, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Pajęczyna”. Materiały dotyczące nielegalnych struktur „Solidarności” oraz kolportażu ulotek Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

411

Zieliński Andrzej Mirosław i wydawnictw bezdebitowych na terenie Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu. IPN By 082/145, t. 2, Akta kontrolne śledztwa w sprawie rozpowszechniania nielegalnych wydawnictw zawierających fałszywe wiadomości mogące wyrządzić szkodę interesom PRL na terenie Zakładów Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk w zw. z art. 10 § 2 kk. IPN By 85/509, Akta podręczne prokuratora w sprawie karnej przeciwko: Andrzej Zieliński, imię ojca: Edward, ur. 25.10.1952 r. oskarżonego o to, że w okresie od 1982 r. do 10.06.1984 r. w Toruniu przechowywał i przewoził, a następnie przekazywał innym osobom wydawnictwa zdelegalizowanego NSZZ „Solidarność”, tj. o przestępstwo z art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk. IPN By 89/845, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Andrzej Zieliński, imię ojca: Edward, ur. 25.10.1952 r., skazanego na podstawie art. 273 § 2 kk w zw. z art. 271 § 1 kk i 10 § 2 kk za to, że od 1982 r. do 10.06.1984 r. w Toruniu przechowywał, przewoził, a następnie przekazywał innym osobom wydawnictwa NSZZ „Solidarność”, zawierające informacje mogące wyrządzić szkodę interesom PRL. Relacja Andrzeja Zielińskiego.

Opracowania: Hasło: Andrzej Zieliński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/631991 [dostęp: 4.04.2022]. Hasło: Andrzej Zieliński, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis. ipn.gov.pl/persons/view/d6237c59-15ca-4a8a-8c50-736788129b88 [dostęp: 4.04.2022]. Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

412

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Jan Wojciech 1. Biogram Urodził się 9 maja 1927 roku w Szczebletowie (wieś w powiecie radziejowskim). Syn Zbigniewa i Florentyny Cecylii z domu Głowackiej. Jego młodszym bratem był Krystyn Zieliński (1929–2007), absolwent Państwowej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi, ceniony malarz, grafik, rysownik, rzeźbiarz

oraz

nauczyciel

akademicki,

rektor (1981–1987) łódzkiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1939 roku rodzina Zielińskim przeniosła się do Mysłowic, gdzie ojciec pracował jako inspektor rolny w majątku „Wspólnoty Interesów”; był także inicjatorem i jednym z założycieli Przysposobienia Wojskowego Konnego w tym rejonie. Ojciec walczył w wojnie obronnej 1939 roku w oddziale kawalerii 23. Dywizji Piechoty; następnie przedostał się na Zachód, gdzie wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych; zmarł w 1969 roku w Londynie (nigdy nie powrócił do Polski). Matka w okresie międzywojennym angażowała się społecznie w działalność Młodych Polek (ucząc m.in. haftu, wyszywania, gotowania). Oboje rodzice od czasów przedwojennych – według przekazów rodzinnych – mieli powiązania z Oddziałem II wywiadu lub organizacją „Grunwald” (kryptonim pomorskiej części Tajnej Organizacji Konspiracyjnej); po wybuchu wojny rodzice byli działaczami konspiracyjnymi. Podstawowym zadaniem konspiracyjnym matki (posługiwała się pseudonimem „Cecylia”) było wysyłanie do przebywającego wówczas we Francji męża zaszyfrowanych informacji m.in. dotyczących wykorzystywania przez Niemców infrastruktury lotniczej na okupowanych przez nich terenach Polski; 5 grudnia 1940 roku została aresztowana i z zarzutem szpiegostwa skazana przez sąd Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

