9-mo by sloven

Леся Біленька-Свистович, Єжи Ковалевський, Микола Ярмолюк

ПОЛЬСЬКА МОВА (5-й рік навчання)

Підручник для 9 класу закладів загальної середньої освіти

Łesia Biłeńka-Swystowycz, Jerzy Kowalewski, Мykoła Jarmoluk

JĘZYK POLSKI (5. rok nauczania)

Podręcznik do klasy 9 szkół średnich ogólnokształcących Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Чернівці „Букрек” 2022

ДОРОГА ПОДРУГО! ДОРОГИЙ ДРУЖЕ! Ми разом продовжуємо мандрівку в дивовижний світ польської мови і культури. Уже п’ятий рік триває Твоя подорож і знайомство з традиціями польського народу. Лексичний і граматичний матеріал підручника дасть Тобі змогу розширити горизонт мовленнєвих знань та умінь. Матеріал цього підручника – логічне продовження граматичного і лексико-комунікативного матеріалу, який вивчали у попередніх класах. Особливістю книги є те, що автори зосередилися на комунікативних аспектах вивчення польської мови як іноземної, що відповідає сьогоднішнім світовим вимогам до вивчення іноземної мови. При такому підході граматичні проблеми стають органічним доповненням до лексичного матеріалу. У підручнику містяться тексти на теми, визначені програмою. Граматика подана у вигляді таблиць і схем, що дає змогу вчителеві й учням зосередитися на складанні діалогів, спілкуванні між собою. Матеріал допоможе Тобі краще пізнати польську літературу, розширити світогляд, сприятиме спілкуванню з ровесницями й ровесниками. Бажаємо успіхів! Авторський колектив

Щоб тобі було зручніше і легше працювати з підручником, ознайомся, будь ласка, з умовними позначками: вправа усна; вправа письмова; вправа підвищеної складності; вправа з використанням інтернету; права з використанням в довідкової літератури; робота в групах; послухай.

Як дізнатися, що ховається за „квадратиками”? Для сканування QR-коду твій мобільний пристрій повинен мати камеру. Також на ньому треба встановити спеціальний додаток, що дозволяє зчитувати і розпізнавати QR-код. Тоді ти зможеш миттєво завантажувати в телефон інформацію, переходити за посиланнями. Щоб послухати аудіоматеріали до підручника, перейди за посиланням, зашифрованим у QR-коді.

Sport to zdrowie

Lekcja

SPORT TO ZDROWIE

W zdrowym ciele zdrowy duch! Wywiad z Adamem Kszczotem dla portalu zyjzdrowo.info – Dlaczego utrzymywanie dobrej kondycji zapobiega występowaniu wielu schorzeń? – Aktywny tryb życia pomaga naszemu organizmowi lepiej funkcjonować i walczyć z chorobami. Wzmacniając nasze ciało poprzez aktywność fizyczną, dbamy także o nasz układ Foto: Sport.pl kostny. W obecnych czasach, kiedy Adam Kszczot spędzamy dużo czasu w pozycji sieLekkoatleta, medalista Mistrzostw dzącej, regularne ćwiczenia mogą nas Europy, Halowych Mistrzostw zabezpieczyć przed bardzo uciążliwym Europy oraz Mistrzostw Świata. bólem kręgosłupa spowodowanym wadami postawy. – Jakie inne korzyści płyną z regularnej aktywności fizycznej? – Aktywność fizyczna ma na nas bardzo pozytywny wpływ. Po kilku tygodniach treningów nasz organizm zaczyna czerpać z niej ogromną przyjemność, nasze samopoczucie jest lepsze, mamy więcej energii i siły. Regularna aktywność fizyczna pozwala utrzymać nasz organizm w dobrej kondycji. – O czym należy pamiętać, decydując się na pierwszy trening? – Na początku warto zapisać się na zajęcia, które odbywają się w większej grupie. Dzięki temu możemy czerpać wiedzę od trenera, który pokaże nam jak prawidłowo wykonywać ćwiczenia. Poza tym ćwiczenie w grupie, to też rodzaj rywalizacji, motywuje nas do przełamywania barier i osiągania lepszych wyników. – Jest Pan Halowym Mistrzem Europy w biegu na 800 metrów, jaka jest Pana recepta na sukces? Jak długo przygotowuje się Pan do zawodów? – Moje przygotowania do zawodów są zazwyczaj bardzo intensywne i zajmują wiele miesięcy. Większość czasu na treningu spędzam na dworze, nieważne czy pada deszcz, czy świeci słońce. Jeśli chodzi o receptę na sukces, to moim zdaniem najskuteczniejszą metodą jest ciągła praca nad sobą. Nie warto jest spoglądać na innych z zazdrością, starać się im dorównać, trzeba pokonywać własne bariery i słabości, to najlepiej kształtuje charakter.

Lekcja

Sport to zdrowie

– Teraz przyszedł czas na zasłużony odpoczynek. Jak regeneruje Pan siły po mistrzostwach? – Najlepszym dla mnie odpoczynkiem jest odpoczynek w domu, wśród bliskich. Ostatnio uczę się także gry na gitarze. To dla mnie fajna odskocznia i rozładowanie napięcia po zawodach. (wg https://www.zyjzdrowo.info)

ĆWICZENIE 1

Porozmawiajcie w grupie o tym, jak osiągnąć sukces w sporcie. Czy zgadzacie się z opinią wybitnego polskiego atlety? Poszukaj informacji o sukcesach Adama Kszczota, podziel się w grupie. ĆWICZENIE 2

Przeczytaj wiersz. Wypisz z wiersza nowo poznane przez Ciebie słowa, wyrażenia lub zwroty. Streść współczesnym językiem polskim ten wiersz. WZÓR: Wiersz mówi o tym, że ...

Na zdrowie Szlachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz. Tam człowiek prawie Widzi na jawie I sam to powie, Że nic nad zdrowie Ani lepszego, Ani droższego; Bo dobre mienie, Perły, kamienie,

Jan Kochanowski

Także wiek młody I dar urody, Miejsca wysokie, Władze szerokie Dobre są, ale – Gdy zdrowie w cale. Gdzie nie masz siły, I świat niemiły. Klejnocie drogi, Mój dom ubogi Oddany tobie Ulubuj sobie!

ĆWICZENIE 3

Jak rozumiesz poniższe słowa wiersza? Porozmawiajcie na ten temat w grupie. „Klejnocie drogi, Mój dom ubogi Oddany tobie Ulubuj sobie!”

Sport to zdrowie

Lekcja

ĆWICZENIE 4

Powiedz, co zrobić, aby życie rodzinne było „zdrowe”? Użyj form z „powinien”. WZÓR: Dzieci powinny pomagać rodzicom.

ĆWICZENIE 5

Zastanówcie się w grupie, co łączy wywiad znanego współczes nego sportowca z wierszem Jana Kochanowskiego. ĆWICZENIE 6

Odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

◆

Jak współczesna młodzież szkolna dba o zdrowie? Czy Twoi koledzy i koleżanki często rozmawiają na temat zdrowia? Czy prowadzisz zdrowy tryb życia? Co to jest Twoim zdaniem „zdrowy tryb życia”? W jaki sposób spędziłaś / spędziłeś ostatnie wakacje? Jakie przygody przeżyłaś / przeżyłeś, odpoczywając nad akwenem wodnym? Jak się zachowasz, w razie zagrożenia życia i zdrowia? Jak wyprawa w góry oddziałuje na Twój stan fizyczny? Jaki sport trenujesz? Co należy zrobić, by osiągnąć sukces w sporcie? O jakim sporcie marzysz lub nie marzysz? Uzasadnij. Jakie sporty preferujecie: letnie czy zimowe?

Literatura polska doby renesansu – epoka literacka w dziejach literatury polskiej przypadająca na okres od 1500 do 1620 roku. W okresie renesansu, zwanego też „odrodzeniem”, polska kul tura przeżywała rozkwit. Wybitnymi przedstawicielami epoki „odro dzenia” w literaturze polskiej są Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy, Mikołaj Hussowczyk, Jan z Koszyczek, Mikołaj Rej, którego słowa „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają” – są uznane za hasło do tworzenia w języku polskim. Spośród poetów polskich za lidera tego okresu uważa się Jana Kochanowskiego.

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 7

Jak rozumiesz słowa Mikołaja Reja „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”? Napisz swoją opinię na ten temat.

CIEKAWOSTKA

►

Jan Kochanowski jest najsłynniejszym polskim poetą doby renesansu, jest także pierwszym polskim poetą wielkiego formatu. Był osobą niezwykle wykształconą, oczytaną, dużo podróżował po Europie. Bez wahania można go nazwać człowiekiem renesansu. Zaadaptował do polskich warunków większość antycznych gatunków, takich jak pieśń, tren, fraszka. Odwołując się do kultury i literatury antycznej, czerpiąc z niej wzorce, stworzył (wraz z Mikołajem Rejem) podwaliny polskiego języka literackiego. Do najsłynniejszych dzieł poety należą cykle utworów: Pieśni, Fraszki, napisane pod koniec życia Treny oraz oparty na historii wojny trojańskiej dramat Odprawa posłów greckich.

◆

Fraszka (wł. frasca – gałązka, drobiazg) – krótki utwór liryczny, zazwyczaj rymowany lub wierszowany, o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej).

Tren, lament, płacz (żałobny) – utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej, blisko spokrewniony z elegią, ważny element struktury tragedii greckiej.

ĆWICZENIE 8

Jakich znasz przedstawicieli epoki renesansu – pisarzy i poetów ukraińskich? Jakie ich utwory czytałaś / czytałeś? ĆWICZENIE 9

Znajdź w Internecie życiorys Jana Kochanowskiego. Opowiedz go grupie.

Sport to zdrowie

Lekcja

ĆWICZENIE 10

Wysłuchaj fraszki „Do gór i lasów”. Za pomocą słownika ustal znaczenie nowych słów i wyrażeń. Czy zrozumiałaś / zrozumiałeś treść wiersza?

Do gór i lasów

Jan Kochanowski

Wysokie góry i odziane lasy! Jako rad na was patrzę, a swe czasy Młodsze wspominam, które tu zostały, Kiedy na statek człowiek mało dbały. Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował? Jażem przez morze głębokie żeglował, Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy, Jażem nawiedził Sybilline lochy*. Dziś żak spokojny, jutro przypasany Do miecza rycerz dziś między dworzany W pańskim pałacu, jutro zasię cichy Ksiądz w kapitule, tylko że nie z mnichy W szarej kapicy a z dwojakim płatem; I to czemu nic, jeśliże opatem? Taki był Proteus**, mieniąc się to w smoka, To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka. Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici, A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci. ĆWICZENIE 11

Dopasuj wydarzenia z życia poety do tych, które on opisał w wierszu. WZÓR: „Jażem przez morze głębokie żeglował” – podróż do Włoch na studia w Padwie i Bolonii. ĆWICZENIE 12

Oceń życie Jana Kochanowskiego pod względem... zdrowego trybu życia. Co byś mu poradziła / poradził zmienić w życiu? Odpowiedz na pytania, korzystając ze słownictwa z ramki. 1. Czy prowadził zdrowy tryb życia? * Jaskinie w okolicy Neapolu, siedziba wieszczki Sybilli. ** W mitologii greckiej bóstwo morskie, syn boga Posejdona i Tetydy.

Lekcja

2. 3. 4. 5. 6.

Sport to zdrowie

Ilu lat dożył? Czy chorował na coś? Czego nigdy nie robił? Jak w tamtych czasach wyglądał zdrowy tryb życia? Co powinien zmienić w swoim życiu codziennym?

Myślę, że powinien pan... Koniecznie musi pan... Warto (co robić?)... Trzeba (co robić?)... Nie powinien pan... Absolutnie nie wolno (czego robić?)... Broń Boże (co robić?)... Dobrze by było, gdyby pan (czego nie robił? / co robił?) Codziennie, raz na tydzień / miesiąc / rok, często, rzadko, w ogóle, zawsze, nigdy ...

ĆWICZENIE 13

Zapoznaj się z ulotką z informacjami o pogotowiu ratunkowym.

wg Internetu

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 14

Czy znasz numer telefonu (na Ukrainie, w Polsce, w innych krajach), pod który należy dzwonić w razie zaistniałej groźnej sytuacji. Informacjami podziel się z grupą. ĆWICZENIE 15

Wezwij pogotowie do babci, która zasłabła. Odpowiedz na pytania skierowane do Ciebie: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

... proszę powtórzyć adres. ... co babci dolega? ... czy oddycha? ... czy jest przytomna? ... ile lat ma babcia? ... kto wzywa pogotowie? ... wezwanie przyjęte. Proszę czekać, już jedziemy . ... na które piętro mamy się udać

ĆWICZENIE 16

Przypomnij sobie poznane już sytuacje komunikacyjne. Wykonaj poniższe polecenia: 1. Zwróć się do: a) lekarza; b) lekarki. 2. Zaproponuj coś do picia osobie, która zasłabła. 3. Powiedz, co Ci dolega, gdy: a) jesteś przeziębiona / przeziębiony; b) masz grypę; c) boli Cię ząb. 4. Doradź coś koleżance, która jest chora. 5. Zadaj kilka pytań o zdrowie: a) koleżance / koledze; b) mamie; c) siostrze / bratu. 6. Kup w aptece leki dla chorej babci.

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 17

Korzystając ze słownictwa w ramce, zadzwoń do przychodni, zarejestruj się u lekarza lub dentysty. Halo, czy to przychodnia lekarska? Chciałabym / chciałbym zarejestrować się do lekarza. Proszę powtórzyć: nazwisko lekarza i kiedy mam przyjść. Który numer gabinetu?

ĆWICZENIE 18

Korzystajc ze słownictwa z ramki, porozmawiajcie w grupie o recepcie na długie i zdrowe życie: 1. Trzeba coś robić. 2. Nie wolno czegoś robić. Trzeba, koniecznie trzeba, nie można, nie wolno, nigdy nie trzeba, w żadnym wypadku nie wolno, absolutnie nie wolno, zaleca się, codziennie musimy, niezbędnym jest, musimy przestrzegać.

ĆWICZENIE 19

Przypomnij sobie, jak dzieci powinny zwracać się do rodziców, dziadków, innych – dalszych – członków rodziny, rodzeństwa, kiedy mają jakąś potrzebę, według wzoru. WZÓR: Mamo, czy mogę obejrzeć zawody lekkoatletyczne? ĆWICZENIE 20

Wysłuchaj tekstu. Czy wiesz, że człowieka można określać liczbami? Zapisz podane liczebniki słownie. Wypisz nowe słownictwo.

Skóra Ludzka skóra ma 2 metry kwadratowe powierzchni i waży 3–5 kg. Każdy centymetr kwadratowy skóry ma połączenie z 50–200 zakończeniami nerwowymi. Paznokcie rosną w tempie 0,11 mm na dobę, co daje 80 cm „bieżącego paznokcia” rocznie. Sto tysięcy włosów rośnie w tempie 12 cm rocznie, co daje 12 kilometrów „bieżącego włosa” produkowanych rocznie przez naszą skórę.

Sport to zdrowie

Lekcja

Najszybciej ze wszystkich włosów na ciele rosną włoski brwi: w tempie 1 mm na dobę. W skórze są 3 miliony gruczołów potowych, które ustawione jeden za drugim utworzyłyby odcinek długości 48 kilometrów.

Krwiobieg Serce kurczy się 70 razy na minutę (100 tys. razy dziennie). Miesięcznie serce przepompowuje ponad 300 tys. litrów krwi. Odpowiada to pojemności brodzika o wymiarach 5 x 6 metrów i głębokości 1 metra. Kropelka krwi wielkości łebka od szpilki zawiera 5 milionów krwinek czerwonych, 10 tys. białych i 250 tys. płytek krwi.

Układ nerwowy W mózgu jest 30 miliardów neuronów. 15 tys. włókien nerwowych przesyła bodźce zapachowe z nosa do mózgu. W opuszkach palców (najwrażliwszych na bodźce czuciowe) jest 2300 ciałek czuciowych. Impulsy nerwowe biegną z prędkością 360 km/h.

Układ oddechowy Wykonujemy 20 tys. oddechów na dobę (co daje liczbę 500 milionów oddechów w ciągu całego życia). W spoczynku przepompowujemy 5–7 litrów powietrza na minutę, a kiedy biegniemy – aż 150 litrów na minutę. Płuca zawierają 300–450 milionów pęcherzyków o łącznej powierzchni 70 metrów kwadratowych. Powietrze w czasie kichnięcia pędzi z prędkością 170 km/h, w czasie kaszlu osiąga aż 900 km/h.

Mięśnie Mamy 600 mięśni, a najmniejszy z nich, znajdujący się w uchu ma zaledwie ok. 1 mm długości.

Lekcja

Sport to zdrowie

W strojeniu min bierze udział 30 mięśni twarzy. Mrugamy 20 tys. razy dziennie (około 500 milionów razy w ciągu całego życia).

Układ trawienny

Ludzkie jelita mają długość około 9 metrów. W ciągu doby w jamie ustnej powstaje 1,5 litra śliny (540 litrów w ciągu roku). Wątroba bierze udział w ponad 500 reakcjach chemicznych na dobę.

Szkielet Człowiek ma około 206 kości. ĆWICZENIE 21

Przypatrz się rysunkowi z ćw. 20. Wymień znane Ci części ciała człowieka. Powiedz, jak mogą być uszkodzone. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. WZÓR: Noga może być złamana. Złamać, zwichnąć, skręcić, skaleczyć, zadrapać, posiniaczyć, rozbić, wybić, naderwać, zedrzeć.

ĆWICZENIE 22

Uzupełnij swoją wiedzę faktami z Internetu o ciele ludzkim i podziel się nią w grupie, wykorzystując podobne strony. Wypisz nowe słownictwo. ĆWICZENIE 23

Z ćw. 20. wypisz rzeczowniki. Ułóż z nimi swoje zdania. WZÓR: skóra – Zdrowa skóra jest cechą zadbanego człowieka. ĆWICZENIE 24

Przekształć zdania, zmieniając liczbę pojedynczą na liczbę mnogą i czas teraźniejszy na czas przeszły według wzoru. WZÓR: Po treningu sportowiec musi odpocząć. Po treningach sportowcy musieli odpocząć. Nad morzem wczasowicz czuje się bardzo dobrze. Każdy trener stara się o dobre przygotowanie swojego wychowanka.

Sport to zdrowie

Lekcja

Doświadczony lekarz najpierw bada chorego, a potem wypisuje receptę. Mój dawny przyjaciel wygrał w zawodach lekkoatletycznych. Stary zniszczony stadion znajduje się za miastem. Po meczu kolega zawsze idzie pieszo do domu. Młodsza siostra chętnie uprawia szermierkę. Kolega z klasy nie bardzo lubi grać w piłkę. Nauczyciel chwali za dobrze wykonane zadanie. Często wzywam pogotowie do chorego sąsiada. ĆWICZENIE 25

Zapoznaj się z poniższą ulotką. Czego ona dotyczy? Zaznacz słowa związane ze służbą zdrowia i wytłumacz, co znaczą. Czy wiesz, jak na Ukrainie można zapisać się do lekarza? Poproś o pomoc dorosłych. WZÓR: lekarz – człowiek, który leczy ludzi.

◆

PESEL – to system, który powstał w latach 70. XX w. Każdy obywatel Polski ma swój numer PESEL, który otrzymuje przy narodzeniu. Składa się z cyfr, np. 95082312345, z których sześć pierwszych cyfr oznacza datę urodzenia: rok – miesiąc – dzień, w przykładzie, ten obywatel urodził się 23 sierpnia 1995 roku. NFZ, zwany potocznie kasą chorych, to wielkie zbiorowe ubezpieczenie zdrowotne obywateli polskich – wszyscy pracujący obowiązkowo, a niepracujący dobrowolnie opłacają składki, za które są leczeni w placówkach leczniczych (przychodniach, szpitalach...), które podpisały kontrakt z NFZ.

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 26

Dopasuj definicje do haseł: eWUŚ – Narodowy Fundusz Zdrowia; PESEL – Elektroniczna Weryfikacja Uprawnień Świadczeniobiorców; NFZ – Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności. ĆWICZENIE 27

Zadaj kilka pytań na infolinii eWUŚ na temat leczenia w Polsce uczniów – obywateli Ukrainy, którzy są w Polsce na wycieczce: 1. Z jakiej pomocy mogą skorzystać? 2. Czy powinni mieć kupione na Ukrainie ubezpieczenie? 3. Co mają zrobić, gdy ktoś np. złamie rękę? ĆWICZENIE 28

Porozmawiajcie w grupie na temat ochrony zdrowia, odpowiadając na pytania: 1. C zy na Ukrainie obywatele posiadają PESEL? Jeżeli tak, podaj właściwą nazwę. 2. Czy istnieje na Ukrainie NFZ? Jeśli tak, podaj jego nazwę. ĆWICZENIE 29

Zapoznaj się z plakatem NFZ „Prawa dziecka – pacjenta”. Czy podobne prawa posiadają dzieci na Ukrainie?

Mam prawo do opieki i leczenia, gdy jestem chory.

Ja i moi rodzice lub opiekunowie mamy prawo do informacji o stanie zdrowia i etapach leczenia.

Mam prawo do leczenia w szpitalu, jeśli nie mogę być leczony w domu, pod opieką poradni lub na oddziale dziennym.

Sport to zdrowie

Ja i moi rodzice lub opiekunowie mamy prawo do współuczestniczenia we wszystkich decyzjach dotyczących leczenia.

Lekcja

• Mam prawo wymagać, aby moi rodzice lub opiekunowie mieli możliwość bycia przy mnie w szpitalu przez 24 godziny. • Mam prawo wymagać, aby traktowano mnie z taktem i wyrozumiałością. • Mam prawo do zabawy, odpoczynku i nauki nawet jeśli przebywam w szpitalu. • Będąc w szpitalu, mam prawo do ciągłości leczenia. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 30

Zdecyduj, co jest prawdą, a co nie. Zamień nieprawdziwe zdania na prawdziwe według wzoru. WZÓR: Nieprawda, że ... , tak naprawdę ... . 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Każde dziecko ma prawo do leczenia. Dziecko nie może wiedzieć, w jakim jest stanie. W szpitalach mogą być leczeni tylko dorośli. Gdy lekarz coś postanowi podczas leczenia, rodzice nic nie mają do powiedzenia – tak ma być. Rodzice mogą być przy chorym dziecku cały czas. W szpitalu musi być zorganizowana szkoła. Lekarz powinien mieć do dziecka odpowiednie podejście. Dorosłych i dzieci leczą ci sami lekarze. Lekarza można wezwać tylko do osoby dorosłej. W każdej szkole musi być lekarz. Dzieci nie mają prawa do zabawy i odpoczynku, przebywając w szpitalu. Informacja o stanie zdrowia dziecka jest niedostępna dla rodziców i opiekunów. Plakat NFZ nazywa się „Prawa dziecka-pacjenta”. Dziecko ma prawo do traktowania go z taktem i wyrozumiałością.

Lekcja

Sport to zdrowie

Odrobina pisowni • Kropkę po skrócie zawsze stawiamy, jeżeli jest on początkową literą lub początkowymi literami wyrazu, np.: g. (godzina), m. (męski), n. (nijaki), o. (ojciec), p. (pan), r. (rok), al. (aleja).

• Tylko jedną kropkę stawiamy po skrócie nazwy dwu- i wielowyrazowej, jeżeli następny wyraz zaczyna się od spółgłoski, np.: bm. (bieżący miesiąc), br. (bieżący rok), cdn. (ciąg dalszy nastąpi), itp. (i tym podobne).

• Z wieloma kropkami, jeżeli drugi lub kolejny człon skrótu rozpoczyna się samogłoską m.i. (między innymi), p.n.e. (przed naszą erą). •N ie stawiamy kropki po skrótach składających się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skróconego, np.: dr (doktor), mgr (magister), mjr (major), nr (numer), ppłk (podpułkownik), wg (według).

• Nie stawiamy kropki po skrótach jednostek miar, wag, np.: g (gram), ha (hektar), kg (kilogram), l (litr), m (metr).

•S krótowce zazwyczaj piszemy wielką literą,

np.: UJ (Uniwersytet Jagielloński), KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski), MEN (Ministerstwo Edukacji Narodowej).

• Jeśli skrótowiec zawiera przyimek lub spójnik, piszemy go małą literą, np.: MSWiA (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji).

• Jeśli wewnątrz skrótowca występują połączenia liter rz, cz, sz, dzi oznaczające jedną głoskę, w skrótowcu piszemy pierwszą literę,

np.: RP (Rzeczpospolita Polska), WSP (Wyższa Szkoła Pedagogiczna).

Sport to zdrowie

Lekcja

ĆWICZENIE 31

Zapisz skróty i skrótowce utworzone od wyrazów: Ulica – Numer – Według – Polska Agencja Prasowa – Uniwersytet Warszawski – Polski Czerwony Krzyż – Między innymi – Uniwersytet Śląski – Najwyższa Izba Kontroli – Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Unia Europejska – Prawo i Sprawiedliwość – Kilometr – Przed nasza erą – Bieżącego miesiąca – Dwa hektary – Dwadzieścia sześć ton –

ĆWICZENIE 32

Wyjaśnij znaczenie podanych skrótowców, korzystając ze słownika „Praktyczny Polsko-Ukraiński Słownik Ortograficzny dla Zaawansowanych”. WZÓR: NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia. AGD – MSZ – ASP – NIP – BHP – ONZ – CH – PESEL – CV – SA – EKG – SOR – GMO – SP – GUS – VIP – LO – ZUS – MKiDN – ZO ONZ –

Lekcja

Sport to zdrowie

Utrwalamy wiedzę o czasowniku Czasownik to część mowy, która nazywa czynności (piszę) lub stany (choruję). Odpowiada na pytania: co robi? co się z kimś (czymś) dzieje? Czasowniki dzielimy na: DOKONANE (co zrobić?) napisać, otworzyć

NIEDOKONANE (co robić?) pisać, otwierać

Czasowniki występują w formach:

OSOBOWYCH, gdyż można określić osobę, liczbę, czas, rodzaj, tryb. Taką odmianę nazywamy koniugacją.

CZAS

przeszły teraźniejszy przyszły

NIEOSOBOWYCH, gdyż nie można określić osoby. Do tych form zalicza się bezokolicznik (napisać, otworzyć) oraz formy zakończone na -no, -to (napisano, podjęto).

lp. lm. dokonany niedokonany napisał pisał x pisze

forma prosta napisze forma złożona x

będzie pisał będzie pisać

OSOBY I LICZBY Liczba pojedyncza lp. 1 os. piszę 2 os. piszesz 3 os. pisze

RODZAJE męski (m.) pisał, będzie pisał, pisałby żeński (ż.) pisała, będzie pisała, pisałaby nijaki (n.) pisało, będzie pisało, pisałoby męskoosobowy (mos.) pisali, będą pisali, pisaliby niemęskoosobowy (nmos.) pisały, będą pisały, pisałyby

Liczba mnoga lm. piszemy piszecie piszą

TRYBY orzekający pisze przypuszczający pisałby rozkazujący niech pisze

Sport to zdrowie

Lekcja

• Przez czasy odmieniają się tylko czasowniki w trybie orzekającym. • W czasie teraźniejszym występują tylko czasowniki niedokonane. • W czasie przyszłym w formie prostej występują tylko czasowniki dokonane, a w formie złożonej – tylko czasowniki niedokonane. Przez rodzaje odmieniają się czasowniki w czasie przeszłym, w czasie przyszłym złożonym (nie zawierającym bezokolicznika) oraz w trybie przypuszczającym. W lm. czasownik występuje w rodzaju: mos., gdy określa rzeczownik rodzaju męskiego

nmos., gdy określa inny rzeczownik

• Czasowniki w trybie rozkazującym odmieniają się przez osoby i liczby. • Czasowniki w trybie przypuszczającym odmieniają się przez osoby, liczby, rodzaje. Zawierają cząstkę by, która jest ruchoma i w zdaniu może występować po różnych wyrazach. ĆWICZENIE 32

Z ćw. 36. wypisz 5 czasowników osobowych i nieosobowych. W osobowych określ osobę, liczbę, czas, rodzaj, tryb. WZÓR: zastanawiam się – 1 os., lp., teraźniejszy, orzekający. ĆWICZENIE 33

Wybierz czasowniki we wskazanej formie i uzupełnij frazeologizmy. Czy znasz ich znaczenie? Czy są podobne w języku ukraińskim? 2 os. lm. cz. teraźniejszy

w bawełnę

(pakować, leciał, owijasz)

trzy po trzy

(gadała, pletli, liczyć)

kołkiem

(siedzi, rzuci, zastaniesz)

wodę

(nosiły, laliście, zawracał)

mos.

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 34

Przekształć zdania tak, aby adresatami były określone osoby dorosłe. Użyj odpowiednich form trybu rozkazującego. WZÓR: Otwórz okno. (Dziadek). Dziadku, proszę otworzyć okno! Spróbujcie mnie zrozumieć. (Państwo) . Proszę, wysłuchaj mnie! (Pani) . Zaczekaj na mnie! (Pan)

ĆWICZENIE 35

Przekształć zdania, stosując różne czasowniki w trybie przypuszczającym, aby się stały uprzejmymi prośbami. Niech pani mu wytłumaczy, jak dojechać do przychodni! Najpierw niech państwo wypełnią te dwa druki. Niech państwo zaczekają w pokoju obok! Niech pan otworzy mi drzwi! Niech ksiądz wchodzi! Przede wszystkim wypełnij ankietę, a potem podaj dokumenty. Najpierw kupcie sobie państwo bilety! Niech pan tu nie wchodzi! ĆWICZENIE 36

Przeczytaj tekst, wypisz zdania proste oraz określ w nich podmiot i orzeczenie. Często zastanawiam się nad tym, czy mój styl życia jest naprawdę zdrowy i dochodzę do wniosku, że w zasadzie staram się, aby taki był. Nie posiadam jednak doskonałego przepisu na zachowanie dobrej formy i długie, szczęśliwe życie. Jeśli chodzi o moją dietę, jadam dużo owoców i warzyw, ponieważ zawierają witaminy i minerały. Unikam tuczących słodyczy, ciasteczek i chipsów. Niestety, jestem uzależniona od lodów (zwłaszcza w lecie). Staram się również trochę ćwiczyć, ale robię to tylko od czasu do czasu. Przyznaję, że dojeżdżam do szkoły samochodem, spędzam w ławce połowę dnia. W weekendy staram się być bardziej aktywna. Chodzę na długie spacery z moim

Sport to zdrowie

Lekcja

psem albo wybieram się na krótkie wycieczki. Wiem, że gdybym grała w tenisa, biegała lub pływała, czułabym się o wiele lepiej. Kolejna sprawa, którą lekceważę to odpoczynek i sen. W szkole jestem perfekcjonistką – spędzam na nauce przynajmniej 10 godzin w ciągu dnia. Ponadto dużo czytam wieczorami. Zwykle kładę się spać koło 1 w nocy. Następnego dnia wstaję o 6 rano. Na koniec, przyznaję, że powinnam zmienić mój styl życia, aby uczynić go naprawdę zdrowym. ĆWICZENIE 37

Na podstawie ćw. 36. napisz charakterystykę swojego trybu życia, oceń, czy jest zdrowy i co chciałabyś / chciałbyś w nim zmienić. ĆWICZENIE 38

Wysłuchaj tekstu.

W dwunastu miejscach w centrum Krakowa stanęły makiety dotykowe będące częścią nowej atrakcji turystycznej Krakowa pod nazwą Droga Królewska dla Niepełnosprawnego Turysty. Droga Królewska dla Niepełnosprawnego Turysty to projekt zrealizowany przez Urząd Miasta Krakowa w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego. Głównym celem przedsięwzięcia było stworzenie atrakcyjnej trasy turystycznej dla osób z dysfunkcjami wzroku oraz nie pełnosprawnych ruchowo. Trasa pozwoli turystom niepełnosprawnym poz nać najpiękniejsze zabytki miasta, będzie również znakomitą lekcją historii dla dzieci i młodzieży. Pierwszą makietą na trasie jest makieta Barbakanu z fragmentami murów obronnych miasta usytuowana przy murach po stronie Barbakanu, następną ustawiono w okolicach Bramy Floriańskiej od strony Starego Miasta (obrazuje cały obszar Starego Miasta z zaznaczeniem przebiegu Drogi Królewskiej i najważniejszych na niej zabytków). Kolejna to płaskorzeźba twarzy Jana Matejki umieszczona na jego domu przy

Lekcja

Sport to zdrowie

ul. Floriańskiej. Czwarta przedstawia Bazylikę Mariacką i stanęła na pl. Mariackim. Piąta usytuowana jest po prawej stronie wejścia do Wieży Ratuszowej (przedstawia Ratusz według stanu z końca XVIII w.). Kolejne makiety na trasie to makieta przedstawiająca Sukiennice – stan obecny (pod arkadami naprzeciwko Bazyliki Mariackiej); zespół klasztorny oo. franciszkanów (przy wejściu do bazyliki od strony placu pod „oknem papieskim”); witraż „Bóg Ojciec – Stań się!” Stanisława Wyspiańskiego (w Pawilonie Wyspiańskiego); kościoły św. Andrzeja i św.św. Piotra i Pawła – stan obecny (przy ul. Grodzkiej przed ogrodzeniem kościoła św.św. Piotra i Pawła); wyobrażenie okna romańskiego (makieta na murze okalającym kościół św. Andrzeja przy ul. Grodzkiej); pałac bp. Erazma Ciołka – stan z pocz. XVII w. (w sieni pałacu przy ul. Kanoniczej); Wzgórze Wawelskie – stan obecny (makieta na dziedzińcu w okolicach Centrum Informacji Turystycznej). Autorem projektów prac i wykonawcą rzeźb wyłonionym w drodze konkursu jest krakowski artysta Karol Badyna. Rzeźby wykonano z brązu i ustawiono na postumentach z czarnego granitu. Towarzyszą im opisy zabytków wykonane alfabetem łacińskim (w wersji polskiej i angielskiej) oraz w alfabecie Brajla (w wersjach polskiej i angielskiej). Postumenty zaprojektowano w taki sposób, by umożliwić osobom niepełnosprawnym ruchowo podjazd na wózkach. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 39

Uporządkuj poniższe zdjęcia wg tekstu ćw. 38. i je podpisz. O jednym z dowolnie wybranych zabytków opowiedz grupie. Informacje zaczerpnij z Internetu.

Sport to zdrowie

Lekcja

ĆWICZENIE 40

Odpowiedz na pytania: 1. 2. 3. 4. 5.

Czego dotyczy opisany projekt? Gdzie ustawiono makiety? Co przedstawiają makiety? Kto wykonuje makiety? Jakie ułatwienia mają osoby niepełnosprawne?

ĆWICZENIE 41

Poprowadź wycieczkę szlakiem makiet, podając krótkie informacje pod każdą z nich. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Proszę państwa, znajdujemy się przy makiecie przedstawiającej... To zabytek z ... wieku. Służył (komu) do... Proszę zwrócić uwagę na... Warto zauważyć... Koniecznie trzeba dostrzec... I przechodzimy dalej...

Przypomnij sobie WSZYSTKIE CZĘŚCI ZDANIA NA PRZYKŁADZIE! Pilny

uczeń

przydawka

podmiot

starannie

odrobił

wczoraj

lekcje.

okolicznik orzeczenie okolicznik dopełnienie

Lekcja

Sport to zdrowie

ĆWICZENIE 42

Uzupełnij zdania pojedyncze odpowiednimi okolicznikami. Zapisz pytania, na które odpowiadają. 1. Kolejne makiety

to makieta przedstawiająca Sukiennice.

okolicznik miejsca

2. Wycieczka trwała

okolicznik czasu

3. O soby niepełnosprawne mogą zapoznać się z zabytkami Krakowa. okolicznik sposobu 4. Zwiedzający weszli do Empiku

5. Odwiedzają starówkę z

6. W

okolicznik celu

okolicznik przyczyny

makiety nie wolno dotykać.

okolicznik przyczyny

ĆWICZENIE 43

Zaprezentuj klasie wycieczkę do najciekawszych miejsc w Twojej miejscowości. ĆWICZENIE 44

Przyjrzyj się rysunkowi. Utwórz liczbę mnogą od nazw zawodów mieszkańców średniowiecznego Krakowa. Jak sądzisz, czy kobieta w średniowieczu miała możliwość wyboru zawodu?

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

NOWA SZKOŁA, NOWA WIEDZA. LICEUM – TO TEŻ SZKOŁA

– Cześć! Pamiętacie mnie jeszcze? To ja – Kuba – z Języka polskiego 5, 6, 7 i 8. Jestem już w liceum – w tamtym roku skończyłem szkołę podstawową. Już nie jesteśmy w jednej szkole z Darkiem, z mojej starej klasy w nowej szkole nie ma nikogo. I być nie może, bo przeprowadziłem się do Warszawy. Mam tutaj nowych fajnych kolegów i koleżanki. Z Warszawy! Stolicy! Pani profesor – bo tak teraz mówimy do nauczycieli w liceum – weszła do klasy. Dzień był październikowy, słońce wesoło przebijało się przez firanki. – Dzień dobry. – Dzień dobry. – Odpowiedzieliśmy. – Sprawdzę obecność. I sprawdzała: Adam A., Bogdan B, Agnieszka C. itd. Mnie też wyczytała, odpowiedziałem: jestem. Inni czasami odpowiadają: obecny, obecna. A jak kogoś nie ma, to mówimy: nie ma. Rzadko: nieobecny, nieobecna. – No to co? Zaczęła pani profesor Olga Zielińska, magister filologii polskiej po UW – Uniwersytecie Warszawskim. – Dzisiejszy temat: bajki Krasickiego jako bajki nie dla dzieci. Jak zawsze – proszę powiedzieć coś o autorze, dwa zdania o bajkach w ogóle i potem już swoje zdanie. – Proszę do odpowiedzi... I tu padło jakieś nazwisko, dobrej uczennicy. Szkoda, że nie ja – bo w sumie łatwe pytanie. – Ignacy Krasicki urodził się... Jego największe utwory to... Bajka cechuje się tym, a tym... – Powiedziała, co wiedziała, miała już czwórkę. Teraz walczyła o piątkę – była twórcza część pytania. – Uważam, że bajki Krasickiego mogą być czytane na kilka sposobów. Tak „po wierzchu” dla dzieci też. Chociaż może tylko te, co dobrze się kończą. Oczywiście – te bajki są dla dorosłych o dorosłych, o ludziach. Każdy z nas jest trochę jak ten szczur – chce być dostrzeżony, pochwalony, doceniony... I oczywiście, że „kto lubi być chwalony, bywa często zwiedziony” – jak pisze nasz poeta w innej bajce. Ale tęsknota, żeby mieć w życiu swoje pięć

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

minut, odbiera czasem rozum. I chcemy sobie przypisać pochwały dla innych – jak „kadzą”, wychodzimy na ołtarz. Zazwyczaj nie udusi nas od razu jakiś kot, kończy się śmiesznością. Morał jest prosty – bądź pokorny, czekaj cierpliwie, nie wywyższaj się, znaj swoje miejsce. Ja tak rozumiem tę bajkę. I dlatego dla mnie jest to smutna bajka – nie dla dzieci. Uważam, że w życiu trzeba żyć aktywnie, robić najlepiej, jak się da i wszystko, co się da i – gdy są efekty – człowiek zasługuje na pochwałę i „kadzenie”. To motywuje do dalszej pracy. Druga bajka... – Dziękuję, wystarczy. Ocena bardzo dobra. I tak przepytała jeszcze dwie osoby. – Zapiszemy temat lekcji. Lekcja numer... Który dzisiaj jest? – Zawsze pytała, podawaliśmy datę, ona zapisywała ją na tablicy głośno wymawiając: – Dwudziesty trzeci października dwa tysiące dwudziestego drugiego roku. Taka jest ta nasza pani profesor – podobno uczyła cudzoziemców, też na Ukrainie dwa lata – i tak jej zostało. Przynajmniej nikt z nas nie zrobi błędu w dacie. Generalnie jest spoko. Fajnie się ubiera (tak mówią dziewczyny, ja się nie znam), cechuje się dużym poczuciem sprawiedliwości, wyróżnia się pracowitością (zawsze przygotowana do lekcji, przynosi mnóstwo dodatkowych materiałów) i uczciwością. Przed nami kolejna fajna lekcja – 45 minut szybko mija. A potem dzwonek i przerwa. Coś do kupienia w sklepiku szkolnym. Coś do załatwienia w sekretariacie. Trzeba panią od angielskiego złapać w pokoju nauczycielskim (mam jej coś przekazać – zgodę rodziców na wyjazd na wycieczkę). Coś do oddania w bibliotece. I coś do pogadania z koleżankami i kolegami na korytarzu. Trzymajcie się! Może się jeszcze spotkamy w następnych lekcjach? ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. Dlaczego Kuba zmienił szkołę? 2. Dokąd się przeniósł? 3. Czy w twojej szkole też nauczyciele sprawdzają obecność uczniów? Jak odpowiadasz? 4. Po jakim uniwersytecie była pani profesor od języka polskiego? 5. Co było tematem lekcji? 6. Czy pamiętasz jakieś bajki Krasickiego? 7. Co odpowiedziała uczennica z nowej klasy Kuby o twórczości Krasickiego? 8. Czy pani profesor była na Ukrainie i w jakim celu? 9. Twoim zdaniem, czemu lekcja języka polskiego mija szybko? 10. Czym się zajmie Kuba w czasie przerwy?

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 2

Wypisz nowe słownictwo związane ze szkołą. Jakich słów i zwrotów ukraińskich użyłabyś / użyłbyś w podobnych sytuacjach? ĆWICZENIE 3

Opowiedz, jak odbywa się lekcja języka polskiego w twojej szkole, czy jest ciekawa i dlaczego. ĆWICZENIE 4

Zapoznaj się z kartą ocen ucznia w polskiej szkole. Dopasuj komentarz nauczyciela do oceny. Porównaj ukraiński system oceniania wiedzy w szkole z polskim. Porozmawiajcie o tym z klasą. 6

Celujący (szóstka)

zalicza

Gratuluję dobrej oceny! Postara się jeszcze troszkę, a dostanie piątkę! Jest zdolna, ale leniwa.

Bardzo dobry (piątka)

zalicza

Stać go na więcej. Tylko musi pracować systematycznie.

Dobry (czwórka)

zalicza

Gratuluję najwyższej oceny! Ma prawdziwy talent i ciężko pracuje.

Dostateczny (trójka)

zalicza

Oj, w tym roku coś słabo. Syn zalicza, ale jest na granicy. Musi więcej pracować...

Dopuszczający (dwójka)

zalicza

Brawo, gratulacje! To prawdziwy sukces. Zasłużył sobie na tę ocenę. Oby tak dalej.

Niedostateczny (jedynka)

nie zalicza

Bardzo mi przykro, nie opanował materiału w stopniu minimalnym. Musi jeszcze raz uczyć się tego samego.

(Wg podręcznika Moje dziecko w polskiej szkole S. Busiło i A. Wiśniewskiej)

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Zapamіętaj! Klasa 1 liceum w Polsce = 9 klasa ukraińskiej szkoły średniej

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 5

Porównaj plakaty przedstawiające reformę szkolną w Polsce i na Ukrainie zarównio, jak i realia szkolne podane w tekście „Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła” z realiami na Ukrainie, odpowiadając na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ile lat mają uczniowie? Jak zwracają się do nauczycieli? Czy zapisuje się na tablicy temat, numer lekcji i datę? W jaki sposób zapisujecie daty na innych lekcjach? Jak wyglądają pytania i czy są podobne do polskich? Czy macie jakieś zadania pisemne? Jaki sprzęt wykorzystuje wasz nauczyciel? Jakie gry językowe stosujecie? Czy Internet jest obecny na lekcjach i na jakich? Jakie są oceny? ĆWICZENIE 6

Przeczytaj tekst. Wypisz zdania proste oraz podkreśl w nich podmiot i orzeczenie. Pani Anna Adamczyk nie jest Polką. Mieszka w naszym kraju od wielu lat wraz z rodziną, którą założyła. Przyjechała do Polski z Ukrainy, aby zapoznać się z naszą kulturą, tradycjami, językiem oraz zrealizować swoje plany dotyczące studiów i dalszych planów przyszłościowych. Jest średniego wzrostu i ma bardzo fajny styl jeśli chodzi o garderobę. Włosy, podobnie jak oczy, są koloru czarnego. Ma śniadą cerę i zwyczaj patrzenia przez okno. Pani Adamczyk nauczała niegdyś matematyki w szkole podstawowej, do której uczęszcza moja najlepsza koleżanka. Nauczycielka bardzo dobrze daje sobie radę z nauczaniem wybranego przez siebie przedmiotu. Jest osobą bardzo miłą i sympatyczną. Otwarta na pomoc uczniom oraz nowe pomysły. Jest nauczycielką z powołania. Uczniowie bardzo lubią panią Annę, bo zawsze pomoże, kiedy mają problem. Pani Anna świetnie dogaduje się ze swoimi wychowankami i organizuje im w czasie wolnym ciekawe zabawy. Na jej lekcjach można nie tylko się wiele dowiedzieć, ale także poznać szczyptę humoru. Myślę, że niejedna osoba chciałaby mieć taką nauczycielkę w swojej szkole. (wg Internetu)

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

ĆWICZENIE 7

Na podstawie tekstu z ćw. 6. opisz w podobny sposób swoją nauczycielkę / swojego nauczyciela. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Był / była (jaki / jaką), kim, o (czym), z (czym). Dał się poznać jako, jaki, kto. Cechował się (czym). Wyróżniał się (czym). Jest bardzo uczciwy. Uprzejmy i stanowczy.

ĆWICZENIE 8

Napisz opowiadanie „Moja lekcja, którą pamiętam” (200 słów). Pamiętaj, żeby włączyć do opowiadania opis i dialog. ĆWICZENIE 9

Z podanymi rzeczownikami ułóż swoje zdania w Mianowniku liczby mnogiej. Gimnazjum, liceum, seminarium, muzeum, centrum, archiwum, forum, referendum, kolokwium, laboratorium, podium, technikum. ĆWICZENIE 10

Odmień przez przypadki laboratorium chemiczne w liczbie pojedynczej i liczbie mnogiej, ułóż 5 zdań z tym wyrażeniem. ĆWICZENIE 11

Porozmawiajcie w grupie o rozkładzie pomieszczeń w waszej szkole. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Według planu opisz, co jest w waszej klasie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ławki (ile, czy są nowe i wygodne?). Tablica (gdzie jest umieszczona?). Sprzęt (jaki?). Ściany (kolor, portrety – czyje?). Książki (gdzie są umieszczone, jakie są?). Okna (ilość, wąskie / szerokie)? Kwiaty (doniczki, na parapecie / półkach). Czy podoba Ci się pomieszczenie w którym mieści się klasa?

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

9. Ekran (nowoczesny czy stary)? 10. Rzutnik multimedialny (jaki)? Sala gimnastyczna, sklepik szkolny, szatnia, gabinet dyrektora, gabinet pielęgniarki, pokój nauczycielski, boisko, klasa (sala), korytarz, schody, piętra, sekretariat, stołówka, biblioteka, świetlica, gabinet chemii, gabinet fizyki...

ĆWICZENIE 12

Czy potrafisz ocenić swoje umiejętności z języka polskiego? Porozmawiajcie z koleżanką / kolegą na ten temat.

◆

Bajka – krótki utwór literacki zawierający morał (pouczenie), często jest wierszowany, czasem żartobliwy. Morał może znajdować się na początku lub na końcu utworu albo wynikać z jego treści. Istotną cechą bajki jest alegoryczność. Bohaterami bajek mogą być ludzie, a także zwierzęta, przedmioty i zjawiska, które uosabiają typy ludzkie, cechy charakteru lub przeciwstawne poglądy i stanowiska. Jest jedną z odmian epiki, choć bajka epigramatyczna ma dużo cech lirycznych.

ĆWICZENIE 13

Wysłuchaj bajek Ignacego Krasickiego. Sprawdź w słowniku po raz pierwszy spotykane wyrazy. Czy są w bajkach archaizmy?

Szczur i kot

Ignacy Krasicki

„Mnie to kadzą” – rzekł hardzie do swego rodzeństwa Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa. Wtem, gdy się dymem kadzideł zbytecznych zakrztusił – Wpadł kot z boku na niego, porwał i udusił.

Jagnię i wilki Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie. Dwa wilki jedno w lesie nadybali jagnię; Już je mieli rozerwać; rzekło: „Jakim prawem?” „Smacznyś, słaby i w lesie!” – Zjedli niezabawem.

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Słowik i szczygieł Rzekł szczygieł do słowika, który cicho siedział: „Szkoda, że krótko śpiewasz”. Słowik odpowiedział: „Co mi dała natura, wypełniam to wiernie. Lepiej krótko, a dobrze, niż długo, a miernie”.

Bocian i jeleń Bocian, miasta mieszkaniec, mówił jeleniowi: „Ty kunsztu lekarstw nie znasz”. Jeleń mu odpowie: „Prawdę mówisz, bocianie, lekarstw nie rozumiem, Ale ty leczysz, a ja chorować nie umiem”. Umarł mędrzec w lat dziesięć na dachu przy mieście: Umarł prostak na puszczy, żył tylko lat dwieście.

Żółw i mysz Że zamknięty w skorupie niewygodnie siedział, Żałowała mysz żółwia; żółw jej odpowiedział: „Miej ty sobie pałace, ja mój domek ciasny; Prawda, nie jest wspaniały – szczupły, ale własny”. ĆWICZENIE 14

Porozmawiajcie w grupie, jakie morały wynikają z tych bajek? ĆWICZENIE 15

Korzystając ze słownictwa z ramki, opowiedz powyższe bajki współczesnym językiem polskim. Pewnego razu... Nagle... Gdy... I wtedy... A potem... Powiedział, że... Zapytał, czy... Odrzekł. Odpowiedział. Rzekł. Zainteresował się, czy...

ĆWICZENIE 16

Ostrzeż ofiary z dwóch pierwszych bajek. Przypomnij sobie, jak się tworzy tryb rozkazujący. 1. 2. 3. 4. 5.

. . . . .

Uważaj na (co)! Nie rób (czegoś)! Stój!

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 17

Polemizując z wybraną wypowiedzią bohatera bajki, dokończ zdania. WZÓR: Z gadzam się z Żółwiem, że domek nawet ciasny, ale własny jest najlepszy. 1. Nie zgadzam się, że . , ale . 2. Zgadzam się, że . 3. Też uważam, że . 4. Ponieważ . 5. Bo . 6. Gdyż . 7. Na przykład . 8. I dlatego trzeba . 9. I dlatego powinniśmy . 10. I dlatego nie wolno . 11. I dlatego nie można . 12. I dlatego warto ĆWICZENIE 18

Podaj kilka przykładów z życia, gdy ludzie podobnie się zachowują, jak bohaterowie bajek. Czy znasz ukraińskie bajki o podobnej treści? ĆWICZENIE 19

Jakich znasz pisarzy ukraińskich, którzy pisali bajki? Wymień ich utwory i opowiedz treść w grupie. Jakim językiem są pisane i do jakiego okresu literackiego się odnoszą?

Zapamіętaj! NIE NALEŻY mówić: Nam trzeba ... . Nam nie trzeba ... .

NALEŻY powiedzieć: Powinniśmy ... . Nie powinniśmy ... .

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

ĆWICZENIE 20

Wysłuchaj tekstu.

Ignacy Krasicki Dostojnik kościelny, poeta, a także prekursor* polskiej powieści. Jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia, nazywany „księciem poetów polskich”. Ignacy Krasicki urodził się 3 lutego 1735 roku w Dubiecku nad Sanem, zmarł 14 marca 1801 roku w Berlinie. Wywodził się ze zubożałej rodziny magnackiej. W 1751 roku za namową rodziców – i podobnie jak jego dwaj bracia – wstępuje do seminarium duchownego w Warszawie, w 1759 roku otrzymuje święcenia kapłańskie, po czym udaje się na dwuletnie studia do Rzymu. Po powrocie do kraju sprawował funkcję sekretarza prymasa** – co było tym bardziej znaczące, że w czasie bezkrólewia prymas sprawował funkcję tzw. interrexa, czyli pełnił niektóre obowiązki monarchy. Potem Krasicki został kapelanem królewskim Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1765 wraz z Franciszkiem Bohomolcem i przy współpracy króla Krasicki zakłada czasopismo „Monitor”, wychodzące do roku 1785, krytyczne wobec pozostałości kultury czasów saskich***. Od 1767 Krasicki piastuje godność biskupa warmińskiego z rezydencją biskupią w Lidzbarku Warmińskim. To dawało mu również prawo zasiadać w Senacie Rzeczypospolitej. W 1795 obejmuje stanowisko arcybiskupa gnieźnieńskiego, czego skutkiem była przeprowadzka z rezydencji biskupiej w Lidzbarku Warmińskim do Łowicza i Skierniewic. * prekursor – człowiek wyprzedzający swoje czasy, zapoczątkowujący jakąś ideę, jakiś kierunek itp. ** prymas – arcybiskup będący zwierzchnikiem Kościoła rzymskokatolickiego w jakimś kraju lub Kościoła anglikańskiego. *** czasy saskie (1697–1763). Były to czasy, kiedy w Polsce rządzili królowie z saskiej dynastii Wettynów, August II (1697–1733) i August III (1733–1763). Ich panowanie było jednak przerywane kolejnymi elekcjami i rządami Stanisława Leszczyńskiego (1704–1709 i 1733–1736).

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

Za początek kariery literackiej Ignacego Krasickiego wypada uznać rok 1775. Wówczas przedstawił on na tzw. obiadach czwartkowych, wydawanych przez Stanisława Augusta Poniatowskiego dla ludzi kultury, fragmenty poematu heroikomicznego Myszeidos. Spośród nich największą popularność zdobyła strofa śpiewana jako Hymn do miłości ojczyzny, przez pewien czas pełniąca funkcję nieoficjalnego hymnu Polski. Krasickiego wypada uznać za przedstawiciela nurtu klasycznego w poezji. Wyjątkiem od tego trendu wydają się próby wykorzystania nowego gatunku literackiego – powieści. Największe natężenie aktywności pisarskiej Ignacego Krasickiego datuje się na lata 1775–1780. W 1775 wychodzi Myszeida, rok później Powieść Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, pierwsza część Pana Podstolego oraz anonimowo wydana Monachomachia – w 1778. Rok 1779 to wydanie Satyr oraz zbioru Bajki i przypowieści. Pod pseudonimem Michał Mowiński wydał również komedie Solenizant, Statysta i Łgarz. Zarówno w Satyrach, jak i w Bajkach poeta często sięgał do dialogu. (wg Internetu)

◆

Oświecenie to okres w historii literatury i kultury polskiej przypadający na lata 1740–1822. Idee polskiego oświecenia zostały w znacznej mierze zaczerpnięte z pokrewnych zjawisk na zachodzie Europy. Idee owe głosiły: filozofię wolności narodowej, naukowy pogląd na świat, powszechną oświatę, sprzeciw wobec pozostałości feudalizmu itd. W Polsce zaś oświecenie rozwinęło się później niż na zachodzie Europy. W tym okresie została przyjęta konstytucja, powszechnie zwana Konstytucją 3 Maja. Powstają też publiczna Biblioteka Załuskich, Teatr Narodowy i Szkoła Rycerska w Warszawie, Liceum Krzemienieckie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie.

ĆWICZENIE 21

Zapisz do słowniczka po raz pierwszy usłyszane wyrazy i wyrażenia. Znaczenie znajdź w słowniku. ĆWICZENIE 22

Dokończ zdania z ćw. 20.: „Ignacy Krasicki urodził się...” i „Najważniejsze jego utwory to...”. Które informacje pominiesz? Dlaczego?

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

ĆWICZENIE 23

Według wzoru biografii Ignacego Krasickiego napisz biografię znanego ukraińskiego poety Eugena Hrebinky. Wybierz z tekstu słowa i zwroty charakterystyczne dla biografii. ĆWICZENIE 24

Przypomnij sobie lub poznaj nowe sytuacje komunikacyjne. Dopasuj zwroty z lewej kolumny do różnych osób z prawej: Panie Jerzy,

Król Stanisław August Poniatowski,

Panie dziennikarzu,

Sekretarz królewski (nazywa się Ignacy Krasicki),

Proszę pani,

Nauczyciel w szkole (Jerzy Kowalewski),

Pani Aniu,

Ksiądz,

Proszę księdza,

Ksiądz biskup,

Panie sekretarzu,

Nauczycielka w liceum (Anna Kwiatkowska),

Proszę pana,

Redaktor gazety „Co tydzień”,

Księże biskupie,

Arcybiskup gnieźnieński

Panie redaktorze, Ksiądz!, Wasza wysokość, Jego ekscelencjo, Pani Kwiatkowska, Pani profesor, Panie Kowalewski, Panie księże, Panie biskupie, Pani Anno, Pani!

Zwróć uwagę! Nie wszystkie formy mogą być użyte! Skreśl te, które są zawsze błędne.

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 25

Przeczytaj „Hymn do miłości ojczyzny”. O czym jest ta pieśń? Przedstaw swoją opinię. Skorzystaj ze słownictwa w ramce. Ignacy Krasicki

Hymn do miłości ojczyzny

Święta miłości kochanej ojczyzny, Czują cię tylko umysły poczciwe! Dla ciebie zjadłe* smakują trucizny, Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe**. Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny, Gnieździsz w umyśle rozkoszy*** prawdziwe, Byle cię można wspomóc, byle wspierać, Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać. Podobał mi się. Nie podobał mi się. Jest taki... patetyczny / staroświecki / trudny / nudny / niedzisiejszy / wzniosły... ►

CIEKAWOSTKA Obiady czwartkowe – organizowane przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na wzór paryskich salonów literackich, spotkania intelektualistów polskich. Pierwsze spotkanie odbyło się w 1770 r. Obiady czwartkowe organizowane były regularnie co tydzień i trwały od trzech do czterech godzin. Przeważnie odbywały się na Zamku Królewskim, latem w Łazienkach. Celem spotkań były rozmowy na tematy związane ze sztuką, nauką, omawianie dzieł literackich. Na obiadach czwartkowych spotykali się artyści, czyli malarze, rzeźbiarze, poeci, literaci itp. Obiady czwartkowe pełniły funkcje nieomal kulturalnej instytucji, której działalność znacząco wpłynęła na rozwój literatury tego okresu. Prasowym organem obiadów czwartkowych były Zabawy Przyjemne i Pożyteczne. Król rozmiłowany w literaturze i sztuce, przywiązywał do tych cotygodniowych spotkań ogromną wagę, organizując je regularnie mniej więcej do 1777 roku. Król organizował również obiady środowe, na które przybywali humaniści, m.in. publicyści, pedagodzy oraz związani z dworem dostojnicy i działacze polityczni.

* zjadły – jadowity. ** niezelżywy – niedający się poluźnić. *** rozkoszy – dziś popr. forma B. lm: rozkosze.

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

CIEKAWOSTKA

►

Obiady kończyły się poprzez wniesienie na salę i podanie królowi suszonych śliwek, gdy władca był już zmęczony. Oprawę kulinarną spotkań zapewniał pierwszy kuchmistrz w Europie Paul Tremo. W obiadach uczestniczyli m.in.: Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Adam Naruszewicz, Ignacy Potocki, Andrzej Zamoyski, Hugo Kołłątaj, bracia Jan i Jędrzej Śniadeccy, Wojciech Bogusławski, Stanisław Konarski i inni.

ĆWICZENIE 26

Porozmawiajcie w grupie na temat „obiadów czwartkowych”: 1. 2. 3. 4. 5.

Gdzie się odbywały? Kogo na nie zapraszano? Jakie miejsce zajmowały w ówczesnej epoce? Gdzie są położone Łazienki Królewskie? Gdzie odbywały się zimowe „obiady czwartkowe”?

ĆWICZENIE 27

Ignacy Krasicki, jadąc na obiady czwartkowe do Warszawy, musiał przejeżdżać granicę zaboru pruskiego. Zapewne inna to była granica niż dziś... Ale przypomnij sobie sytuacje na granicy i odpowiedz na słowa skierowane do Ciebie: 1. 2. 3. 4.

Dokąd pani / pan jedzie? Proszę paszport. Czy zgłasza pani / pan coś do oclenia? W jakim celu jedzie pani/ pan do Polski?

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła 5. 6. 7. 8. 9.

Lekcja

Kiedy zamierza pani / pan wracać? W jakim celu pani / pan podróżuje? Czy pani / pan posiada odpowiednią ilość gotówki? Czy pani / pan ma zapewnione noclegi i wyżywienie? Proszę pokazać ubezpieczenie. ĆWICZENIE 28

Przyjrzyj się planowi Łazienek i zaplanuj spacer w tym parku. Skorzystaj ze słownictwa w ramce. Więcej wiedzy na ten temat możesz zaczerpnąć w Internecie.

Foto: gov.pl Szanowni Państwo! Może poszlibyśmy do..., Najpierw..., Potem..., A na koniec... W lewo..., W prawo..., Prosto..., Do..., Na..., Nad...

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

ĆWICZENIE 29

Jesteś zaproszona/ zaproszony na obiad czwartkowy do Warszawy. Odegrajcie w grupie scenki, związane z takim zaproszeniem. Przygotuj krótką wypowiedź na ten temat. 1. J est rok 1776: król chce się dowiedzieć, co ciekawego dzieje się w kulturze na Ukrainie. 2. Jest rok obecny 2022: król chce się dowiedzieć, co ciekawego dzieje się dziś na Ukrainie. ĆWICZENIE 30

Z tekstu ćw. 20. wypisz 10 czasowników w formie osobowej, określ formę gramatyczną i formę bezokolicznika. WZÓR: Wyraz w zdaniu

urodził się

os.

liczba

pojedyncza

czas

przeszły

rodzaj

męski

tryb

orzekający

postać

dok.

bezokolicznik

urodzić się

ĆWICZENIE 31

Wpisz literę ę lub ą. Zmień czas na teraźniejszy. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ostatnio zacz łem odwiedzać znajomego chorego. Zacz liśmy ćwiczyć. Zacz ł się ostatni rok nauki w podstawówce. Kiedy zacz łeś się interesować podróżami? Niektórzy kibice zacz li opuszczać trybuny. Niektóre koleżanki z klasy zacz ły się przyglądać. Wakacje zacz ły się od zwiedzania parku nad morzem. Kolega zacz ł trenować karate. Ostatnio często zacz łam odwiedzać miejskie muzeum. Dlaczego zacz liście grać beze mnie?

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 32

W wyrazach w nawiasach zmień rodzaj z żeńskiego na męski lub z męskiego na żeński. 1. 2. 3. 4.

Myślę, że (stanąłem) na wysokości zadania. Wreszcie (wzięła) książkę do rąk i (zaczęła) W końcu (wypłynąłem) na środek rzeki. Tym razem (przeciągnąłeś) strunę.

czytać.

Odrobina pisowni PISOWNIA CZĄSTKI by Łącznie piszemy: • z czasownikami w formie osobowej,

np.: pisałbym, poszlibyście;

• ze spójnikami,

np. gdybyście, alebym, jakby, bylebyś, chociażby;

• z innymi wyrazami,

np.: anibym, czybyś, czyżby, niechby, gdyby, żeby.

Rozdzielnie piszemy: • z formami nieosobowymi czasowników,

np.: zrobić by, napisano by, podsunięto by, zapłacono by;

• jeśli występuje przed czasownikiem,

np.: z przyjemnością bym przeczytał, z radością bym przyszła, z apetytem byśmy zjedli;

• po innych częściach mowy,

np.: warto by, można by, tak by, tam by, gdzie by, trzeba by, w telewizji byś tego nie obejrzał, on by tego nie zrobił.

ĆWICZENIE 33

Otwierając nawiasy, cząstkę by wpisz łącznie lub rozdzielnie. 1. Gdy (bym) miał gitarę, to (bym) na niej grał. (by) bliżej zapoznać się z życiorysem Ignacego Krasic2. Warto kiego. (byście) mieli więcej czasu, to (byście) dłużej 3. Gdy poćwiczyli. (by) było zamieszanie, jeżeli (by) nauczyciel 4. Wielkie się spóźnił. (by) przypuszczał, że on potrafi coś takiego zrobić. 5. Kto

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

6. M yślę, że tę sytuację poprawiło przewodniczącego. 7. Powiedzieć (by) na czas, to 8. Niech (by) chłopaki pomogli. 9. Odrobić (by) lekcje na czas. 10. Idziemy, jak gdy (by) nigdy nic. ►

(by) powołanie nowego (by) nie doszło do awantury.

CIEKAWOSTKA Konstytucja 3 Maja. Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 r. (fragmenty) Stanisław August* z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski (...), wraz ze Stanami Skonfederowanymi, w liczbie podwójnej naród polski reprezentującymi (...) dla ocalenia Ojczyzny naszej i jej granic z największą stałością ducha, niniejszą konstytucję uchwalamy. (...) Wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój bierze z woli narodu. (...) Sejm czyli Stany zgromadzone na dwie Izby dzielić się będą: na Izbę Poselską i na Izbę Senatorską pod prezydencją Króla. (...) Wszystko i wszędzie większością głosów udecydowane być powinno. Przeto liberum veto**, konfederacje*** wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie, jako duchowi niniejszej konstytucji przeciwne, rząd obalające, społeczność niszczące, na zawsze znosimy. (...) * Stanisław August Poniatowski – król Polski, 1764–1795. ** l iberum veto – (łac. wolne „nie pozwalam”) prawo zezwalające jednemu posłowi na zerwanie sejmu i unieważnienie wszystkich jego uchwał. Wyrosło z zasady jednomyślności wymaganej do uchwał sejmowych. *** konfederacja – tymczasowy związek utworzony przez jeden lub kilka stanów bądź przez miasta dla osiągnięcia określonych celów politycznych.

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 34

Czy wiesz, kiedy powstała pierwsza konstytucja na Ukrainie? Kto był jej twórcą? W jakich okolicznościach historycznych powstawała. Sięgnij po wiedzę do Internetu lub encyklopedii. Informacjami podziel się w grupie. ĆWICZENIE 35

Zapoznaj się z opisem obrazu Jana Matejki Konstytucja 3 Maja. Nowe słowa i wyrażenia zapisz do słowniczka. „Konstytucja 3 Maja 1791 roku” to olej na płótnie o wymiarach 247x446 cm. Jan Matejko rozpoczął pracę nad obrazem w styczniu 1891 roku, a ukończył dopiero w październiku. Jednak już w maju, podczas oficjalnych obchodów setnej rocznicy uchwalenia konstytucji, dokonano prezentacji niemal gotowego dzieła. Odsłonięto go na Jan Matejko wystawie w Sukiennicach, obecnie „Konstytucja 3 maja” (1891) obraz znajduje się w Warszawie, w zbiorach Zamku Królewskiego. Obraz Matejki to scena zbiorowa ukazująca uczestników pochodu zmierzającego do Kolegiaty św. Jana, by zaprzysiąc tekst nowej konstytucji. Tło stanowi tu ulica Świętojańska, u jej wylotu widoczna jest fasada Zamku Królewskiego, gdzie obradowali posłowie. Posłom towarzyszy wiwatujący tłum warszawiaków, widać też postacie żołnierzy, którzy ochraniają pochód. Matejko sportretował tu wiele znanych osobistości. Mistrz posłużył się symboliką i nie zawsze pozostawał do końca wierny faktom historycznym, nadrzędnym celem dzieła było bowiem ukazanie doniosłości wydarzenia. W centralnej części obrazu znajduje się Stanisław Małachowski, pełniący wówczas funkcję marszałka sejmu. Marszałek, niesiony przez posłów Aleksandra Linowskiego i Ignacego Zakrzewskiego, dumnie unosi w prawej ręce Konstytucję. (wg Internetu)

Lekcja

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

ĆWICZENIE 36

Odpowiedz na pytania: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Kiedy powstał obraz, z jakiej okazji / rocznicy? Kto znajduje się w centralnej części obrazu? Co przedstawia obraz? Gdzie po raz pierwszy został wystawiony obraz, a gdzie znajduje się obecnie? Kogo namalował Jan Matejko na obrazie „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”? Gdzie obradowali posłowie, uchwalając Konstytucję 3 Maja? W jakiej świątyni odbyło się zaprzysiężenie tekstu nowej konstytucji? Czy na obrazie znajdują się znane w ówczesnej epoce osobistości? Czy na tym obrazie mistrz został do końca wierny faktom historycznym? Co było celem nadrzędnym obrazu Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”? ĆWICZENIE 37

W Internecie znajdź informacje dotyczące wybitnego polskiego malarza Jana Matejki. Podziel się nimi z klasą.

Odrobina składni Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na: Oznajmujące (orzekające) – przekazują informacje,

np.: Jestem dobrze przygotowany do klasówki.

Pytające – zawierają pytania,

np.: Czy jesteś dobrze przygotowany do klasówki?

Wykrzyknikowe – odzwierciedlają uczucia,

np. Jak mi jest przykro! Ach! Co za upał!

Rozkazujące – w kategorycznej formie, np.: Wyjdź w tej chwili!

Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum – to też szkoła

Lekcja

ĆWICZENIE 38

Porozmawiajcie w grupie o tym, jak dzielimy zdania ze względu na cel wypowiedzi w języku ukraińskim i porównajcie z językiem polskim. Czy są jakieś różnice. ĆWICZENIE 39

Zapisz po dwa przykłady zdań oznajmujących, pytających, rozkazujących i wykrzyknikowych.

ĆWICZENIE 40

Z listy najsłynniejszych obrazów Jana Matejki wybierz sobie jeden i wyszukaj o nim informacje w Internecie. Porozmawiajcie o tym w grupie. Stańczyk (1862). Kazanie Skargi (1864). Stefan Batory pod Pskowem (1872). Bitwa pod Grunwaldem (1878). Zaprowadzenie Chrześcijaństwa (1889). Zawieszenie Dzwonu Zygmunta (1874). Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem (1873). Rejtan (1866). Hołd Pruski (1882). Konstytucja 3 Maja 1791 roku (1891).

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

CZYM JEST NATURA 2000?

Kuba: Halo, słucham! Darek: Cześć, Kuba, nie poznajesz mnie? To ja, Darek! Kuba: A, witaj! Sorry, zmieniłem smartfona, nie skopiowałem jeszcze kontaktów. No co tam? Darek: Wszystko w porządku. Chcę z tobą trochę pogadać, masz czas? Kuba: Tak, mam. Czy spotykasz kogoś z naszej dawnej klasy? Darek: Kilka osób jest w moim liceum w naszej klasie. Wiesz, ja poszedłem do ogólniaka – do dwójki, wiesz – tam gdzie Dudowa uczyła. Kuba: Jaka Dudowa? Darek: No żona prezydenta, pierwsza dama. A nasz prezydent też tę szkołę kończył. Kuba: Acha. A Monika? No wiesz... Darek: Monika? Postanowiła pójść do liceum artystycznego. Zawsze była uroczą dziewczyną o zdolnościach artystycznych. Chce być aktorką. A Ty na jakim profilu jesteś? Kuba: Szczególny nacisk w naszej klasie kładzie się na przedmioty przyrodnicze. Ja uwielbiam geografię. I to nie tylko dlatego, że mogę podróżować palcem po mapie (na razie!), poznaję wiele ciekawych rzeczy o naszym kraju i o innych krajach z całego świata. Ale specjalizacje i rozszerzenia wybieramy w drugiej klasie. Na razie mam wszystkiego po trochu. Darek: O, widzisz. Ja idę w kierunku matematyczno-fizycznym. Żadnego polskiego. Ale – do matury trzy lata. Jeszcze tak naprawdę nie myślę poważnie o przyszłym zawodzie. Informatyka jakaś pewnie. Bo co? Kuba: Po prostu mamy cudownego profesora od geografii, który nas naprawdę porywa. To w miarę młoda osoba. Może ma około czterdziestki. Wysportowany. Posiada ogromną wiedzę i szanuje swoich uczniów. Za to go lubimy. Obiecał z nami pojechać do jednego z parków narodowych albo krajobrazowych. Wyobrażasz sobie, jak będzie super? Darek: To się zapowiada cudowny wyjazd! Tylko pozazdrościć! Dużo koleżanek jest w waszej klasie? Kuba: Ta moja nowa klasa jest podzielona prawie pół na pół. Koleżanek nieco więcej. A co z tą Olą z Ukrainy, co z nami się uczyła w ostatniej klasie podstawówki?

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

Darek: Chyba wyjechała na Ukrainę, do Stryja, skąd pochodziła. Ale dowiem się. Nie tęsknisz za Krakowem, za koleżankami i kolegami? Kuba: Czasami jest mi smutno, ale nie ma za wiele czasu. Odrabiam lekcje, dodatkowo mam ćwiczenia sportowe. Postanowiłem, że będę uprawiać zapasy. Pociąga mnie też koszykówka. Od czasu do czasu robimy takie zawody z koszykówki między klasami. Darek: A czy w waszym liceum też uczą się dzieci z innych krajów, na przykład z Ukrainy? Kuba: W naszej klasie jest dwóch chłopaków, a w sąsiedniej są dwie dziewczyny z Ukrainy. Też są miłośnikami geografii. Często rozmawiamy na te tematy. Ale też i o muzyce, sporcie i innych ciekawych rzeczach. W Warszawie jest bardzo dużo Ukraińców. Darek: No, widzisz, z nami teraz nie ma obcokrajowców. Ci twoi nowi koledzy i nowe koleżanki też tak dobrze mówią po polsku, jak ta Ola ze Stryja? Kuba: Tak, nieźle. Mikołaj z rodzicami mieszka w Warszawie od dłuższego czasu, matka Grzegorza jest dyplomatą. Natomiast dziewczyny w Warszawie są od niedawna. Ale w szkole na Ukrainie uczyły się polskiego jako drugiego języka obcego. Darek: Może masz profil na Facebooku? Albo jesteś na Instagramie? Porozmawiajmy sobie wieczorem. Już muszę kończyć. Pa, trzymaj się! Kuba: Tak, mam. Też jestem na Instagramie. Wyślę namiary esemesem. Hej, hej! ĆWICZENIE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Dlaczego Kuba nie poznał Darka przez telefon? 2. Czy Darek często spotyka kolegów z ostatniej klasy podstawówki? 3. Gdzie się teraz uczy Monika? Dlaczego? 4. Jaki przedmiot szczególnie lubi Kuba? 5. Kim chce być w przyszłości Darek? Na jakie przedmioty chce położyć szczególny nacisk? 6. Czy Kuba w liceum ma dużo wolnego czasu? 7. Czy w klasie Kuby są obcokrajowcy? Skąd pochodzą? 8. Czy nowe koleżanki i nowi koledzy Kuby biegle rozmawiają po polsku? 9. Jakie sporty uprawia Kuba? 10. Czy koledzy wiedzą coś o losie swojej koleżanki Oli ze Stryja? 11. Czy w Warszawie mieszka dużo Ukraińców? 12. Czy masz profil na Facebooku lub konto na Instagramie? 13. Podaj nazwisko obecnego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Skąd on pochodzi?

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

14. C zy masz czas na gadanie z koleżankami i kolegami przez telefon, czy bardziej korzystasz z eseme? Jaką inną formę komunikacji wykorzystujesz? 15. Za co uczniowie lubią swojego profesora od geografii? ĆWICZENIE 2 Z koleżanką / kolegą ułóżcie dialogi w postaci „rozmowy” telefonicznej. Skorzystaj ze słownictwa z dialogu. Przypomnij sobie formułki grzecznościowe przy rozmowie telefonicznej, poznane w poprzednich klasach. ĆWICZENIE 3 Zapoznaj się z treścią listu Kuby do znajomego z Ukrainy. Jakie inne zabytki Krakowa pamiętasz, które nie zostały wymienione przez autora listu. Opowiedz grupie o swoich ulubionych miejscach w rodzinnym mieście.

Warszawa, 21 października 2022 r.

Drogi Mikołaju! Na początku tego listu chcę Cię serdecznie pozdrowić. Mam świetną propozycję. Zastanawiałeś się kiedyś, gdzie w tym roku spędzisz wakacje? To podsunęło mi pewien pomysł. Jeżeli przyjechałbyś do Polski, to mógłbym być Twoim przewodnikiem. Oczywiście, ty mógłbyś zdecydować o miejscu wypoczynku, ale ja polecałbym Ci Kraków. Znajduje się tam wiele zabytków ważnych dla każdego Polaka. Jednym z nich jest Wawel – siedziba królów polskich. Nie można być w Krakowie i nie zwiedzić Wawelu. Jest tam wiele ciekawych eksponatów. Przy zamku wznosi się znana katedra z Kaplicą Zygmuntowską, w której są pochowani wielcy i sławni Polacy. Na szczycie jednej z wież katedry można zobaczyć dzwon Zygmunta. Trzeba również zwiedzić Sukiennice, Kościół Mariacki, Kopiec Kościuszki oraz smoczą jamę. Warto też przyjść na krakowski rynek w południe i posłuchać hejnału. Dla Ciebie też niespodzianką będzie cerkiew greckokatolicka pw. św. Norberta na Plantach z tablicą pamiątkową, poświęconą ofiarom Wielkiego Głodu na Ukrainie. Jest jeszcze wiele innych, równie ciekawych miejsc. Czekam na Twoją (mam

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

nadzieję pozytywną) odpowiedź. Ja też wtedy będę miał okazję przyjechać do mojego umiłowanego Krakowa. Proszę, napisz też, co u Ciebie słychać. Pozdrawiam serdecznie, Kuba. ĆWICZENIE 4

Napisz do znajomej / znajomego list z zaproszeniem do Twojej miejscowości. Przedstaw obiekty, które mogą się spodobać. ►

CIEKAWOSTKA Krainy geograficzne w Polsce Polska jest podzielona na 6 krain albo pasów fizyczno-geograficznych: niziny nadmorskie, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, obniżenia podkarpackie, góry fałdowe o młodym górotworze. W skład Pobrzeży wchodzi: Nizina Szczecińska, Pobrzeże Słowińskie, Żuławy Wiślane (najniżej położony punkt w Polsce, – 1,8 m p.p.m. we wsi Raczki Elbląskie). W skład pojezierzy wchodzi: Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Wielkopolskie. Najgłębszym jeziorem w Polsce jest Hańcza, 108,5 m głębokości, niedaleko Suwałk. Największą część Polski zajmują Niziny Środkowopolskie, obejmujące cztery rozległe krainy: Nizina Wielkopolska, Nizina Śląska, Nizina Mazowiecka, Nizina Podlaska. Na wyżyny składają się: Wyżyna Śląska, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Kielecka i Wyżyna Lubelska z Roztoczem. Leżą one na wysokości około 300–500 m n.p.m. Najwyższym wzniesieniem Roztocza jest Wielki Dział – 390 m n.p.m. Kotliny Podkarpackie stanowią obniżenie między wyżynami i Karpatami. Położone są na wysokości 200 m n.p.m. W południowej części Polski występują góry – Sudety i Karpaty. Najwyższy szczyt Sudetów to Śnieżka (1602 m n.p.m.). Karpaty, najwyższe góry Polski, ciągną się wielkim łukiem o długości około 1300 km i szerokości 120–130 km. Najwyższy szczyt Karpat, Gerlach (2655 m n.p.m.) znajduje się na Słowacji. W Polsce najwyższym szczytem są Rysy (2499 m n.p.m.). (wg Internetu)

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 5

Ustal, jakie pasy fizyczno-geograficzne graniczą z Ukrainą. Czy znasz ich nazwy? Porozmawiajcie o tym w grupie. ĆWICZENIE 6

Za pomocą Internetu, encyklopedii lub innych źródeł dowiedz się: 1. W jakim klimacie jest położona Polska? 2. W jaki sposób warunki klima tyczne przyczyniły się do ukształ towania gleb w Polsce? 3. Czy występują w Polsce czarno ziemy? 4. Czy warunki klimatyczne i struktura glebowa oddziaływują na kształtowanie gospodarki polskiej? 5. Przekaż klasie zdobyte informacje. ĆWICZENIE 7

Zapoznaj się z treścią tekstu. Nowe wyrazy i wyrażenia wypisz do słowniczka. Użyj ich w zdaniach. Ochrona przyrody jest działalnością mającą na celu zachowanie, zrównoważone użytkowanie oraz odnawianie tworów i zasobów przyrody żywej i nieożywionej*, podejmowaną ze względów naukowych, gospodarczych, społecznych, kulturalnych, zdrowotnych, estetycznych i innych. Za początki ochrony przyrody na świecie przyjmuje się XIX wiek. Natomiast zorganizowany rozwój ochrony przyrody rozpoczął się w okresie międzywojennym, kiedy w roku 1928 powstało Międzynarodowe Biuro Ochrony Przyrody, działalność którego kontynuowana jest od 1948 roku przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów. W Polsce od dawna istniała tradycja ochrony zasobów przyrody, już Bolesław I Chrobry, Władysław II Jagiełło, Zygmunt III Waza podejmowali działania na rzecz ochrony bobra, sokoła, tura czy żubra bądź starych dębów. * przyroda żywa: zwierzęta, człowiek, rośliny; przyroda nieożywiona: ukształtowanie terenu, wody, gleby, elementy pogody, skały.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

Po II wojnie światowej zostały wznowione prace w kierunku ochrony przyrody. W 1954 roku utworzono pierwsze parki narodowe: Tatrzański, Pieniński i Babiogórski. Od 1973 roku przystąpiono do tworzenia parków krajobrazowych i obszarów krajobrazu chronionego. Obecnie ochronę obszarową w Polsce stanowią: 23 parki narodowe, 121 parków krajobrazowych, 386 obszarów chronionego krajobrazu, prawie 1500 rezerwatów. Najstarszym drzewem rosnącym w Polsce jest cis henrykowski szacowany na 1260 lat. (wg Szkolnego Atlasu Polski)

ĆWICZENIE 8

Oceń prawdziwość każdego zdania. Wstaw literkę P, jeśli jest prawdziwe, lub F, jeśli fałszywe. Uzasadnij swoją opinię. 1. Tradycja ochrony przyrody w Polsce sięga czasów króla Bolesława I Chrobrego.

2. Polacy wcale się nie interesują ochroną środowiska naturalnego. 3. Człowiek, zwierzęta i rośliny stanowią przyrodę żywą. 4. Ochrona przyrody ma na celu zachowanie i rozwój zasobów przyrody żywej i nieożywionej. 5. Dopiero w XX wieku w Europie zwraca się uwagę na ochronę środowiska. 6. W okresie międzywojennym rozpoczął się zorganizowany rozwój ochrony przyrody. 7. Pierwsze parki narodowe w Polsce powstały w 1945 roku. 8. Przyroda nieożywiona to człowiek, wody i ukształtowanie terenu. 9. W Polsce istnieje szeroki system ochrony przyrody. 10. Cis henrykowski jest najstarszym drzewem w Polsce. 11. W 1999 roku utworzono pierwsze parki narodowe.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 9

Przyjrzyj się mapie. Przeczytaj nazwy parków narodowych w Polsce. Wskaż najstarsze. W jakiej części kraju się znajdują? Czy są też takie parki na Ukrainie? Gdzie są położone? Co chronią? Czego nie wolno w nich robić? Porozmawiajcie o tym w grupie.