413

Zieliński Jan Wojciech okupacyjny w Inowrocławiu na 10 lat więzienia; przebywała w więzieniu w Fordonie i KL Auschwitz (numer więźniarski: 29041), gdzie zmarła 11 kwietnia 1943 roku. Jan Zieliński ukończył I Państwowe Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Poznaniu (matura w 1948 roku) oraz 3 lata studiów wyższych na Wydziale Budownictwa Politechniki Poznańskiej (1965–1971). Po opuszczeniu więzienia (1955) pracował jako: robotnik transportowy w Poznaniu; w tartaku w Stawigudzie (koło Olsztyna); w WZUR, w grupie geodezyjnej, przy poligonizacji i stabilizacji granic; był zatrudniony w Płockim Przedsiębiorstwie Robót Mostowych – Kierownictwie Robót we Włocławku (1956–1963); Powiatowym Zarządzie Dróg Lokalnych w Inowrocławiu (1964–1972); Przedsiębiorstwie Robót Inżynieryjnych w Katowicach (1972–1973); Powiatowym Zarządzie Dróg Lokalnych (1973–1974); Płockim Przedsiębiorstwie Robót Mostowych (1974–1977); Włocławskim Przedsiębiorstwie Robót Inżynieryjnych „Hydrobudowa” (1977); Rejonie Dróg Publicznych w Lipnie (1977–1979); Kierownictwie Robót Mostowych Rejon Dróg i Mostów w Szubinie (1979–1980); Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Inowrocławiu (1980); „różnych przedsiębiorstwach robót inżynieryjnych i drogowych” (cyt. za: Hasło: Zieliński Jan Wojciech pseudonim „Bronisław”, „Wojtek”, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet M-5/614 Pom., s. 4); Zakładzie Projektowania i Organizacji Wojewódzkiego Zjednoczenia Przedsiębiorstw Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Bydgoszczy jako kosztorysant w Pracowni Projektowej w Inowrocławiu (1981–1982). W kolejnych latach przebywał na rencie zdrowotnej (1983–1992) i emeryturze (od 1992 roku). Zmarł 24 września 2006 roku w Świeciu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym przy ul. Karola Libelta w Inowrocławiu.

2. Opis działalności W 1939 roku warunkowo przyjęty do tzw. Krakusów, Przysposobienia Wojskowego Konnego. W maju 1939 roku wyjechał do majątku Broniewo (koło Radziejowa Kujawskiego). Po wybuchu II wojny światowej matka J. Zielińskiego wraz z oboma synami pojechała do Próchnowa (koło Radziejowa Kujawskiego), a następnie rodzina przeniosła się do Sierzchowa (koło Nieszawy), do Wiesława Zielińskiego (stryja Jana Zielińskiego); skąd zostali wysiedleni (luty 1941 roku) do Łówkowic (wieś w powiecie aleksandrowskim), a następnie (1943/1944) do Racięcina (wieś w powiecie konińskim). Wczesną