ĆWICZENIE 10

Odpowiadając na pytania, przygotuj informację na temat dowolnie wybranego parku narodowego w Polsce. 1. W jakiej części Polski jest położony? 2. Jaka jest jego powierzchnia? 3. Jakie gatunki roślin i zwierząt chroni?

Czym jest Natura 2000? 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Lekcja

Kiedy powstał? Jak do niego dojechać? Czy posiada szlaki turystyczne i jakieś atrakcje turystyczne? Jakie są sąsiednie parki narodowe? Czym się różni od innych parków narodowych? Jakie parki narodowe znasz na Ukrainie? Czy Twoja miejscowość leży w strefie jakiegoś parku narodowego?

ĆWICZENIE 11

Wysłuchaj tekstu.

Sieć Natura 2000 to skrócona nazwa Europejskiej sieci ekologicznej obszarów chronionych, która jest wprowadzana we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Tworzy się spójna funkcjonalnie sieć ekologiczna projektowana w celu zachowania rodzajów siedlisk przyrodniczych ważnych dla Europy. Sieć Natura 2000 łączy więc dwa odrębne podsystemy obszarów chronionych: obszary ważne dla ochrony dzikich ptaków oraz obszary chroniące określone typy siedlisk przyrodniczych i miejsca ważne dla określonych gatunków roślin i zwierząt innych niż ptaki. Obszar Natura 2000 to nowa forma ochrony przyrody, chroniąca tereny występowania zagrożonych lub bardzo rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz charakterystycznych siedlisk przyrodniczych, mających znaczenie dla ochrony różnorodności przyrodniczej konty nentu europejskiego. Obszary Natu ra 2000 funkcjonują niezależnie od istniejących parków narodowych, rezerwatów przyrody i innych form ochrony, często jednak, w dużym stopniu, się z nimi pokrywają. Do polskiego prawodawstwa odpowiednie przepisy zostały wprowadzone w kwietniu 2004 roku, tuż przed przystąpieniem Polski do UE. Sieć Natura 2000 zajmuje prawie 1/5 Białowieski Park Narodowy powierzchni lądowej kraju.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 12

Odpowiedz na pytania: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Co to jest Natura 2000? Na czym polega? Co jest celem sieci obszarów Natura 2000? Natura 2000 obejmuje tylko przyrodę żywą czy wyłącznie przyrodę nieożywioną? Jakie kraje obejmuje omawiana sieć? Czy Natura 2000 jest ściśle połączona z istniejącymi parkami narodowymi oraz innymi formami ochrony przyrody? Od jakiego czasu w Polsce obowiązują przepisy dotyczące Natury 2000? Jaki obszar w Polsce obejmuje Natura 2000? Czy Ukraina też przystąpiła do owej sieci ochrony przyrody? Czy Natura 2000 jest nową formą ochrony przyrody? Dlaczego tak / nie? ĆWICZENIE 13

Znajdź w słowniku i wpisz do tabeli nazwy roślin, ptaków, ssaków. Ustal ich rodzaj. Porównaj te nazwy z nazwami w języku ukraińskim. Czy zawsze występują w tym samym rodzaju? Rośliny / Ukraiński rodzaj odpowiednik

fiołek m

фіалка ж

ĆWICZENIE 14

Ptaki / rodzaj

Ukraiński Ssaki / Ukraiński odpowiednik rodzaj odpowiednik

jaskółka ż ластівка ж królik m

кролик ч

Znajdź w Internecie informacje o parkach narodowych czy krajobrazowych na Ukrainie. Który z nich jest położony najbliżej Twojej miejscowości. Porozmawiajcie o tym w grupie.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 15

Które z podanych poniżej zwierząt należą do drapieżników? Które z nich żyją w polskich lasach?? Czy są też na Ukrainie? Skorzystaj ze słownika.

Ryś, żubr, lis, zając, niedźwiedź brunatny, żyrafa, lew, świstak, wydra, łoś, kozica, sarna, dzik, kret, wiewiórka, jeż, wilk, jeleń, renifer, tygrys.

ĆWICZENIE 16

Ustal, które z podanych poniżej roślin tworzą lasy iglaste, a które liściaste? Porównaj te nazwy z ukraińskimi.

Dąb, jodła, brzoza, modrzew, sosna, świerk, olcha, osika, jesion, klon, grab, wierzba, topola, jawor, buk, lipa, cedr, cis, jałowiec.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 17

Porozmawiajcie w grupie na temat ochrony przyrody na Ukrainie. Jakie zabytki przyrody, rezerwaty czy parki narodowe są w Twojej miejscowości? Z czego słyną? Jaka charakterystyczna roślinność w nich występuje? Jaka zwierzyna i ptactwo tam mieszka? ĆWICZENIE 18

Opracujcie w grupie plan wyjazdu za miasto. Uwzględnijcie następujące zagadnienia: Dokąd i czym pojedziecie? O której godzinie jest planowany wyjazd / powrót? Co ciekawego jest w miejscowości, do której zamierzacie pojechać? Co będziecie robić? Kogo zaprosicie? Skorzystajcie ze słownictwa w ramce. Nad jeziorem. Chodzić po górach. Nad morzem. Łowić ryby. Palić ognisko, piec kiełbaski, śpiewać piosenki. W górach. Pływać łódką. Rozbić namiot. Pływać. Zbierać grzyby. Nad rzeką. Zrobić grilla. W lesie.

NIE NALEŻY powiedzieć: Na przyrodzie. Na przyrodę.

NALEŻY powiedzieć: Na łonie natury. Na łono natury. Jechać: za miasto, na wycieczkę, na majówkę, do lasu, nad rzekę.

ĆWICZENIE 19

Twoja koleżanka / Twój kolega proponuje pojechać na wycieczkę do lasu (nad jezioro lub rzekę): 1. P oprzyj ten pomysł. 2. Odradź mu / jej ten pomysł. Skorzystaj z poniższego słownictwa. To dobry / świetny pomysł. Też bym pojechała / pojechał, ale... No pewnie, co będziesz tu... Super, a co będziesz robił? Nie, no weź... Hm... Jesteś pewien? Myślisz, że to dobry pomysł? Nie rób tego! To jest... Rób, jak uważasz, ale... Żartujesz? Jest tyle rzeczy do zrobienia, np. ... Zastanów się jeszcze.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 20

Wysłuchajcie romantycznej ballady Adama Mickie wicza „Świteź”.

◆

Romantyzm (z fr. romantisme, od roman – powieść, opowieść) – epoka w historii sztuki i historii literatury trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji, malarstwie i muzyce. Romantyzm w historii literatury polskiej przypadał na lata 1822–1863, jego czołowymi przedstawicielami byli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Zygmunt Krasiński, Józef Ignacy Kraszewski. Czołowym przedstawicielem romantyzmu w polskiej muzyce jest Fryderyk Chopin.

ĆWICZENIE 21

Zaznacz fragmenty dotyczące przyrody i opisz przyrodę przedstawioną w balladzie „Świteź”. Na czym polega jej romantyczny charakter? ĆWICZENIE 22

Podaj kilka nazwisk przedstawicieli romantyzmu w ukraińskiej literaturze, muzyce i malarstwie. Jakie znasz ich utwory? Informacjami podziel się z grupą. ĆWICZENIE 23

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Kto z ukraińskich poetów – romantyków pisał ballady? Podaj te imiona i nazwy utworów.

◆

Ballada – gatunek literacki łączący w sobie cechy liryki (nastrojowość, emocjonalność), epiki (fabuła, narrator) i dramatu (dialogi, akcja). Romantyczna ballada nawiązuje do ludowych pieśni. Ballady najpierw pojawiły się w Danii i Szkocji. Pod koniec XVIII wieku ballada stała się ulubionym gatunkiem poetów. Ballada była charakterystyczna dla epoki romantyzmu.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 24

Wysłuchaj tekstu. Nowe wyrazy i wyrażenia zapisz do słowniczka. Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku mieści się w stylowym dworku w centrum miasta na placu Lenina (dawny rynek). Poeta mieszkał tu w 1807 r. w murowanym dworze, którego właścicielami byli jego rodzice – Barbara z Majewskich i Mikołaj Mickiewiczowie. Po śmierci matki (1820 r.) dwór stał się własnością najstarszego brata Adama – Franciszka. W 1832 r. odebrały mu go władze carskie (wraz z majątkiem) za udział w powstaniu listopadowym. Odtąd przechodził z rąk do rąk, by w 1937 r. stać się własnością Komitetu Uwiecznienia Pamięci Adama Mickiewicza. Rok później Komitet otworzył w nim muzeum. W 1941 r. niemiecka bomba zburzyła dwór, eksponaty zostały albo zniszczone, albo zrabowane. Dopiero w 1955 r. podniesiono go z ruin i ponownie urządzono muzeum, ale... ruchu rewolucyjnego, przeznaczając jednak dwie salki na skromną mickiewiczowską ekspozycję. W 1992 r. otwarto tu muzeum z wieloma eksponatami wypożyczonymi z warszawskiego Muzeum Literatury. W wybudowanej od nowa oficynie urządzono salon poetycko-muzyczny, zrekonstruowano lamus, altanę i studnię z kołowrotem. Muzeum tonie w zieleni otaczających go brzóz, lip i klonów. Wnętrze ma charakter szlacheckiego dworu z przełomu XVIII i XIX w. W sześciu pokojach, które można zwiedzać, znajdują się meble z epoki i mickiewicziana. Oprócz sieni, gdzie stoi tylko kilka starych mebli, zobaczymy jadalnię, sypialnię matki, pokój chłopców, gabinet ojca i pokój gościnny. Nie sposób opisać wszystkich eksponatów. W pokoju chłopców wystawiono kopie metryki chrztu Adama i rękopisu z próbami kaligrafii, świadectwa ukończenia szkoły dominikanów, portrety rodziców i braci – Franciszka i Aleksandra. Przedstawiono wiele grafik przedstawiających ważne wydarzenia historyczne z przełomu XVIII i XIX w., a także litografie wykonane na podstawie rysunków Napoleona Ordy. W odległości 18 km od Nowogródka, za wsią Walówka, w pobliskim lesie kryje się słynne jezioro Świteź opiewane w poetyckich strofach. Nad brzegiem Świtezi znajduje się duży kamień z białym napisem: „Ktokolwiek będziesz w/ nowogródzkiej stronie, / do Płużyn ciemnego boru / wjechawszy, pomnij / zatrzymać twe konie, / byś się przypatrzył / jezioru. / A. Mickiewicz”.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

Na wschód od Nowogródka mieści się Zaosie. Tutaj, w folwarku stryjecznego dziadka poety Bazylego, miał się urodzić 24 grudnia 1798 r. Adam Mickiewicz. Drewniane zabudowania zostały doszczętnie zniszczone w czasie I wojny światowej. Odbudowano je dopiero w latach 1996–98, wzorując się na starych szkicach i rysunkach. Z dala od wsi stoi w gołym polu drewniany dworek kryty strzechą, stodoła, obora, studnia z żurawiem i piętrowy świronek*. Zabudowania te są obiektami muzealnymi. Ani w dworku umeblowanym w stylu epoki, ani w budynkach gospodarczych nie ma jednak oryginalnych przedmiotów związanych z Mickiewiczem. Kamień Filaretów stoi w miejscu zwanym Uroczysko Kut, wąwozie zarosłym lasem. Jest to granitowy głaz szeroki na 4, a wysoki na 3 m. Mieli się przy nim spotykać podczas wakacji wileńscy filomaci i filareci**. Dyskutowali o sposobach wychowania społeczeństwa i przygotowania go do walki z caratem, słuchali najnowszych wierszy Mickiewicza czytanych przez poetę. W pobliskich Tuhanowiczach, po których zachowały się resztki parku, Mickiewicz w 1818 lub 1819 r. zakochał się w siostrze swoich przyjaciół Michała i Józefa Wereszczaków, Maryli. W czasie następnych wakacji wyznał jej miłość, ale Maryla była już zaręczona. Dziewczyna spotykała się z Adamem w tzw. Altanie Maryli (poeta uwiecznił ją w monologu Gustawa-Pustelnika w IV części Dziadów). Tworzyło ją 12 lip rosnących na obwodzie koła w dworskim parku – dziś stoją tylko cztery dwustuletnie drzewa.

* świronek – комора. ** filomaci (z gr. miłośnicy nauki) i filareci (z gr. miłośnicy cnoty moralnej) – polskie tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w latach 1817–1823.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

Nad Niemnem leżą Szczorse, siedziba rodu Chreptowiczów. W latach 1795–1846 właścicielem majątku i pięknego pałacu z liczącą 15 tys. woluminów biblioteką był poseł nowogródzki Adam Litawor Chreptowicz. Udostępniał swój księgozbiór profesorom i studentom Uniwersytetu Wileńskiego. Pałacu Chreptowiczów niestety już nie ma – został zniszczony podczas I wojny światowej. Mickiewicz przyjeżdżał do Szczors corocznie na wakacje w latach 1818–22. Tutaj powstała bajka Pies i wilk oraz sonet Do Niemna, w pałacowym parku pod dębem pisał Grażynę. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 25

Powiedz, co jest prawdą, a co nie. WZÓR: Wieszcz narodowy Adam Mickiewicz bardzo kochał Litwę, gdzie się urodził. Tak, to prawda. / Tak jest. Tylko, że teraz te ziemie należą do Białorusi. Adam Mickiewicz wcale się nie interesował przyrodą. Nie, to nieprawda. / Nic podobnego. / Wręcz przeciwnie. Wiele utworów poświęcił pięknu otaczającego go świata. Na przykład balladę „Świteź” . 1. W Nowogródku nie ma muzeum Adama Mickiewicza. 2. Na skutek pierwszej i drugiej wojny światowej bardzo ucierpiały miejsca związane z imieniem wielkiego poety. 3. Muzeum w Nowogródku tonie w zieleni. 4. Adam Mickiewicz miał się urodzić w pobliskiej miejscowości Walówka. 5. W muzeum nowogródzkim są zachowane oryginalne meble i dokumenty, których dotykał poeta. 6. Mickiewicz lubił odwiedzać pobliskie lasy i jeziora. 7. Niestety, nie zachował się głaz Filaretów w Uroczysku Kut. 8. Adam Mickiewicz był ściśle związany ze Lwowem. 9. Młody poeta zakochał się w Maryli. 10. Nad Niemnem w Szczorsach znajdowała się bogata biblioteka. ĆWICZENIE 26

Odpowiedz na pytania. Skorzystaj ze zdobytej wcześniej wiedzy o Adamie Mickiewiczu, a także z Internetu: 1. 2. 3. 4. 5.

Czy Adam Mickiewicz bywał na Ukrainie? Jakie miasta odwiedził? Czy na Ukrainę wyjechał z własnej woli? Co tu robił? Co napisał?

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 27

Wzorując się na życiorysie Adama Mickiewicza, napisz biografię Tarasa Szewczenki.

ĆWICZENIE 28

Przeczytaj wiersz.

Stanisław Baliński

Biurko Mickiewicza (fragmenty) (...) Pod bramą ktoś pieczone sprzedaje kasztany. Jakiś fiakier przejechał siwą mgłą owiany. W pokoju Mickiewicza cicho o tej porze. Tylko zegar szeleści, tylko świeca gorze*, Tylko pióro miarowym szeptem się porusza Po ukochanych kartkach Pana Tadeusza. Stańmy za nim na palcach i spójrzmy nieśmiało, Co pisze? Właśnie pisze, patrz: „...to echo grało”. Nagle urwał. I głowę rękoma obiema Podparł, jakby do Litwy wracał, której nie ma. Cicho. Nie płoszmy cienia, on może w tej chwili Tęskni po Nowogródkach, po snach, po Maryli. W oddali brzmią Odyńca piosnki przyjacielskie*, Które się, ach, w młodości śpiewało anielskiej. Mickiewicz uniósł głowę. Słucha. Boże wielki! I powtarza za echem „precz... precz smutek wszelki”** A przy toaście „Pijmy zdrowie Mickiewicza” Z powrotem ujął pióro, uśmiechnął się smutnie I ruszył w dalszą drogę z chmurą u oblicza, Zasłuchany w minione filareckie lutnie. Dwie świece, stare biurko, ręka z piórem drżącem... Tak mało. A powiało ocalenia słońcem! * gorzeć (przestarz.) – palić się. ** Pieśń Filaretów napisał przyjaciel A. Mickiewicza Antoni Edward Odyniec.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 29

Na podstawie biografii A. Mickiewicza i jego utworów znakiem zaznacz właściwą odpowiedź. 1. Adam Mickiewicz urodził się: a) pod Lwowem; b) w Nowogródku; c) w Zaosiu. 2. Poemat Pan Tadeusz był pisany w mieście, gdzie „ktoś pieczone sprzedaje kasztany”: a) Londynie; b) Paryżu; c) Rzymie. 3. Początek Pana Tadeusza to: a) „Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie...”; b) „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu...”; c) „Brzegami sinej Świtezi wody / Idą przy świetle księżyca...”. 4. „... on może w tej chwili tęskni ... po Maryli...” a) koleżance ze studiów; b) siostrze swoich przyjaciół, w której się zakochał; c) nowej znajomej z Paryża. 5. „Filareckie lutnie” – to wzmianka o: a) głazie Filaretów; b) podróżach po Ukrainie; c) latach studiów na Uniwersytecie Wileńskim. ĆWICZENIE 30

Połącz części zdania, żeby wypowiedzenie miało sens. Nie sposób pracować Nie sposób opanować Nie sposób opisać Nie sposób pamiętać Nie sposób zrozumieć Nie sposób obejrzeć Nie sposób przeczytać Nie sposób odpowiedzieć Nie sposób czekać Nie sposób oglądać Nie sposób pisać

dawne wypowiedzenia. wszystkie filmy. nie znając materiału. utwory w rękopisie. ze starym sprzętem. złamanym piórem. nieznane kraje. swoje emocje. stare zdjęcia. o drobnych błędach. na przeszłe czasy.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 31

Ułóż 5 zdań z połączeniami „Nie sposób...”

Utrwalamy wiedzę o rzeczowniku W języku polskim istnieje spora grupa rzeczowników pochodzenia łacińskiego, zakończonych na końcówkę -um, należąca do rodzaju nijakiego. To: akwarium, muzeum, gimnazjum, forum, terytorium, technikum etc. W liczbie pojedynczej te słowa się nie odmieniają. W liczbie mnogiej odmieniają się według wzoru: M. D. C. B. N. Msc. W.

gimnazja, gimnazjów, gimnazjom, gimnazja, gimnazjami, gimnazjach, gimnazja,

muzea, muzeów, muzeom, muzea, muzeami, muzeach, muzea,

fora forów forom fora forami forach fora

Nieliczną grupę na -um stanowią rzeczowniki rodzaju męskiego. Ten: album, rozum, sum etc. Odmieniają się według wzoru odmiany rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej i mnogiej.

Zapamіętaj! Rzeczowniki jedno- i dwusylabowe na -um w zasadzie należą do rodzaju męskiego. Rzeczowniki wielosylabowe na -um zasadniczo to rodzaj nijaki. Natomiast na -um też się kończą wyrazy typu bum-bum, plum-plum i inne. Lecz one nie są rzeczownikami, a należą do wykrzykników. Dlatego ich nie odmieniamy jak rzeczowniki.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 32

W podanych poniżej wyrazach za pomocą słownika ustal: 1) znaczenie, 2) do jakiej części mowy należą. Dla rzeczowników ustal rodzaj i utwórz Mianownik liczby mnogiej. Ustal, jakiego rodzaju są te rzeczowniki w języku ukraińskim. WZÓR:

Wyraz

Część mowy

sum

rzecz.

sumy

сом

liceum

rzecz.

licea

ліцей

dum-dum

wykrz.

дум-дум

Rodzaj M.lm.

Znaczenie Rodzaj w j.u.

Album, bitum, Bizancjum, centrum, rum, kum-kum, dendrarium, gimnazjum, rozum, bum, kum, kostium, tłum, wotum, zadum, fatum, cium-cium, Tum, bum-bum, szum.

ĆWICZENIE 33

Z podkreślonymi wyrazami z ćw. 32. ułóż zdania w liczbie pojedynczej, a potem, jeżeli to jest możliwe, przekształć w liczbę mnogą. ĆWICZENIE 34

Podane poniżej zdania zapisz w liczbie mnogiej i zmień czas teraźniejszy na przeszły. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Wielki sum żyje w ogromnym akwarium. Rano na ulicach jest tłum ludzi. Gimnazjum i liceum poszukują nauczyciela historii. Przed świętami jedziemy na zakupy do rosarium. Na studniówkę wychowawczyni kupuje nowy kostium. Na terytorium naszego państwa są różne warunki klimatyczne. Studenci mają przygotować prezentacje na kolokwium z nowożytnej historii. 8. We wrześniu we Lwowie jest forum książkowe. 9. W archiwum planują organizować wystawę dawnych dokumentów. 10. W piątek na ulicach panuje wielki szum.

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 35

Określ rzeczowniki dowolnymi przymiotnikami i z ośmiu połączeniami ułóż swoje zdania. Liceum, technikum, cum, kryterium, sum, muzeum, gimnazjum, szum, solarium, bum, stadium, rozum, misterium, forum, studium, album, akwarium, kostium, centrum, medium, trofeum, obserwatorium, podium, imperium, terytorium, laboratorium, preludium, lokum, zadum, kworum, gremium, spektrum, konserwatorium, glosarium, aluminium, plenum, tłum, łukum, monstrum. ĆWICZENIE 36

Przeczytaj poniższy tekst, nowe słownictwo wypisz do słowniczka.

Polska północno-wschodnia to najbardziej zróżnicowany kulturowo region. Z Suwałk blisko jest na Litwę i Białoruś. Ożywione kontakty polskolitewskie, których efektem był zorganizowany po raz pierwszy w roku 2006 Jarmark Folkloru i Jadła, w roku następnym rozszerzyły się na Białoruś, głównego partnera w projekcie o szerszej formule, którego częścią była druga edycja wspomnianego Jarmarku. Obok festiwalu regionalnych kulinariów zorganizowano przegląd zespołów ludowych z Suwalszczyzny i Grodzieńszczyzny, przedstawiono pokazy tradycyjnego rękodzieła i sztuki ludowej. Goście, którzy w lipcu przyjechali do Suwałk, mogli najeść się kartaczy i kibinów albo posłuchać jednej z 30 kapel ludowych czy podziwiać wyroby tkackie, plecionkarskie oraz garncarskie, a nawet je kupić, gdyż pokazom towarzyszył kiermasz rękodzieła i sztuki ludowej.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

NAJCIEKAWSZE W OKOLICY:

Wigierski Park Narodowy

A było z czego wybierać, bowiem przyjechało ponad 70 twórców z Polski, Litwy i Białorusi. Jarmark Folkloru i Jadła wraz z towarzyszącymi mu imprezami staje się stałym elementem oferty turystycznej Suwałk, więc w sierpniu odbędzie się kolejna edycja (w ramach dni Suwałk). Odwiedzając Suwalszczyznę, znów będzie okazja zasmakować w różnorodności tego regionu.

(wg Internetu)

Muzeum Historii Tradycji Żołnierzy Suwalszczyzny

Suwalski Park Narodowy

ĆWICZENIE 37

Zdecyduj, które zdania są prawdziwe, a które są fałszywe.

Tekst mówi o północno-wschodnim regionie Polski.

TAK

NIE

Autor twierdzi, że ten region jest zróżnicowany pod względem kulturowym.

TAK

NIE

Efektem współpracy polsko-litewskiej był jarmark w 2004 roku.

TAK

NIE

W 2007 roku w Jarmarku Folkloru i Jadła Kresowego wzięła udział Białoruś.

TAK

NIE

Festiwal miał 4 części: prezentującą potrawy regionalne, zespoły folklorystyczne, wyroby twórców regionalnych i wyroby miejscowych fabryk.

TAK

NIE

Jarmark odbywał się w Suwałkach.

TAK

NIE

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 38

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Czy wszystkie wyrazy i połączenia znasz? Po pomoc sięgnij do słownika. Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa w polskim Zbereżu i ukraińskich Adamczukach odbywają się co roku na przejściu granicznym Zbereże (PL) – Adamczuki (UA). Przez cztery dni obywatele Polski i Ukrainy bawią się wspólnie po obu stronach granicy. Festyn przyciąga tłumy mieszkańców okolicznych miejscowości. Ten klimat, który tu panuje jest niesamowity, wszyscy są dla siebie tacy mili i życzliwi. Tradycyjnie ta impreza po obu stronach Bugu trwa cztery dni. Jeden dzień dla siebie mają wędkarze. Organizatorzy nad starorzeczem Bugu w Woli Uhruskiej urządzają dla nich Otwarte Spławikowe Zawody Wędkarskie. Kolejny dzień jest dedykowany kajakarzom i biegaczom. Przy ujściu Uherki do Bugu startuje spływ kajakowy do Zbereża i uczestnicy mają do pokonania 28 km. Równolegle na starcie stają uczestnicy Transgranicznego Biegu Polesia Zbereże – Świtaź – Zbereże. Najwięcej ludzi przybywa do Zbereża w niedzielę. Przyciąga ich Jarmark i Festyn Nadbużański. Po południu rozpoczynają się występy artystyczne zespołów z Polski i Ukrainy i kończą się w późnych godzinach wieczornych. Wielkim powodzeniem cieszą się występy Zespołu Pieśni i Tańca „Kresowiak” z Włodawy i Zespołu „Mołodyczky” z Szacka, kapel ludowych zarówno polskich, jak i gości z Ukrainy, jednak gwiazdą wieczoru bywa znana w okolicy formacja rockowa.

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

NAJCIEKAWSZE W OKOLICY:

Poleski Park Narodowy

Jeziora Świtaź i Pisoczne

Szacki Park Narodowy

Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego

Tradycją jest, że goście z Polski po stronie ukraińskiej zwiedzają Szack lub jezioro Świtaź czy jezioro Pisoczne. Mieszkańcy miejscowości położonych po obu brzegach rzeki, która łączy narody, mają nadzieję, że już niedługo brak mostu nie będzie przeszkodą; nowy most połączy oba kraje, żeby móc swobodnie przez niego przechodzić. Polacy i Ukraińcy, którzy odwiedzają imprezy w ramach Dni Dobrosąsiedztwa mówią, że most musi tu być koniecznie W ubiegłym roku z tymczasowego przejścia granicznego w Zbereżu sko rzystało ponad 20 tys. ludzi. Otwie ranie granicy Polski i Ukrainy na stałe wpisało się w kalendarz imprez orga nizowanych w powiecie włodawskim na Lubelszczyźnie i rejonie szackim na Wołyniu. Współorganizatorem Europejskich Dni Dobrosąsiedztwa jest gmina Wola Uhruska – gospodarz imprezy po stronie polskiej. Partner ukraiński to Rejonowa Administracja Państwowa w Szacku. Pomysłodawca i główny organizator to ks. Stefan Batruch, prezes Fundacji Kultury Duchowej Pogranicza. Według niego dobrosąsiedztwo to budowanie mostów, budowanie dróg do siebie wzajemnie, budowanie pozytywnych relacji zaufania, życzliwości, a to wszystko służy temu, że narody żyjące po sąsiedzku myślą o lepszej przyszłości i wzajemnym dobrobycie. (wg Internetu)

Czym jest Natura 2000?

Lekcja

ĆWICZENIE 39

Udziel odpowiedzi na pytania. 1. C zy wcześniej słyszałaś/słyszałeś coś na temat Europejskich Dni Dobrosąsiedztwa? 2. Na jakiej granicy odbywają się Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa? 3. Może mieszkasz w miejscowości blisko miejsca organizowania tej imprezy? 4. Czy Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa odbywają się tylko na przejściu granicznym Zbereże (PL) – Adamczuki (UA)? 5. Kto organizuje tę międzynarodową imprezę?? 6. Czy to wydarzenie cieszy się zainteresowaniem wśród Polaków i Ukraińców? 7. Jak długo trwa impreza nad Bugiem? 8. Czy niedzielne koncerty przyciągają tłumy widzów? 9. Jaki klimat wśród Polaków i Ukraińców tworzą Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa? 10. Na czym polega myśl przewodnia wydarzenia o wymiarze międzynarodowym nad Bugiem? ĆWICZENIE 40

Opowiedz grupie o imprezie w Twojej miejscowości. Może mieszkasz w pobliżu granicy ukraińsko-polskiej i tam się odbywają Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa? ĆWICZENIE 41

Którą z propozycji „Najciekawszych w okolicy” wybrałabyś / wybrałbyś? Wybór uzasadnij. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Bo lubię... Interesuję się... Zaciekawiło mnie... Żadna z tych propozycji mnie nie interesuje... Wszystkie propozycje są nie dla mnie, bo... Wybieram..., bo to jedyna sensowna propozycja. O, fajny pomysł. Pomysłowe i przydatne.

ĆWICZENIE 42

Przyjrzyj się mapie regionu, zwanego „ścianą wschodnią” i z koleżanką/ kolegą porozmawiajcie na następujące tematy: 1. U stal, czy przejście graniczne Zbereże (Polska) – Adamczuki (Ukraina) jest czynne codziennie? 2. Sprawdź, czy są tu jakieś niekonwencjonalne przejścia graniczne – wodne (kajakami), rowerowe, piesze. Dokąd prowadzą?

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

3. Z najdź na mapie miejsce, z którego wypływa Bug. Dokąd wpada, przez jakie państwa płynie? 4. Zaznacz na mapie Wigierski Park Narodowy i Suwalski Park Narodowy. Czy graniczą z państwami ościennymi? Jakimi? 5. Czy Pojezierze Szackie graniczy z Pojezierzem Łęczyńsko-Włodawskim? 6. Gdzie jest położony Szacki Park Narodowy? 7. Czy Suwalszczyzna i Grodzieńszczyzna graniczą ze sobą? 8. Pokaż na mapie swoją miejscowość. W jakiej odległości od niej znajduje się granica ukraińsko-polska? ĆWICZENIE 43

Czy wiesz, na których granicach usłyszysz słowa: „Proszę paszport”: a) polsko-litewskiej; b) polsko-białoruskiej; c) polsko-rosyjskiej;

d) polsko-ukraińskiej; e) białorusko-litewskiej; f) ukraińsko-białoruskiej.

Odrobina składni ZDANIA WSPÓŁRZĘDNIE ZŁOŻONE Składają się ze zdań składowych równorzędnych wobec siebie. Między zdaniami współrzędnie złożonymi nie można postawić pytania, nie wyróżniamy tu zdania nadrzędnego i podrzędnego. Mogą być one połączone spójnikowo lub bezspójnikowo. Istnieją cztery rodzaje zdań współrzędnie złożonych: Zdania współrzędnie złożone łączne: gdy treść zdań składowych łączy się. W tego typu konstrukcjach pojawiają się najczęściej spójniki: i, oraz, ani, ni, również, jak również, też, jakże, także. Np.: Świeciło słońce i wiał lekki wietrzyk.

Zdania łączne mogą być połączone ze sobą właśnie bezspójnikowo, jedynie za pomocą przecinka.

Zdania współrzędnie złożone rozłączne: gdy treść zdań składowych wyklucza się (czyli wykonanie obu czynności jest niemożliwe). Tu najczęściej pojawiają się spójniki: albo, lub, czy, bądź. Np.: Pojedziemy na Mazury albo w Bieszczady.

Przed tymi spójnikami NIE STAWIAMY PRZECINKÓW!

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

W zdaniu złożonym łącznie i rozłącznie, gdy dany spójnik się powtarza, przecinek stawiamy przed drugim i kolejnymi powtarzającymi się spójnikami, nigdy przed pierwszym. Np.: Uczennica nie pracowała na lekcji i nie opanowała wymaganych treści, i nie będzie miała pozytywnej oceny, i nie zda do następnej klasy.

Zdania współrzędnie złożone przeciwstawne: gdy treść obu zdań przeciwstawia się sobie: Tu mogą wystąpić spójniki: ale, lecz, a, zaś, natomiast, jednak, chociaż. Np.: Dużo się uczyła, ale nie osiągnęła sukcesu na egzaminie.

Zdania współrzędnie złożone wynikowe: gdy z treści jednego wynika treść kolejnego. Dla tych zdań charakterystyczne są spójniki: więc, zatem, toteż, dlatego. Np.: Świetnie pracował, więc osiągał doskonałe wyniki.

Przed tymi spójnikami PRZECINEK STAWIAMY!

ĆWICZENIE 44

Uzupełnij zdania właściwymi spójnikami i fragmentami tak, aby powstały wskazane wypowiedzenia złożone współrzędnie. Wstaw przecinki. 1. łączne Wysłuchamy jeszcze jednej kapeli wiejskiej

2. rozłączne Możemy przekroczyć granicę w nowym przejściu granicznym 3. wynikowe Długo się uczyłem do tego egzaminu

4. przeciwstawne Mieliśmy zamiar odwiedzić Jarmark Folkloru i Jadła

Lekcja

Czym jest Natura 2000?

ĆWICZENIE 45

Dokończ zdania złożone współrzędnie tak, aby mogły się stać Twoimi maksymami życiowymi.. Nazwij typy utworzonych wypowiedzeń. Przyjaźń jest na wagę złota, więc . . Bądź tolerancyjny, ale . Nie rzucaj słów na wiatr ani Rób coś dobrze od początku do końca albo

ĆWICZENIE 46

Wyznacz typ każdego z podanych poniżej zdań. Zniknęły chmury, ale jest zimno. Zniknęły chmury i zaświeciło słońce. Zniknęły chmury, więc zaświeciło słońce. Znikną chmury albo spadnie deszcz.

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

POLSKA DOBRZE ZORGANIZOWANA

Po przeniesieniu się do Warszawy, Kuba w nowym liceum powoli znalazł nowych przyjaciół. Razem odrabiają lekcje, trenują. Ostatnio jego nowa drużyna z koszykówki zdobyła Puchar Liceów Warszawskich. Kuba nieźle się popisał swoimi umiejętnościami obrońcy rzucającego. Agnieszka: O, Kuba, gratuluję zdobycia pięciu punktów dla drużyny. Kuba: Dziękuję, ciężko trenuję! W Krakowie też nasza klasa zdobywała puchary w zawodach z koszykówki. Paweł: Z tobą bardzo dobrze się gra. Twoje rzuty z dystansu zadziwiają! Kuba: Nic specjalnego, tylko dawać wszystko z siebie i wyjdzie dobrze. Ale ja przez cały czas myślę o sprawdzianie z WoS-u [wiedzy o społeczeństwie]. Daniel: Czemu to cię martwi. Przecież ostatnio wykazałeś się niezłą wiedzą. Kuba: No tak, lecz wydaje mi się, że nie jestem pewien swej wiedzy. Nasz kraj jest tak piękny i duży, że nie potrafię o wszystkim pamiętać. Magda: Co, nie pamiętasz podziału administracyjnego Polski, czy tego, że oficjalnie się nazywa Rzeczpospolita Polska? Kuba: Lepiej może popytajmy naszych kolegów z Ukrainy – Mikołaja i Grzegorza. Agnieszka: Chłopaki, czy wiecie, na ile województw jest podzielona Polska? Mikołaj: A jakże, w Polsce jest 16 województw, a w skład Ukrainy wchodzą 24 obwody i Autonomiczna Republika Krym. Grzegorz: Taki podział Polski obowiązuje od 1 stycznia 1999 roku. Administracyjna mapa Ukrainy tak wygląda od 1991 roku. Mikołaj: Kuba, pamiętasz, co to jest Konstytucja? Od kiedy ona obowiązuje? Kuba: Dziecinne pytanie. Najważniejszy akt prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Ostatnia ustawa zasadnicza w Polsce była uchwalona 2 kwietnia 1997 roku przez Zgromadzenie Narodowe. Grzegorz: A nasza Konstytucja została uchwalona 28 czerwca 1996 roku przez Radę Najwyższą Ukrainy. Kuba: A na Ukrainie kto jest gwarantem ciągłości władzy państwowej?

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

Grzegorz: Oczywiście, że prezydent, jak i w Polsce. Paweł: W Polsce według Konstytucji władza zwierzchnia należy do Narodu. A jak to wygląda na Ukrainie? Mikołaj: Nasza Konstytucja określa, że jedynym źródłem władzy jest Naród, czyli w zasadzie to jest zbieżne w naszych ustawach zasadniczych. Paweł: W czym? Mikołaj: W ustawach zasadniczych, konstytucjach. Bo Sejm RP uchwala ustawy, czasami uchwały – ale to bez mocy prawnej. Do ustaw rząd wydaje rozporządzenia szczegółowe i jest prawo. U nas tak samo. Kuba: A wasz prezydent też tak nic nie może? Jak nasz? Nasz to tylko do reprezentacji jest. Nie ma prawa wydawania dekretów. Może zgłosić ustawę do Sejmu, może zawetować ustawę, ale i tak Sejm może weto odrzucić. Mikołaj: Moim zdaniem, nasz prezydent ma podobne uprawnienia. Głowa państwa jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Ukrainy. Stoi na czele Rady Narodowego Bezpieczeństwa i Obrony Ukrainy. Prezydent Ukrainy wydaje dekrety i rozporządzenia obowiązujące na terenie całego kraju. Kuba: Tu są straszne pytania szczegółowe: wymień 5 ministerstw, co to jest Trybunał Konstytucyjny, czym się różni ustawa od uchwały – acha, to było... – kto może zgłaszać ustawy, co to jest referendum... A cała administracja samorządowa? Masakra! W takim Krakowie, dajmy na to, kto rządzi? Grzegorz: Czekaj, po kolei... Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Sprawiedliwości ... Zdrowia! Mikołaj: MSWiA! Ale co to znaczy? Grzegorz: MEN to Ministerstwo Edukacji Narodowej. Kuba: MSWiA – to Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Zapamіętaj! Głowa państwa – rodzaj żeński!

Глава держави – чоловічий рід!

ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5.

Czy w nowym liceum Kuba znalazł nowych przyjaciół? Czy licealiści lubią uprawiać sport? Dlaczego Kuba skupia się nad sprawdzianem z WoS-u? Czy w Twojej szkole jest podobny przedmiot? Na ile województw jest podzielona Polska?

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

6. Jak wygląda podział administracyjny Ukrainy? 7. Co to jest ustawa zasadnicza, od kiedy obowiązuje w Polsce i na Ukrainie? 8. Kto jest gwarantem ciągłości władzy państwowej w obu krajach? 9. Czy w Polsce, podobnie jak na Ukrainie, jedynym źródłem władzy jest naród? 10. Jakie organy władzy w obu krajach uchwalają ustawy?

CIEKAWOSTKA

►

Gminy w Polsce to jednostki samorządu terytorialnego i podziału administracyjnego w Polsce, obejmujące części obszaru powiatów. W Polsce istnieje 2478 gmin – 1555 gmin wiejskich, 621 gmin miejsko-wiejskich oraz 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin będących jednocześnie miastami na prawach powiatu. W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub – zazwyczaj w przypadku mniejszych miast – wchodzą w skład gminy miejsko-wiejskiej jako jednostka pomocnicza gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gminą mogą z kolei tworzyć jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa. W Polsce miasta zarządzane są przez prezydenta miasta lub burmistrza; w wypadku gminy miejsko-wiejskiej burmistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej. Powiat – jednostka samorządu terytorialnego II stopnia i podziału administracyjnego, obejmująca kilka gmin i posiadająca własne organy. Stanowi część obszaru województwa. Województwo – jednostka podziału administracyjnego najwyższego stopnia w Polsce, jednostka zasadniczego podziału terytorialnego administracji rządowej, a także jednostka samorządu terytorialnego.