414

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Jan Wojciech jesienią 1940 roku Jan Zieliński poznał w Braniewie działającego w konspiracji swego kuzyna Henryka Grutzmachera, pseudonim „Michał”, „Marta”, z którym współpracował przez kolejne lata, stając się jego kurierem. Początki swojej działalności konspiracyjnej J. Zieliński wspomina następująco: Podejmowane już w 1939 r. moje próby organizowania rówieśników (Polska Tajna Organizacja Wojskowa), do czego moja matka razem z ojcem przygotowywała mnie przed wojną przez odpowiednie wychowanie, skłoniły ją do odebrania ode mnie w 1940 roku przysięgi według formuły ZWZ [Związku Walki Zbrojnej], z tym że nazwy Związku w tym czasie nie poznałem [...]. Uważałem wtedy i uważam do dziś, że ta przysięga obowiązuje mnie do końca życia (cyt. za: Hasło: Zieliński Jan Wojciech pseudonim „Bronisław”, „Wojtek”, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, s. 7–8). W konspiracji działał pod pseudonimami: „Bronisław” i „Wojtek”. Początkowo pomagał matce w zbieraniu i szyfrowaniu wspomnianych powyżej wiadomości wysyłanych do ojca. Podczas pobytu w Łówkowicach, gdzie pracował w ogrodzie należącym do majątku, z którego wyniósł i ukrył (przez co ocalił od zniszczenia) część biblioteki. Swoją działalność konspiracyjną kontynuował także po przesiedleniu do Racięcina (tam pracował w ogrodnictwie), gdzie (od 1942 roku) podlegał „bezpośrednio szefowi Oddziału V Komendy Okręgu Pomorskiego Henrykowi Gruetzmacherowi” (tamże, s. 14). Po wybuchu powstania warszawskiego – mimo sprzeciwu „Michała” – dołączył w Ostrowii Mazowieckiej do armii gen. Berlinga (trzecia dekada września 1944 roku). Przeniknął przez front niemiecko-sowiecki w okolicach Pułtuska i wstąpił do 4. Pułku Zapasowego Wojska Polskiego w Białymstoku, w którym pełnił służbę do sierpnia 1945 roku. Skazany przez Wojskowy Sąd Garnizonowy w Katowicach – wyrok z dnia 22 grudnia 1945 roku – na 6 miesięcy więzienia za dezercję (wyjaśniał: wskutek wypadku z granatem w marcu 1945 roku stracił lewe oko, po czym – nie dopełniając formalności związanych z demobilizacją – udał się na dalsze leczenie). Zdemobilizowany 9 lutego 1946 roku. Po zdanej maturze (1948) rozpoczął studia wyższe na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego, przerwane ponownym aresztowaniem 15 marca 1949 roku. Został oskarżony o nielegalne posiadanie broni (od lutego 1946 roku do 15 marca 1949 roku) oraz dokonanie zamachu z bronią w ręku na funkcjonariuszy MO w dniu 15 marca 1949 roku w Poznaniu (por. tamże, s. 18) i skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu (wyrok z dnia 30 czerwca 1949 roku) na karę śmierci i utratę praw publicznych na zawsze oraz przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa. Karę tę złagodził Najwyższy Sąd Wojskowy początkowo do 10 lat (decyzja NSW z dnia 2 sierpnia 1949 roku), a potem – na mocy amnestii (decyzja NSW z dnia 8 czerwca 1955 roku) – do 6 lat więzienia; wolność odzyskał po rewizji nadzwyczajnej NSR w 1955 roku.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

415

Zieliński Jan Wojciech Po utworzeniu (1979) Klubu Samoobrony Społecznej Regionu Wielkopolsko-Kujawskiego nawiązał kontakt ze Stanisławem Śmiglem, działaczem opozycji demokratycznej w Toruniu. W kolejnych latach otrzymywał regularnie z Torunia publikacje bezdebitowe, które następnie kolportował w Inowrocławiu, wśród załogi PGKiM. Inicjował struktury „S” w swoim zakładzie pracy (wrzesień 1980 roku); przewodniczący Komisji Zakładowej. Delegat swojego zakładu pracy (wraz z Edwardem Rozpłochowskim) na spotkanie założycielskie Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w Inowrocławiu, będącego Oddziałem MKZ NSZZ „S” w Bydgoszczy, które odbyło się 11 października 1980 roku z udziałem przedstawicieli 16 zakładów pracy z Inowrocławia, Janikowa, Gniewkowa i Tuczna oraz Jana Rulewskiego. Członek prezydium MKZ NSZZ „S” w Inowrocławiu (1981), redaktor związkowych biuletynów; wiceprzewodniczący Oddziału NSZZ „S” w Inowrocławiu (kwiecień 1981 roku), odpowiedzialny za propagandę. Delegat na I WZD Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (1981) i obserwator I KZD „S” w Gdańsku (1981). Uczestniczył w strajku okupacyjnym rolników indywidualnych w inowrocławskiej siedzibie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w Inowrocławiu, jaki odbył się w dniach 16–17 kwietnia 1981 roku. Wspierał uczniów szkół średnich w Inowrocławiu w powstaniu ich organizacji prodemokratycznej (1981). Rozpoczął przygotowania do utworzenia przy inowrocławskim oddziale „S” organizacji kombatanckiej. Redaktor i współredaktor biuletynów: „Przekazy. Związkowy Biuletyn Informacyjny NSZZ »Solidarność« w Inowrocławiu” (1981), „Kontra. Inowrocławski Biuletyn Informacyjny NSZZ »Solidarność«” (1981) oraz „Pochodnia Wolności. Pismo związkowe Inowrocławia i Kujaw Zachodnich” (1983); pisał pod pseudonimem „Wojciech Doliwa”. Za materiał opublikowany we wrześniu 1981 roku pt. „Maskarady i bajki, czyli czerwony kapturek, rycerski szyszak i karnawałowe maski” (wielokrotnie powielany) Prokuratura Wojewódzka w Bydgoszczy wszczęła przeciwko niemu śledztwo z powodu „rozpowszechniania ulotki o treści wyszydzającej naczelne organy władzy i administracji państwowej”; zostało zawieszone po wprowadzeniu stanu wojennego. Internowany 13 grudnia 1981 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku. Zwolniony 11 maja 1982 roku. Dnia 22 maja wznowiono zawieszone śledztwo; 9 czerwca Prokuratura Wojewódzka w Bydgoszczy skierowała akt oskarżenia do Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, który skazał go na 1 rok więzienia w zawieszeniu na okres 3 lat. W trakcie tego śledztwa przeszukano jego mieszkanie (25 sierpnia 1982 roku). W jego trakcie ujawniono i zarekwirowano dwa radiotelefony „Tukan-1”, pistolet pneumatyczny, maskę przeciwgazową, amunicję do broni palnej oraz mapę lotniczą.