ĆWICZENIE 2

Przeczytaj poniższy tekst, zapoznaj się ze schematem podziału mandatów w Sejmie RP. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej to dwuizbowy organ władzy ustawodawczej wybierany według proporcjonalnej ordynacji wyborczej. W skład parlamentu wchodzą Sejm jako izba niższa oraz Senat jako izba wyższa. Obradom Sejmu przewodniczy marszałek. Na czele Senatu też stoi marszałek. Sejm jest najwyższym organem władzy ustawodawczej w Polsce. Liczbę członków izb określa Konstytucja RP. Posłów na Sejm jest 460. Natomiast w Senacie zasiada 100 senatorów. W przypadkach określonych

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

w Konstytucji członkowie obu izb, obradując razem, tworzą Zgromadzenie Narodowe zwoływane przez marszałka Sejmu. Gmach Parlamentu Rzeczypospolitej Polskiej znajduje się w Warszawie przy ulicy Wiejskiej. Wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej odbywają się co 4 lata w okręgach wyborczych, zaś do Senatu odbywają się w jednomandatowych okręgach wyborczych. Siedziba Parlamentu Polskiego Wybory są powszechne i bezpośrednie oraz głosowanie jest tajne. Za organizację i przeprowadzenie wyborów odpowiada Państwowa Komisja Wyborcza. Bierne prawo wyborcze w wyborach do Sejmu RP uzyskuje się w wieku 21 lat. Wyniki wyborów do Sejmu w roku 2019:

PiS – Prawo i Sprawiedliwość; KO – Koalicja Obywatelska; PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe; MN – mniejszość niemiecka. (wg Internetu)

Zapamіętaj! ambasador (dyplomata) – посол (дипломат)

poseł na Sejm – депутат

radny: rady gminy, rady miejskiej, sejmiku powiatowego / wojewódzkiego – депутат: селищної, міської, повітової, воєводської ради

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

ĆWICZENIE 3

Zapoznaj się z tekstem o Radzie Najwyższej Ukrainy. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Rada Najwyższa Ukrainy – jednoizbowy parlament Ukrainy. Nazwę „Rada Najwyższa” nosi również parlament RepuRada Najwyższa Ukrainy bliki Autonomicznej Krymu. Zgodnie z Konstytucją Ukrainy Rada Najwyższa składa się z 450 deputowanych, wybieranych w głosowaniu powszechnym, równym, bezpośrednim i tajnym. Kadencja ukraińskiego parlamentu trwa pięć lat. Do składu najwyższego organu władzy ustawodawczej może zostać wybrany obywatel Ukrainy, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 21. rok życia, dysponuje prawami wyborczymi i zamieszkuje na terytorium Ukrainy od co najmniej pięciu lat. Nie może zostać wybrany do ukraińskiego parlamentu ten, na kim ciąży wyrok za przestępstwo umyślne. Parlament jest wybierany według ordynacji proporcjonalno – większościowej. To jest mieszany system wyborczy. Połowa składu izby (225 deputowanych) wybierana jest w obejmującym terytorium całego kraju wielomandatowym okręgu wyborczym, w którym wyborca głosuje na jedną z ogólnokrajowych list partyjnych. Druga połowa składu Rady Najwyższej wybierana jest w okręgach jednomandatowych w jednej turze głosowania. Rada Najwyższa Ukrainy mieści się przy ulicy Mychajła Hruszewskiego w Kijowie. (wg Internetu)

Zapamіętaj! депутатка / депутат Верховної Ради – deputowana / deputowany Rady Najwyższej

депутатка / депутат обласної, районної, міської ради – deputowana / deputowany rady: obwodowej, rejonowej, miejskiej

ĆWICZENIE 4

Poprawną odpowiedź wskaż znakiem

1. Polski parlament składa się z: a) jednej izby; b) dwóch izb; c) trzech izb.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

2. Ilu posłów liczy polski Sejm? a) 445; b) 450; c) 460. 3. Parlament Ukrainy to: a) dwuizbowy organ władzy ustawodawczej; b) jednoizbowy organ władzy ustawodawczej; c) pięcioizbowy organ władzy wykonawczej. 4. Niższa izba parlamentu polskiego to: a) Senat; b) Zgromadzenie Narodowe; c) Sejm. 5. W Radzie Najwyższej zasiaduje: a) 499 deputowanych; b) 450 deputowanych; c) 435 deputowanych. 6. Liczbę członków parlamentów w Polsce i na Ukrainie określa: a) konstytucja; b) ordynacja wyborcza; c) ustawodawstwo dotyczące podziału administracyjnego. 7. Obradom Sejmu i Senatu przewodniczy: a) przewodniczący; b) marszałek; c) dyrektor. 8. Najważniejszą osobą w Radzie Najwyższej jest: a) głowa państwa; b) prezes; c) przewodniczący. 9. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej jest wybierany na: a) dziesięć lat; b) trzy lata; c) cztery lata. 10. Kadencja Rady Najwyższej Ukrainy trwa: a) siedem lat; b) pięć lat; c) cztery lata. 11. Parlament Ukrainy jest wybierany według ordynacji: a) proporcjonalno – większościowej; b) większościowej; c) proporcjonalnej.

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

12. W jakim wieku można startować w wyborach do parlamentu w Polsce i na Ukrainie: a) 35 lat; b) 21 lat; c) 18 lat. ĆWICZENIE 5

Czy chciałabyś / chciałbyś być posłanką/ posłem, deputowaną / deputowanym, radną / radnym? Uzasadnij dlaczego tak lub nie? ĆWICZENIE 6

Przyjrzyj się mapie administracyjnej Polski. Przepisz nazwy województw w kolejności alfabetycznej. Które z nich graniczą z Ukrainą?

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 7

Przyjrzyj się mapie administracyjnej Ukrainy. Wymień nazwy obwodów Ukrainy, zapisz je po polsku w kolejności alfabetycznej. Znajdź obwód, w którym mieszkasz. Pokaż swoją miejscowość. Czy jest ona ośrodkiem nowo powołanej wspólnoty terytorialnej czy należy do miasta?

≈

Podanie to pismo z prośbą skierowaną z reguły do jakiejś instytucji, władz, urzędu. Instytucja, władza, urząd w przypadku podania może odmówić, dlatego treść podania zawiera prośbę i jej umotywowanie (odpowiednie argumenty). Tekst musi być jasny, zwięzły, krótki, rzeczowy, konkretny (styl urzędowy), np. podanie o pracę, o urlop okolicznościowy – do dyrektora, kierownika; podanie o przyjęcie do szkoły, na studia – do dyrektora szkoły, rektora uczelni; podanie o przyznanie stypendium, o zgodę na udział w projekcie etc. Jeżeli urząd nie może odmówić, piszemy wniosek, którego nie trzeba motywować, np. wniosek o dowód osobisty, paszport – do wójta, burmistrza etc.

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

ĆWICZENIE 8

Zapoznaj się z podaniem. Czy podanie w języku ukraińskim wygląda tak samo? Warszawa, 15.06.2022 Dariusz Olejniczak Ul. Chełmska 9 00-580 Warszawa Dyrektor III Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Konopnickiej w Warszawie Uprzejmie proszę o przyjęcie mnie do klasy pierwszej o profilu matematyczno-informatycznym w roku szkolnym 2022 / 2023. Prośbę swą motywuję tym, że od dawna interesuję się przedmiotami ścisłymi. Przez trzy lata nauki w szkole podstawowej uczestniczyłem w zajęciach Szkolnego Koła Informatycznego. Podczas Wojewódzkich Olimpiad Matematycznych zdobywałem wysokie miejsca. W przyszłości chciałbym studiować informatykę. Proszę o pozytywne rozpatrzenie mojego podania.

Załączniki: – 2 dyplomy z Olimpiad

Z poważaniem (odręczny podpis) Dariusz Olejniczak

ĆWICZENIE 9

Wpisz do odpowiednich rubryk poniższej tabeli słownictwo, które można zastosować w podaniu. Wyrażenie prośby

Umotywowanie prośby

Zakończenie

Proszę o; łączę wyrazy szacunku; prośbę swą uzasadniam tym, że; prośbę swoją motywuję tym, że; zwracam się z prośbą; załącznik; z wyrazami szacunku; uzasadniając prośbę, pragnę nadmienić, że; uprzejmie proszę; uzasadnienie mojej prośby jest następujące; chcę nadmienić, że; jako uzasadnienie mojej prośby podam; w załączniku dodaję; ponadto; chciałbym jeszcze dodać, że; poza tym; proszę o pozytywne rozpatrzenie mojej prośby.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 10

Zaznacz znakiem formuły grzecznościowe, których możesz użyć w zakończeniu podania. Jak uważasz, które z nich można użyć tylko w liście prywatnym? Uzasadnij. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Żegnam. Z poważaniem. Z wyrazami szacunku. Łączę wyrazy szacunku. Pozdrawiam serdecznie. Z wyrazami należnego szacunku. ĆWICZENIE 11

Wzorując się na ćw. 8. i 9., ułóż podanie do dyrekcji szkoły (w związku ze zgubieniem legitymacji szkolnej); do polskiego konsulatu (z prośbą o przyjęcie do programu wymiany młodzieży ze szkołami w Polsce – trzymiesięczny pobyt w Polsce). Do kogo je skierujesz?

Pamiętaj o poprawnym zapisywaniu daty: Po cyfrach arabskich stawiamy kropkę: 01.05.2017 r.

Nie stawiamy kropek, gdy miesiąc zapisujemy cyfrą rzymską: 19 V 2017 r.

Nie stawiamy kropek, gdy nazwę miesiąca zapisujemy słownie: 27 listopada 2017 r.

ĆWICZENIE 12

Zapisz na trzy sposoby: 1. 2. 3. 4. 5.

Dzisiejszą datę. Datę swojego urodzenia. Datę urodzenia mamy. Datę urodzenia taty. Datę urodzenia rodzeństwa (lub kuzyna/ kuzynki).

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

Utrwalamy wiedzę o liczebniku Odmiana liczebników złożonych od 50 do 90, od 100 do 400, od 500 do 900 Pamiętaj, że te liczebniki odmieniamy według jednakowego paradygmatu. Tylko w Mianowniku i Bierniku posiadają odrębne końcówki; posiadają rodzaj męskoosobowy (czterystu żołnierzy) i niemęskoosobowy (czterysta dziewczyn). Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu

sześćdziesiąt, sto pięćdziesiąt, osiemset siedemdziesiąt

sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu

sześćdziesiąt, sto pięćdziesiąt, osiemset siedemdziesiąt

sześćdziesięcioma, stu pięćdziesięcioma, ośmiuset siedemdziesięcioma sześćdziesięciu

Msc. (o) sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu 1. W liczebnikach złożonych od 500 do 900 odmienia się tylko pierwsza część złożenia. Np.: na statku nie było ośmiuset pasażerów.

2. Gdy liczebnik składa się z trzech wyrazów, człony oznaczające setki w Narzędniku nie przyjmują końcówki -oma. Np.: Statek ze stu pięćdziesięciu siedmioma pasażerami.

Zapamіętaj! Zapamiętaj pisownię trudnych liczebników: pięćdziesiąt (pięć dziesiątek), pięćset (pięć setek) sześćdziesiąt (sześć dziesiątek), sześćset (sześć setek) dziewięćdziesiąt (dziewięć dziesiątek), dziewięćset (dziewięć setek)

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 13

Wypisz z ćw. 2. i 3. liczebniki złożone. Odmień je przez przypadki i rodzaje. ĆWICZENIE 14

Przepisz zdania. Liczby zapisz słownie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Grupa składała się ze 165 osób. W Senacie RP zasiada 100 senatorek i senatorów. W Sejmie RP jest 460 miejsc. W posiedzeniu udział wzięło 157 posłów i 87 posłanek. Do Rady Najwyższej Ukrainy weszło 450 deputowanych. Na finał Eurowizji do Kijowa przybyło ponad 832 gości. Na pokładzie statku płynęło 444 pasażerów. Ponad 775 osób w jednym dniu odwiedziło wystawę. Samolot z 297 pasażerami na pokładzie wylądował na lotnisku. Przybyły autokary z 851 turystami. ĆWICZENIE 15

Połącz podane rzeczowniki: słowo, podręcznik, uczennica, uczeń, książka, osoba, żołnierz, student, poseł, posłanka z poniższymi liczbami: 378, 222, 105, 937, 727, 113, 509, 612, 918, 845. Rzeczowniki użyj w Dopełniaczu liczby mnogiej. ĆWICZENIE 16

Przeczytaj wiersz. Nowe wyrazy i wyrażenia wypisz do słowniczka.

Przed sądem (fragmenty) (...) Drobny, wychudły, z oczyma jasnemi*, W których łzy wielkie i srebrne wzbierały I gasły w rzęsach spuszczonych ku ziemi, Blady jak nędza, a tak jeszcze mały Że mógł rozpłakać się i wołać: Matko! Gdyby miał matkę... i mógł stroić psoty, * jasnemi (przest.) – jasnymi

Maria Konopnicka

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

I pocałunków żądać, i pieszczoty, I spać na piersiach ojca... a tak drżący, Jak ptak wyjęty z gniazda i już mrący, Wiejski sierota stał w sądzie przed kratką... Przy winowajcy nie było nikogo... I któż by bronił dziecięcia nędzarzy? Chyba te wielkie dwie łzy, co po twarzy Leciały jakąś pełną iskier drogą. Chyba dzieciństwo, nędz pełne, sieroty I chyba tylko promyczek ten złoty, Co mu przez okno upadał na głowę... Kto więcej winien: czy ten nieświadomy, Co drogi nie zna i w ciemnościach błądzi, Czy wy, co grube spisujecie tomy Karnej ustawy, a nie dbacie o to, By uczyć dziecię, które jest sierotą?... A sędzia powstał i szedł, gdzie pacholę Blade czekało na wyrok surowy, I dotknął ręką jego płowej głowy, I rzekł: „Pójdź, dziecię! Ja cię uczyć każę!”

◆

Realizm to artystyczna próba odtworzenia życia takim, jakie ono jest. Jako ruch artystyczny narodził się w osiemnastowiecznej Europie. Za ojca realizmu powieściowego, zwanego również „wielkim” czy „dojrzałym” uważa się Honoré de Balzaca. Wybitnymi przedstawicielami tego nurtu w literaturze polskiej są Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Adam Asnyk.

ĆWICZENIE 17

Sprawdź, kiedy Maria Konopnicka napisała ten utwór. W którym zaborze toczy się akcja tego wiersza? Jak myślisz – co złego zrobił ten chłopiec? Czy Maria Konopnicka była związana z dzisiejszą Ukrainą? ĆWICZENIE 18

Porozmawiajcie w grupie o bohaterze wiersza. Zastanówcie się nad jego sytuacją życiową.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 19

Opisz emocje chłopca. 1. Strach – bał się, że / czy / o (co)? 2. Żal – szkoda mu było, że (ma / nie ma ), żałuje tego, że (co zrobił)? 3. Ma żal do , że (co ten ktoś zrobił). 4. Smutek – smutno mu było, że . 5. Rezygnacja / apatia – było mu wszystko jedno, na nic nie liczył, nic mu się nie chciało, popadł w apatię, nie miał na nic siły, nie odzywał się, był nieobecny, nic nie czuł. ĆWICZENIE 20

Opowiedz sytuacje, kiedy poczułaś / poczułeś: a) radość, pewność siebie, siłę do działania, miłe zaskoczenie (że nie spodziewałaś/ spodziewałeś się, że będzie, a było); b) strach, żal, smutek, zawiedzenie (że coś miało być, a nie było). ĆWICZENIE 21

Wysłuchaj tekstu. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka.

Foto: cerkiew.gdansk.domiwka.info

Jeśli przyjechalibyście kiedyś do Gdańska, zwiedzanie zacznijcie od Bramy Wyżynnej, która niegdyś była głównym wejściem do otoczonego murami miasta. Tuż za nią znajduje się Katownia, budynek pełniący dawniej funkcję więzienia. Ulica Długa doprowadzi was do centrum starego Gdańska, na Długi Targ, który jest prostokątnym placem, otoczonym pięknymi kamieniczkami. Po lewej stronie zobaczycie Ratusz Głównego Miasta, a dalej – zabytkowy pałac kupiecki, zwany Dworem Artusa. Określenie to zostało zaczerpnięte z bardzo popularnej w średniowieczu le gendy o królu Arturze. W Dworze Artusa

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

spotykała się elita Gdańska. Wieczory we Dworze były urozmaicane różnymi występami – muzyków, śpiewaków, linoskoczków, kuglarzy. Co jakiś czas wyprawiano wspaniałe uczty, trwające nawet po kilka dni. Po obejrzeniu Długiego Targu moglibyście przejść przez Zieloną Bramę na Długie Pobrzeże, czyli nadrzeczny deptak biegnący wzdłuż Motławy. Już z daleka widać charakterystyczną sylwetkę Żurawia. Ten średniowieczny budynek pełnił kiedyś funkcję dźwigu portowego, a także był potężnymobiektem obronnym. Z Długiego Pobrzeża skręćcie w ulicę Mariacką, przez wielu uważaną za najpiękniejszą uliczkę w Polsce. Swój niepowtarzalny urok zawdzięcza przedprożom, na których dawni gdańszczanie wypoczywali i przyjmowali gości. Idąc dalej, dotrzecie do ogromnego kościoła Wniebowzięcia Najświęt szejMarii Panny. Koniecznie wejdźcie na kościelną wieżę widokową i spójrzcie na rozciągającą się stamtąd panoramę Gdańska. Będąc w tym pięknym mieście nad Bałtykiem, odwiedźcie także w zaułku św. Bartłomieja cerkiew greckokatolicką św. Bartłomieja. Tutaj na skwerze stanął pomnik św. Włodzimierza Wielkiego, księcia kijowskiego, który w 988 r. doprowadził do chrztu Rusi Kijowskiej. (wg P. Borysa, B. Fiszer, M. Hajduk, A. Halas)

ĆWICZENIE 22

Znajdź na mapce obiekty wyliczone w tekście. Przypomnij, co łączy Gdańsk ze Lwowem i Odessą? Jakie jeszcze obiekty związane z Ukrainą są w Gdańsku? Skorzystaj z Internetu lub encyklopedii.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 23

Przeczytaj poniższe wpisy na portalach internetowych i odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Których obiektów Gdańska dotyczy kategoria „piękne”? Które są oceniane jako klimatyczne i z atmosferą? Które są obowiązkowe przy zwiedzaniu Gdańska? Które sprzyjają refleksji i zadumie? Które są oceniane jako wyjątkowe? Które świetnie nadają się na spacer?

Fontanna Neptuna „Bez tytułu”, „Na początek”

ulica Mariacka „Najpiękniejsza ulica Gdańska”, „z klimatem”

Długie Pobrzeże Klimat Gdańska”, „Miejsce warte odwiedzin”

Ratusz Głównego Miasta „Ratusz na Długiej”, „Uroczy zabytek”

Westerplatte „Dotyk historii”, „Obowiązek!”

Stadion Energa Gdańsk „Pozytywnie zaskoczona!”, „Z daleka robi wrażenie”

ulica Długa „Klimat”

Brama zielona „Uroczy zabytek”

Żuraw „Unikalny”

(wg Internetu Zabytki i ciekawe miejsca: Gdańsk)

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

ĆWICZENIE 24

Wybierz jeden obiekt, dowiedz się o nim więcej, a następnie wpisz komentarz (1–5 zdań). Spróbuj przekazać w tym zdaniu swoje emocje po „niedzielnym spacerze”. Informacjami podziel się z grupą.

ĆWICZENIE 25

Oprowadź gości z Polski po Twojej miejscowości. Co ciekawego można tam zobaczyć? A może są obiekty łączące narody – ukraiński i polski?

ĆWICZENIE 26

Dopasuj „strzępy” rozmów przechodniów do różnych obiektów z ćw. 23.: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Polska gola! Uważaj, bo wpadniesz do wody. Cześć ich pamięci. Nogi mnie już bolą. O! Popłyńmy statkiem! Nie cierpię zabytków! Uważaj, bo cię Neptun widłami przebije!

ĆWICZENIE 27

Zobacz na mapie, dokąd da się popłynąć z Gdańska lub Gdyni. Czym? Który kierunek wybierzesz? Dlaczego? Skorzystaj ze słownictwa w ramce. statek wycieczkowy, prom, jacht, łódka, kajak, materac, wpław

ĆWICZENIE 28

Zobacz na mapie, dokąd da się popłynąć z Odessy lub Chersonia. Czym? Który kierunek wybierzesz? Dlaczego?

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 29

Zaplanuj wakacje nad morzem w okolicach Gdańska. W którym powiecie? Co tam będziesz robić? Czy planujesz wycieczkę statkiem np. na Hel lub do Szwecji? Dokąd i dlaczego?

Odrobina składni ZDANIA ZŁOŻONE PODRZĘDNIE Zdanie podrzędnie złożone to takie wypowiedzenie, w którym jedno ze zdań jest zdaniem nadrzędnym (głównym) w stosunku do pozostałych. Składa się z dwu lub więcej wypowiedzeń składowych. Zdania podrzędne są zależne od zdania nadrzędnego. Typy zdań podrzędnie złożonych:

podmiotowe – zastępuje lub uzupełnia podmiot zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytania: kto? co?. Np.: Ten dostanie nagrodę, kto na nią zasłuży. Zdawało mi się, że słyszę śpiew

dopełnieniowe – jest określeniem czasownika znajdującego się w wypowiedzeniu nadrzędnym. Odpowiada na pytania dopełnienia (pytania przypadków oprócz Mianownika i Wołacza). Np.: Wszyscy słuchali z zapartym tchem, o czym opowiada dziadek. Gosia marzy o tym, aby wyjechać do Hiszpanii

orzecznikowe – określa orzecznik wypowiedzenia nadrzędnego wyrażony zaimkiem, podobnie odpowiada na pytania jaki jest?, kim jest?, czym jest? itd.

Np.: Szewczenko jest tym dla Ukraińców, czym Mickiewicz dla Polaków. Twoje życzenie jest takie, że trudno je spełnić. Człowiek jest tym, kim chce być

przydawkowe – zastępuje lub uzupełnia przydawkę wypowiedzenia nadrzędnego. Odpowiada na pytania: jaki?, który?, czyj? Np.: Ania obejrzała film, który ją zachwycił. Koncert dostarczył mu wrażeń, których nigdy nie zapomni

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

Typy zdań podrzędnie złożonych (ciąg dalszy): okolicznikowe – zastępuje lub uzupełnia okolicznik wypowiedzenia nadrzędnego, określa występujący w nim czasownik (rzadziej przymiotnik lub przysłówek), z którym tworzy związek taki, jak okolicznik z wyrazem określanym. Odpowiada na pytania okolicznika

celu: sposobu: po co? jak? w jaki sposób? w jakim celu? itp. Np.: Zrób itp. Np.: Przyjdę to tak, żeby wszyscy byli zachwyceni

do ciebie, żeby dokończyć ten projekt

miejsca: gdzie? skąd? dokąd? którędy? itp. Np.: Pójdziemy tam, gdzie byliśmy w zeszłym roku

przyzwolenia: mimo co? wbrew czemu? itp. Np.: Przyszłam do ciebie, chociaż mnie nie zapraszałaś

czasu: kiedy? od kiedy? do kiedy? itp. Np.: Zobaczył go, gdy wsiadał do samochodu

przyczyny: dlaczego? z jakiej przyczyny? itp. Np.: Zapal światło, bo robi się ciemno

warunku: w razie czego? pod jakim warunkiem? itp. Np.: Wszystko się uda, jeśli mi zaufasz

Zwróć uwagę! W zdaniu złożonym podrzędnie zdanie podrzędne często uzupełnia, wyjaśnia lub rozwija treść zaimka, który występuje w zdaniu nadrzędnym. Np.: Pojedźmy na urlop tam, gdzie byliśmy ostatnio. Wszystko zależy od tego, co oni postanowią. Najlepiej czuję się wtedy, gdy nie muszę się spieszyć. Dla tych, którzy wykonają najszybciej zadanie, są nagrody.

Uwaga! Zdanie podrzędne może być wtrącone w zdanie nadrzędne. Np.: Miejscowość, do której jedziemy, leży nad samym morzem.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

Przecinek w zdaniu złożonym podrzędnie W zdaniu złożonym podrzędnie zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Kasia z zachwytem opowiadała o Ukrainie, gdzie była na wycieczce.

Gdy zdanie podrzędne jest wtrącone w zdanie nadrzędne, należy postawić dwa przecinki oddzielające to zdanie od nadrzędnego. Np.: Ten, kto pierwszy napisze zadanie, dostanie nagrodę.

ĆWICZENIE 30

Wstaw przecinki w poniższych zdaniach złożonych. Podkreśl zdania podrzędne. Jak rozumiesz treść tych przysłów? Czy są podobne w języku ukraińskim? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Czego Jaś się nie nauczy tego Jan nie będzie umiał. Nie mów hop póki nie przeskoczysz. Kto nie pracuje ten nie je. Kto pod kim dołki kopie ten sam w nie wpada. Jaki pan taki kram. Ten się śmieje kto się śmieje ostatni. Jak sobie pościelisz tak się wyśpisz. Co się źle zaczyna to się dobrze kończy. Jak cię widzą tak cię piszą. Czego nie można zmienić to trzeba polubić. ĆWICZENIE 31

Połącz w taki sposób, żeby powstały zdania złożone podrzędnie. Nie zapominaj o przecinkach!

Lepiej się dobrze zastanów

nad innym rozwiązaniem problemu. zanim coś postanowisz.

Nie miałem pojęcia

że oni dzisiaj przyjdą. o jego zamiarach.

Co byś zrobił

na moim miejscu? gdybyś spotkał niedźwiedzia?

Musisz bardziej się starać

aby zdobyć nagrodę. a także dużo więcej trenować.

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

ĆWICZENIE 32

Przeczytaj tekst i wypisz zdania złożone podrzędnie, określ je.

Uczniowie w Sejmie Jedno z najważniejszych miejsc, gdzie uchwalane jest prawo i toczą się ważne dla nas sprawy, to Sejm. Wydawałoby się – to tylko miejsce dla polityków i VIP-ów. Nic podobnego. Jak się okazało, każdy może wejść i zwiedzić parlament. Taką przyjemność mieli uczniowie Szkoły Podstawowej im. Władysława Jasińskiego w Koprzywnicy, którzy w dniu 08.06.2011 roku wybrali się w długą podróż. Nasi podopieczni jechali w zadumie myśląc o tym, co ich tam czeka. Zadawali pytania o wygląd Sejmu. Nie mogli doczekać się dojazdu do Warszawy. Pierwszym punktem naszej wyprawy było zwiedzanie Starówki. Pobyt w tym niesamowicie pięknym miejscu został uwieczniony pamiątkowym zdjęciem pod Kolumną Zygmunta. Uwieńczeniem pobytu była degustacja zimnych lodów, które schłodziły nasze organizmy. Ogrody letniej rezydencji królewskiej to następny punkt zwiedzania Warszawy. Podziwialiśmy Pałac na Wodzie, pomnik Chopina, przy którym w każdą niedzielę odbywają się koncerty muzyki poważnej. Miejsce to zauroczyło nas panującą ciszą, spokojem oraz pięknymi królewskimi pawiami dumnie spacerującymi po dziedzińcu. Następnie grupa udała się ulicą Wiejską do gmachu Sejmu. Zwiedzanie odbywało się w towarzystwie przewodnika, który przedstawił krótką historię parlamentu. Z galerii zobaczyliśmy „na żywo” trwające obrady Sejmu. Na słynnych schodach wykonaliśmy wspólną fotografię. Przemieszczając się korytarzem, napotkaliśmy niejedną znaną z telewizji twarz polskiej polityki. Wspaniały obiad zjedliśmy w eleganckiej restauracji znajdującej się w Domu Poselskim, po którym szarlotka i schłodzone soki wyśmienicie smakowały każdemu. Opuszczając stolicę, mieliśmy poczucie własnej ważności, bo byliśmy w najważniejszej instytucji państwowej, a ponieważ tekst nie może odzwierciedlić wszystkich wrażeń, polecamy taką żywą lekcję wychowania obywatelskiego innym rówieśnikom. Uczestnicy wycieczki. (wg Internetu)

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 33

Na podstawie tekstu z ćw. 32. ułóż krótkie opowiadanie o wizycie Twojej klasy w jakimś urzędzie. Skorzystaj ze słownictwa z powyższego tekstu.

ĆWICZENIE 34

Według wzoru podziel podane zdania na rozkazujące, pytające i oznajmujące. Ułóż z nimi zdania podrzędnie złożone. WZOR: Rozkazujące

Pytające

Kto recytuje Daj mi notes! – wiersz? – Czy wiersz Daj mi notes, który recytuje artysta, leży obok ciebie! który jeszcze studiuje? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Oznajmujące

Ustawa jest nowelizowana. – Jest nowelizowana ustawa, na którą długo czekało społeczeństwo.

Jutro jest święto. Kto wystąpi? Musisz tam pójść. W naszym mieście odbędzie się festyn. Proszę, przeczytaj mi ulotkę. Co się będzie działo? Czytaliśmy z uwagą. To zaskoczenie. Podoba ci się? Przynieś jutro obiecaną książkę!

ĆWICZENIE 35

Wstaw brakujące przecinki. 1. Była ładna pogoda więc poszliśmy zwiedzać zamek. 2. Po kolacji będziemy grać w piłkę lub wybierzemy się na spacer. 3. Pani przewodnik nas pochwaliła ponieważ dobrze znaliśmy historię naszego miasta.

Polska dobrze zorganizowana 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Lekcja

Chcieliśmy zostać dłużej ale zrobiło się późno. Andrzej kupi mamie kwiaty albo podaruje jej naszyjnik. W lipcu wyjadę na kolonie jeśli rodzice się zgodzą. Wyjadę na kolonie i poznam nowych kolegów. Kiedy wyjadę na kolonie nie będę się nudzić. Gdy spacerowałem po lesie zobaczyłem borsuka. Nie ma sensu ciągle powtarzać tego co jest oczywiste. Tym co mnie najbardziej interesuje jest żeglarstwo. Napisałem piękny wiersz jednak nie wysłałem go na konkurs. ĆWICZENIE 36

W podanych zdaniach podkreśl podmiot i orzeczenie. Ustal typ zdania podrzędnie złożonego. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ona grała tak, że nie było lepszych. Maria stała się taka, bo nikt jej nigdy nie rozumiał. Kiedy mam dużo wolnego, czas przepływa mi przez palce. Kasjerka była taka, że nigdy się nie myliła. Dwaj marynarze siedzą na maszcie. Stary, brodaty bosman obserwuje morze przez lunetę. Krzykliwe mewy krążą nad okrętem. Zmęczony kucharz drzemie obok beczki. Ewa przyniosła do szkoły książkę o kotach. Lubię wędrować po górach, bo wtedy naprawdę odpoczywam. ĆWICZENIE 37

Wypisz w dwu kolumnach zdania pojedyncze i złożone. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Przeczytam tę lekturę jeszcze raz. Często się spóźniasz i nie masz zadania domowego. Kasia ma dużego psa i papużkę falistą. Pójdziemy do kina czy zostaniemy w domu? Zapomniał biletu i wrócił do domu. Nie lubię szpinaku ani brukselki. Oddam ci zeszyt we wtorek lub w środę. Dostałam prezent, więc się cieszę. W Nidzicy stoi stary zamek rycerski. Taki wynik meczu bardzo nas zaskoczył. Jutro chłopcy i dziewczyny z naszej klasy pojadą do kina. Rycerz w czarnej zbroi walczył na turnieju o rękę księżniczki.

Lekcja

Polska dobrze zorganizowana

ĆWICZENIE 38

W podanych zdaniach ustal zdanie nadrzędne i podrzędne. Wstaw brakujące przecinki. 1. T en kto ma odwagę sądzić samego siebie staje się coraz lepszy. (Albert Schweitzer) 2. Kto ratuje jedno życie ratuje cały świat. (Talmud) 3. W chwili w której umiera w nas dziecko zaczyna się starość. (François Mauriac) 4. Nigdy nie zestarzeje się serce które kocha. (Sokrates) 5. Wszystkie ludzkie uczucia stają się takie malutkie gdy patrzy się na nie z dystansu. (Paulo Coelho) 6. J esteśmy dobrzy dla drugich aby się sobie więcej podobać. (Magdalena Samozwaniec) 7. Nie ma takiej krzywdy której by nie można przebaczyć. (Stefan Wyszyński) 8. Człowiek winien studiować tylko to do czego pcha go jego wewnętrzne pragnienie. (Johann Peter Eckermann) 9. Bądź takim abyś nie musiał czerwienić się przed samym sobą. (Wiktor Hugo) 10. Kiedy bogowie chcą nas ukarać spełniają nasze prośby. (Oscar Wilde)

ĆWICZENIE 39

Zaznacz poprawne odpowiedzi. 1. Z danie Co ma być, to będzie to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) orzecznikowym; b) podmiotowym; c) przydawkowym; d) dopełnieniowym. 2. Z danie Póty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) dopełnieniowym; b) orzecznikowym; c) okolicznikowym; d) przydawkowym.

Polska dobrze zorganizowana

Lekcja

3. Z danie Taka jest dusza człowieka, jaki jest jego język to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) podmiotowym; d) orzecznikowym. 4. Z danie Nie ma takiego grzechu, którego nie można by odpokutować to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) podmiotowym; d) orzecznikowym. 5. Z danie Wiem, że nic nie wiem to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) okolicznikowym; d) orzecznikowym. 6. Z danie Żeby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym okolicznikowym: a) sposobu; b) przyzwolenia; c) warunku; d) celu.

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ

Kuba: Cześć, wczoraj wieczorem rozmawiałem przez Whatsapp z Olą ze Stryja. To ta dziewczyna, co z nami jeden rok chodziła do podstawówki w Krakowie. Teraz jest znowu na Ukrainie. Paweł: No i jak tam u niej? Kuba: Niby w porządku. Tylko powiedziała, że jej klasa powinna przygotować referat na temat Polski w Unii Europejskiej. Ona teraz szuka ciekawych materiałów. Agnieszka: Rozumiem dlaczego ona. Przecież ma doświadczenia z pobytu w Polsce. Kuba: No, właśnie. Uważam, że koleżance należy pomóc. Paweł: Oczywiście. A czy ona podała jakieś konkretne pytania, czy tak ogólnie? Leszek: Moim zdaniem dobrze by było przeprowadzić z jej klasą taką videokonferencję w Zoomie na temat Polski w UE. Magda: Słusznie. Też byłaby dobra okazja dla naszej klasy, żeby zapoznać się z ich klasą. Ja bym chętnie pojechała na Ukrainę. Kuba: Mam dobre doświadczenia z wyjazdów na Ukrainę. Byłem tam z moją klasą krakowską i z rodzicami też. Mikołaj: Ukraina też dąży do członkostwa w Unii. Polska bardzo nam pomaga, przekazując swoje doświadczenia. Grzegorz: Tak, w 2014 roku została podpisana umowa stowarzyszeniowa Ukrainy z UE. Agnieszka: O, widzicie! Czyli tematów do nawiązania kontaktów i rozmowy na różnych platformach jest pod dostatkiem. Agata: Dobrym tematem może być przepływ osób w ramach Unii. W ubiegłym roku z rodzicami i kuzynką byliśmy we Włoszech. Jechaliśmy tam przez Słowację, Węgry, Austrię. Tyle granic i nikt nam nie sprawdzał dokumentów. Grzegorz: Ponieważ Polska weszła do strefy Schengen. Kiedyś Ukraina także będzie członkiem tego układu. Kuba: Oby! Byłoby wspaniale wyskoczyć sobie do Lwowa na obiad i wrócić wieczorem bez koszmarnych kolejek na granicach... Kamila: Bycie razem w Unii daje wiele możliwości, np. wymiany na studiach, wspólnych projektów, to też – tak myślę – trochę takie wspólne myślenie, wspólne wartości, jakby jedna rodzina...

100

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

Borys: Idealizujesz trochę. Unia też ma swoje problemy, są lepsi i gorsi – „Europa dwóch prędkości”... Wielka Brytania wyszła z Unii. O solidarności trudno mówić, gdy każde państwo myśli tylko o swoich interesach... Biurokracja straszna. Terroryzm. Ideologia taka jakaś... – nie każdemu pasuje. Uchodźców pełno... Kamila: Tak, ale dla zwykłego obywatela Unii to są sprawy drugorzędne, albo w ogóle go to nie obchodzi. Popatrz – jedziesz, dokąd chcesz, bez ograniczeń możesz pracować, studiować, zakładać firmy, zwiedzać, tanie linie lotnicze pozwalają wyskoczyć na weekend do Aten na przykład, na wakacje udać się do Hiszpanii. Kuba: Popatrzcie, ile Polska zyskała na wejściu do UE, to zupełnie inny kraj. Rodzice opowiadali, jak to było przed Unią – trochę tak, jak opowiadała Ola o Ukrainie. Samo dążenie do europejskich struktur jest już impulsem do zmian (ale mi się mądrze powiedziało! Ha!). Słowem – należy opowiedzieć o relacjach Polski z UE i korzyściach. Leszek: Do tej rozmowy dodałbym kwestię głównych instytucji unijnych i ich współpracę z naszym krajem. Zresztą, naszą dumą narodową jest to, że na czele Rady Europejskiej dwie kadencje z rzędu stał Polak Donald Tusk. Magda: Jak dobrze pamiętam, Polska wraz ze Szwecją zainicjowała program Partnerstwo Wschodnie na rzecz pomocy dla Ukrainy i innych państw Wspólnoty Niepodległych Państw. To program w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa. Paweł: Minęło już 18 lat, jak Polska jest członkiem Unii Europejskiej. Zauważalne są owoce naszego członkostwa. Przede wszystkim to widać z sieci autostrad, nowych muzeów i sal koncertowych zbudowanych ze środków unijnych. Środki unijne płyną... Wojtek: Ale musimy płacić składkę członkowską. Wiem, że więcej dostajemy, ale to się kiedyś skończy. Mój tata jest eurosceptykiem – mieszkał trzy lata w Brukseli. Jurek: Nie marudź. Popatrz, jak zmieniły się nasze miasta, miasteczka, wsie! Rolnicy dostają dopłaty, jest mnóstwo projektów unijnych, z których można korzystać, o – nawet u nas w szkole chyba z pięć osób ma stypendium dla zdolnych uczniów – ze środków unijnych. A nasza wymiana z Hiszpanią? A remont sali gimnastycznej? A nowe tramwaje, autobusy, pociągi, linie kolejowe? Zyski przewyższają straty! Agatka: Moim zdaniem, warto zwrócić uwagę na reformy, których dokonała Polska na drodze do UE. A zagrożenie utraty własnej tożsamości narodowej to straszenie bez sensu. Jak ktoś ma tożsamość, godność, dumę narodową, to jej nie straci za parę euro. Kuba: A tak. Słyszałem, że wielką rolę odegrał nasz parlament. Ponieważ należało zmienić ustawodawstwo tak, żeby było spójne z europejskim.

101

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Mikołaj: Ciekaw jestem, czy tak dobrze, jak Polacy żyją Bułgarzy, Czesi, Słowacy czy Rumuni? Grzegorz: O ile pamiętam, to Bułgaria i Rumunia nieco później stały się członkami Unii. Kuba: Dokładnie. W 2007 roku. A my razem z 9. innymi w 2004 – czy 2005 – nigdy nie pamiętam... Paweł: W 2004! 1 maja! Moja mama się śmieje, że co roku świętujemy wejście Polski do UE. Słuchajcie, ważnych tematów jest bardzo dużo, ale na naszą pierwszą rozmowę w Zoomie musimy wyłonić kilka zagadnień. Mikołaj: To może z Olą i jej koleżankami i kolegami z klasy omówmy sprawy związane z głównymi instytucjami UE, z historią powstania Unii i członkostwem Polski? Paweł: O! To do dzieła! I będziemy mieli gotowy materiał na konkurs wiedzy o UE. ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

W jakim celu Ola zbiera materiał na referat? Jaki jest temat referatu? Dlaczego właśnie Ola powinna przygotować referat? Dlaczego koledzy Kuby postanowili pomóc swoim rówieśnikom z Ukrainy? Jaki jeszcze pomysł ma Magda? W jaki sposób podróżują obywatele UE po krajach członkowskich strefy Schengen? Jaki pomysł ma Kuba, jeżeli znikną kontrole na granicy z Ukrainą? Czy Ukraina wchodzi do strefy Schengen? Jakie możliwości otwiera dla obywateli bycie w Unii? W którym roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej? Jakie jeszcze kraje z Europy Środkowo-Wschodniej weszły w skład UE? Kiedy? Co to jest Partnerstwo Wschodnie? Czemu służy? Czy są w Polsce eurosceptycy? Czy Ukraina dąży do członkostwa z Unią Europejską? Jak uczniowie planują zorganizować wideokonferencję z klasą Oli i na jakiej platformie? Jakie kwestie proponują omówić licealiści warszawscy z kolegami z Ukrainy?

ĆWICZENIE 2

Z zaprzyjaźnioną klasą na Ukrainie lub przyjaciółmi z Polski zaplanujcie konferencję w Zoomie na temat Unii Europejskiej. Omówcie listę pytań, na które chcielibyście otrzymać odpowiedzi.

102

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

CIEKAWOSTKA

►

Parlament Europejski (PE) – organ, będący odpowiednikiem jednoizbowego parlamentu, reprezentujący obywateli państw należących do Unii Europejskiej, wybierany na 5-letnią kadencję. Oficjalną siedzibą jest Strasburg. PE liczy obecnie 736 eurodeputowanych. W Polsce w stosunku do członków PE używa się potocznie określenia „europarlamentarzysta”, „eurodeputowany” lub „europoseł”, natomiast oficjalne określenie brzmi: „poseł do Parlamentu Europejskiego”. Komisja Europejska pełni funkcję rządu UE. W skład KE wchodzą komisarze. Każdy komisarz odpowiada za określony dział pracy, czyli tak samo jak ministrowie w określonym rządzie, dlatego KE jest uważana za rząd UE. Ponadto KE jako jedyny organ unijny ma prawo inicjatywy ustawodawczej. Siedzibą KE jest Bruksela. Kilka razy do roku premierzy lub prezydenci państw członkowskich oraz przewodniczący KE spotykają się jako Rada Europejska (RE) odpowiedzialna za wyznaczanie ogólnych kierunków polityki Unii. Radzie Europejskiej w latach 2014–2019 przewodniczył Donald Tusk, były premier Polski. Siedziba RE mieści się w Brukseli. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 3

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Czy są w tekście dotąd nieznane Ci pojęcia? Ustal znaczenie za pomocą Internetu. W 2003 roku Polska podpisała traktat akcesyjny w Atenach, który stanowił prawną podstawę przystąpienia do Unii Europejskiej. Razem z Polską 1 maja 2004 roku do UE przystąpiło jeszcze dziewięć innych państw. Były to kraje nadbałtyckie: Łotwa, Estonia i Litwa, kraje Europy Środkowej, czyli Czechy, Słowacja, Węgry i Słowenia, a także Malta i Cypr. Polska jest jednym z największych i najludniejszych krajów Wspólnoty. Przystąpienie Polski do UE podzieliło Polaków na zwolenników akcesji, zdecydowanych przeciwników oraz tych, którzy nie mieli zdania na ten temat. Nie da się jednak ukryć, że UE wiele dała Polsce i są to skutki długofalowe.

103

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Obserwuje się bardzo dynamiczny wzrost gospodarczy, co związane jest między innymi z otwarciem dla Polaków unijnych rynków. Umożliwiło to nie tylko swobodny przepływ towarów, zarówno importowanych jak i eksportowanych, ale również dało możliwość wyjazdu w celach zarobkowych. Unia Europejska dała szansę również na rozwój w kraju, dzięki przeznaczaniu funduszy unijnych na otwieranie nowych firm, zakup pojazdów, remonty dróg oraz budowę różnorodnych obiektów. W latach 2007–2011 Polsce zostało przekazane około 26 miliardów euro. Pieniądze zostały wykorzystane na rozwój obszarów wiejskich, tworzenie nowych firm czy modernizowanie dróg. Wiele osób coraz chętniej składa wnioski o pozyskanie unijnych dotacji na rozwój firmy. To dla nich szansa na spełnienie marzeń o własnym biznesie bez konieczności brania kredytu bankowego. Unia to także szansa na zaistnienie Polaków na arenie międzynarodowej. W ciągu tych kilkunastu lat wielu piastowało w instytucjach unijnych dość znaczące stanowiska. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 4

Ustal, co jest prawdą, a co – nie. WZÓR: A. Polska przystąpiła do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku wraz z grupą sąsiednich państw. Tak, to prawda. / Tak jest. / Dokładnie, po podpisaniu traktatu akcesyjnego wraz z Pol ską członkostwo unijne otrzymały Czechy, Słowacja, Węgry, Litwa, Łotwa, Estonia. B. Unia Europejska to wspólnota państw, która nie posiada odrębnych instytucji unijnych. Nie, to nieprawda. / Nie, to nie tak. / Wręcz przeciwnie, główne instytucje Unii Euro pejskiej to Parlament Europejski, Komisja Europejska, Rada Europejska i inne. 1. Parlament Europejski jest wybierany na 7 lat. 2. Rumunia, Bułgaria, Cypr i Malta przystąpiły do UE jednocześnie z Polską. 3. Polska to bardzo ważne państwo w Unii Europejskiej. 4. Bruksela i Strasburg to najważniejsze miasta unijne. 5. Rada Europejska jest uważana za rząd unijny.

104

Polska w Unii Europejskiej 6. 7. 8. 9. 10.

Lekcja

Członkostwo Polski w Unii odmieniło życie Polaków. Po 1 maja 2004 roku ożywiło się życie gospodarcze w Polsce. W Polsce nie ma chętnych na otrzymanie unijnych dotacji. Polacy nadal nie mają dostępu do rynku unijnego. Najmniej z dotacji unijnych skorzystali rolnicy.

ĆWICZENIE 5

Dowiedz się w Internecie, o co chodzi w wymienionych zdaniach. Czy znasz podobne programy lub fundacje na Ukrainie? Czy potrafisz wytłumaczyć te nazwy po ukraińsku? 1. P rogram na rzecz aktywności społecznej osób starszych na lata 2014–2020. 2. Podstawa do stworzenia Rządowego Programu na Rzecz Rozwoju Muzealnictwa. 3. Program na rzecz pomocy dziecku zdolnemu. 4. Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce. 5. Program działań na rzecz seniorów na lata 2014–2020. 6. Stowarzyszenie na Rzecz Pomocy Społecznej. 7. Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych. 8. Fundacja na Rzecz Pomocy Funkcjonariuszom „Św. Andrzej”. ►

CIEKAWOSTKA

Partnerstwo Wschodnie – program określający wymiar wschodni polityki Unii Europejskiej w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa. Projekt Partnerstwa został zapoczątkowany działaniami dyplomacji polskiej, wspieranymi przez Szwecję. Program zainaugurowano w 2009 roku. Partnerstwo Wschodnie zakłada zacieśnienie współpracy z Białorusią, Ukrainą, Mołdawią, Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią. (wg Internetu)

105

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 6

Porozmawiajcie z koleżankami i kolegami z klasy na temat ocze kiwań młodzieży co do współpracy Ukrainy z Unią Europejską i przyszłego członkostwa Ukrainy w tym układzie politycznym. Skorzystaj ze słownictwa w ramce. Uważam, że; Umowa Stowarzyszeniowa; dążyć do członkostwa w; przepływ osób w ramach Schengen; wyłonić kilka zagadnień; tworzenie nowych firm; ruch bezwizowy; Partnerstwo Wschodnie; relacje Ukrainy z UE; dynamiczny wzrost gospodarczy; moim zdaniem; zwolennik / przeciwnik Unii; Parlament Europejski; zacieśnienie współpracy; swobodny przepływ towarów i kapitałów; dać szansę na rozwój; fundusze na; rozwój obszarów wiejskich; Komisja Europejska; w mojej / jego opinii / ocenie; ciekawa / ciekaw jestem.

Utrwalamy wiedzę o liczebniku (ciąg dalszy)

LICZEBNIKI ZBIOROWE nazwami niedorosłych ludzi bądź zwierząt, które w M. lp. mają końcówkę -ę. Np.: dziewczę, kurczę, kaczę – siedmioro dziewcząt, dwoje kurcząt, czworo kacząt;

Liczebniki zbiorowe tworzymy od liczebników głównych od 2 do 99. Łączą się z...

rzeczownikami, które występują w parach. Np.: dwoje uszu; dwoje oczu;

niektórymi nazwami grup, związkami rzeczownikami w których frazeologicznymi. rzeczownikiem bez liczby występują Np.: z dwojga dziecko. pojedynczej osoby o różnej złego; dziesięcioro Np.: troje dzieci; (plurale tantum). przykazań; siedmioro płci. Np.: ośmioro

ludzi; Ich Troje; pięcioro turystów;

106

Rzeczpospolita Obojga Narodów

dzieci;

Np.: dwoje drzwi; troje sani; czworo grabi;

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Zwróć uwagę! Nazwy niedorosłych ludzi i zwierząt zakończone inną głoską w M. lp. łączą się z liczebnikami głównymi. Np.: dziewczynka – sześć dziewczynek; źrebak – trzy źrebaki; kaczątko – cztery kaczątka.

Zapamіętaj! Liczebników zbiorowych nie możemy utworzyć od: zero, jeden, sto, tysiąc, milion, miliard.

Odmiana liczebników zbiorowych M.

dwoje dzieci

osiemdziesięcioro turystów

dwadzieścioro kurcząt

kilkoro nożyc

dwojga dzieci

osiemdziesięciorga turystów

dwadzieściorga kurcząt

kilkorga nożyc

dwojgu

osiemdziesięciorgu

dzieci

turystów

dwadzieściorgu kurczętom / kurcząt

kilkorgu nożycom / nożyc

dwoje dzieci

osiemdziesięcioro turystów

dwadzieścioro kurcząt

kilkoro nożyc

dwojgiem dzieci

osiemdziesięciorgiem dwadzieściorgiem turystów kurcząt

kilkorgiem nożyc

o dwojgu dzieci

o dwadzieściorgu o osiemdziesięciorgu kurczętach / turystach / turystów kurcząt

o kilkorgu nożycach / nożyc

dwoje dzieci

osiemdziesięcioro turystów

kilkoro nożyc

C. dzieciom / turystom /

Mc. dzieciach / W.

dwadzieścioro kurcząt

Liczebniki zbiorowe w D., C., N. poszerzają swój temat o spółgłoskę -g W przypadku, gdy musimy odmienić kilka cyfr, np. 22, oba człony przybierają postać liczebnika zbiorowego: dwadzieścioro dwoje, osiemdziesięcioro czworo, siedemdziesięcioro ośmioro

107

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 7

Odmień liczebniki wraz z rzeczownikami przez przypadki. Dziesięcioro uczniów, kilkanaścioro pacjentów, troje drzwi, czworo dziewcząt, pięćdziesięcioro ośmioro ludzi. ĆWICZENIE 8

Do podanych liczebników zbiorowych dobierz rzeczowniki, które łączą się z tymi liczebnikami. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Dwoje (ludzi, chłopaków, koleżanek). Troje (mężczyzn, dzieci, spodni). Czworo (dzieciaków, podręczników, nożyc). Pięcioro (drzwi, sań, jagniąt). Sześcioro (moich znajomych, osób, uczennic). Siedmioro (prosiąt, koleżanek, dzieci). Ośmioro (prosiaków, turystów, cieląt). Dwadzieścioro dwoje (albumów, książek, koleżanek). Dwadzieścioro pięcioro (studentów, studentek, uczniów). Dziewięćdziesięcioro dziewięcioro (osób, uczestników, turystów).

ĆWICZENIE 9

Poprawną odpowiedź wskaż znakiem

1. Liczebniki zbiorowe wskazują na: a) liczbę osób, zwierząt; b) kolejność osób, zwierząt; c) liczbę niecałkowitą; d) liczbę singulariów tantum. 2. W którym zdaniu jest zawarty liczebnik zbiorowy? a) nie ma jednej trzeciej soli; b) ubrałem sześć par skarpet; c) w szkole nie ma pięciu uczniów; d) spotkałem się z siedmiorgiem chłopców. 3. Liczebnik zbiorowy 5 to: a) piąty; b) pięć piątych; c) pięcioro; d) piąta.

108

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

4. Troje przyjaciół w formie Celownika to: a) trojgiem przyjaciół; b) trojgu przyjaciołom; c) trojgu przyjaciół; d) trojgiem przyjaciołom. ĆWICZENIE 10

Wysłuchaj tekstu.

Gawęda o miłości ziemi ojczystej Bez tej miłości można żyć, mieć serce puste jak orzeszek, malutki los naparstkiem pić z dala od zgryzot i pocieszeń, na własną miarę znać nadzieję, w mroku kryjówkę sobie uwić, o blasku próchna mówić „dnieje”, o blasku słońca nic nie mówić.

*** Jakiej miłości brakło im, że są jak okno wypalone, rozbite szkło, rozwiany dym, jak drzewo z nagła powalone, które za płytko wrosło w ziemię, któremu wyrwał wiatr korzenie i jeszcze żyje cząstkę czasu, ale już traci swe zielenie i już nie szumi w chórze lasu?

Wisława Szymborska

*** Ziemio ojczysta, ziemio jasna, nie będę powalonym drzewem. Codziennie mocniej w ciebie wrastam radością, smutkiem, dumą, gniewem. Nie będę jak zerwana nić. Odrzucam pusto brzmiące słowa. Można nie kochać cię – i żyć, ale nie można owocować.

109

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

*** Ta dawność jej w głębokich warstwach... Czasem pośrodku drogi stanę: może nieznanych pieśni garstka w skrzyni żelazem nabijanej, a może dzban, a może łuk jeszcze się w łonie ziemi grzeje, może pradawny domu próg ten, którym wkroczyliśmy w dzieje?

*** Stąd idę myślą w przyszłe wieki, wyobrażenia nowe składam. Kamień leżący na dnie rzeki oglądam i kształt jego badam. Z tego kamienia rzeźbiarz przyszły wyrzeźbi głowę rówieśnika. Ten kamień leży w nurcie Wisły, a w nim potomna twarz ukryta.

*** By na tej twarzy spokój był i dobroć, i rozumny uśmiech, naród mój nie żałuje sił, walczy i tworzy, i nie uśnie. Pierścienie świetlnych lat nad nami, ziemia ojczysta pod stopami. Nie będę ptakiem wypłoszonym ani jak puste gniazdo po nim. ĆWICZENIE 11

Przygotuj informację o autorce tego wiersza i jej twórczości, przedstaw w grupie. ĆWICZENIE 12

Porozmawiajcie w grupie, odpowiadając na pytania, na tematy poruszone w wierszu. 1. Czy poetka zachęca żyć „z sercem pustym jak orzeszek”? 2. Jak uważasz, dlaczego drzewo może być nagle powalone?

110

Polska w Unii Europejskiej 3. 4. 5. 6. 7.

Lekcja

Jak rozumiesz słowa „nie będę powalonym drzewem”. Jakie klejnoty kryje łono ziemi? Jakie myśli wywołuje u poetki kamień, leżący na dnie rzeki? Co ukrywa nurt Wisły? Jak rozumiesz ostatnie dwie zwrotki wiersza?

ĆWICZENIE 13

Przyjrzyj się planszy. Porównaj z ukraińskimi powiązaniami rodzinnymi.

Rodzina jedynak, jedynaczka

córka + syn = dzieci

(pra)wnuczka + (pra)wnuk = (pra)wnuki – (pra)wnuczki / (pra)wnukowie

siostra bliźniaczka + brat bliźniak = bliźniaki – siostry bliźniaczki / bracia bliźniacy

siostra + brat = rodzeństwo siostra przyrodnia + brat przyrodni = rodzeństwo

matka (mama, mamusia) + ojciec (tata, tato, tatuś) = rodzice

żona (małżonka) + mąż (małżonek) = małżeństwo

babcia (babunia) + dziadek (dziadzio, dziadziuś) = dziadkowie

prababcia + pradziadek = pradziadkowie

111

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

MAMA siostra mamy = ciocia (+ wujek) brat mamy = wujek (+ wujenka (wujna)) ciocia (ciotka) + wujek (wuj) = wujostwo kuzyn (brat cioteczny i wujeczny) + kuzynka (siostra cioteczna i wujeczna) = kuzyni (rodzeństwo cioteczne i wujeczne)

TATA siostra taty = ciocia (+ wujek) brat taty = stryjek (+ stryjenka (stryjna)) stryjenka (stryjna) + stryjek (stryj) = stryjostwo kuzyn (brat stryjeczny) + kuzynka (siostra stryjeczna) = kuzyni (rodzeństwo stryjeczne)

Zapamіętaj! rodzina – rodzice – rodzeństwo „po kądzieli” – ze strony matki, np.: dziadek po kądzieli

„po mieczu” – ze strony ojca, np.: pradziadek po mieczu

macocha, ojczym pasierbica, pasierb = pasierbowie, pasierby teściowa + teść = teściowie synowa, zięć siostrzenica + siostrzeniec = siostrzenice + siostrzeńcy bratanica + bratanek = bratanice + bratankowie

szwagierka, szwagier, bratowa panna, kawaler, mężatka (zamężna)

wdowa, wdowiec rozwiedziona (rozwódka), rozwiedziony (rozwodnik)

Zwróć uwagę! Znak zodiaku Bliżnięta; bliźnięta syjamskie. Bliźniak to też jedna z części domu złożonego z dwóch takich samych, odrębnych części mających wspólną ścianę. Bratanki – przestarzałe, np. w powiedzeniu: Polak, Węgier – dwa bratanki.

112

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

Czy wiesz, co to jest...

Dziadek do orzechów?

Babka wielkanocna?

ĆWICZENIE 14

Uzupełnij podane przysłowia i powiedzenia rzeczownikami w odpowiedniej formie oznaczającymi pokrewieństwo. Wyjaśnij znaczenie. Czy są podobne w języku ukraińskim? WZÓR: Za dukata brat sprzeda brata. 1. 2. 3. 4. 5.

Jakie jabłko – taka skórka, jaka matka – taka Dobra – mężowi korona. Dla każdej miłe jej dziatki. Kto nie słucha , słuchać będzie bata . Jakie drzewo – taki klin, jaki ojciec – taki

ĆWICZENIE 15

Wstaw odpowiednie wyrazy we właściwej formie. WZÓR: Mój tata ożenił się z mamą 30 lat temu. za dziadka, kiedy miała 19 lat. 1. Moja babcia 2. Syn naszych sąsiadów ma 42 lata i jeszcze nie ożenił się – pewnie zostanie starym . 3. Pani Gąsowska jest – jej mąż umarł 5 lat temu. 4. Kasia i Basia Nowakówny są podobne do siebie jak dwie krople wody – nic dziwnego są przecież . 5. Mój brat jest od 2 lat – jego żona ma na imię Danuta. 6. Władysław Jagiełło z Jadwigą. 7. Czy dzisiejsza „singielka” oznacza to samo, co kiedyś „stara ”? 8. Zawsze chciałam mieć rodzeństwo, bo okropnie jest być . 9. Wujek Piotra jest i od śmierci swej żony sam wychowuje dwoje dzieci. 10. Za kilka dni mój ślub! – nie będę już panną tylko .

113

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 16

Według wzoru dobierz odpowiednie przymiotniki. WZÓR: kawalerski stan okulary grosz ręka nazwisko serce uczucie

siostra brat

miłość wieczór wózek naród

panieński, synowska, dziecięcy, babcine, bratni (= braterski), siostrzane, matczyne, cioteczna, ojcowska, wujeczny, mężowskie, wdowi

ĆWICZENIE 17

Odpowiedz na pytania i uzupełnij zdania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Czy masz siostrzenicę? Jak ma na imię Twój dziadek? Kto to jest kawaler? Jakie masz rodzeństwo? Z ilu członków składa się Twoja najbliższa rodzina? Kto to jest siostra cioteczna? Ile lat mają Twoi rodzice? Mama Twojego dziadka to dla Ciebie . Mąż i żona to . Mąż siostry Twojej mamy to . ĆWICZENIE 18

Na podstawie podanych zdań wyjaśnij znaczenie podkreślonych związków frazeologicznych. W razie wątpliwości skorzystaj ze Słownika frazeologicznego współczesnej polsczyzny. Czy znasz ukraińskie odpowiedniki tych frazeologizmów. WZÓR: Spokojnie, opowiedz mi wszystko po kolei, a nie tak piąte przez dziesiąte. piąte przez dziesiąte – opowiadać niedokładnie, nie o wszystkim. 1. J urek choć należy do naszej rodziny, ale to tylko dziesiąta woda po kisielu. 2. Powstaje coraz więcej organizacji i fundacji, które zajmują się bezdomnymi, ubogimi, chorymi, zbłąkanymi córkami i synami marnotrawnymi.

114

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

3. M ój wujek – odkąd wyjechała ciocia – zajmuje się domem i radzi sobie całkiem dobrze jak na słomianego wdowca. 4. Muszę poświęcić więcej czasu rodzinie, bo ostatnio traktowałem ją trochę po macoszemu w porównaniu z innymi obowiązkami. 5. Ja nie znam się na tym, ale mój brat może ci pomóc, bo jest z komputerami za pan brat. ĆWICZENIE 19

Przynieś dowolne zdjęcie swojej rodziny lub osób, które są bliskie dla Ciebie, i przedstaw je grupie. Opowiedz coś o nich. Podczas prezentacji kolegi, zadaj pytanie typu: Czy to jest Twoja ciocia?

ĆWICZENIE 20

W grupie porozmawiajcie na temat rodziny. Skorzystaj z poniższych pytań, wyraź swoją opinię. 1. 2. 3. 4. 5.

Twój ideał rodziny. Rodzina duża czy mała – co jest lepsze? Kto powinien być „głową rodziny”? Od czego to zależy? Czym dla Ciebie jest rodzina? Co jest ważniejsze: rodzina czy kariera? Czy babcie i dziadkowie powinni mieszkać razem z rodziną – swymi dziećmi i wnukami? 6. Konflikt pokoleń – czy jest nieunikniony? 7. Do kiedy dzieci powinny mieszkać z rodzicami?

115

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

8. O jakim mężczyźnie powiedziałbyś, że „siedzi pod pantoflem swej żony” – jest pantoflarzem? Czy to coś złego? 9. Kto to jest „maminsynek”? – czy w życiu jest mu łatwiej czy trudniej niż innym? 10. Czy dobrze jest mieć rodzeństwo – jakie? Starsze czy młodsze? A może lepiej być jedynakiem?

W TOKU DYSKUSJI KORZYSTAMY Z PODSTAWOWYCH ZWROTÓW:

inne: Nawiązując do wypowiedzi... Chciałbym przedstawić / zająć stanowisko w sprawie... Chciałbym dodać, że... Warto dodać, że... Trzeba podkreślić, że... Jeszcze jedna uwaga... Stoję na stanowisku... (Nie) zgadzam się ze stanowiskiem... (Nie) jestem po stronie... Popieram zdanie... ≠ Nie popieram zdania... Jestem tego samego/ przeciwnego zdania. (Nie) zgadzam się z..., że... Ma słuszność... ≠ Nie ma słuszności... Ma rację... ≠ Nie ma racji... Podzielam/ Podtrzymuję/ Zmieniam opinię... ≠ Nie podzielam/ Nie podtrzymuję/ Nie zmienię opinii... Opinia o.../ Opinia co do... Polemizowałbym... Mam inne zdanie na ten temat. Ale z drugiej strony...

116

wątpliwość: Wydaje mi się, że... Mam wrażenie, że... Przypuszczam, że... Podejrzewam, że... Mam wątpliwości co do... Wątpię, czy... Nie jestem pewien, czy... pewność: Jestem (absolutnie) przekonany / pewien, że... W moim przekonaniu... Nie ulega wątpliwości, że... Nie mam wątpliwości co do... Jest dla mnie oczywiste / jasne, że... neutralność: Moim zdaniem... Według mnie... Myślę, że... Sądzę, że... Uważam, że.. Z mojego punktu widzenia...

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

DYSKUSJA MOŻE BYĆ:

ciekawa

owocna

odbiegająca od tematu

ożywiona

burzliwa

chaotyczna

jałowa

Zapamіętaj! NIE NALEŻY mówić: Na mój pogląd... Moim zdaniem jest ... Liczę, że...

≈

NALEŻY powiedzieć: Moim zdaniem... Uważam, że...

Curriculum vitae (CV – czyt. siwi) – to forma życiorysu napisana wg ustalonego schematu, w której w punktach podaje się najważniejsze wydarzenia z życia. CV piszemy najczęściej po to, aby przekonać pracodawcę, dyrektora szkoły o posiadanych umiejętnościach, zdolnościach, predyspozycjach. CV zazwyczaj dodaje się do innych dokumentów, np. podania z prośbą o przyjęcie do szkoły, podania z prośbą o pracę. CV musi być bezbłędne, staranne, estetyczne, przejrzyste (napi sane na komputerze na kartce formatu A4). W prawym górnym rogu umieszczamy informację o miejscowości i dacie sporządzenia CV. W prawym dolnym rogu składamy własnoręczny podpis.

117

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 21

Przeczytaj przykładowe CV (czyt. kurikulum wite). Wyjaśnij, w jakim celu zostało napisane. Do jakiego dokumentu może służyć jako załącznik? Chełm, 11 maja 2017 roku

Curriculum vitae

1. DANE OSOBOWE Imię: Tadeusz Nazwisko: Kowalski Data urodzenia: 27.11.2001 Miejsce urodzenia: Chełm Adres: ul. Kasztanowa 23 m. 5 22-100 Chełm Telefon: dom 82 622 47 97, 607 302 711 Imię i nazwisko ojca: Władysław Kowalski Imię i nazwisko matki: Joanna Lis-Kowalska 2. WYKSZTAŁCENIE 2014–2017 Gimnazjum nr 2 w Chełmie 2008–2014 Szkoła Podstawowa nr 2 w Chełmie 3. UMIEJĘTNOŚCI Dobra znajomość języka angielskiego. Umiejętność redagowania gazetki szkolnej. Znajomość programów komputerowych (Word, Exel). Łatwość nawiązywania kontaktów. 4. SUKCESY Wyróżnienie w Ogólnopolskiej Olimpiadzie z Informa tyki w Gdańsku 2016. Wyróżnienie w Regionalnym Konkursie Gazetek Szkolnych w Kazimierzu nad Wisłą 2015. I miejsce w Miejskim Dyktandzie Ortograficznym „O Pióro Prezydenta Miasta” – Chełm 2013. 5. ZAINTERESOWANIA Koszykówka, szermierka. Film. Spływy kajakowe.

118

Polska w Unii Europejskiej 6. CECHY CHARAKTERU Odpowiedzialność. Obowiązkowość. Upór w dążeniu do celu.

Lekcja

__________________ (własnoręczny podpis)

Zwróć uwagę! Zwróć szczególną uwagę na znaki przystankowe w zapisie adresu. Porównaj z językiem ukraińskim!

ĆWICZENIE 22

Spośród podanych cech podkreśl te, które ułatwią zdobycie pracy. Nieznajomość języków obcych, umiejętność obsługi komputera, nieśmiałość, umiejętność pracy w zespole, chęć dominacji, asertywność*, kreatywność, egocentryzm, łatwość rozwiązywania problemów, częsta zmiana poglądów, łatwość nawiązywania kontaktów, niepunktualność, dobra organizacja pracy, umiejętność planowania i wykonywania zadań, tolerancyjność, twórcze myślenie, determinacja, punktualność, komunikatywność, zdolności językowe. ĆWICZENIE 23

Z podanych w ramce informacji wypisz te, które należy umieścić w CV dołączonym do podania z prośbą o przyjęcie do liceum. Na podstawie wypisanych informacji sporządź swoje CV. Osiągnięcia (sukcesy), Twoje miejsce urodzenia, miejsce urodzenia babci, wzrost, imię ojca, imię dziadka, imię matki, imię ojca matki, adres, data urodzenia, tytuł naukowy, cechy charakteru, data urodzenia rodziców, imię własne, nazwisko, aktualny adres zamieszkania, przebyte choroby, waga, wykształcenie, średni dochód na jedną osobę w rodzinie, średni wzrost starszego rodzeństwa, dotychczasowe miejsca nauki, zainteresowania.

ĆWICZENIE 24

Zredaguj swoje CV za 20 lat. * asertywny – umiejący otwarcie i jednoznacznie wyrażać swój sprzeciw, swoje potrzeby, uczucia i opinie

119

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 25

Zredaguj CV Twojego ulubionego bohatera literackiego.

≈

Życiorys to krótka i zwięzła informacja na temat życia autora. Jest to chronologiczny opis dotychczasowego życia od narodzin do dnia dzisiejszego. Życiorys opisuje najważniejsze zdarzenia, które są wartościowe i warte uwagi, wraz z datami i przypisanymi do nich konkretnymi faktami. Życiorys składa się z pewnych kolejno zamieszczonych elementów: • dane osobowe i kontaktowe (imię, nazwisko, adres, numer telefonu i adres e-mail), które umieszczamy w lewym górnym rogu; • miejscowość i data (prawy górny róg); • nagłówek dużymi literami „ŻYCIORYS” (poniżej danych osobowych, po środku strony); • właściwa treść życiorysu – imię i nazwisko, data i miejsce urodzenia, kilka słów o swojej najbliższej rodzinie wraz z tym, czym się zajmują, szkoły jakie ukończyliśmy, miejsca pracy, zainteresowania, osiągnięcia i awanse; • podpis (na końcu w prawym dolnym rogu).

ĆWICZENIE 26

Zapoznaj się z poniższym tekstem przedstawiającym życiorys Anieli Kowalik, bohaterki powieści Małgorzaty Musierowicz „Kłamczucha”. Sporządź jej CV. niela Kowalik A ul. Kościuszki 44 m. 2 84-360 Łeba

ŻYCIORYS Urodziłam się piętnaście lat temu siódmego dnia pierwszego miesiąca w Łebie. W tym mieście spędziłam beztroskie dzieciństwo zakłócone nieco nauką w Szkole Podstawowej nr 1 w Łebie, którą ukończyłam w bieżącym roku.

120

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

Mój tata – Józef Kowalik – jest rybakiem dalekomorskim. Wychowuje mnie samotnie (co nie zawsze mu wychodzi), gdyż moja mama nie żyje. Moją najlepszą koleżanką jest Kasia Krukówna. Mieszkamy w tym samym domu w Łebie, na ulicy Kościuszki 44. Moje największe dotychczasowe sukcesy wiążą się z teatrem. Bardzo lubię występować na scenie, a moimi ulubionymi dramatopisarzami są: Fredro, Wyspiański, Słowacki, Ibsen, Strindberg i Szekspir. Ostatnio jednak odkryłam, iż moim życiowym powołaniem jest poligrafia i księgarstwo, dlatego chciałabym uczyć się w Liceum Poligraficzno-Księgarskim w Poznaniu. W okolicy Łeby nie ma takiej szkoły, a ja koniecznie muszę uczyć się w Poznaniu (najlepiej w okolicy ulicy Roosevelta). Jestem osobą samodzielną, zdyscyplinowaną, z uporem dążę do wytyczonego sobie celu. Aniela Kowalik

Jeszcze raz o Dopełniaczu i Bierniku Czy pamiętasz, że w liczbie pojedynczej D. odpowiada na pytania: kogo? czego?, a B. kogo? co? Np.: D. ucznia, ołówka; B. ucznia, ołówek

Rzeczowniki w B. w zdaniach pełnią funkcję dopełnienia bliższego, tj. wskazują na obiekt czynności, działania, o których mówi osobowa forma czasownika: Np.: Zrobiłem dla ciebie obiad. Lubię koty.

Niektóre rzeczowniki pospolite, zwłaszcza pochodzące od nazw własnych (Ford, Parker, Zelmer itd.), zamiast B. przejmują końcówkę D. -a.

Np.: Kupiłem samochód, ale: Kupiłem forda; Dostałam kwiat, ale: Dostałam tulipana; Naprawiłem odkurzacz, ale: Naprawiłem zelmera; Lubię ten owoc, ale: Lubię melona; Piszę pamiętnik, ale: Piszę bloga.

121

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Żeby uniknąć błędnego użycia D. zamiast B. i na odwrót, zapamiętaj, że z Biernikiem najczęściej występują czasowniki: brać / wziąć, czuć / poczuć, czytać / przeczytać, dawać / dać, dostawać / dostać, jeść / zjeść, kochać, kończyć / skończyć, lubić, mieć, oceniać / ocenić, oglądać / oglądnąć, opowiadać / opowiedzieć, pić / wypić, pisać / napisać, płacić / zapłacić, poznać / poznawać, przyjmować / przyjąć, robić / zrobić, rozumieć / zrozumieć, spotykać / spotkać, sprzedawać / sprzedać, widzieć / zobaczyć, wybierać / wybrać, załatwiać / załatwić, zamykać / zamknąć, znać, znajdować / znaleźć.

ĆWICZENIE 27

Ułóż zdania z podanymi w ramce czasownikami. Pamiętaj, że wymagają one Biernika. mieć, lubić, jeść, pić, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić, zamawiać, zwiedzać

ĆWICZENIE 28

Przepisz, wstawiając wyrazy z nawiasów w Bierniku. Uważaj na końcówki! 1. W czoraj otrzymałem od siostry z Wiednia (jeden e-mail) i (jeden SMS). 2. Sportowiec codziennie chodzi na (trening). 3. Dziadkowie mieli (maluch), a ja chcę mieć (jaguar) albo (mercedes). 4. Na (sylwester) nad ranem lubimy chodzić na starówkę. 5. Wychodząc z domu zamykamy drzwi na (klucz), a kiedyś zamykano na (kłódka). 6. Po jakimś czasie uczenia się języka jesteście z polszczyzną za (pan) (brat). 7. Na śniadanie jadłem (pączek) z marmoladą i piłem (kawa) z mlekiem. 8. (Ten ostatni taniec) tańczyliśmy wszyscy razem. 9. Na wiosnę łatwo złapać (jakiś wirus).

122

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

10. Starszy pan chwycił (kapelusz). 11. Grać w (tenis) można na świeżym powietrzu, a grać w (bilard) można tylko w pomieszczeniu. ĆWICZENIE 29

Według wzoru uzupełnij zdania o wyrazy z nawiasów. Rozbuduj zdania. WZOR: Pytać (uczeń) (zadania) – Pytać ucznia o wykonane zadanie z literatury. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Prosić (ojciec) o (podpis). (dziadek). Dbać o (swój wizerunek) . Dbać o (mały braciszek) . Troszczyć się o (swój kraj) . Walczyć o (swój obowiązek) . Lekceważyć (miejscowy kandydat) i (program rozwojowy) Głosować na . (uniwersytet). 8. Chodzić na (przyszły los) . 9. Martwić się o (chory kolega) . 10. Martwić się o

ĆWICZENIE 30

Przepisz, zmieniając liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Kolega hoduje małego ptaszka w klatce. Mama pytała się, czy jeszcze mamy pusty słoik na konfiturę. Bardzo chcę mieć małego braciszka. Wczoraj przypomniałem sobie tego pracownika. Widziałem starożytny miecz w muzeum. Dobrze pamiętamy swego pierwszego nauczyciela i nauczycielkę. W zoo można zobaczyć wielkiego krokodyla. Kupiliśmy kolorowy zeszyt. Pierwszy raz w życiu widzę lamparta w zoo. Na koncercie spotkałem swoją sąsiadkę. Ten starszy pan jest czyimś dziadkiem. Brat bliźniak jest bardzo podobny do swojej siostry. Wnuczka złożyła babci życzenia z okazji urodzin i wręczyła jej laurkę. Moja koleżanka dostałą na imieniny nową komórkę.

123

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 31

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Więcej informacji na temat Torunia znajdź w Internecie.

Toruń, Dom Kopernika

Zwiedzając Toruń, można z ciekawością spędzić czas. Najlepiej rozpocząć wędrówkę od spaceru Kępą Bazarową, skąd rozciąga się widok na miasto. Kiedy mostem przeprawimy się na drugi brzeg, dotrzemy do Bulwaru Filadelfijskiego, ciągnącego się brzegiem Wisły wzdłuż obwarowań. Idąc pod murami, możemy podziwiać okazałe spichlerze i odrestaurowane baszty. Kiedy dotrzemy do Bramy Klasztornej i przekroczymy ją, znajdziemy się w najstarszej części miasta, która zachwyca swoją gotycką architekturą. Po nasyceniu się pięknymi widokami, kupimy słynne toruńskie pierniki. (wg P. Borysa, B. Fiszer, M. Hajduk, A. Halasz)

ĆWICZENIE 32

Poszukaj odpowiedzi na poniższe pytania. 1. Nad jaką rzeką jest położony Toruń? 2. Z imieniem jakiego średniowiecznego polskiego uczonego jest związane miasto? 3. Czy w mieście jest dużo zabytków architektonicznych? 4. Skąd się rozciąga przepiękny widok na całe miasto? 5. Z jakimi miastami na Ukrainie jest zaprzyjaźniony Toruń? 6. Czy istnieje w Toruniu kampus uniwersytecki? 7. A może Ty masz chęć podjęcia studiów w Toruniu? Brama Klasztorna 8. Z czego słynie miasto? 9. Jakie instytucje wojewódzkie są ulokowane w mieście? 10. Imieniem jakiego uczonego jest nazwany uniwersytet w Toruniu i dlaczego?

124

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

ĆWICZENIE 33

Wysłuchaj tekstu. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Muzeum Toruńskiego Piernika mieści się w byłej XIX wiecznej fabryce pierników należącej do rodziny Weese*. W 1763 roku powstało jedno z najbardziej znanych przedsiębiorstw piernikarskich na świecie, którego tradycje są kontynuowane do dzisiaj w Fabryce Cukierniczej „Kopernik” S.A. W ten sposób jeden z symboli miasta zagościł na stałe w domach nie tylko torunian, ale także turystów z całej Polski, Europy i świata. Muzeum Toruńskiego Piernika to największe, wyjątkowe muzeum piernika zarówno w Toruniu, jak i Polsce. To nowoczesna placówka skupiająca w jednym miejscu tradycje europejskiego piernikarstwa. Muzeum to również miejsce, w którym zwiedzający mogą zapoznać się z tajemnicą technologii wypieku toruńskich pierników. Dzięki interaktywnym elementom ekspozycji, zwiedzający zostaną kompleksowo i szczegółowo wprowadzeni w niezwykły świat najsłynniejszego toruńskiego specjału, jakim są toruńskie pierniki. Goście odwiedzający Muzeum mogą również zapoznać się z poszczególnymi aspektami tematycznymi związanymi z jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów, który od ponad 600 lat jest symbolem miasta. Turyści mają możliwość podziwiania architektury i wnętrz dawnego budynku przemysłowego. We wnętrzach dawnej fabryki pierników Gustawa Weesego, goście mogą odkrywać tajemnice niegdysiejszego gmachu fabrycznego i toruńskiego piernika – od składników niezbędnych do przygotowania ciasta (wonne przyprawy, słodki miód, najlepszej jakości mąkę), poprzez sposoby jego wypieku, aż po dystrybucję na przestrzeni dziejów. * Weese – czyt. weeze

125

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

W piwnicy ulokowana jest wystawa „Piernikowe korzenie – od formy do pieca” prezentująca zabytkowe formy piernikarskie oraz przemysłowy piec do wypieku pierników pochodzący z lat 60. XX w. Kolejną atrakcją jest możliwość zobaczenia unikatowej kolekcji form piernikarskich z okresu XVII–XX w., ze słynną toruńską „katarzynką” a także wirtualna kramarka wprowadzająca w realia średniowiecznego straganu. Zwiedzanie ekspozycji pozwala także na zapoznanie się z rodzajami pierników, ich opakowaniami, a także produkcją pierników w dawnej i obecnej fabryce. Na I piętrze udostępniona jest także klubokawiarnia zaaranżowana w stylu lat 50–80. XX w. W tejże kawiarni odbywają się znakomite biesiady piernikowe dla dzieci i dorosłych. Odwiedzając Muzeum Toruńskiego Piernika można nie tylko miło spędzić czas, lecz poczuć smak i zapach korzennych przypraw toruńskich pierników. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 34

Dokończ zdania według wzoru. WZÓR: Piernik jest symbolem miasta Toruń. 1. K ontynuatorką fabryki z 1763 roku jest obecnie firma o nazwie ”. „ . 2. Muzeum mieści się w . 3. W piwnicy Muzeum można zobaczyć foremki, piec oraz . 4. Zwiedzający Muzeum mogą zapoznać się z . 5. W tej placówce muzealnej łączy się 6. W tym niezwykłym miejscu goście mogą zapoznać się z tajemnicą . technologii pozwala także na zapoznanie się z produkcją pierników 7. . 8. W Muzeum można zorganizować urodziny dla dzieci lub dorosłych . w . 9. Goście mogą odkrywać tajemnice toruńskiego piernika 10. W Muzeum Toruńskiego Piernika można nie tylko miło spędzić czas, . lecz poczuć ĆWICZENIE 35

Zwiedzacie Muzeum Toruńskiego Piernika. Od razu robisz zdjęcie i umieszczasz je na FB. Czego zdjęcie zrobisz? Jakim komentarzem je opatrzysz?

126

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

ĆWICZENIE 36

Wybierz 5 najatrakcyjniejszych dla Ciebie propozycji i poukładaj je w kolejności od najfajniejszych do też fajnych . Krótko uzasadnij tę kolejność. Jakie inne jeszcze atrakcje zaproponowałabyś / zaproponowałbyś zwiedzającym, gdybyś była / był dyrektorem Muzeum Toruńskiego Piernika? Bo lubię... Interesuję się... Ciekawi mnie...

ĆWICZENIE 37

Jakie znasz najciekawsze muzea na Ukrainie? A może byłaś / byłeś w jakimś muzeum w Polsce? Jak je oceniasz?

ĆWICZENIE 38

Jak to powiesz?

1. K upujesz w sklepie pierniki: na wagę (25 dag) / 3 opakowania i prosisz o za pakowanie pierników – na prezent. 2. Wyrażasz, że smakują Ci pierniki. 3. Narzekasz na smak (myślałaś / myślałeś, że będą lepsze...) lub na to, że są stare i twarde. 4. Prosisz o kolejnego pierniczka, ponieważ chcesz się nim poczęstować. 5. Proponujesz komuś pierniczka – częs tujesz go. 6. Odmawiasz – nie masz ochoty na pier niczka i dziękujesz za poczęstunek. 7. Pytasz o drogę do Muzeum Toruńskiego Piernika 8. Tłumaczysz drogę do Muzeum (podaj kilka wskazówek: pytający idą piechotą Muzeum Toruńskiego Piernika / jadą samochodem/ jadą autobusem miejskim). 9. Pytasz o toaletę w Muzeum. 10. Wskazujesz komuś drogę do toalety w Muzeum.

127

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

ĆWICZENIE 39

Odpowiedz na słowa skierowane do Ciebie: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Z której grupy jesteś? Zgubiłem się – możesz mi pomóc? Nie wiesz, gdzie jest toaleta? Przepraszam, gdzie jest wyjście z tego muzeum? Co za beznadzieja! Nawet mi się tu podoba. Nogi mnie bolą. Zapakować? Może jeszcze jeden? Ty, słuchaj – Kopernik też był z Torunia, nie? Jestem Kamil, a ty? Byłaś / byłeś już tu kiedyś? To co – może jeszcze po pierniczku? Pić mi się chce po tych piernikach. Masz coś do picia? Zrób mi zdjęcie. ĆWICZENIE 40

Czy wiesz, co znaczą powiedzenia: „Co ma piernik do wiatraka”, „Nie piernicz!”, „Ty stary pierniku!”? Skorzystaj ze Słownika frazeologicznego współczesnej polszczyzny. Czy w języku ukraińskim są podobne?

Odrobina składni (ciąg dalszy)

ZDANIE ZŁOŻONE PODRZĘDNIE Zdanie podrzędne podmiotowe zastępuje lub uzupełnia podmiot zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytania podmiotu: kto? co? Np.: Ten dostanie nagrodę, kto na nią zasłuży. Zdawało mi się, że słyszę śpiew.

Zwróć uwagę! Zdanie złożone z podrzędnym podmiotowym zawiera zdanie podrzędne (nazywane podmiotowym), które pełni funkcję podmiotu niewyrażonego w zdaniu nadrzędnym lub uzupełnia treść podmiotu ogólnie zapowiedzianego zaimkiem w zdaniu nadrzędnym. Np.: Bilety kupi ten, kto mieszka najbliżej kina.

128

Polska w Unii Europejskiej

Lekcja

W zdaniu złożonym z podrzędnym podmiotowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Ten jest najbogatszym człowiekiem na świecie, kto ma prawdziwych przyjaciół.