416

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Jan Wojciech Spowodowało to wszczęcie kolejnego śledztwa przeciw J. Zielińskiemu (por. IPN By 124/35). Został tymczasowo aresztowany (11 września 1982 roku), na karę 10 miesięcy więzienia w zawieszeniu na okres 3 lat oraz karę grzywny w wysokości. Wszczęto także kolejne postępowanie, z powodu znieważenia na sali rozpraw prokuratora. Łącznik pomiędzy Konfederacją Młodej Polski „Rokosz” a reprezentantami Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej bydgoskiej „S” (1983–1984). Zieliński w okresie tworzenia się „S” i stanu wojennego był nieformalnym – ze względu na swoją działalność w czasie II wojny światowej oraz represje bezpieki – przywódcą działaczy konspiracyjnych w Inowrocławiu; dla wielu działaczy regionu inowrocławskiego był inspiracją i autorytetem w podejmowanych działaniach. Cieszył się dużym autorytetem wśród młodzieży zaangażowanej opozycyjnie, którą szkolił z zasad konspiracji (sam zasad tych nie przestrzegał). Sympatyzował z działaczami KPN (1981–1985). Inwigilowany przez SB w ramach SOS kryptonim „Grupa” (1981–1984), przemianowanej SOR kryptonim „Spółka” (1984–1985) oraz SOS kryptonim „Społem” (1985–1988) w celu ograniczenia „działalności antysocjalistycznej figuranta”. Członek Komisji Organizacyjnej inowrocławskiego Oddziału NSZZ „S” ujawnionej jesienią 1988 roku; upoważniony do reprezentowania tej struktury. Członek Tymczasowego Zarządu Oddziału NSZZ „S” w Inowrocławiu (1988–1989). Działacz Obywatelskiego Porozumienia Wyborczego w tym mieście, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w wyborach kontraktowych 1989 roku; kierował jej działalnością. Po przemianach ustrojowych 1989 roku pozostawał uczestnikiem życia społecznego w Inowrocławiu i regionie. Współpracował ze środowiskiem AK skupionym wokół gen. Elżbiety Zawackiej; zorganizował (w sierpniu 1989 roku) Koło Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej; kierował nim do połowy 1990 roku. Ostatni okres swego życia spędził w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, gdzie zmarł.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Armii Krajowej (1978) • Krzyż Wolności i Solidarności (2022)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

417

Zieliński Jan Wojciech

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5171, Akta kontrolne śledztwa w sprawie sporządzenia i kolportażu ulotek o treści antypaństwowej w Inowrocławiu w 1981 r. przeciwko: Jan Wojciech Zieliński, imię ojca: Zbigniew, ur. 9.05.1927 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 270 § 1 kk w zw. z art. 273 § 2 kk. IPN By 124/20, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Jan Wojciech Zieliński, imię ojca: Zbigniew, ur. 9.05.1927 r., oskarżony o to, że we wrześniu 1981 r. w Inowrocławiu zredagował i rozpowszechniał ulotkę pt. „Maskarady i bajki, czyli Czerwony Kapturek, rycerski szyszak i karnawałowe maski”, która zawiera treści wyszydzające i poniżające ustrój i naczelne organy PRL, tj. o czyn z art. 273 § 1 kk i art. 270 § 1 kk. IPN By 124/35, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Jan Wojciech Zieliński, imię ojca: Zbigniew, ur. 9.05.1927 r., oskarżony o to, że od 1971 r. do 25.08.1982 r. w Inowrocławiu posiadał bez zezwolenia amunicję do pistoletu maszynowego i od 11.05.1982 r. do 25.08.1982 r. posiadał bez zezwolenia dwa radiotelefony Tukan-1, tj. o czyny z art. 286 kk i art. 287 kk. Kierzkowska B., Krystyn Jerzy Zieliński (1929–2007). Mistrz malarstwa, grafiki i rysunku, „Rocznik Toruński” 2021, nr 48, s. 268–273. Odszedł profesor Krystyn Zieliński, portal „naszemiasto.pl” Łódź 2007, https://web. archive.org/web/20180131155947/http://lodz.naszemiasto.pl/archiwum/odszedl-profesor-krystyn-zielinski,1443056,art,t,id,tm.html [dostęp: 28.12.2022]. Zielińska, Cecylia Florentyna, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, https:// www.auschwitz.org/muzeum/informacja-o-wiezniach/ [dostęp: 1.01.2023]. Zieliński Jan Wojciech pseudonim „Bronisław”, „Wojtek”, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet M-5/614 Pom.

Opracowania: Gonera W., Droga do niepodległości. Zapomniany Bohater, portal „ki24.info”, https:// ki24.info/pl/545_historia/3647_droga-do-niepodleglosci-zapomniany-bohater.html [dostęp: 2.12.2022]. Gonera W., Jan Zieliński „Wojtek”, seria IPN: „Bohaterowie Solidarności”. Gonera W., Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021. Gonera W., Przemiany polityczne w Inowrocławiu w latach 1989–1990, Inowrocław 2016. Handke W., Leśkiewicz R. (red.), Skazani na karę śmierci przez WSR w Poznaniu 1946–1955, Poznań 2006. Korespondencja autora z Wojciechem Gonerą.

418

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zieliński Jan Wojciech Maciejewska-Marcinkowska H., Zielińska Florentyna Cecylia z d. Głowacka, [w:] H. Maciejewska-Marcinkowska, E. Zawacka (red.), Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej, cz. 1, Toruń 1994. Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010. Skerska E., Jan Wojciech Zieliński, „Biuletyn Fundacji Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek” 2007, nr 1.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

419

Ziemecki Marian 1. Biogram Urodził się 29 sierpnia 1938 roku w miejscowości Klamry (wieś w gminie Chełmno). Syn Konrada i Małgorzaty z domu Lampkowskiej. Rodzice mieli gospodarstwo rolne (3 hektary) w Klamrach. Ojciec walczył w wojnie obronnej 1939 roku na wschodnich Kresach II RP; został pojmany przez Sowietów i zesłany na Syberię, gdzie słuch po nim zaginął. Marian Ziemecki ukończył zasadniczą szkołę zawodową w kierunku ślusarz w Chełmnie (1954). Następnie pracował w Zakładach Sprzętu Mechanicznego „Ursus” w Chełmnie (1954– 1992). Obecnie (od 1992 roku) przebywa na emeryturze. Jego bratankiem jest Wojciech Lampkowski, działacz opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Współtwórca (wraz z m.in. Zbigniewem Białeckim, Benedyktem Żołądkiem, Józefem Machalskim) „S” w Zakładach Sprzętu Mechanicznego „Ursus” w Chełmnie we wrześniu 1980 roku. Członek Komisji Zakładowej „S” (1980–1981); uczestnik WZD „S” Regionu Toruńskiego (1981). Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową. Zatrzymany 14 grudnia 1981 roku na wartowni zakładu i odprowadzony na posterunek MO, gdzie był przesłuchiwany, odmówił podpisania „lojalki”. Kolportował prasę podziemną, którą otrzymywał od Jadwigi Magińskiej (obecnie: Magińska-Hennig) z „Ursusa”.