ĆWICZENIE 41

Podkreśl zdania główne w podanych poniżej zdaniach podrzędnie złożonych podmiotowych. 1. 2. 3. 4. 5.

Bez potrzeby wybucha, kto nie umie opanować gniewu. Powiedziałam, że bardzo za nim tęsknię. Śniło mi się, że wyjechałam do Warszawy. Zrobisz to, co uważasz za słuszne. Co ma się stać, niech się stanie.

ĆWICZENIE 42

Zaznacz znakiem zdania złożone z podrzędnym podmiotowym. Gdzie jest konieczne, wstaw przecinek. Wyjaśnij treść podanych przysłów. Czy są podobne w języku ukraińskim? Porozmawiajcie o tym w grupie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Kto pod kim dołki kopie sam w nie wpada. Nie czyń drugiemu co tobie niemiłe. Co się stało to się nie odstanie. Kto próżnuje ten nie zbiera plonów. Gdy się człowiek spieszy to się diabeł cieszy. Ten się nie myli kto nic nie robi. Jeśli nie potrafisz nie pchaj się na afisz. Kto rano wstaje temu Pan Bóg daje. Co zaszkodziło to nauczyło. Co ma wisieć nie utonie.

Zdanie podrzędne orzecznikowe zastępuje orzecznik zdania nadrzędnego, czyli jest orzecznikiem rozwiniętym w formę zdania. Odpowiada na pytania orzecznika: kim, czym, jaki jest, był, został, stał się? Np.: Twoje życzenie jest takie, że trudno je spełnić. Człowiek jest tym, kim chce być.

129

Lekcja

Polska w Unii Europejskiej

Zwróć uwagę! Zdanie złożone z podrzędnym orzecznikowym zawiera zdanie podrzędne (nazywane orzecznikowym), które uzupełnia treść orzecznika ogólnie zapowiedzianego zaimkiem w zdaniu nadrzędnym. Np.: Stał się kimś, kogo wszyscy podziwiają.

W zdaniu złożonym z podrzędnym orzecznikowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Ten obraz jest taki, jak go sobie wyobrażałam.

ĆWICZENIE 43

Podziel zdania na złożone podrzędnie podmiotowe i orzecznikowe. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Kto nie potrafi odpoczywać, nie potrafi pracować. Wszyscy jesteśmy tacy, jakimi widzą nas inni ludzie. Kto kłamie, nie ma wiary. Kto jest syty, głodnego nie zrozumie. Kto robił inaczej, narażał się na drwiny. W tekście było tyle błędów, że redaktor musiał poprawić. Zdarzało się, że nie wracał na noc do domu. Kto nie lubi gór, może pojechać nad morze. Śniło mi się, że jestem w niebie. Wydawało mi się, że był tam wtedy ktoś jeszcze. Kto ma prawdziwych przyjaciół, ten jest najbogatszym człowiekiem na świecie. 12. Piękne nagrody otrzymali ci, którzy spisali się bardzo dobrze. 13. Mój dziadek jest taki, że wszyscy idą do niego po radę. ĆWICZENIE 44

Dopisz zdania podrzędne orzecznikowe. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

130

Był on dla mnie tym, . Wakacje nie były takie, . Mróz był taki, . Jesteś taki, . Mój kuzyn jest kimś, . Koncert był taki, . Nasze wakacje były takie, . Mikołaj Kopernik był tym, . Twórczość Fryderyka Chopina jest taka, Wisława Szymborska była tą, .

Sto lat Niepodległości

Lekcja

STO LAT NIEPODLEGŁOŚCI

Kuba: Cieszę się, że doszło do tej telekonferencji na Zoomie z klasą Oli ze Stryja. Paweł: No właśnie, pomogliśmy kolegom z Ukrainy i nawiązaliśmy z nimi kontakt. Agnieszka: Teraz możemy z nimi uczestniczyć w różnych projektach. Kuba: A masz jakiś pomysł? Leszek: Wydaje mi się, że dobrą okazją do tego jest nadchodząca rocznica stulecia Niepodległości Polski i odrodzenia państwowości. Mikołaj: Tym bardziej, że i na Ukrainie są obchody stulecia Ukraińskiej Rewolucji. Paweł: To już 100 lat temu powstało państwo ukraińskie? Grzegorz: Po rewolucji październikowej 1917 roku Ukraina została proklamowana jako republika autonomiczna, zaś 22 stycznia 1918 roku jako państwo niepodległe. Magda: O, widzisz, a niepodległość Polski proklamowano dopiero 11 listopada 1918 roku. Mikołaj: A możesz przybliżyć okoliczności ogłoszenia niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej? Leszek: Tego przecież uczymy się na lekcjach historii. A rok bieżący to szczególny rok, ponieważ mija sto lat od momentu odrodzenia Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej pod dowództwem Naczelnika Państwa, Marszałka Józefa Piłsudskiego. Kuba: Nasza droga do pełnej niepodległości po III rozbiorze Polski trwała aż 123 lata. Agnieszka: Tak, były też dwa powstania: listopadowe w 1831 roku i styczniowe w 1863 roku. To były zrywy narodowe przeciwko władzy cara rosyjskiego. A na Ukrainie coś podobnego było? Mikołaj: Nie, niestety. Rządy carskiej Rosji na terytorium Ukrainy były znacznie dłuższe niż w Polsce i niezwykle uciążliwe. Dopiero w listopadzie 1917 roku można było zastanowić się nad wyodrębnieniem się z imperium rosyjskiego.

131

Lekcja

Sto lat Niepodległości

Grzegorz: Wspólnym sąsiadem pozostawała Rosja, teraz bolszewicka. Agata: Która miała zakusy, żeby znowu podporządkować sobie nasze narody, tylko tym razem w imperium bolszewików. Grzegorz: Ukraińcy i Polacy wspólnie walczyli przeciwko Armii Czerwonej i powstrzymali inwazję bolszewicką na Zachód. Kuba: Ale, jak dobrze pamiętam, Polacy jeszcze wcześniej jako Legiony Polskie i Ukraińcy jako Strzelcy Siczowi w szeregach armii austro węgierskiej walczyli przeciw imperium rosyjskiemu. Grzegorz: Tak jest. Czyli te narodowe formacje wojskowe walczyły w składzie tejże armii przeciwko temu samemu wrogowi. Szkoda, że potem stanęli przeciwko sobie – w wojnie o Lwów. Kamila: Naprawdę, mamy tyle zbieżności historycznych i wspólnych doświadczeń. Borys: Szczególną stronę dziejów stanowi okres roku 1920. Wspólna wyprawa wiosenna wojsk Atamana Petlury i Marszałka Piłsudskiego na Kijów i wypędzenie bolszewików z ukraińskiej stolicy zakończyło się 9 maja uroczystą defiladą w Kijowie. Wojtek: Ale potem były walki pod Zamościem i obrona polskiej stolicy przed bolszewikami, która zakończyła się wiktorią zwaną Cudem nad Wisłą. Kamila: Masz rację. Bitwa Warszawska zadecydowała o zachowaniu niepodległości przez Polskę i przekreśliła plany rozprzestrzenienia rewolucji na Europę Zachodnią. Uważa się za jedną z najważniejszych bitew w historii świata. Robert: To może byśmy napisali jakiś wspólny projekt? Damian: Na przykład szlak wydarzeń w latach 1918–1920, taka mapa z zaznaczonymi wydarzeniami historycznymi? Żeby można było pojechać i dotknąć historii... Agnieszka: Z tego okresu niewiele się zachowało, ale warto poszukać. Powstałby szlak polsko-ukraiński. Może folder jakiś, film... Kamila: Na pewno w muzeach – tych mniej znanych – można coś znaleźć... Wojtek: I w archiwach, bibliotekach, nie mówiąc o sieci. Kamila: I żeby ten szlak można było przejechać rowerem, żeby były takie mikroszlaki po 20–40 km, po lasach i polach. Chciałabym uczyć się historii w terenie. Borys: Patrzcie, to tylko 100 lat, mogą jeszcze żyć ludzie, którzy się wtedy urodzili, a to epoka cała, prehistoria zupełna. Wszystko było inne i nic nie było – techniki prawie żadnej. Ludzie w tych okopach na choroby umierali... Magda: Ludzie są zawsze tacy sami. Tak samo pragną wolności, kochają swoje kraje, oddają życie za niepodległość, wolność. Ukraińcy, niestety, wiedzą o tym teraz lepiej... Dla nich ta rocznica ma chyba trochę inny wymiar. Jakby historia zatoczyła koło.

132

Sto lat Niepodległości

Lekcja

ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. C zy uczniowie z klasy Kuby są zadowoleni z rozmowy ze swoimi rówieśnikami z Ukrainy? 2. Kiedy przypada stulecie odzyskania niepodległości przez Polskę? Jaką nazwę otrzymało odrodzone państwo polskie? 3. Kiedy powstało państwo ukraińskie? Jaką nazwę dostało? 4. Jaką drogę ku niepodległości przeszła Ukraina? Czy jest ona podobna do polskiej? 5. Kto stał na czele odrodzonego państwa polskiego? Przybliż tę postać grupie. 6. Czy wiesz, kto był pierwszym prezydentem Ukrainy? Gdzie się urodził? 7. Czy udało się Ukraińcom i Polakom wspólnie walczyć przeciwko bolszewikom? Co możesz powiedzieć na ten temat? 8. Co możesz powiedzieć o wyprawie wiosennej na Kijów Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Wojska Polskiego? 9. Czy popierasz pomysł Roberta i Damiana? Dlaczego? 10. Przybliż grupie drogę Ukrainy do niepodległości. ĆWICZENIE 2

Opisz świat sprzed stu lat: czego nie było albo było zupełnie inne? Czy wyobrażasz sobie życie w tamtym czasie? Bez czego nie wyobrażasz sobie życia? ĆWICZENIE 3

Znajdź jakieś wydarzenie sprzed około stu lat w Twojej miejscowości. Czy ma związek z odzyskiwaniem wolności przez Ukrainę lub Polskę? Czy w miejscowym muzeum są jakieś eksponaty związane z latami 1917–1920? Informacjami podziel się z kolegami i koleżankami z klasy. ĆWICZENIE 4

Czy dałoby się ułożyć mikroszlak historyczny w okolicach Twojej miejscowości? Może dotyczący innych lat? Co myślisz o łączeniu turystyki z nauką historii? Co jeszcze zaproponowałabyś / zaproponowałbyś na takim szlaku? Porozmawiajcie na zaproponowane tematy w grupie.

133

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 5

Czy zgadzasz się z wypowiedzią Magdy w ostatnim fragmencie? ĆWICZENIE 6

Wysłuchaj fragmentów wiersza.

Adam Mickiewicz

Reduta Ordona Opowiadanie adiutanta (fragmenty)

134

Sto lat Niepodległości

Lekcja

Podpisał, – tysiąc matek opłakuje dzieci; Skinął, – padają knuty od Niemna do Chiwy. Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy, Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże, – Warszawa jedna twojej mocy się urąga, Podnosi na cię rękę i koronę ściąga, Koronę Kazimierzów, Chrobrych z twojej głowy, Boś ją ukradł i skrwawił, synu Wasilowy! Car dziwi się – ze strachu. Drżą Petersburczany, Car gniewa się – ze strachu mrą jego dworzany; Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara Jest Car. – Car gniewny: umrzem, rozweselim Cara. Posłany wódz kaukaski z siłami półświata, Wierny, czynny i sprawny – jak knut w ręku kata. (...) ►

CIEKAWOSTKA

Julian Konstanty Ordon żył w latach 1810–1887. Był oficerem wojska polskiego. Za udział w powstaniu listopadowym został odznaczony orderem Virtuti Militari – najstarszym i najważniejszym polskim orderem wojennym przyznawanym za odwagę i poświęcenie na polu walki. Podczas obrony Warszawy dowodził pododdziałem artylerii w reducie na Woli, która została wysadzona w powietrze 6 września 1831 roku. Adam Mickiewicz uwiecznił czyn bohaterski w romantycznym poemacie. W podobny sposób poeci polscy uczcili także innych bohaterów. Na przykład Juliusz Słowacki generała Józefa Sowińskiego w wierszu Sowiński w okopach Woli*, Cyprian Norwid generała Józefa Bema w poemacie Bema pamięci żałobny rapsod czy Adam Mickiewicz Emilię Plater w wierszu Śmierć Pułkownika. * Wola – wówczas przedmieścia, dzisiaj dzielnica Warszawy.

135

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 8

Porozmawiajcie w grupie, odpowiadając na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

owiedz, kto z kim walczył, gdzie toczyła się bitwa, jak się zakończyła? P Kiedy rozgrywały się opisywane wydarzenia? O jakim fakcie historycznym jest ten wiersz? Kim był Julian Konstanty Ordon? Jak jest przedstawiony rosyjski car? Poprzez jakie czynności został scharakteryzowany car? Co wiąże się z przywołanymi w tekście Turkami, poselstwem paryskim, a co z mieszkańcami Warszawy? 8. Czy wiersz ma jakieś odniesienia do obecnej sytuacji politycznej w Europie? 9. Jaką decyzję podjął generał Ordon, by ratować sytuację? 10. Symbolem czego jest czyn generała Ordona? ĆWICZENIE 9

Wiersz ukazuje jeden z epizodów powstania listopadowego – obronę Woli w 1831 roku. W jaki sposób autor przedstawił wojska rosyjskie i polskich obrońców? Zapisz odpowiednie cytaty do tabelki. wojsko rosyjskie

oddział polski

Artur Grottger, Polonia: IV. Bitwa

136

Sto lat Niepodległości

Lekcja

ĆWICZENIE 10

Znajdź w wierszu wszystkie zdania nazywające czynności i uczucia żołnierza. Wciel się w obserwatora bitwy i napisz, przeznaczony dla generała, raport z pola bitwy. ĆWICZENIE 11

Znajdź w Internecie informację na temat powstania listopadowego. Określ termin jego przebiegu. Jak ono się skończyło? Jak myślisz, dlaczego? Porozmawiajcie o tym w grupie. ĆWICZENIE 12

Zapoznaj się z prezentacją na temat obu powstań. Szczególną uwagę zwróć na muzykę kompozytorów polskich, poświęconą powstaniom. ĆWICZENIE 13

Znajdź informacje na temat powstania styczniowego. Koleżanki i kolegów z klasy zapoznaj z własną prezentacją na ten temat.

Wojciech Kossak, Czerkiesi na Krakowskim Przedmieściu

137

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 14

Wysłuchaj „Etiudy Rewolucyjnej” Fryderyka Chopina.

CIEKAWOSTKA

►

Fryderyk Franciszek Chopin* (1 marca 1810 w Żelazowej Woli pod Warszawą – 17 października 1849 w Paryżu) – polski kompozytor i pianista. Jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów w historii. Był jednym z najsłynniejszych pianistów swoich czasów, często nazywany poetą fortepianu. Elementem charakterystycznym dla utworów Chopina jest pogłębiona ekspresja oraz czerpanie z wzorców stylistycznych polskiej muzyki ludowej. Przeżycia związane z przebiegiem powstania listopadowego wyraził w Etiudzie Rewolucyjnej, stworzonej w 1831 r. * Chopin czyt. Szopen

ĆWICZENIE 15

Jakiach znasz kompozytorów ukraińskich? Zaprezentuj przed grupą sylwetkę jednego z klasyków muzyki ukraińskiej. Informacje znajdź w Internecie lub encyklopedii. ĆWICZENIE 16

Wysłuchaj wiersza. Jak rozumiesz jego treść? Jan Bernard

Z Paryża często do Warszawy Chopin list pisał rządkiem nut. Tak leczył zwykle trosk swych rany I zapominać o nich mógł. Z ironią patrzał na swą sławę, Choć lubił też jej głośny szum. Gra była coraz bardziej sławna I przynosiła rozgłos mu.

138

Entuzjazm każdy koncert budził, Wyciskał z oczu wzruszeń łzy. Nie wiedział dając owe cuda, Że wśród słuchaczy jego gry Niezmiennie płakał jakiś Judasz I że z pianistą Chrystus był. Przełożył Jan Orłowski

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 17

Wypisz z wiersza czasowniki, określ czas, osobę, rodzaj (gdzie to jest możliwe), tryb, utwórz bezokolicznik. WZÓR: Czasownik w tekście

pisał

czas

osoba rodzaj

przeszły

tryb

bezokolicznik

orzekający

pisać

ĆWICZENIE 18

Podkreśl czasowniki. Porozmawiajcie w grupie, jaki efekt artys tyczny uzyskał poeta dzięki nagromadzeniu czasowników w po niższym fragmencie.

Reduta Ordona

Adam Mickiewicz

(fragment)

Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje, Ryczy, jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; – Już dopadła; jak boa śród kolumn się zwija, Pali piersią, rwie zębem, oddechem zabija. Najstraszniejszej nie widać, lecz słychać po dźwięku, Po waleniu się trupów, po ranionych jęku: Gdy kolumnę od końca do końca przewierci, Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci.

Zgłębiamy wiedzę o czasowniku Odmiana czasowników na -eć w czasie teraźniejszym i przeszłym Do grupy czasowników na -eć należą: 1) kilka czasowników w 1 os. lp. posiadających końcówkę -em. To są czasowniki: umieć, rozumieć, śmieć, jeść, wiedzieć (i pochodne – powiedzieć, dowiedzieć się etc.). W języku ukraińskim w 3 os. lm. posiadają one końcówkę -ють; 2) czasowniki, które w 1 os. lp. posiadają końcówkę -ę, a w 2 os. lp. -esz. Np.: kaszleć – kaszlę – kaszlesz; chcieć – chcę – chcesz. W języku ukraińskim w 3 os. lm. posiadają one końcówkę -ють.

139

Lekcja

Sto lat Niepodległości

CZAS TERAŹNIEJSZY Umieć, wiedzieć Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

umiem, wiem

umiemy, wiemy

umiesz, wiesz

umiecie, wiecie

on ona ono

umie, wie

oni one

umieją, wiedzą

panowie panie państwo

umieją, wiedzą

pan pani

3. umie, wie

Kaszleć, drzeć, mleć Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

kaszlę, drę, mielę 1.

kaszlemy, drzemy, mielemy

kaszlesz, drzesz, 2. mielesz

kaszlecie, drzecie, mielecie

oni one

kaszlą, drą, mielą

panowie panie państwo

kaszlą, drą, mielą

on ona ono

kaszle, drze, miele

pan pani

kaszle, drze, miele

CZAS PRZESZŁY Umieć, wiedzieć Liczba pojedyncza Rodzaj męski

140

on pan

umiałem, wiedziałem umiałeś wiedziałeś umiał, wiedział

Rodzaj żeński ja ty ona pani

umiałam, wiedziałam umiałaś, wiedziałaś umiała, wiedziała

Rodzaj nijaki ja

–

ono

umiało, wiedziało

Sto lat Niepodległości

Lekcja

Liczba mnoga Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

umieliśmy, wiedzieliśmy

umiałyśmy, wiedziałyśmy

umieliście, wiedzieliście

umiałyście, wiedziałyście

oni panowie państwo

umieli, wiedzieli

one panie

umiały, wiedziały

Kaszleć, drzeć, mleć Liczba pojedyncza Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

kaszlałem, darłem, mełłem

kaszlałam, darłam, mełłam

–

kaszlałeś, darłeś, mełłeś

kaszlałaś, darłaś, mełłaś

–

on pan

kaszlał, darł, mełł

ona kaszlała, darła, kaszlało, ono pani mełła darło, mełło

Liczba mnoga Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

kaszlaliśmy, darliśmy, mełliśmy

kaszlałyśmy, darłyśmy, mełłyśmy

kaszlaliście, darliście, mełliście

kaszlałyście, darłyście, mełłyście

oni panowie państwo

kaszlali, darli, mełli

one panie

kaszlały, darły, mełły

141

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 19

Przeczataj tekst i wypisz czasowniki, określając ich czas, liczbę, osobę i rodzaj. Utwórz od nich bezokoliczniki. Młodzież w dzisiejszych czasach jest zupełnie inna niż kiedyś. Zmieniła się moda, zainteresowania i przede wszystkim zachowanie. Współczesna młodzież dużą wagę przywiązuje do ubrań. Chce być na topie i kupuje wszystkie najnowsze modele. Niektórzy z nastolatków mają swój unikalny styl – czują się wtedy najlepiej lub chcą wyglądać najbardziej oryginalnie pośród swojej grupy. Zainteresowania są zupełnie inne niż dawniej. Lubimy słuchać muzyki, mamy swoich ulubionych wokalistów. Część nastolatków ma swoje wyjątkowe pasje, np. skateboard, co kiedyś było abstrakcją. Każdy może rozwijać swoje talenty – rysowanie, śpiewanie, granie na instrumencie. W życiu ważna jest dla nas przyszłość, studia i praca, o którą w dzisiejszych czasach ciężko. Martwi nas bardzo wiele rzeczy: problemy w szkole, naśmiewania rówieśników. Boimy się odrzucenia, porażki. Marzenia są najróżniejsze. Część młodzieży liczy na znalezienie wymarzonej pracy. Inne marzenia są bardziej przyziemne, np. wybranie się na koncert, wyjechanie za granicę, zdanie klasy z wysoką średnią. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 20

Napisz zdania, wybierając z nawiasów odpowiedni czasownik i przekształć go w formę osobową czasu teraźniejszego. 1. To, że nie (śpiewać, umieć, jeść) tańczyć, wcale mi nie przeszkadza. 2. Postać wybitnego naukowca tak bardzo fascynuje młode pokolenie, że (wiedzieć, rozumieć, pisać) o nim więcej niż osoby starsze. 3. Ugotowane buraki babcia (trzeć, rąbać, dusić) na grubej tarce. 4. Latem dzieci (drzeć, łamać, pić) buty w ciągu bardzo krótkiego czasu. 5. Dzisiaj my z dziadkiem (czekać, zjeść, rozumieć) smaczny obiad, który ugotuje dla nas babcia. 6. Po tym wydarzeniu (wiedzieć, znać, brać) o wszystkich zaletach studenckiego życia. 7. Oni (milczeć, gadać, piszczeć) na przedstawieniu. 8. W zoo słyszeliśmy jak głośno (syczeć, brzmieć, krzyczeć) wielka żmija. 9. Mały kotek (beczeć, leżeć, musieć) na kolanach.

142

Sto lat Niepodległości

Lekcja

ĆWICZENIE 21

Przekształć zdania z ćw. 20. na zdania w czasie przeszłym. ĆWICZENIE 22

Odmień w czasie teraźniejszym i czasie przeszłym następujące pary czasowników. – Musieć, rozumieć. – Myśleć, wiedzieć. – Patrzeć, śmieć. ĆWICZENIE 23

Odmień w czasie teraźniejszym i czasie przeszłym czasowniki, utwórz formę bezokolicznika. – Milczę i prawie nie oddycham. ĆWICZENIE 24

Wykonaj następujące polecenia: 1. Dopisz prawidłową formę czasownika. Ja czytam My Ty Wy On / ona / ono Oni 2. D o podanych czasowników dopisz przeszłego. Piorę Leżę Siedzę

ich formy bezokolicznika i czasu

3. D o podanych czasowników dopisz przeszłego. Idę Szyję Rzucam

ich formy bezokolicznika i czasu

4. D o podanych czasowników dopisz przeszłego. Piszę Rysuję Bawię się

ich formy bezokolicznika i czasu

Uczę się Myję się Jem

Śpię Niosę Wiozę

Biegnę Mijam Zamykam

143

Lekcja

Sto lat Niepodległości

Utrwalenie wiedzy o rzeczowniku (ciąg dalszy)

WOŁACZ. TO JEST PROSTE! Wołacz nie tworzy związków składniowych z innymi członami wypowiedzi, stoi zawsze poza zdaniem, jako wtrącenie, dodatkowy і luźnyczłon wypowiedzenia. Reguły tworzenia form Wołacza RODZAJ MĘSKI: 1) końcówka -e: w rzeczownikach po b, d, f, ł, m, n, p, r, s, t, w, c. Np.: grzyb – grzybie!; naród – narodzie!; senator – senatorze!; Jan – Janie!; ojciec – ojcze!; chłopiec – chłopcze!;

RODZAJ ŻEŃSKI: 1) końcówka -i/-y: w rzeczownikach na spółgłoskę.

Np.: radość – radości! krew – krwi! przyjaźń – przyjaźni! noc – nocy! mysz – myszy! Małogoszcz – Małogoszczy! wesz – wszy!;

2) końcówka -u: w rzeczownikach po 2) końcówka -i: w ć, ś, ń, ź, j, l, sz, cz, rzeczownikach na -i: rz, ż, dz, dż, с, Np.: pani – pani!; gospodyni – gospodyni!; a także k, g, ch. Np.: koń – koniu!; mistrz – mistrzu!; przyjaciel – przyjacielu!; Janusz – Januszu!; Darek – Darku!; kraj – kraju!.

RODZAJ ŻEŃSKI I MĘSKI: 3) końcówka -o: w rzeczownikach na -a. Np.: Beata – Beato! Maria – Mario! matka – matko!; córka – córko!; Polska – Polsko!; miężczyzna – mężczyzno!; poeta – poeto!; tata – tato!

3) końcówka -u: w rzeczownikach zdrobniałych.

Np.: babcia – babciu!; Kasia – Kasiu! Marysia – Marysiu!

Zwróć uwagę! Zachodzi wymiana spółgłosek: ł > l, r > rz, t > ci, d > dzi, st > ści, sł > śl, zd > ździ Nazwiska kobiet i mężczyzn mają Wołacz równy Mianownikowi.

Np.: (Pani) Kaczyńska!; (Pani) Kozłowska! (Panie) Kowalski!; (Panie) Wałęsa!

144

Sto lat Niepodległości

Lekcja

Zapamіętaj wyjątki! Bóg – Boże!; dziad – dziadzie!; lud – ludu!; dom – domu!; syn – synu!;

jastrząb – jastrzębiu!; ksiądz – księże!; gołąb – gołębiu!; paw – pawiu!; nów – nowiu!

Zwróć uwagę! Jeżeli nazwa zawodu, stanowiska, tytułu naukowego należy do kobiety, to ona jest używana w Mianowniku. Ta sama nazwa w stosunku do mężczyzny jest używana w Wołaczu! Np.: pani profesor – pani profesor! / pan profesor – panie profesorze; pani magister – pani magister! / pan magister – panie magistrze!; pani dyrektor – pani dyrektor! / pan dyrektor – panie dyrektorze!; pani doktor – pani doktor! / pan doktor – panie doktorze; pani prezydent – pani prezydent! / pan prezydent – panie prezydencie!

W polszczyźnie mówionej jest tendencja do używania w funkcji W. lp. form M. lp. A więc: Bogumił! Jakub! Basia! Maciek! Teresa! Joanna! Małgosia! Tomek! W polszczyźnie pisanej wskazane jest jednak stosowanie tradycyjnej formy Wołacza: Bogumile! Jakubie! Basiu! Maćku! Tereso! Joanno! Małgosiu! Tomku! W e-mailu do kolegi lub w dyskusji na Facebooku bez wątpienia użycie formy Mianownika nie może budzić zastrzeżeń!

Zwróć uwagę! Formy typu panie Andrzeju, pani Małgorzato, pani Basiu używamy wtedy, gdy rozmawiamy czy korespondujemy z kimś bliskim, dobrze znanym, z kim nie dzieli nas hierarchia. Zwracanie się w ten sposób do profesorów uczelni, nauczycieli w szkole, urzędników itd. – w ogóle osób starszych jest poważnym naruszeniem etykiety. Sytuacje, w których użycie Wołacza jest obligatoryjne, to np. bezpośredni zwrot do adresata w sytuacjach oficjalnych (zwłaszcza w języku pisanym, np. w listach: Szanowny Panie Prezesie, Droga Pani Halino).

Także w języku mówionym Wołacz bardzo często nie może być zastąpiony Mianownikiem, np. w wyrażeniach mających na celu obrażenie adresata: Ty kompletny idioto, nie tak, kretynie!, z przymiotnikiem: Szanowny Wojciechu!

145

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 25

Z dialogu na początku lekcji wypisz imiona koleżanek i kolegów z klasy Kuby. Utwórz od nich Wołacz. Ułóż 5 zdań, wykorzystując Wołacz. W jakim wypadku należy użyć Wołacza, a w jakim Mianownika? Odpowiedź uzasadnij. WZÓR: Kuba – Kubo! Kubo, podejdź do dziadka! ĆWICZENIE 26

Utwórz formy Wołacza liczby pojedynczej od wyrazów podanych w nawiasach. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

(Kasia), proszę cię o klucz od pokoju! Telefon do pana, (pan Mirosław)! Pani (Wanda), mam do pani pilną sprawę! Drogi (ojciec) i najdroższa (babcia)! Moje drogie (dziecko)! Moja mała (siostrzyczka)! Najmilszy (dziadek)! Drogi (przyjaciel)! Pani (kapitanowa)! Miły (siąsiad)! ĆWICZENIE 27

Zamień podane formy Mianownika na formy Wołacza. Uzasadnij, w jakich wypadkach lepiej użyć Mianownika, a kiedy Wołacza. WZÓR: Szanowny pan profesor – Szanowny panie profesorze! 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

146

Kochana koleżanka Ania. Miły Paweł. Drogi brat. Pani minister Anna Kukiełka. Wielmożny pan magister Stanisław Pospieszak. Stary dobry kolega. Biedny mały chłopiec. Mój mały synek. Pan profesor doktor habilitowany Adam Nowaczyński. Jego Magnificencja Rektor Wiktor Niwak. Jego Ekscelencja ksiądz biskup ordynariusz. Pani starosta powiatu sanockiego Eleonora Podsanocka.

Sto lat Niepodległości

≈

Lekcja

Wyróżniamy kilka rodzajów listów ist prywatny, celem którego jest najczęściej podzielenie się L wiadomościami ze szczególnym uwzględnieniem przeżyć i refleksji, jakie towarzyszyły wydarzeniom. Jest to list pisany do bliskiej, znajomej osoby – przyjaciela, wujka, koleżanki. W liście oficjalnym zwracamy się do osoby nieznanej nam osobiście bądź znanej, ale wyższej rangą, stanowiskiem itp. Może to być list do dyrektora szkoły, kierowniczki schroniska dla zwierząt itd. Nadawca zwraca się do adresata w 3 os. liczby poj. za pomocą form Pan / Pani. List taki może być też skierowany do więcej niż jednej osoby. W liście oficjalnym zwykle informujemy o jakichś faktach lub prosimy o coś. Celem pisania listu motywacyjnego jest przekonanie adresata (dyrektora szkoły, pracodawcy), że nadajesz się do podjęcia nauki w tej szkole (pracy w firmie), ponieważ masz odpowiednią wiedzę, umiejętności, zdolności i chęci. Masz również pewną wiedzę o szkole (firmie), a twój wybór jest przemyślany, nieprzypadkowy. Pisz zaimki wielkimi literami: Ty, Tobie, Twoich, Ciebie, Cię itd.

Zapamіętaj! Listy nadajemy drogą pocztową lub mejlową. List zwykły lub e-mail powinien posiadać formułę powitania i pożegnania, zawsze odpowiednią do sytuacji i osoby. Jeżeli prowadzisz korespondencję mejlową przez dłuższy czas niemal bez przerwy, można zrezygnować z powitań i pożegnań przy kolejnych listach. Formuły powitania: 1) List prywatny: Kochana Basiu!; Cześć, Jacku!; Droga Ciociu!; Hej, Kasiu! 2) List oficjalny: Szanowny Panie Prezesie!; Pani Dyrektor!; Szanowna Dyrekcjo! Szanowni Państwo!

Formuły pożegnania: 1) List prywatny: Do zobaczenia w szkole; Pozdrawiam; Trzymaj się!; Buziaki! 2) List oficjalny: Z pozdrowieniami; Pozdrawiam i oczekuję na odpowiedź; Z poważaniem; Łączę wyrazy szacunku; Z szacunkiem; Liczę na pozytywne rozpatrzenie mojej prośby.

147

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 28

Zapoznaj się z użyciem znaków przestankowych. Czy w języku ukraińskim napiszemy podobnie, pisząc list? TAK

TAK

NIE

Szanowny Panie! Pragnę Pana powiadomić...

Szanowny Panie, miło nam Pana poinformować, iż (że)...

Droga Kasiu! Droga Kasiu, co u Co u Ciebie słychać? Ciebie słychać? Z poważaniem Jan Nowak

Pozdrawiam Anna Kowalska

Szanowna Pani, Niniejszym informuję... Szanowni Państwo Z przykrością informujemy, że (iż)... Droga Kasiu, Co u Ciebie słychać? Z wyrazami szacunku, Grzegorz Sycz Z szacunkiem, Bożena Pąk

ĆWICZENIE 29

Przeczytaj poniższe przykłady listów. Szczególną uwagę zwróć na formalną stronę listu: miejsce zapisywania daty, miejsce pisania listu, nagłówek, użycie odpowiedniej formuły grzecznościowej. 1. List prywatny.

Jelenia Góra, 28.08.2021

Droga Agnieszko! Piszę do Ciebie, gdyż pragnę podzielić się z Tobą przeżyciami, jakie towarzyszyły mi podczas moich górskich wypraw. Właśnie zakończyłem wędrówkę po Sudetach i chcę Ci o niej opowiedzieć. Trasę zacząłem od Jeleniej Góry – pięknego, starego miasta z wieloma niezwykłymi zabytkami. Zespół Siedmiu Domów, czyli zrekonstruowanych kamieniczek kupieckich przylegających do renesansowego ratusza, zapiera dech w piersiach.

148

Sto lat Niepodległości

Lekcja

Stare miasto zachowało trzynastowieczny układ, ale zabudowę ma barokową. Charakterystyczne podcienia kamieniczek tworzą niepowtarzalny, romantyczny nastrój. Następnym etapem mojej wędrówki był wąwóz zwany Uroczysko. W to miejsce musimy kiedyś koniecznie pojechać razem, bo jego urok trudno oddać słowami. Sudety są bardzo atrakcyjne, choć mało znane. Wędrując górskimi szlakami, podziwiałem piękne, rozległe widoki. Dobrze rozwinięta sieć schronisk pozwalała nie troszczyć się o jedzenie i nocleg. Ludzie byli bardzo mili i chętnie służyli pomocą. Mam nadzieję, że w przyszłym roku będziemy mogli razem wybrać się na wędrówkę i pokażę Ci wtedy wszystkie miejsca, w których się zakochałem. Pozdrów Rodziców i naszą paczkę. Do zobaczenia we wrześniu, Paweł 2. List oficjalny (motywacyjny).

Kraków, 20.05.2020

Joanna Nowak ul. Dietla 105/7, 30-031 Kraków

Dyrekcja XC Liceum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Odnowiciela ul. Konwaliowa 12, 31-045 Kraków Szanowni Państwo! Uprzejmie proszę o przyjęcie mnie do klasy I o profilu humanistycznym w celu kontynuowania nauki w Waszej szkole. Prośbę swą motywuję tym, że od dawna interesuję się przedmiotami humanistycznymi: historią, filozofią i literaturą. Swoją wiedzę na te tematy poszerzałam, aktywnie uczestnicząc w zajęciach Koła Humanistów działającym przy moim gimnazjum oraz startując w licznych konkursach szkolnych i międzyszkolnych.

149

Lekcja

Sto lat Niepodległości

W szkole podstawowej wzięłam udział w konkursach przedmiotowych z historii i języka polskiego i osiągnęłam sukces: jestem laureatką konkursu przedmiotowego z historii, a w konkursie języka polskiego zakwalifikowałam się do etapu wojewódzkiego. Oprócz tego występowałam w szkolnym kabarecie, pisałam teksty satyryczne, wyreżyserowałam przedstawienie pod tytułem „W to mi graj”, prezentowane z okazji Święta Szkoły. O Waszej szkole słyszałam wiele dobrego od moich znajomych i przyjaciół, którzy są lub byli jej uczniami. Wiem, że stawiając uczniom wysokie wymagania, jesteście Państwo jednocześnie bardzo życzliwi, a w szkole panuje miła atmosfera. Dlatego po ukończeniu szkoły podstawowej postanowiłam ubiegać się o przyjęcie do XC Liceum. Uprzejmie proszę o pozytywne rozpatrzenie mojej prośby. ĆWICZENIE 30

Porównaj dwa typy listów z ćw. 29. Wypełnij wolne miejsca w tabelce. Wyjaśnijcie w grupie podstawowe punkty, z których składa się list. List prywatny Kto do kogo pisze Data i miejsce napisania

Paweł pisze do Agaty

List oficjalny

Kraków, 20.05.2020

Formuła powitalna (przykłady) Treść listu Formuła pożegnania (przykłady) Podpis

150

Uczennica zwraca się z prośbą do dyrekcji liceum o przyjęcie do klasy 1.

Sto lat Niepodległości

Lekcja

ĆWICZENIE 31

Napisz list do mamy z podziękowaniami za opiekę i ... . ĆWICZENIE 32

Napisz list otwarty w sprawie wspierania schroniska dla zwierząt. ĆWICZENIE 33

Na podstawie poniższego ogłoszenia napisz list motywacyjny. Zakład Zieleni Miejskiej w Warszawie zatrudni na okres wakacji dziewczęta i chłopców do pielęgnacji terenów zielonych. WYMAGANIA: •u kończone 16 lat, •d obra kondycja fizyczna i dobry stan zdrowia, •w iedza na temat pielęgnacji roślin, • s prawność manualna, •u miejętność pracy w zespole, •o dpowiedzialność, zdyscyplinowanie, • z goda rodziców, opiekunów prawnych. OFERUJEMY: •p rzeszkolenie, •n apoje chłodzące, • s tawkę godzinową. CV i list motywacyjny należy przesłać pocztą elektroniczną do 20 czerwca 2022 roku. Informujemy, że skontaktujemy się tylko z wybranymi kandydatami. ĆWICZENIE 34

Przeczytaj podane formuły powitalne i określ, w jakich sytuacjach można ich użyć. Czy dadzą síę stosować wymiennie? Dlaczego? Cześć!

Doberek!

Kopę lat!

Uszanowanie!

Witam serdecznie!

Witam państwa!

Witam!

Siema!

Dzień dobry!

Hej!

151

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 35

Zastanówcie się w grupie nad formułami pożegnalnymi. Podajcie jak najwięcej przykładów. Skorzystajcie ze Słownika Poprawnej Polszczyzny lub z Internetu. ĆWICZENIE 36

Z podanych poniżej wybierz wg Ciebie najlepszą formę rozpoczęcia e-maila do nauczyciela w sprawie oceny z ostatniej klasówki. Czy możesz podać własny początek mejla? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Witam! Co dostałem z ostatniej klasówki? Cześć, no to jak, co dostałem? Niech mi pan powie, co mi pan ostatnio postawił. Dzień dobry! Co dostałem z ostatniej klasówki? Witam, no i jak – jest piąteczka? Może mi pan powiedzieć, co dostałem z ostatniej klasówki? Panie profesorze, co mi pan postawił? Szanowny Panie Profesorze, chciałbym uprzejmie zapytać o swoją ocenę z ostatniej klasówki. 9. Panie psorze, co dostałem ostatnio? ĆWICZENIE 37

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Grzegorz Kalinowski

Tramwajem do Kijowa (fragmenty)

3 maja 1920 Szli jak burza, nie trafiając ani razu na poważną walkę. Dokładniej można by rzec, że jechali, bo podróżowali pociągiem. Minęli Sarny, Równe, aż stanęli w Zwiahlu. Byli częścią ogromnego przedsięwzięcia, jednym z setek eszelonów, które wiozły na wschód wojsko i zaopatrzenie. Heniek czuł się szczęśliwy i silny. Wszyscy pruli przed siebie w nowych pięknych mundurach, a na nogach mieli porządne buty. Zauważył, że bolszewicy, których nasi prowadzili do niewoli, wyglądali marnie, szli w dziurawych łachach odziani w łapcie, widok bosych żołnierzy wroga szybko przestał go dziwić. ...Najważniejsze, że Polacy mieli broń, amunicję, byli ubrani i najedzeni. Czuli się więc silni, zwłaszcza gdy zobaczyli, ilu ich jest i w jakim tempie będą gnać bolszewicką armię. ...Kolejny etap też szedł migiem, do

152

Sto lat Niepodległości

Lekcja

Żytomierza dojechali samochodami, później walili na piechotę ile sił w nogach, ale do walki nie dochodziło. Wchodzili do miejscowości opuszczonych przez bolszewików, a jeśli już zastawali w nich wroga, to ten pryskał aż miło. To nie była wojna, tylko gonitwa. Gonili własną czołówkę, która wycinała wrogów oddających ukraińskie ziemie. Biorąc wieś po wsi, sztetl po sztetlu, miasto po mieście, stale przybliżali się do Kijowa. ...W niecałe dwa tygodnie po wyjściu z koszar byli już pod Kijowem. Za lasem znajdowały się letniska, które, podobnie jak Warszawę, otaczały także Kijów. ...Idąc przez las, doszli do pierwszych eleganckich drewnianych willi. Domy robiły wrażenie, podobnie jak okazałe place, na których stały... To jakbyśmy byli w Otwocku, Świdrze albo Konstancinie – podporucznikmówiąc to, rozpostarł mapę. – Tu też wiodą tory, ale nie chodzi ciuchcia, tylko tramwaj.

...Stąd, gdzie my jesteśmy, z Puszczy Wodicy do Podołu i Górnego Miasta jakieś dwadzieścia kilometrów, – powiedział Polak z Kijowa... A ten Kreszczatik? Główna ulica w Kijowie, moi kochani! ...Teraz bolszewicy tramwajem jeżdżą, zwożą do Kijowa wojskowych i sprzęt. ...W końcu nadjechał tramwaj, ogromny, niemal dwa razy dłuższy od wagonów z Warszawy. ...Tramwaj, a raczej miniaturowy pociąg pancerny, rósł w oczach, Heniek zauważył, że bolszewicy nie dość, że pruli z karabinów i rewolwerów, to na dodatek próbowali ustawić taczanki, czyli karabiny maszynowe na kółkach. ...Oddział podporucznika Beniowskiego spisał się na medal. Nagrodą było bezbolesne przejście chrztu bojowego, zdobycie mnóstwa sprzętu, amunicji i jedzenia oraz wzięci do niewoli jeńcy. ...Julek Beniowski zaproponował, żeby zrobić z tramwaju morderczy wehikuł, którym dojadą do Kijowa... ...Ruszyli. Tory były proste, więc gnali w tempie, którego Heniek nie znał z Warszawy. Tramwaj pędził leśną przesieką i łykał kilometr za kilometrem. Nagle wjechali na kawałek otwartej przestrzeni, zrównując się niemal z

153

Lekcja

Sto lat Niepodległości

uciekającą czerwoną kawalerią. Heniek czuł się jak na westernie,kiedy dyliżans lub pociąg otacza banda czerwonoskórych. Ci spod Kijowa byli jednak słabsi od tych z filmowej prerii, wiali w popłochu,bo niczego się nie spodziewali. Zaskoczenie było pełne. ...Jechali i jechali, mijając coraz gęściej zabudowane ulice. Niedługo mieli wyjechać na Kreszczatik, w samo serce Kijowa. ...Czuli się tak, jakby stali nie na pomostach tramwaju, lecz na pokładzie pirackiego statku lub Latającego Holendra. ...Teraz dał całą parę naprzód i pruli z Kijowa do letniska, gdzie czekała na nich awangarda polskiej armii. ...Droga powrotna przebiegła bez zakłóceń. Gdy wjechali już do podmiejskiego lasu, Heniek poczuł, jak opada z niego napięcie. Na widok własnych oddziałów załoga tramwaju rozsiadła się wygodnie wewnątrz. Poczuli ulgę, udało się! ...Radość i beztroska miały jeszcze trochę potrwać. Nazajutrz, 3 maja, droga na Kijów stanęła otworem. Bolszewicy czekali na nich na północny zachód od miasta w miejscowości Irpień. Trafili jak kulą w płot, bo polskie wojsko minęło ich defiladowym krokiem. Armia Czerwona wiała już na całego, a Polacy i petlurowcy wkroczyli do miasta. Zaczęło się święto, którego zwieńczeniem 9 maja była defilada. To wydawało się piękniejsze nawet od tego, co Heniek przeżył 11 listopada. Byli wolni i zwycięscy, a jemu tym razem nikt nie zamierzał zabierać karabinu.

ĆWICZENIE 38

Porozmawiajcie w grupie o wydarzeniach opisanych w opowiadaniu współczesnego polskiego pisarza Grzegorza Kalinowskiego. O szczegółach opisanej wyprawy dowiedz się z encyklopedii lub z Internetu. Skorzystaj z poniższych poleceń: 1. Ustal, kiedy rozgrywa się akcja opowiadania. 2. Czy wiesz o jakie wydarzenie historyczne chodzi? 3. Pod czyim dowództwem miała miejsce wspólna wyprawa Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Wojska Polskiego na Kijów? 4. Kiedy miało miejsce wspomniane wydarzenie? 5. Jak nazywała się ta akcja? ĆWICZENIE 39

Wskaż na mapie Ukrainy miejscowości, które występują w tekście. Ustal, w jakiej odległości są od Twojego domu, Kijowa lub Warszawy. Informacjami podziel się z grupą.

154

Sto lat Niepodległości

Lekcja

ĆWICZENIE 40

Napisz list do koleżanki / kolegi z informacją o przeczytanym opowiadaniu. Wskaż w liście, co sprawiło na Tobie największe wrażenie, okres trwania akcji, miejscowości z kart opowiadania. Pamiętaj o podaniu daty i miejscowości, a także o formułach grzecznościowych. ĆWICZENIE 41

Zadaj 10 pytań do opowiadania.

Odrobina składni ZDANIE ZŁOŻONE PODRZĘDNIE (ciąg dalszy) Zdanie podrzędne dopełnieniowe zastępuje dopełnienie niewyrażone w zdaniu nadrzędnym, czyli jest dopełnieniem rozwiniętym w formę zdania. Odpowiada na pytania dopełnienia (pytania przypadków oprócz Mianownika i Wołacza): kogo?, czego?; komu?, czemu?; kogo?, co?; z kim?, z czym?; o kim?, o czym?

Np.: Wierzę temu, (komu?) kto dotrzymuje słowa. Wszyscy mówili o tym, (o czym?) co wydarzyło się wczoraj w szkole. Lubię oglądać, (co?) jak zachodzi słońce.

Odpowiednikami w zdaniu głównym są zaimki: ten, ta, to lub czasowniki modalne: widać.

Np.: Zaufam temu, (komu?) kto mnie nie zawiedzie. Lubię oglądać, (co?) jak wschodzi słońce.

Zapamіętaj! W zdaniach złożonych podrzędnie dopełnieniowych zdanie podrzędne rozwija dopełnienie zdania nadrzędnego, stąd jego nazwa. Pamiętaj o pytaniach przypadków. One wprowadzają zdania podrzędne dopełnieniowe. W zdaniu złożonym z podrzędnym dopełnieniowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Czułem, jak mój entuzjazm udzielał się zebranym. Jestem ciekawa, kogo nie było dzisiaj w szkole?

155

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 42

Wskaż orzeczenia w zdaniach nadrzędnych. Zadaj pytania o zdania podrzędne. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Powiedziała mi tylko, żebym więcej tak nie robił. Nie spodziewałem się, że zaprosisz mnie na swój ślub. Mówiliśmy już, że Pan Tadeusz jest epopeją. Życie Pasteura uczy nas, jak trudno znaleźć nową prawdę. Dzieci nie chcą pamiętać o tamtych pechowych wydarzeniach. Kasia powiedziała koleżankom, że wyjeżdża do Krakowa. Zrobisz to, co będziesz uważał za słuszne. Dziecko zapytało, która godzina. Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe. Pokazują oczy, co się w duszy toczy. ĆWICZENIE 43

Wstaw przecinki. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Sam nie wiesz co robisz. Jeszcze nie wiem kiedy oddam ci książkę. Dowiedziałem się że odkryto nową planetę. Zastanawiałem się jaki będzie temat wypracowania. Nie wiedziałem że będzie klasówka z chemii. Kto rano wstaje temu Pan Bóg daje. Cieszę się że zdobyłem tę nagrodę. Zauważyłem że ostatnio zrobiłeś się wyjątkowo roztargniony. Nie spodziewałam się że spóźnisz się na nasze spotkanie. Jestem ciekawa co czeka mnie na wakacjach? ĆWICZENIE 44

Odszukaj i podkreśl zdania złożone z podrzędnym dopełnieniowym. Wyjaśnij znaczenie podanych przysłów. Czy są podobne w języku ukraińskim? 1. 2. 3. 4. 5.

156

Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci. Bóg pomaga tym, co sobie sami pomagają. Kiedy wejdziesz między wrony, musisz krakać jak i one. Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje. Zapomniał wół, jak cielem był.

Sto lat Niepodległości 6. 7. 8. 9. 10.

Lekcja

Jak pies je, to nie szczeka bo mu miska ucieka. Kogut myślał o niedzieli, a w sobotę łeb ucięli. Czego się nauczymy, tego nam nikt nie wydrze. Najgorszy ten pies, co kąsa wilczkiem. Kto się wróblem urodził, ten kanarkiem nie zdechnie. ĆWICZENIE 45

Przepisz zdania, wstawiając przecinki i podkreśl zdania nadrzędne. 1. Zauważyłem że ostatnio ojciec zrobił się wyjątkowo roztargniony. 2. Nauczyciel historii dzisiaj zapytał tych którzy mieli słabe oceny na poprzedniej lekcji. 3. Przeprosiłem swoją kuzynkę że wczoraj nie byłem na przyjęciu imieninowym. 4. Mirek opowiadał kolegom jak radzi sobie w nowej szkole. 5. Nikt nie przypuszczał że lato będzie tak deszczowe. 6. Stary Klucznik nigdy nie przebaczał temu kto choć raz wszedł mu w drogę. 7. Bogini Hestia chroni tych którzy do niej zwracają się z prośbą o opiekę. 8. Zrobisz to co będziesz uważał za słuszne. 9. Niektórzy twierdzą że to sam Zeus zamienił Kallisto w niedźwiedzicę. 10. Widziałem jak mój entuzjazm udzielał się innym. 11. Uczennica zapytała która godzina. ĆWICZENIE 46

Z ćw. 37. wypisz 10 zdań prostych i scharakreryzuj je – jakie mają części zdania. ĆWICZENIE 47

Z ćw. 37. wypisz 10 zdań złożonych i określ, jakie one są: współrzędnie złożone czy podrzędnie. ĆWICZENIE 48

Ułóż swoje zdania złożone podrzędnie, wykorzystując wyrazy z ramki. zdanie, ćwiczyć, rozumieć, jeść, porażka, chcieć, podziękowanie, umieć, książka, śmiech, brzmieć, woleć, zebranie, niepodległość, odzyskać, państwo, kraj, wiedzieć

157

Lekcja

Sto lat Niepodległości

ĆWICZENIE 49

Wybierz prawidłową formę czasownika z nawiasów. Przekształć zdanie w czasie przeszłym. 1. T y zawsze (prosisz, proszesz) o poczekanie na ciebie po drodze do szkoły. 2. Starsza siostra (szyje, szyję) suknię na studniówkę. 3. (drę, drzę) kolorowy papier na drobne kawałki, by zrobić maskę. 4. Trzeba, idąc z domu, (wyłączać, wyłanczać) urządzenie elektryczne z sieci. 5. W czasie klasówki często (szeptam, szepczę) sobie pod nosem. 6. Wczoraj (poszłem, poszedłem) do kina z moją najlepszą koleżanką. 7. Zawsze najbardziej (lubiłem, lubiałem) piątki. 8. (uwolnij, uwolń) wreszcie tego wróbla! 9. Wczoraj (zasłabnąłem, zasłabłem) przed lekcją przyrody. 10. (zmoknąłem, zmokłem) w ten piątek, gdyż nie zabrałem ze sobą parasola. ĆWICZENIE 50

Rozwiąż test. Prawidłową odpowiedź zaznacz znakiem

1. Czasownik to część: a) zdania; b) mowy; c) wyrazu. 2. W zdaniu Mama gotuje smaczny obiad czasownikiem jest wyraz: a) mama; b) smaczny; c) gotuje. 3. Czasowniki odmieniają się przez: a) liczby, osoby, czas, rodzaje; b) liczby, przypadki, rodzaje; c) osoby, czas, przypadki. 4. W której grupie wyrazów są czasowniki: a) stół, kot, szafa; b) śpiewa, skaczę, tańczysz; c) mały, wesoła, dorosłe.

158

Sto lat Niepodległości

Lekcja

5. Czasowniki określają: a) ludzi, rośliny, zwierzęta, rzeczy; b) czynności, stany; c) cechy. 6. Który wyraz tworzy parę z wyrazem: skowronek a) maluje; b) ćwierka; c) szczeka. 7. Czasownik odpowiada na pytania: a) Co? Kto? b) Jaki? Jaka? Jakie? c) Co robi? Co się z nim dzieje? 8. Który z wyrazów jest czasownikiem w liczbie mnogiej: a) szafki; b) płaczą; c) okna. 9. Czasownik przyjmuje także formę: a) bezokolicznika; b) rodzajową; c) okolicznika. 10. Które wyrazy są w czasie przeszłym: a) malujesz, śpiewasz, podskakujesz; b) malowałeś, śpiewałaś, podskakiwałeś; c) namalujesz, zaśpiewasz, podskoczysz.

159

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

WROCŁAW – EUROPEJSKA STOLICA KULTURY

Kuba: Koledzy, skoro mamy przed sobą długi weekend, to może pojedźmy naszą paczką do Wrocławia. Magda: A czemu właśnie do Wrocławia. Ja już tam byłam z rodzicami, z klasą. Zwiedzaliśmy stare miasto, byliśmy w operze, wstąpiliśmy też do ogrodu zoologicznego. Paweł: No i jak, spodobało ci się zoo? Magda: Ten ogród zoologiczny na mnie nie wywarł specjalnego wrażenia. Natomiast zauroczyła mnie architektura stolicy Dolnego Śląska. Kuba: Masz rację, ja jako urodzony i wychowany w Krakowie też polubiłem Wrocław. Zachwycam się architekturą. Ona jest piękna w tym mieście i odmienna od krakowskiej. We Wrocławiu mieszkają mili i wspaniali ludzie. Leszek: Zgadzam się, tam warto pojechać. To są tak zwane Ziemie Odzyskane. Po wojnie Polska otrzymała poniemieckie ziemie aż do Odry i Nysy Łużyckiej. Wielu Polaków, ale też obywateli przedwojennej Polski innych narodowości wyjechało do Wrocławia np. ze Lwowa, by tam rozpocząć nowe życie. To była niesamowita przygoda. Mój tata interesuje się tym tematem – oglądałem z nim mnóstwo filmów na ten temat. Tam przenosiły się całe uniwersytety, biblioteki – tylko zapomniałem nazw... Mikołaj: Teraz we Wrocławiu jest bardzo dużo Ukraińców. Oni zostali wysiedleni na Dolny Śląsk też po wojnie. Otworzyli szkołę ukraińską, znaczy uczą się po ukraińsku, dla dzieci ukraińskich. Leszek: Tak, wyjeżdżali tam też Ukraińcy i dziś przyjeżdżają ich rodziny. Albo do Polaków przyjeżdżają ich rodziny z Ukrainy. Paweł: Piękne miasto, przez które płynie Odra z dopływami, tworząc piękne wyspy. Poza tym miasto bogate jest w teatry, muzea, parki inne zabytki. Tym bardziej, że w roku 2016 Wrocław był Europejską Stolicą Kultury. Jak to dobrze, że czasy wojen są tak odległe – dziś Wrocław faktycznie jest wielokulturowy, nawiązuje też do swojej niemieckiej przeszłości. Bo myślę, że kultura zasadniczo jest ponadnarodowa – jest efektem tego, co myślą i czują ludzie, a nie: Niemcy, Polacy czy Ukraińcy osobno. Grzegorz: Słyszałem, że w ramach tej Stolicy Kultury bardzo dużo się działo.

160

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

Leszek: Odbyło się prawie 400 koncertów! Powstały też nowe obiekty kultury. Interesuje mnie, na przykład, nowe Muzeum Sztuki Współczesnej. Agata: O, nie wiedziałam o twoich zainteresowaniach sztuką współczesną. Ja też bardzo lubię oglądać dzieła współczesnych artystów. Kuba: To wszystko prawda. Dlatego proponuję, żebyśmy przekonali się na własne oczy o tym, że Wrocław naprawdę jest miastem, które warto zobaczyć, odwiedzić i zwiedzić. Mikołaj: Moi starsi koledzy z Kijowa podjęli studia na Uniwersytecie Wrocławskim, a znajoma z Połtawy studiuje na Akademii Muzycznej. Może i ja w przyszłości będę studiować na jednej z uczelni wyższych we Wrocławiu. Kto wie... Agnieszka: To znaczy, że dołączysz do naszej wycieczki? Mikołaj: Jak najbardziej. A wiecie, że w ramach projektu Europejska Stolica Kultury istniała na Rynku Wrocławskim uliczka Lwowska, gdzie odbywała się prezentacja kultury ukraińskiej? Ha! Grzegorz: A ja chcę obejrzeć pomnik wybitnego dramatopisarza Aleksandra Fredry, przeniesiony ze Lwowa do Wrocławia – to przykład tych przenosin, o których mówił Leszek. Kamila: A kogo ze współczesnych artystów znacie? Agata: No to musimy obejrzeć Wystawę Stałej Polskiej Sztuki Współczesnej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i zgłębić wiedzę na temat sztuki współczesnej. Borys: No, wiecie, to mnie wcale nie kręci. Ja mam umysł ścisły – interesuję się samochodami i rozwojem techniki w Polsce. Wojtek: Czy na Ukrainie są podobne muzea lub wystawy stałe sztuki współczesnej? Grzegorz: Oczywiście. Na przykład w Kijowie jest wspaniałe Muzeum Sztuki Współczesnej. Też jest mnóstwo galerii sztuki, gdzie są wystawiane i sprzedawane dzieła sztuki współczesnej. Robert: A ja kompletnie nic nie rozumiem z takiej współczesnej bazgraniny. Leszek: Otóż to, tak sądzi większość ludzi, bo nie odwiedza ani wystaw, ani takich muzeów. Koniecznie tam pójdźmy, a przekonasz się, że sztuka

161

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

współczesna idzie krok w krok z dynamicznym rozwojem społeczeństwa i my nie zawsze jesteśmy w stanie dostrzec jej piękna. Agata: Ja także jestem uczennicą studium artystycznego. Tam nie tylko ćwiczymy, wychodzimy na plenery, ale dowiadujemy się dużo o historii malarstwa w Polsce, o nurtach sztuki współczesnej. Kuba: W takim razie, mamy sporządzić listę uczestników, ustalić datę wyjazdu i osobę odpowiedzialną za zakup biletów przez Internet. ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. Dokąd Kuba proponuje pojechać na długi weekend? 2. Czemu wybrał to miasto? 3. Za pomocą Internetu dowiedz się, jak można dotrzeć z Warszawy do wspomnianego miasta? 4. Gdzie się znajdują Ziemie Odzyskane? Czemu tak się nazywają? 5. Czy zawsze Ukraińcy mieszkali na Dolnym Śląsku? 6. Jakie ważne wydarzenie w dziedzinie kultury skali europejskiej odbyło się we Wrocławiu w 2016 roku? 7. Kto z koleżanek i kolegów Kuby lubi sztukę współczesną? Dlaczego? 8. Czy Mikołaj i Grzegorz już bywali we Wrocławiu? 9. Gdzie można zgłębić wiedzę na temat sztuki współczesnej? 10. Czy Borys jest miłośnikiem sztuki współczesnej? 11. Dokąd uczęszcza Agatka? 12. Czy we Wrocławiu są uczelnie wyższe i czy jest tam dużo studentów z Ukrainy? ►

CIEKAWOSTKA Stolicę Dolnego Śląska – Wrocław – międzynarodowe jury wybrało na Europejską Stolicę Kultury 2016. Do konkursu przystąpiło jedenaście miast. Każdego roku szanse na ów tytuł mają dwie miejscowości – jedna z nowych państw Unii Europejskiej i druga ze starych członków. Kandydatury miast zgłaszane są z dziewięcioletnim wyprzedzeniem. EU wybiera po jednym z obu państw, choć zdarzają się wyjątki – w zeszłym roku Europejskimi Stolicami Kultury były niemieckie Essen, węgierski Pecz i turecki Stambuł. Z polskich miast do tej pory jedynie Kraków w 2000 roku cieszył się zaszczytem, choć i ciężarem, promowania Polski poza jej granicami. (wg Internetu)

162

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 2

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka.

Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej 26 czerwca 2016 Muzeum Narodowe, Pawilon Czterech Kopuł, ul. Wystawowa 1. Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej w Muzeum Sztuki Współczesnej, Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu, w Pawilonie Czterech Kopuł. Pod koniec czerwca 2016 roku swoje podwoje otworzy Muzeum Sztuki Współczesnej, oddział Muze um Narodowego we Wrocławiu, któ rego siedzibą jest odrestaurowany Pawilon Czterech Kopuł w kompleksie wystawienniczym Hali Stulecia. Prezentowana tu będzie wystawa stała polskiej sztuki współczesnej m.in. dzieła znakomitych artystów: Magdaleny Abakanowicz, Jerzego Beresia, Włodzimierza Borowskiego, Władysława Hasiora, Jana Lebensteina, Tadeusza Kantora, Aliny Szapocznikow, Henryka Stażewskiego, Jerzego Tchórzewskiego. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 3

Na podstawie tekstu ćw. 2. zaznacz znakiem wiedź.

prawdziwą odpo-

1. Wystawa już jest otwarta. 2. Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej znajduje się w siedzibie głównej Muzeum Narodowego we Wrocławiu. 3. Pawilon Czterech Kopuł nigdy nie był odnawiany. 4. Muzeum Sztuki Współczesnej mieści się w Pawilonie Czterech Kopuł. 5. Hala Stulecia to największa sala koncertowa miasta. 6. Muzeum Narodowe we Wrocławiu mieści się w Hali Stulecia. 7. Hala Stulecia mieści się przy ul. Wystawowej 1. 8. Pawilon Czterech Kopuł to współczesny gmach w stylu modernistycznym.

163

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

ĆWICZENIE 4

Zapoznaj się z poniższymi przykładami sztuki współczesnej. Opisz je za pomocą słownictwa z ramki. Znaczenie wyrazów sprawdź w słowniku. Oceń wybrane dzieło: Tadeusz Kantor

1. Pozytywnie (podobało Ci się). 2. Negatywnie (nie podobało Ci się).

Włodzimierz Borowski

Jerzy Bereś

164

Henryk Stażewski

Magdalena Abakanowicz

Jerzy Tchórzewski

Władysław Hasior

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

Rzeźba, instalacja, praca plastyczna, obraz, performance. Przedstawia, widzimy, widać, można zobaczyć, zwróćmy uwagę na... (szczegół, detal). Trudna, symboliczna, intrygująca, zmuszająca do myślenia, nowatorska, niekonwencjonalna, ma wiele znaczeń, daje do myślenia, zmusza do refleksji, interesująca, zdumiewająca, szokująca, nadzwyczajna, niezrozumiała.

ĆWICZENIE 5

Przeczytaj zdania. Zamień podkreślone wyrażenia odpowiednimi synonimami z ramki. Jeżeli to konieczne, przekształć zdanie. 1. A za nim krok w krok idzie mój kolega. 2. Żołnierze, którzy zmierzali za nim krok w krok, opowiadali, że komendant czasami zastygał nieruchomo jak kamień. 3. I znów długo szedłem za nim krok w krok. 4. Początkowo sprawiało mi radość chodzenie za panem krok w krok. 5. Już zawsze będzie szedł za mną krok w krok, po tym ciekawym wydarzeniu. 6. Towarzyszył hrabiemu krok w krok, a noce spędzał pod drzwiami jego gabinetu. 7. Krok w krok za wodzem wędrowała wielotysięczna armia podobnych mu strzelców. 8. Siostra chodziła za bratem krok w krok jak urzeczona i zamęczała pytaniami. 9. Rzeczywiście, piękna dama szła za nimi krok w krok. 10. Odwiedziła ich polska ekipa trenerów, towarzysząc krok w krok w czasie zajęć. chórem, gromadnie, jednogłośnie, jednomyślnie, kolektywnie, powszechnie, ramię w ramię, razem, ręka w rękę, społem, wspólnie, zbiorowo, zespołowo, zgodnie, całą bandą, grupą, grupowo, kolegialnie, kupą, ławą, łącznie, masowo, w grupie, w kupie, gromadą, hurmą, hurmem, jeden obok drugiego, szeregiem

ĆWICZENIE 6

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Według wzoru ułóż 10 pytań do tekstu. WZÓR: Kto stworzył pomnik Aleksandra Fredry? Pomnik Aleksandra Fredry to stojący przed wejściem do Ratusza monument, stworzony przez polskiego rzeźbiarza o włoskich korzeniach Leonarda Marconiego w 1879 roku we Lwowie. Fundatorem pomnika było Lwowskie Koło Literacko-Artystyczne. Jest to najbardziej znany, najpopularniejszy oraz najstarszy polski pomnik w mieście.

165

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Do 1945 roku na wrocławskim rynku stał konny obelisk pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III. Posąg hrabiego Fredry zdobił w tym czasie plac we Lwowie. Po powojennym przesunięciu granic Polski, pisarz znalazł się w Związku Radzieckim, a pruski król w Polsce. Wrocław znów stał się polskim miastem, wskutek czego pomnik pruskiego władcy usunięto, a niemieccy mieszkańcy opuścili śląskie ziemie i wyjechali za Odrę. Na ich miejsce do Wrocławia przybyła ludność ze wschodnich rejonów Polski, które zostały przyłączone do ZSRR. Wraz z nimi do miasta sprowadzono rzeźbę Aleksandra Fredry, stojącą od 1879 roku we Lwowie. Monument uwieczniający sylwetkę poety wpierw przywieziono do Wilanowa, a dopiero później, w 1956 roku do Wrocławia. Pomnik przedstawia pisarza, siedzącego na krześle, w jednej dłoni trzymającego zwój, a w drugiej gęsie pióro, które systematycznie jest kradzione przez wrocławskich psotników – ostatnio studentów Uniwersytetu Wrocławskiego. A co faktycznie łączyło Aleksandra Fredrę z Wrocławiem? Dociekliwym wyjaśnię, że jakiekolwiek związki XIX-wiecznego komediopisarza z Wrocławiem są prawie żadne, choć podobno przejeżdżał on kiedyś przez nasze miasto. Dlaczego zatem pomnik polskiego hrabiego zdobi wrocławski rynek? Misternie odlany w brązie wizerunek Aleksandra Fredry wyraża przede wszystkim więzy wrocławian ze Lwowem i uzmysławia ludziom – zarówno jego mieszkańcom, jak i turystom, jak burzliwe były historyczne dzieje stolicy Dolnego Śląska. Wokół monumentu krąży jeszcze dość ciekawa legenda, znana wielu młodym wrocławianom. Mówi ona o tym, że jeżeli para na pierwszą randkę umówi się pod pomnikiem poety, to niestety, ale będzie to pierwsze, a zarazem ostatnie spotkanie randkowiczów. Jak widać, Fredro raczej nie wróży powodzenia w miłości. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 7

Czy w Twojej miejscowości są pomniki? Kogo one upamiętniają? Na wzór opisu pomnika Fredry opisz krótko wybrany pomnik w Twojej miejscowości.

166

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

CIEKAWOSTKA

►

Aleksander hrabia Fredro – komediopisarz, bajkopisarz, pamiętnikarz, poeta – urodził się 20 czerwca 1793 roku niedaleko Przemyśla, w zamożnej rodzinie szlacheckiej. Zmarł 15 lipca 1876 we Lwowie. Za zasługi wojenne został odznaczony złotym krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Legii Honorowej. Armię opuścił w 1815 i osiadł w Bieńkowej Wiszni niedaleko Lwowa. Tworzył na przełomie dwóch epok literackich – romantyzmu i pozytywizmu. Najwybitniejsze jego komedie: „Mąż i żona” (1822), „Cudzoziemsz czyzna” (1824), „Damy i huzary” (1825), „Pan Jowialski” (1832), „Zemsta” (1833), „Śluby panieńskie czyli magnetyzm serca” (1833), „Dożywocie” (1835).

ĆWICZENIE 8

Przeczytaj fragment komedii A. Fredry „Zemsta”. AKT III, SCENA 4. REJENT, PAPKIN PAPKIN

Wsuwając się trwożliwie.

Wolnoż wstąpić? REJENT Bardzo proszę. PAPKIN

Z najniższym ukłonem i nieśmiało:

Pana w domu i Rejenta Widzieć w godnej tej osobie Chluba wielka, niepojęta Spada na mnie w tejże dobie, Jak niemylnie pewnie wnoszę?

167

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

REJENT Pokornie:

Tak jest – sługa uniżony. Wolnoż mi się w odwet spytać, Kogom zyskał honor witać?

PAPKIN

Na stronie:

Hm! pokorna coś szlachciurka, Z każdym słowem daje nurka – Niepotrzebne miałem względy.

Śmielej:

Och-Teatr, Warszawa

Jestem Papkin.

Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie.

Jak uważam, Skończę wszystko bez pomocy.

Głośno, wyciągając się na krześle:

Jestem Papkin – lew północy, Rotmistrz sławny i kawaler –

Okazując gestem wstęgi orderowe:

Tak, siak, tędy i owędy. Mądry w radzie, dzielny w boju, Dusza wojny, wróg pokoju. Znają Szwedy, muzułmany, Sasy, Włochy i Hiszpany Artemizy ostrze sławne I nim władać ramię wprawne. Jednym słowem, krótko mówiąc, Kula ziemska zna Papkina – Teraz, bratku, daj mi wina.

REJENT

Po krótkim wahaniu, na stronie:

Nemo sapiens, nisi patiens.

Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje.

168

PAPKIN

Na stronie:

O! Brat szlachcic tchórzem podszyt! – Po zleceniu od Cześnika Może sobie udrę łyka.

Nakrywa głowę – pije:

Cienkusz!

Pije.

deresz!

Pije.

REJENT

Na stronie:

Nadto śmiało.

PAPKIN Istna lura, panie bracie, Cóż, lepszego tu nie macie? REJENT Wybacz, waszmość, lecz nie stało. PAPKIN Otóż to jest szlachta nasza!

Ze wzgardą:

Siedzi na wsi – sieje, wieje – Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje. A dać wina – to nie staje.

Wrocław – europejska stolica kultury Idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma.

Albo jeśli przyjdzie flasza, Samą maścią już przestrasza; Potem prosi: „Jeśli łaska” – Nie proś, nie nudź, hreczkosieju, A lepszego daj, u diaska!

Lekcja

Co go ranka dzisiejszego Twych służalców sprośna dzicza, Godna jednak pryncypała, W jego zamku napaść śmiała. REJENT Mówże, waszmość, trochę ciszej, Jego sługa dobrze słyszy.

REJENT Ależ mości dobrodzieju...

PAPKIN Mówię zawsze podług woli.

PAPKIN

REJENT Ależ bo mnie głowa boli.

Pijąc:

Mętne, kwaśne nad pojęcie – Istna lura, mój Rejencie!

REJENT

Na stronie:

Cierpliwości wiele trzeba; Niech się dzieje wola nieba.

PAPKIN Zwiedź piwnice wszystkie moje, Gdzie z pół świata masz napoje, Gdzie sto beczek stoi rzędem! Jeśli znajdziesz co takiego, Dam ci, bratku, konia z rzędem. REJENT

PAPKIN

Jeszcze głośniej:

Że tam komu w uszach strzyka Albo że tam czyj łeb chory, Przez to nigdy w pieśń słowika Nie odmienią głos stentory.

REJENT

Słodko:

Ależ bo ja mam i ludzi. Każę oknem cię wyrzucić.

Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz.

A tam dobry kawał z góry.

Z ukłonem:

Pozwól spytać, panie drogi, Gdyż nie znana mi przyczyna, Co w nikczemne moje progi Marsowego wiedzie syna?

PAPKIN

Rozpierając się na krześle przy stoliku:

Co? Chcesz wiedzieć?

REJENT Proszę o to. PAPKIN Więc staję tu, wiedz, niecnoto, Z strony jaśnie wielmożnego Cześnika Raptusiewicza,

Och-Teatr, Warszawa

169

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury PAPKIN Jesteś trochę nadto żywy: Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem, Że tak bardzo masz słuch tkliwy – Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem – Jakieś słówko głośniej powiem. REJENT Czy się prędko rzeczy dowiem? PAPKIN

Bardzo cicho:

Zaraz – Cześnik bardzo prosi...

Och-Teatr, Warszawa

PAPKIN O, nie trzeba. REJENT Jest tam który! Hola! PAPKIN Niech się pan nie trudzi. REJENT Pan jak piórko stąd wyjedzie. Do służących: Czekać w czterech tam za drzwiami! PAPKIN Ale na cóż to, sąsiedzie, Tej parady między nami? REJENT Teraz słucham waszmość pana. Sadzając go prawie gwałtem:

Bardzo proszę – bardzo proszę –

Siada blisko i naprzeciwko:

Jakaż czynność jest mu dana? Nie spuszcza z oka Papkina:

170

REJENT Hę! PAPKIN Czy głośniej?

Na znak potakującego Rejenta mówi dalej:

Cześnik prosi... To jest... raczej Cześnik wnosi, Że, by skończyć w jednej chwili Kontrowersją, co... zrobili...

Nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej:

Dobrze mówię... co zrobili... Kontrowersją... jak rzecz znana... Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja...

Odwracając się, na stronie:

A to jakiś wzrok szatana, Cały język w trąbkę zwija.

REJENT Ja nie jestem pojąć w stanie, Waszmość prawisz zbyt zawiło. PAPKIN

Wstając:

Bo to... bo te... wybacz, panie, Wino trochę mocne było. A nie jestem zbyt wymowny...

Wrocław – europejska stolica kultury Ciszej:

Czy tych czterech jeszcze stoi?

REJENT Jednym słowem – mój szanowny, Dobry sąsiad czego żąda? PAPKIN Lecz się poseł trochę – REJENT

Kończąc:

...Boi. Bądź, serdeńko, bez obawy.

PAPKIN Więc Cześnika prośba niesie, Abyś waszmość circa quartam U trzech kopców w Czarnym Lesie Stanął z szablą do rozprawy. REJENT

Ironicznie:

Stary Cześnik jeszcze żwawy!

PAPKIN

Ośmielając się:

Ba! To wszyscy wiedzą przecie, Że niemylne jego ciosy – Wszakże w całym już powiecie Pokarbował szlachcie nosy, Tylko jeszcze...

REJENT Ciszej, proszę. PAPKIN

Oglądając się na drzwi:

Prawda, ciszej. – Cicho zatem Jego grzeczną prośbę wnoszę

Lekcja

I dołączam moją własną O odpowiedź krótką, jasną. REJENT Tę listownie mu udzielę, Ale jakże się to zgadza: Wszak ci jutro ma wesele. PAPKIN

Śmielej:

Tamto temu nie przeszkadza: Rano pierścień – w pół dnia szabla – Wieczór kielich – w nocy...

REJENT

Słodko:

Cicho.

PAPKIN Prawda, cicho.

Na stronie:

Sprawa diabla, Ani mrumru. – Czy mnie licho Tu przyniosło w takie szpony!

REJENT

Ironicznie:

Wielkiż afekt przyszłej żony?

PAPKIN Fiu! fiu! fiu! – Taż z miłości Trzykroć na dzień wpada w mdłości – Cześnik, także rozogniony, Jak gromnica ku niej pała – Będzie para doskonała. A że wierna w każdej sprawie, Ręce, nogi w zakład stawię.

ĆWICZENIE 9

Wybierzcie w grupie aktorów do wcielenia się w postaci bohaterów fragmentu. Ty zostań reżyserem. Odegrajcie scenkę, wcielając się w role.

171

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

ĆWICZENIE 10

W grupie porozmawiajcie o komedii „Zemsta”, odpowiadając na pytania: 1. Po co Papkin przyszedł do Rejenta? Jakie słowa o tym świadczą? 2. Jak uważacie, który z bohaterów – Papkin czy Rejent – ma silniejszą osobowość? 3. W jaki sposób zmienia się zachowanie Papkina w trakcie rozmowy z Rejentem? Czym to jest spowodowane? 4. Jak sądzisz, czy osobowość Rejenta wpływa na sposób jego rozmowy z Papkinem? W jaki sposób? ĆWICZENIE 11

Przeczytaj słowa Papkina. Wykonaj poniższe zadania, wybierając właściwą odpowiedź: PAPKIN Dzik to dziki, lew to śmiały, W moim ręku – jak owieczka... Bom jest jeździec doskonały. (...) Bo ja szczęście mam szalone – Tylko spojrzę, każda moja, A na każdą spojrzeć umiem. 1. D okończ poniższe zdanie: Mówiąc te słowa, Papkin przedstawia siebie jako człowieka a) zuchwałego i kochliwego; b) odważnego i uwodzicielskiego; c) bojaźliwego i skromnego; d) tchórzliwego i nieśmiałego. 2. Dokończ poniższe zdanie: Biorąc pod uwagę cały utwór, można stwierdzić, że Papkin to a) zawadiaka i chuligan; b) tchórz i gaduła; c) oszust i krętacz; d) obłudnik i kłamca. 3. Dokończ poniższe zdanie: Papkin służy Cześnikowi, gdyż a) jest jego krewnym; b) jest jego przyjacielem; c) nie ma nic lepszego do roboty; d) ma u niego utrzymanie.

(wg S. Kołek, B. Pikus)

172

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

ĆWICZENIE 12

Jakich znasz ukraińskich dramatopisarzy i poetów końca XVIII – początku XIX wieku? Podaj ich słynne utwory. Czy są teraz wystawiane w teatrach?

Pogłębiamy wiedzę o czasowniku Odmiana czasowników na -ąć w czasie przeszłym. Czasowniki, które w bezokoliczniku kończą się na -ąć, w rodzaju męskim czasu przeszłego w liczbie pojedynczej zachowują -ą. Np.: wziąć – wziąłem, zacząć – zacząłeś, podjąć – podjąłem, przyjąć – przyjąłeś

CZAS PRZESZŁY Wziąć, ciąć Liczba pojedyncza Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

wzią-ł-em, cią-ł-em

wzię-ł-am, cię-ł-am

wzią-ł-eś cią-ł-eś

wzię-ł-aś, cię-ł-aś

on pan

wzią-ł, cią-ł

ona pani

wzię-ł-a, cię-ł-a

ono

wzię-ł-o, cię-ł-o

Liczba mnoga Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

wzię-l-iśmy, cię-l-iśmy

my wzię-ł-yśmy, cię-ł-yśmy

wzię-l-iście, cię-l-iście

wzię-ł-yście, cię-ł-yście

wzię-l-i, cię-l-i

one panie

wzię-ł-y, cię-ł-y

oni 3. panowie państwo

173

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

ĆWICZENIE 13

Odmień czasowniki gasnąć, prysnąć, rosnąć w czasie teraźniejszym i przeszłym. Z formami liczby mnogiej w 3 osobie ułóż 6 zdań. ĆWICZENIE 14

Przepisz zdania. Czasowniki w nawiasach postaw w odpowiedniej formie czasu teraźniejszego. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Po ulewie woda (cieknąć) po rynnie do rynsztoku. W styczniu często [my nmos] (marznąć), czekając na tramwaj. Rano na ulicach Wrocławia (gasnąć) latarnie. Małe kurczę (pisnąć) przy jedzeniu. Po deszczu [wy mos] (schnąć) na słoneczku. Synku, jak ty szybko (rosnąć). Bez pracy czas (ciągnie się) bardzo długo. Ścięte kwiaty (więdnąć) w wazonach. Na wietrze (trzasnąć) konary drzew. Piesek (liznąć) rękę gospodarza. ĆWICZENIE 15

Przekształć zdania z ćw. 14., używając czasu przeszłego. Pamiętaj o zachodzących wymianach! ĆWICZENIE 16

Użyj odpowiedniej formy czasownika w czasie przeszłym. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

174

Zaczęliście już czytać tę książkę? Bo ja [m] jeszcze nie tacę. Wzięłam kubki. A ty [m] słowniki. Marek wyciągnął z plecaka zeszyty, a Beata ? Zginął mi długopis. Tobie też coś . Wynająłem mieszkanie w centrum. A ty [ż] gdzie . Minął rok. Czy może już dwa lata . Usunęłam błędy w pracy, a ty też swoje [m] . Zawinęłam swoje kanapki. A wy [mos] swoje . Kto to tak trzasnął drzwiami? To Ula . Agata i Beata obcięły włosy. A Mikołaj też

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 17

Otwórz nawiasy, używając odpowiedniej formy czasownika w czasie przeszłym. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Wiatr (giąć) gałązki drzew. Na żelaznej kracie (piąć się) winorośl. Wokół (cuchnąć) rozkładająca się żywność i śmieci. Ręce chłopca to (miąć) serwetkę, to znowu ją wygładzały. [ja ż] (Spiąć) spinaczem te dwa arkusze. Ojciec (oderżnąć) wystający kawałek deski. [ty m] (Zgiąć) lewą rękę w łokciu. W holu [ja m] (natknąć się) na koleżankę. Miasto to (słynąć) ze swej architektury. Twoje słowa mnie (dotknąć). ĆWICZENIE 18

Ułóż 10 zdań z czasownikami na -ąć w czasie przeszłym w liczbie mnogiej, uzasadnij wybór rodzaju męskoosobowego lub niemęskoosobowego. ĆWICZENIE 19

Skreśl niepoprawne formy czasowników: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

(drę, drzę) papier na drobne kawałki, by zrobić maskę. Trzeba (wyłączać, wyłanczać) urządzenie elektryczne z sieci. W czasie klasówki (szeptam, szepczę) sobie pod nosem. Wczoraj (poszłem, poszedłem) do kina z moją najlepszą koleżanką. Zawsze najbardziej (lubiłem, lubiałem) piątki. (uwolnij, uwolń) wreszcie tego wróbla! Wczoraj (zasłabnąłem, zasłabłem) na lekcji przyrody. (zmoknąłem, zmokłem) w ten piątek, gdyż nie zabrałem parasola. ĆWICZENIE 20

Wysłuchaj tekstu. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Lwów i Wrocław w swoich krajach postrzegane są dość powszechnie jako „miasta europejskie”. W tym ich określeniu nie chodzi o geograficzne położenie, lecz rolę, jaką odgrywały w historii Europy, funkcję stolic regionów, jaką i dziś pełnią, ich architekturę i sztukę, w której odnajdujemy wspólne całej Europie style zrealizowane w

175

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Wrocław

Lwów

lokalnym kolorycie. Ale czym właściwie jest dzisiaj „miasto europejskie”? Jakie cechy są mu właściwe? Jaką Europę widzą czy odnajdują Polacy we Wrocławiu i Ukraińcy we Lwowie? Europejskość oznacza dziś aspiracje i wyznacza perspektywy rozwoju zarówno Wrocławia jak Lwowa, wzorowane na modelach zrealizowanych w metropoliach zachodniej części kontynentu. Warto rozważyć realność odmiennej perspektywy, w której sama Europa zyskuje tożsamość dzięki stanowiącym odrębne mikrokosmosy miastom. Chcemy więc zapytać o genius loci* Wrocławia i Lwowa, jako to, co może dziś współtworzyć europejskość, a nie tylko ją w lokalnym wydaniu odzwierciedlać. To także propozycja odmiennej na tle Europy ojczyzn i Europy regionów koncepcji współdziałania: Europy miast, której zalążek wydaje się dziś tworzyć współpraca miast partnerskich.