420

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ziemecki Marian Wraz z J. Magińską i Romanem Malinowskim regularnie spotykali się w ich mieszkaniach prywatnych na spotkaniach organizacyjnych, koordynując i planując swoje działania (1982). Jednorazowo drukował ulotki, wraz z Marianem Jarentewiczem i Józefem Szczepanikiem (w mieszkaniu J. Szczepanika). Wydrukowano wówczas około 3600 sztuk, korzystając z maszyny użyczonej przez Romana Malinowskiego, a następnie rozrzucono na terenie miasta. Organizował pomoc żywnościową i czynnie angażował się w jej udzielanie osobom pokrzywdzonym przez reżim komunistyczny, żywność pozyskiwał m.in. od proboszcza parafii św. Józefa w Chełmnie, ks. Józefa Gołuńskiego, otrzymał od niego (1982) 30.000 zł dla sześciu internowanych działaczy związkowych z „Ursusa”. Zbierał miesięczne składki wśród działaczy „S” w swoim zakładzie pracy (wkładał do skrzynki w swoim kościele parafialnym, fundusze dzielił i wręczał represjonowanym ks. Jan Kujaczyński, proboszcz fary). Po utworzeniu w Chełmnie (listopad 1982 roku) wojskowego ośrodka internowania, w porozumieniu z ks. J. Kujaczyńskim oraz wspólnie z innymi mieszkańcami miasta, udzielał pomocy internowanym tam działaczom „S”, organizując dla nich zbiórki żywności (dostarczał im ją do koszar Wojciech Lampkowski). Współorganizator podziemnych spotkań działaczy „S” z różnych zakładów pracy z Chełmna. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę, odprawianych w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej (1982–1989), a także w chełmińskiej farze. Po 1989 roku nie kontynuował działalności związkowej. Pozostaje obserwatorem życia publicznego.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2014)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Mariana Ziemeckiego.

Opracowania: Hasło: Marian Ziemecki, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/6a92863b-bf70-4a47-94e5-062b05e90f45 [dostęp: 15.06.2022]. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

421

Ziółkowski Jerzy 1. Biogram Urodził się 5 lutego 1955 roku w Bydgoszczy. Syn Leszka i Kazimiery (Bożeny) z domu Sędzierskiej. Pochodził z rodziny inteligenckiej. Ojciec był budowlańcem; został wychowany w tradycjach patriotycznych i chrześcijańskich. Stryj Tadeusz Ziółkowski (1886–1940) – określany „Pierwszym żeglarzem Rzeczypospolitej” – był kapitanem żeglugi wielkiej, komandorem portu gdańskiego, który 25 sierpnia 1939 roku odmówił wpuszczenia do gdańskiego portu pancernika „Schleswig-Holstein”, za co na kilka godzin został aresztowany przez policję gdańską; po wybuchu wojny był ponownie aresztowany i osadzony w obozie Stutthof, gdzie został zamordowany w jednej ze zbiorowych egzekucji. Jest upamiętniony zarówno w Bydgoszczy, jak i Trójmieście. Siostrą matki była Ludwika Ameryk, działaczka Szarych Szeregów i opozycji demokratycznej. Jerzy Ziółkowski ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. M. Kopernika w Bydgoszczy (matura w 1974 roku) oraz studia wyższe z telekomunikacji na Akademii Technologiczno-Rolniczej w Bydgoszczy (magisterium w 1980 roku). Odbył półroczne szkolenie w Szkole Oficerów Rezerwy w Legionowie (1980–1981) i 4-miesięczne (obsługa centrali telefonicznej) w Dowództwie Marynarki Wojennej w Gdyni (1981). Pracował w Zakładach Teleelektronicznych „Telkom-Telfa” (1980–1988) i w Przedsiębiorstwie Handlu Artykułami Wyposażenia Mieszkań „Domar” Bydgoszcz (1988–1991), po 1991 roku prowadzi swoją działalność gospodarczą. Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

422

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Ziółkowski Jerzy

2. Opis działalności Po powrocie z wojska (1981) został członkiem „S” w swoim zakładzie pracy. Po ogłoszeniu stanu wojennego zaangażował się – zachęcony przez Ludwikę Ameryk (siostrę matki) i jej córkę Elżbietę Ameryk – w działalność Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (następnie działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny). Komitet ten działał przy bydgoskiej bazylice. Niósł pomoc osobom represjonowanym i ich rodzinom, organizując i koordynując pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Działając w tej strukturze do 1985 roku Ziółkowski przygotowywał, rozdzielał i rozwoził (środkami transportu publicznego) paczki żywnościowe i odzieżowe do domów rodzin osób represjonowanych. Kolportował także materiały bezdebitowe na terenie bazyliki oraz składał drukowane na terenie tego kościoła książki drugiego obiegu. Kilkukrotnie rozklejał na ulicach Gdańska (1980) i Bydgoszczy (1982) plakaty o treści antysocjalistycznej. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę sprawowanych 13. dnia każdego miesiąca w kościele ojców jezuitów w Bydgoszczy oraz manifestacjach środowisk opozycyjnych zorganizowanych w swoim mieście. W 1986 roku Służba Bezpieczeństwa podjęła próbę zwerbowania go, wzywając na przesłuchanie na komisariat MO przy ul. Fordońskiej w Bydgoszczy. W kolejnych latach zaniechał działalności opozycyjnej. Po upadku komunizmu nie zaangażował się w życie polityczne. Jest jego obserwatorem i uczestnikiem do dziś, uczestnicząc w protestach, pisząc monity do władz lokalnych i parlamentarzystów, wspiera organizacje pozarządowe.

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

423

Ziółkowski Jerzy

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jerzego Ziółkowskiego.

Opracowania: Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

424

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Zwolenkiewicz Bernard 1. Biogram Urodził się 19 sierpnia 1954 roku w Januszkowie (powiat żniński). Syn Franciszka i Ireny z domu Koneckiej. Ojciec był kolejarzem Żnińskiej Kolei Powiatowej (linia wąskotorowa). Mama zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Bernard Zwolenkiewicz ukończył zasadniczą szkołę zawodową dla pracujących w Żninie (1970) o specjalności tokarz-frezer, a potem (wieczorowo) Technikum Mechaniczne w Żninie. Następnie pracował w Fabryce Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego „Spomasz” w Żninie (1970–2004); wykonywał roboty publiczne; pracował w Szkole Podstawowej nr 2 w Żninie (2005–2020). Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Brał udział w strajku w żnińskim „Spomaszu”, jaki odbył się w końcu sierpnia 1980 roku. Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych 1980 roku należał do grona założycieli „S” w tym zakładzie pracy. W okresie stanu wojennego rozdawał ulotki na terenie swojego zakładu pracy. W tym zakładzie pracy przez dwie kadencje pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Komisji Zakładowej „S” (1994–2001), a następnie, przez jedną kadencję był wybrany przewodniczącym tego gremium (2001–2006). Aktywnie działał w strukturach powiatowych, pełniąc przez trzy kadencje funkcję członka rady żnińskiego oddziału Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” po 2002 roku. Przez jedną kadencję był także członkiem Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S”. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

425

Zwolenkiewicz Bernard

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Bernarda Zwolenkiewicza.

426

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

ISBN 978-83-67201-37-7

9 788367 201377

Michał Damazyn DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 2