ĆWICZENIE 21

Oceń, które zdanie jest fałszywe, a które prawdziwe. Zaznacz odpowiednio literami F i P. Uzasadnij odpowiedzi. 1. Lwów i Wrocław to są „miasta europejskie”. 2. Na takie twierdzenie przede wszystkim wpływ ma położenie geograficzne. 3. Europejskość oznacza lepsze standardy życia i bytu. 4. Stolica Dolnego Śląska i stolica Galicji odgrywają znaczącą rolę w dzisiejszym życiu Polski i Ukrainy. 5. Miasta europejskie zyskują ze współpracy ze sobą. 6. Metropolie zachodniej części naszego kontynentu nie osiągnęły żadnych sukcesów. 7. Perspektywy rozwoju zarówno Wrocławia jak i Lwowa są wzorowane na przykładach rozwoju miast Europy Zachodniej. 8. W Europie wcale nie ma pomysłu na dalszy rozwój miast. 9. Współpraca miast partnerskich to przyszłość Europy. 10. Regiony na kontynencie europejskim ze sobą nie współpracują. * genius loci (łać.) – duch opiekuńczy danego miejsca

176

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 22

Dopasuj pytania do odpowiedzi – wywiadu z prof. Olgierdem Czemerem. Przyjechał Pan do Wrocławia jako osiemnastolatek w 1947 r. Co Pana ciągnęło do zrujnowanego miasta?

[1] Niemiecka architektura nie była potępiana. Obiekty nadawały się do użytku, więc były użytkowane. Nikt rozsądny nie podjął się jego rozbiórki tylko dlatego, że to hitlerowskie. Do budynku wprowadziła się władza.

Jak można było studiować architekturę w tym morzu ruin?

[2] Istniało przekonanie, że myśmy te ziemie odzyskali. Że nie przyszliśmy tu, a wróciliśmy. I że wobec tego trzeba ratować wszystko, co jest świadectwem czasów, kiedy tu byliśmy, czasów piastowskich.

Jaki był stosunek ówczesnych architektów do poniemieckich ruin? Nie chcieli ich po prostu wyburzyć by postawić coś nowego?

[3] Samo rozplanowanie Rynku jest oczywiście wczesnośredniowieczne, z początku XIII wieku. Ale mniej więcej w 1953 r. kończyła się odbudowa starówki warszawskiej i był wielki szum i huk, że to wspaniałe dzieło Polski socjalistycznej. Efektem była moda na podobne działania w innych miastach.

Skąd decyzja o zabezpieczaniu budynków sakralnych? Przecież u władzy byli komuniści. Tymczasem zniszczona podczas wojny katedra została oddana do użytku już w 1951 r.

[4] Po raz pierwszy widziałem Wrocław pod koniec listopada 1945 r. Był tu już mój brat, jeden z pierwszych studentów Politechniki Wrocławskiej. Przyjechałem do niego na dwa czy trzy dni. Jak przez mgłę pamiętam zrujnowaną katedrę. Dwa lata później zdałem na architekturę. Zostałem na stałe. Mój ojciec był Ślązakiem, powstańcem. W czasie wojny mieszkaliśmy w Krakowie. I on wtedy mówił mi i bratu: „Syncy, po wojnie pojedziecie na studia do Wrocławia”.

177

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Czy podczas odbudowy wrocławskiej starówki była tendencja, by „pastiszować” średniowiecze? By w fazie rekonstrukcji trochę zmieniać te budynki, próbując przywracać ich domniemany wygląd z czasów starszych, niż XX wiek?

[5] Nie wszędzie były ruiny. W tamtych czasach wszyscy – również nasi profesorowie – mieli trudności ze zrozumieniem wrocławskiej architektury. Pochodzili w większości ze Lwowa.

(Rozmawiał Łukasz Medeksza, z kwartalnika „Pamięć i Przyszłość” 2008, nr 1)

Utrwalenie wiedzy o rzeczowniku i przymiotniku LICZBA MNOGA RZECZOWNIKÓW I PRZYMIOTNIKÓW W liczbie mnogiej rzeczownik występuje w trzech rodzajach. Natomiast przymiotnik tylko w dwóch: a) forma męskoosobowa (M. wysocy, mali, B. wysokich, małych) łączy się tylko z rzeczownikami oznaczającymi osoby rodzaju męskiego, np. chłopiec, uczeń, instruktor, lotnik, łobuziak, bohater, poeta itp.

b) f orma niemęskoosobowa (M. B. wysokie, małe) wchodzi w związki z wszystkimi innymi rzeczownikami, tj. męskimi oznaczającymi zwierzęta i rzeczy oraz wszystkimi żeńskimi i nijakimi, np. chomik, zeszyt, piosenkarka, książka, zadanie.

Zapamіętaj! Oprócz Mianownika i Biernika w liczbie mnogiej rozróżnienie form rodzajowych nie występuje. Rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy dotyczy wyrazów łączących się z rzeczownikami w liczbie mnogiej, ale NIGDY samych rzeczowników. POSTAWIENIE RZECZOWNIKA W LICZBIE MNOGIEJ NIE ZMIENIA JEGO RODZAJU!

178

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

Liczba pojedyncza Rodzaj męski M.

wysok-i, mał-y chłopiec, dom

wysok-iego, mał-ego chłopca, domu

wysok-iemu, mał-emu chłopcu, domowi wysok-iego, mał-ego B. chłopca, wysok-i, mał-y dom C.

wysok-im, mał-ym chłopcem, domem

Mc.

o wysok-im, mał-ym chłopcu, domu

wysok-i, mał-y chłopcze, domie

Rodzaj nijaki

Rodzaj żeński wysok-a, mał-a wysok-ie, mał-e dziewczyna, okno, cielę kamienica wysok-iej, mał-ej wysok-iego, mał-ego dziewczyny, okna, cielęcia kamienicy wysok-iej, mał-ej wysok-iemu, dziewczynie, mał-emu kamienicy oknu, cielęciu wysok-ą, mał-ą wysok-ie, mał-e dziewczynę, okno, cielę kamienicę wysok-ą, mał-ą wysok-im, dziewczyną, mał-ym oknem, kamienicą cielęciem o wysok-iej, mał-ej o wysok-im, mał-ym dziewczynie, oknie, cielęciu kamienicy wysok-a, mał-a wysok-ie, mał-e dziewczyno, okno, cielę kamienico Liczba mnoga

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

wysoc-y, mal-i chłopcy

wysok-ie, mał-e domy, okna, cielęta, dziewczyny, kamienice

wysok-ich, mał-ych chłopców, domów, okien, cieląt, dziewczyn, kamienic

wysok-im, mał-ym chłopcom, domom, oknom, cielętom, dziewczynom, kamienicom

wysok-ich, mał-ych chłopców

wysok-ie, mał-e domy, okna, cielęta, dziewczyny, kamienice

wysok-imi, mał-ymi chłopcami, domami, oknami, cielętami, dziewczynami, kamienicami

Mc.

o wysok-ich, mał-ych chłopcach, domach, oknach, cielętach, dziewczynach, kamienicach

179

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Przymiotniki, których temat kończy się na c, dz, cz, ż, w Mianowniku liczby mnogiej przybierają końcówkę -y. Np.: obcy człowiek – obcy ludzie, cudzy żołnierz – cudzy żołnierze, twórczy artysta – twórczy artyści, świeży zawodnik – świeży zawodnicy. Ale: duży – duzi!

ĆWICZENIE 23

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ten mały blady chłopiec. Stary skąpy człowiek. Tamten nasz wesoły młody sąsiad. Wasz ostatni klient. Znany polski uczony. Mój dawny dobry kolega. Miły młodszy brat. Zdolny wysportowany uczeń. Wasz starszy ambitny nauczyciel. Znany wrocławski profesor. ĆWICZENIE 24

Utwórz formę Mianownika liczby mnogiej. Ułóż 5 zdań z dowolnie wybranymi wyrażeniami w tym przypadku. 1. (Młode, młodzi) nauczyciele są na urlopie. 2. (Niedoświadczone, niedoświadczeni) księgowe pomyliły się w rozliczeniach. 3. (Nowi, nowe) procedury obowiązują od poniedziałku. 4. (Doświadczone, doświadczeni) nauczycielki wspierają (młodych, młode) nauczycieli. 5. (Nowi, nowe) gracze zapewnili zwycięstwo w meczu. 6. (Nasi, nasze) uczestniczki szkolenia dostały wyróżnienia. 7. (Uczciwi, uczciwe) uczniowie zawsze wykonują polecenia. 8. (Wysocy, wysokie) zawodnicy spisali się w meczu koszykówki jak najlepiej. 9. (Małe, mali) kamienice tworzą architekturę średniowiecznych miasteczek. 10. (Duże, duzi) beczki stały pod ścianą.

180

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 26

Poniższe zdania zamień na liczbę mnogą. 1. Uważam, że nowy uczeń nie ma racji. 2. Wydaje mi się, że brat jest bardziej oszczędny niż siostra. 3. Moim zdaniem znany lekarz nie musi być lepszy od mało popularnego. 4. Sądzę, że pracowity i kreatywny facet szybciej awansuje w pracy niż taki, który tylko dużo pracuje. 5. Najdroższy gracz Legii Warszawa przeszedł na początku sezonu do zagranicznego klubu. 6. Trzeba przyznać, że arogancki specjalista potrafi wynegocjować wyższą pensję niż jego kulturalny kolega. 7. Świeży pacjent nie wszedł jeszcze do gabinetu. 8. Nowoprzybyły uczestnik szkolenia zszedł na pierwsze piętro. 9. Mój nowy znajomy odszedł z firmy po pięciu latach pracy. 10. Często zapraszany do mediów znany ekonomista nie przewidział reakcji rynku na coraz niższą cenę ropy. ĆWICZENIE 27

Zamień w zdaniach liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Nasz nowy nauczyciel bardzo nas lubi. Nasz sąsiad to poważny i znany człowiek. Wybitny polski naukowiec pracuje we Francji. Nasz odważny żołnierz broni ojczystego kraju. Ten niemiecki wesoły student jedzie do Polski. Poważny i dumny Anglik wygłasza referat. Mój dobry kolega podejmuje studia na uniwersytecie. Do kelnera zwrócił się tamten starszy gość. Mój troskliwy dziadek jest wspaniały i uroczy. Współczesny znany ukraiński śpiewak wystąpi w Operze Wrocławskiej. ĆWICZENIE 28

Uzupełnij podane rzeczowniki według wzoru. WZÓR: Polak – Polacy – Polka – Polki Ukrainiec Francuz Niemiec

– – –

181

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

Europejczyk Azjata Szwed Chińczyk Arab Anglik Hiszpan Włoch Czech Słowak Estończyk Amerykanin

– – – – – – – – – – – –

ĆWICZENIE 29

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Porozmawiajcie w grupie na temat Eurowizji, odpowiadając na pytania. Dzięki wygranej w 2016 roku ukraińskiej reprezentantki Dżamały, 62. Konkurs Piosenki Eurowizji w maju 2017 roku odbył się w Mię dzynarodowym Centrum Wystawienniczym w Kijowie. Podobnie jak w poprzednich latach, dla gości i akredytowanych dziennikarzy przygotowano kilka atrakcji, takich jak m.in. wioska eurowizyjna dla spotkań artystów i członków delegacji z fanami imprezy oraz akredytowanymi dziennikarzami, euroklub – miejsce imprez dla akredytowanych dziennikarzy i fanów czy kawiarnię Euro Fan Cafe. Oficjalne logo konkursu to popularny na Ukrainie naszyjnik stworzony z połączonych ze sobą czerwonych kulek o różnorodnych, czarnych wzorach. Finał konkursu wygrał Salvador Sobral, reprezentant Portugalii. Polska piosenkarka Kasia Moś zdobyła 22. miejsce. W 62. Konkursie Piosenki Eurowizji wystąpili wykonawcy, którzy brali już udział w zmaganiach eurowizyjnych. Na czas konkursu miasto zostało przystrojone banerami prezentującymi logo widowiska. Na placu Niepodległości w Kijowie ustawiono instalację w kształcie napisu Eurovision. (wg Internetu)

182

Wrocław – europejska stolica kultury 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Lekcja

Czy interesujesz się muzyką współczesną? Jak uważasz, czy warto oglądać widowiska Eurowizji? Podaj miejsce przeprowadzenia 62. Konkursu Piosenki Eurowizji. Jakie miejsca spotkań przygotowali gospodarze dla uczestników, fanów i dziennikarzy? Czy Ci się podobało logo 62. Konkursu Piosenki Eurowizji? Może masz pomysł na inne logo? Czy polska muzyka popularna jest prezentowana Konkursach Eurowizji? Kto zdobył główną nagrodę konkursu w Kijowie? Gdzie odbył się Konkurs Piosenki Eurowizji w 2022 roku? Dlaczego? Czy w rywalizacji konkursowej można brać udział tylko raz? ĆWICZENIE 30

Za pomocą Internetu ustal kraje, które wzięły udział w 65. Konkursie Piosenki Eurowizji. Zapisz odpowiednie nazwy narodowości według wzoru ćw. 28. ĆWICZENIE 31

Przeczytaj wiersz. Jak sądzisz, gdzie się mieszczą portrety córek księcia Jarosława? Czy już odwiedziłaś/ odwiedziłeś Kijów? Twoim zdaniem, goście i uczestnicy 62. Konkursu Piosenki Eurowizji mieli okazję zwiedzić Sobór Sofijski, Ławrę Peczerską oraz inne zabytki Kijowa? Jarosław Iwaszkiewicz

Córki Jarosława

Jakże im jechać daleko! Wychodzą tak ze świecami Anna do Francji, Eudoksja Na Węgry, Saweta do Danii. Stoją na progu i patrzą Każą w świat jechać ojcowie, Dziewczynom to bardzo trudno: – Żegnaj, zielony Kijowie! – A na przeciwnej ścianie, Gdzie załamała się krata, Śledzi je ciężki, spode łba, Tak przenikliwy wzrok brata.

183

Lekcja

Wrocław – europejska stolica kultury

ĆWICZENIE 32

Wysłuchaj wiersza.

Czesław Miłosz

Piosenka o końcu świata W dzień końca świata Pszczoła krąży nad kwiatem nasturcji, Rybak naprawia błyszczącą sieć. Skaczą w morzu wesołe delfiny, Młode wróble czepiają się rynny I wąż ma złotą skórę, jak powinien mieć. W dzień końca świata Kobiety idą polem pod parasolkami, Pijak zasypia na brzegu trawnika, Nawołują na ulicy sprzedawcy warzywa I łódka z żółtym żaglem do wyspy podpływa, Dźwięk skrzypiec w powietrzu trwa I noc gwiaździstą odmyka. A którzy czekali błyskawic i gromów, Są zawiedzeni. A którzy czekali znaków i archanielskich trąb, Nie wierzą, że staje się już. Dopóki słońce i księżyc są w górze, Dopóki trzmiel nawiedza różę, Dopóki dzieci różowe się rodzą, Nikt nie wierzy, że staje się już. Tylko siwy staruszek, który byłby prorokiem, Ale nie jest prorokiem, bo ma inne zajęcie, Powiada przewiązując pomidory: Innego końca świata nie będzie, Innego końca świata nie będzie. ĆWICZENIE 33

Wypisz z wiersza do tabelki:

184

kto / co

robi

Pszczoła

krąży

gdzie

nad kwiatem nasturcji.

jak

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 34

Ustal części zdania – podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik. Których części zdania jest najwięcej? ĆWICZENIE 35

Ułóż kilka zdań z wyrazem „dopóki”. Czy znasz przysłowie „Dopóty dzban wodę nosi, dopóki się ucho nie urwie?” Co znaczy? Czy jest podobne w języku ukraińskim? ĆWICZENIE 36

Przygotuj informacje o Czesławie Miłoszu. Zwróć uwagę, że był również eseistą. Dlaczego jego „Rodzinna Europa” dotyczy też w jakimś stopniu Ukrainy?

Odrobina składni (ciąg dalszy)

ZDANIE ZŁOŻONE PODRZĘDNIE Zdanie podrzędne przydawkowe zastępuje niewyrażoną przydawkę zdania nadrzędnego, czyli jest rozwiniętym w formę zdania określeniem rzeczownika. Odpowiada na pytania przydawki: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? z czego? Np.: Koncert cieszył się takim zainteresowaniem, że zabrakło biletów. (jakim?) Książka, którą wczoraj kupiłem, jest bardzo ciekawa. (która?) Mieszkam tu tyle lat, ile chodzę do szkoły. (ile?)

ĆWICZENIE 37

W wierszu Czesława Miłosza „Piosenka o końcu świata” wskaż zwrotki zawierające zdania złożone z podrzędnym przydawkowym. ĆWICZENIE 38

Wpisz w luki pytania, na które odpowiadają zdania podrzędne przydawkowe. 1. Wybierz mi jabłka, ( 2. Podaj mi książkę, (

) które są czerwone. ) która leży na biurku.

185

Lekcja

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Wrocław – europejska stolica kultury

Ania obejrzała film, ( ) który ją zachwycił. ) których nigdy nie zapomni. Koncert dostarczył mu wrażeń, ( ) ile same ważą. Niektóre ptaki zjadają dziennie tyle owadów, ( ) które opadły z drzew. Na ścieżce leżą liście, ( ) ile chcesz. Dostaniesz tyle, ( ) który zbudował dziadek. Mieszkamy w domu, ( ) którą przesłuchał Marek, bardzo mu się spodobała. Płyta, ( ) które należą do Kuby. To są książki, ( ĆWICZENIE 39

W poniższych przysłowiach podkreśl zdania podrzędne przydawkowe. Zapisz pytania, na które odpowiadają. Jak rozumiesz znaczenie przysłów? Czy są podobne w języku ukraińskim. Podyskutujcie o tym w grupie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Słowo, które raz wyleciało, nie umie powrócić. Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje. Piękna dziewczyna jest jak potok, w którym toną mędrcy. Nie wszyscy, co mają lejce w ręku, potrafią kierować. Człowiek ma tyle lat, na ile wygląda. Kwiecień, co deszczem rosi, wiele owoców przynosi. Mała jaszczurka ma nadzieję, że zostanie krokodylem. Sztuk, których dobrze nie umiesz, nigdy nie pokazuj. ĆWICZENIE 40

Wstaw w miejsce kropek brakujące części zdania i znaki przestankowe. 1. Był to ten pociąg zwykle wracaliśmy do domu. należało się spodzie2. Książka wywarła na niej takie wrażenie wać. przywykli pracować, nie lubią mówić o głupstwach. 3. Ludzie odpowiedzą na wszystkie pytania mogą 4. Uczniowie opuścić salę. zdarzyła się dawno temu. 5. Opowiem wam historię nosi nazwę Oława. 6. Alina mieszka w miejscowości znajdują się opisy podróży. 7. Czytam książki jeszcze nie jedliście. 8. Upiekłam wam ciasto odjeżdża jej pociąg. 9. Udzielił jej informacji można trzymać psy. 10. Musicie pojechać do hotelu

186

Wrocław – europejska stolica kultury

Lekcja

ĆWICZENIE 41

Przepisując, wstaw brakujące przecinki. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Dobre miałem przeczucie że zdam ten trudny egzamin. Otrzymałem miłą wiadomość że mój faworyt wyścigów zwyciężył. Artykuł ten ma tę zaletę iż jest zrozumiały nawet dla dziecka. Nie brakło także głosów takich że krok ten w ich życiu był konieczny. Pożyczę ci tyle książek żebyś miał co czytać przez cały miesiąc. Nie było jeszcze wypadku żeby komuś udało się stąd uciec. Ojciec miał gorące pragnienie aby jego młodszy syn ukończył szkołę. Prześladowała mnie żądza aby zrobić to jeszcze raz. Czyny jego nie były takie aby się musiał z nimi ukrywać. Czekała długo na okazję by mu to powiedzieć.

ĆWICZENIE 42

Znajdź informację o obiekcie przedstawionym na obrazku. Porozmawiajcie o tym w grupie.

Foto: wroclaw.pl

187

Lekcja

Polska regionów

Lekcja

POLSKA REGIONÓW – Wiecie, ciągle myślę o tym dialogu z dzisiejszego polskiego: „A gdzie ta Polska? A to Polska właśnie...” – W sercu. – No, w sercu. To było powiedziane w kontekście zaborów, gdy Polski nie było na mapie. – Tak, ale faktycznie: gdzie jest Polska? Bo granice administracyjne nie zawsze pokrywają się z granicami etnicznymi, historycznymi.

– Polska jest tam, gdzie są Polacy. – To byłoby pół świata, ha. Wszędzie są Polacy. – Nie, słuchajcie – tak się nie da. Granice są, jakie są – wielu oddało za nie życie. Ale nawet w ramach granic zawsze są jakieś mniejszości, wyspy – jak Polaków na Ukrainie, a Ukraińców w Polsce, na przykład. – Wiesz, nawet w Polsce są regiony, które czują swoją odrębność. Na przykład Kaszubi. Mają swój język, mam nawet w domu podręcznik do kaszubskiego. – No, mieliśmy o tym na WOS-ie. Wiecie, moim zdaniem nie można zmuszać nikogo do bycia Polakiem, Niemcem, Hiszpanem, Anglikiem (jak Szkotów lub Irlandczyków) itd. Każdy ma prawo wybrać swoją narodowość, zachować odrębność... – Tak, w Polsce żyją też – oprócz Ukraińców – Litwini, Słowacy, Ormianie, Niemcy... Choć teraz niewielu ich jest, ale tradycje Rzeczpospolitej są takie, że zawsze był to dom wielu narodowości. – A ja myślę, że każde państwo to zbiór regionów, ze swoją kulturą, gwarą, strojami, muzyką, potrawami, wierzeniami, legendami... – Na przykład, Podhale. – No albo właśnie Śląsk i Kaszuby. To jest bogactwo każdego kraju. A rolą rządu centralnego jest stworzyć takie warunki, by każdy mógł pielęgnować swoją kulturę i czuł się jak w domu. I żeby nie chciał nigdzie odchodzić. – A jak jest na Ukrainie?

188

Polska regionów

Lekcja

ĆWICZENIE 1

Dopisz do wypowiedzi imiona uczniów poznanych na wcześniejszych lekcjach. ĆWICZENIE 2

Wykonaj poniższe polecenia. Przy wyrażeniu opinii skorzystaj ze słownictwa z ramki. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Jak sądzisz, kto odpowie na ostatnie pytanie? Odpowiedz na ostatnie pytanie. Wyraź swoją opinię. Streść tę dyskusję. Jakie tezy postawiono w dyskusji? Czy zgadzasz się z nimi? Jakie jeszcze mniejszości narodowe są w Polsce? Czy znasz mniejszości narodowe żyjące na Ukrainie?

Moim zdaniem... Uważam, że... Myślę, że... Nie ma prostej odpowiedzi na to pytanie. Nie wiem, po prostu nie wiem. Ale wydaje mi się, że być może... Zgadzam się / nie zgadzam się z... To zależy... To zależy od tego, czy... / jak... / gdzie... itd. ►

CIEKAWOSTKA Stanisław Wyspiański – dramatopisarz, poeta, inscenizator, twórca nowoczesnego teatru polskiego. Urodził się 15 stycznia 1869 roku w Krakowie, umarł w tym samym mieście 28 listopada 1907 roku. Dorobek artystyczny Wyspiańskiego jest bardzo szeroki i obejmuje dzieła różnego typu: malarstwo (rysunki, szkicowniki, obrazy olejne, pastele) przedstawiające widoki Krakowa, portrety i autoportrety, rośliny, projekty witraży i malowideł, ilustracje; grafika; projekty mebli i wnętrz; architektoniczny projekt zabudowy Wawelu; dramaty, wiersze i inne. Za najważniejsze dzieło Wyspiańskiego uważa się dramat „Wesele” (1901). Sejm ustanowił rok 2007 Rokiem Stanisława Wyspiańskiego. (wg Internetu)

189

Lekcja

Polska regionów

ĆWICZENIE 3

Przeczytaj fragment „Wesela” S. Wyspiańskiego. Co myślisz na ten temat? Porozmawiajcie na jego temat w grupie. Stanisław Wyspiański

Wesele

DRAMAT W TRZECH AKTACH AKT III SCENA XVI POETA Po całym świecie możesz szukać Polski, panno młoda, i nigdzie jej nie najdziecie. PANNA MŁODA To może i szukać szkoda POETA A jest jedna mała klatka – o, niech tak Jagusia przymknie rękę pod pierś.

PANNA MŁODA To zakładka gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie. POETA – A tam puka? PANNA MŁODA I cóz za tako nauka? Serce – ! –? POETA A to Polska właśnie.

ĆWICZENIE 4

Zapoznaj się z treścią fragmentu wiersza J. Iwaszkiewicza o Ukrainie. Porozmawiajcie w grupie o tym, co przyciąga poetę na Ukrainie. Jarosław Iwaszkiewicz

190

Kiedy powrócisz do lubelskich pól Rodzonej twojej dziedziny Może powieje z rozoranych pól Czarnoziemny wiatr z Ukrainy.

Nie myśl wtedy, że ja – nie mów nic – Jestem synem matki Ukrainy. Żem kozacki duch i kozacki lic I że ruskie moje narodziny.

Czarnoziemny on, czarnomorski on. Pachnący wolą – niewolą. I zadzwoni tobie Peczerski dzwon Dzwoniący dobrą i złą dolą.

Wiesz, że mylisz się, żem Polak jak ty, Że jednej jesteśmy macierzy, Jedne nas kołysały i pieśni, i łzy, W jednym miejscu serce nasze leży.

Polska regionów

Lekcja

ĆWICZENIE 5

Wyszukaj w Internecie biografii J. Iwaszkiewicza. Czy był związany z Ukrainą? Jak rozumiesz poniższe słowa autora? Porozmawiajcie o tym w grupie. ...Jedne nas kołysały i pieśni, i łzy, W jednym miejscu serce nasze leży. ĆWICZENIE 6

Za pomocą Internetu i innych dostępnych źródeł podaj nazwy regionów na Ukrainie. Ile ich jest? W którym z nich mieszkasz? Czy masz znajomych z innych ukraińskich regionów? Porozmawiajcie o tym w grupie. ĆWICZENIE 7

Za pomocą Internetu przygotujcie informacje na temat mniejszości narodowych w Polsce i na Ukrainie. ĆWICZENIE 8

Spójrz na mapę regionów w Polsce. Przeczytaj ich nazwy. Ułóż te nazwy w kolejności alfabetycznej. Wymień regiony wzdłuż granicy z Ukrainą. Co możesz powiedzieć o nich? Czy Łemkowie i Bojkowie żyją na Ukrainie? Czy już odwiedziłaś / odwiedziłeś jeden z polskich regionów? Opowiedz w grupie.

191

Lekcja

Polska regionów

ĆWICZENIE 9

Przeczytaj poniższy tekst. Na jego podstawie scharakteryzuj kuchnię śląską. Kuchnia śląska spotykana jest coraz częściej w całej Polsce. Cieszy się ogromną popularnością, gdyż jest bardzo smaczna i zaspokoi nawet najbardziej wybrednego smakosza. Jedni twierdzą, że kuchnia śląska jest tłusta, kaloryczna i niezdrowa, oparta tylko na ziemniakach. Dania kuchni śląskiej są proste i skomplikowane, ale przede wszystkim są pyszne. Kuchnia śląska charakteryzuje się niezwykłym bogactwem potraw ukształtowanych na przestrzeni wielu lat. Dla przeciętnego Polaka Śląsk kojarzony jest głównie z mięsnymi potrawami. Takie przekonanie nie jest do końca prawdziwe. Najpopularniejszym obiadem na Śląsku jest nudelzupa, a na drugie kluski śląskie, rolady oraz modro kapusta. Bryja z pieczek czyli z suszonych owoców, strucle z makiem, polewka z grochu lub gotowany groch z masłem, polewka z fasoli z pieczkami, gryzek, czyli gęsta zupa na mleku z grubo mieloną mąką pszenną, kapusta z ziemniakami, świeże jabłka i suszone śliwki oraz słodki kompot z gotowanych śliwek, wodzionka, kluski czarne, to także niektóre z wielu dań kuchni śląskiej. Popularne na Śląsku są kompoty z rabarbaru i agrestu, a także zupa z kalarepy, rzadko spotykana w innych rejonach Polski. Śląskim wynalazkiem jest także, popularny w całej Polsce i szeroko dostępny w sklepach, ser smażony z kminkiem. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 10

Wypisz z tekstu nazwy własne kuchni śląskiej i za pomocą Internetu wytłumacz, co to jest. WZÓR: Bryja z pieczek – zupa z suszonych owoców. ĆWICZENIE 11

Porównaj kuchnię śląską z kuchnią Twojego regionu. Jeśli chodzi o... Biorąc pod uwagę... Mówiąc o...

192

Polska regionów

Lekcja

ĆWICZENIE 12

W grupie odegrajcie scenkę w restauracji. Podzielcie role kelnera / kelnerki i gości, zamawiajacych świąteczny obiad, złożony z ulubionych dań. Przystawka. Danie główne. Danie specjalne. Na pierwsze danie proszę... Na drugie... (co z czym i z czym). Do picia... A na deser...

ĆWICZENIE 14

Gdybyś to Ty decydowała/ decydował o kuchni Twojego regionu – jaka by to była kuchnia? Wymień ulubione potrawy (czy nazwy wszystkich z nich da się przetłumaczyć na język polski?). ĆWICZENIE 15

Zamów w restauracji obiad złożony z dań kuchni śląskiej. Skorzystaj z poniższego słownictwa. Na pierwsze danie proszę... Na drugie... (co z czym i z czym). Do picia... A na deser...

ĆWICZENIE 16

Dowiedz się więcej o Śląsku. Wyjaśnij pojęcia: barbórka, trojak, kopalnia, gwara (śląska), szychta, szyb, górnik, węgiel. ĆWICZENIE 17

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Wskaż na mapie Zabrze. Do jakiej aglomeracji miejskiej wchodzi to miasto? Opowiedz o tym koleżankom i kolegom. Czy w pobliżu twojej miejscowości są kopalnie? Czego? Czy odwiedzałaś / odwiedzałeś kiedyś kopalnię węgla? Kopalnia Guido w Zabrzu powstała w latach 50. XIX wieku. Imię otrzymała na cześć swojego właściciela, magnata przemysłowego, Guido Henckela von Donnersmarcka. Do lat 80. wydrążono dwa szyby: Guido i Kolejowy. Wtedy kopalnię sprzedano państwu pruskiemu. Wydobycia zaprzestano w niej w 1928 roku. Po II wojnie światowej znalazła się na terenie kopalni węgla kamiennego Makoszowy. W latach 1982–96 zwiedzającym udostępniono część wyrobisk. Dzięki władzom Zabrza w 2007 roku ponownie otwarto Guido

193

Lekcja

Polska regionów

dla turystów. Na część naziemną kopal ni składa się budynek nadszybia szybu „Kolejowego” oraz stalowa wieża z mecha nizmem wyciągowym z 1927 roku. Dla turystów otwarto odnowiony poziom 170 – nazywany teraz poziomem św. Barbary – zabytkowej kopalni Guido w Zabrzu. Podziemna trasa muzealna prezentuje historię górnictwa i związanego z nim kultu religijnego w nowoczesny sposób – zastosowano tu multimedialne projekcje wody wdzierającej się do chodnika górniczego, huk eksplozji materiałów wybuchowych. Poziom św. Barbary znajduje się w najstarszym udostępnionym obecnie rejonie Kopalni Guido. Trasa po przebudowie ma ok. 1 km i koncentruje się na trudzie pracy w kopalni z początku XX wieku – okresu mechanizacji, postępu technologicznego, ale też najsilniejszego kultu św. Barbary w górnośląskim górnictwie. Dotąd na głębokości 170 metrów prezentowano w Guido pracę górnika, wydobycie węgla i maszyny z przełomu XIX i XX wieku. Trasę na poziomie św. Barbary, którą w przeciwieństwie do niższego poziomu mogą zwiedzać małe dzieci i osoby starsze, podzielono na cztery strefy tematyczne. To: „praca w kopalni”, „rozum i wiara”, „kult św. Barbary” oraz „św. Barbara – konteksty”. Od 2009 roku na poziomie 170 m prezentuje się wystawę poświęconą górnikom żołnierzom, którzy w okresie stalinowskim byli zmuszani do pracy pod ziemią.

Foto: s.inyourpocket.com Barbórka, Dzień Górnika – tradycyjne święto górnicze

194

Polska regionów

Lekcja

Trasa ekstremalna w Kopalni Guido ma być 1,5-kilometrową przeprawą po surowej kopalni, rozpoczynającą się od zejścia na głębokość ok. 355 m. Zwiedzający przejdą m.in. przez zachowaną ścianę węglową o długości 110 m i nachyleniu 10 stopni. Poziom 320 m to dwudziestowieczna kopalnia w pełnej okazałości. Turysta musi się tutaj nieco wysilić – trasa liczy około 2,5 km, za to można z bliska zobaczyć pracę kombajnu węglowego i poznać tajniki zawodu górnika. Kopalnia Guido tętni życiem kulturalnym. Dwa przedsięwzięcia: „Muzyka na poziomie” i „Teatr na poziomie”, stwarzają możliwość obcowania ze sztuką rzeczywiście na poziomie najwyższym. Nie brakuje imprez dla dzieci, ciekawa jest oferta edukacyjna. Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego Guido w Zabrzu znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki. (wg Internetu)

ĆWICZENIE 18

Zadaj koleżance / koledze 5 pytań do tekstu.

ĆWICZENIE 19

Czy w twojej miejscowości są jakieś obiekty przemysłowe przekształcone na atrakcje turystyczne, na przykład stary młyn czy hala produkcyjna?

ĆWICZENIE 20

Liczebniki z tekstu ćw. 17. wypisz do tabelki według wzoru. WZÓR: Liczebnik w tekście

Słownie

50.

pięćdziesiątych

170

sto siedemdziesiąt

2,5

dwa i pół

Główny

Porządkowy

Zbiorowy

Ułamkowy

+ + +

195

Lekcja

Polska regionów

ĆWICZENIE 21

Przyjrzyj się mapie Polski przedstawiającej miejsca bogate w surowce mineralne. Powiedz, gdzie w Polsce znajdują się surowce mineralne. WZÓR: Węgiel kamienny wydobywa się na Górnym Śląsku, Lubelszczyźnie.

196

Polska regionów

Lekcja

ĆWICZENIE 22

W oparciu o wiedzę na temat znalezisk i wydobycia surowców na Ukrainie, odpowiedz na pytania: 1. 2. 3. 4. 5.

Jakie części Ukrainy są bogate w surowce naturalne? Podaj najważniejsze zagłębia węgla na Ukrainie? Czy Ukraina również posiada te same surowce spotykane w Polsce? Jakich surowców nie ma: w Polsce, na Ukrainie? Czy zagłębia są ulokowane w pobliżu ukraińsko-polskiej granicy państwowej?

Odrobina składni ZDANIE ZŁOŻONE PODRZĘDNIE (ciąg dalszy) Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe odpowiada na pytania okolicznika: jak? gdzie? kiedy? po co? w jakim celu? dlaczego? pod jakim warunkiem? jak? itd. Ze względu na różnorodność samych okoliczników, rozróżniamy różne typy zdań podrzędnych okolicznikowych:

miejsca (gdzie?, dokąd?, skąd?, którędy?)

Np.: Pojechał na Śląsk, gdzie mógł znaleźć dobrą pracę.

celu (po co?, na co?, w jakim celu?) Np.: Aby osiągnąć dobry wynik, muszę jeszcze trochę potrenować.

przyczyny (dlaczego?, z jakiej przyczyny?, z jakiego powodu?) Np.: Wieczorem będę się uczyć, ponieważ jutro mam sprawdzian.

czasu (kiedy?, jak długo?, dopóki?, odkąd?)

Np.: Kiedy będziesz w Zabrzu, odwiedź kopalnię węgla.

warunku (pod jakim warunkiem?, w jakim wypadku?) Np.: Jeśli się pospieszysz, zdążymy na pociąg.

sposobu (jak?, w jaki sposób?, jakim sposobem?)

Np.: Wykonajcie to ćwiczenie tak, jak pokazałem.

przyzwolenia (mimo co?)

Np.: Poszliśmy nad jezioro, mimo że zaczął padać deszcz.

197

Lekcja

Polska regionów

ĆWICZENIE 23

Do podanych zdań dopisz zdania podrzędne okolicznikowe. Określ zdanie podrzędne okolicznikowe literami M, C, Cz, S, P, W, Prz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Najlepiej odpoczywam, gdy . . Chętnie chodzę tam, gdzie , wybiorę się na ten film. Mimo że , pojedziemy do Zabrza. Ponieważ Czasami zachowujesz się tak, jakbyś , to bym na niej grał”. „Gdybym , poszliśmy do lasu. Chociaż , skąd nasz ród. Musimy , poprawia się nastrój. Kiedy . Muszę oszczędzać, żeby

ĆWICZENIE 24

Przeczytaj poniższe przysłowia. Jak rozumiesz ich znaczenie. Określ zdanie nadrzędne i podrzędne. Nazwij zdanie podrzędne okolicznikowe. Czy w języku ukraińskim są podobne przysłowia? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta. Dopóty dzban wodę nosi, dopóki mu się ucho nie urwie. Gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą. Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. Gdy w Andrzeja deszcz lub słota, w grudniu drogi bez błota. Gdzie wielu dowódców, tam bitwa przegrana. Choćbyś miał złotą skrzynię, śmierci się nie wywiniesz. Jak cię widzą, tak cię piszą. Gdyby kózka nie skakała, toby nóżki nie złamała. Gdy się człowiek spieszy, to się diabeł cieszy.

ĆWICZENIE 25

Przeczytaj poniższy tekst. Wybierz 5 najważniejszych – według Ciebie – zalet agroturystyki. Podaj kilka wad, czyli coś, co Ci nie pasuje do obrazu idealnych wakacji. Agroturystyka to ostatnio bardzo popularna forma wypoczynku na wsi, szczególnie dla rodzin z małymi dziećmi. To nie tylko noclegi. Typowa agroturystyka to kameralny dom na wsi z kilkoma pokojami, najczęściej z dużą zieloną przestrzenią wokół, gdzie każdy może znaleźć cichy kącik dla siebie, a dzieci mogą do woli biegać i radować się latem.

198

Polska regionów

Lekcja

To ogród, czasem sad, może nawet staw, ale przede wszystkim – domowe warunki, dobre jedzenie, pole uprawne i zwierzęta gospodarskie. Te przymioty odróżniają też kwaterę agroturystyczną od zwykłej kwatery na wsi, choć też ściśle związanej z turystyką wiejską. Agroturystyka powstaje najczęściej tam, gdzie nie ma dużego przemysłu, czyli w rejonach czystych, atrakcyjnych krajoznawczo i turystycznie. Gospodarze do tej pory żyjący tylko z rolnictwa, szukając dodatkowego dochodu pozwalającego na lepsze życie, zakładają agroturystykę. Rytm życia gospodarstwa agroturystycznego niejednokrotnie wyznaczany jest terminami prac polowych i porami obrządku przy zwierzętach. Kojarzy się ze smakiem świeżego mleka, zapachem siana, pianiem koguta, odgłosami krów i owiec pasących się na pastwisku w pobliżu. To wszystko stanowi o niepowtarzalności i unikalności agroturystyki. Dodatkowo bliski kontakt z goszczącą nas rodziną to możliwość poznania jej historii i zwyczajów, bezpośredniej rozmowy, podzielenia się własnymi troskami i doświadczeniami. Serdeczna i rodzinna atmosfera takiego wypoczynku pozostaje w pamięci dłużej niż anonimowy pobyt w najbardziej luksusowym hotelu. (wg J. Królikowskiej)

ĆWICZENIE 26

Czy zgadzasz się ze zdaniem „Serdeczna i rodzinna atmosfera takiego wypoczynku pozostaje w pamięci dłużej niż anonimowy pobyt w najbardziej luksusowym hotelu.” Uzasadnij. ĆWICZENIE 27

Czy znasz jakieś miejsce na Ukrainie, gdzie można urządzić gospodarstwo agroturystyczne? Opisz to miejsce: w którym regionie, w jakim budynku, daleko/ blisko lasu, nad jeziorem czy nad morzem. A może podasz jakieś znane tylko Tobie zalety takiego miejsca.

199

Lekcja

Polska regionów

ĆWICZENIE 28

Jak to powiesz Ty? Jak to powiedzą inni? Ułóż dialogi. 1. Pytasz gospodarzy, czy można chodzić po trawie wokół domu. 2. Pytasz gospodarzy, czy można się poczęstować owocami z ogrodu – prosto z drzew i krzewów. 3. Pytasz gospodarzy, czy można pić wodę prosto ze studni. 4. Prosisz mamę o zgodę na spanie na sianie, picie mleka prosto od krowy. 5. Wyrażasz zachwyt widokiem z okna. 6. Ostrzegasz młodszą siostrę przed kogutem, który z tyłu chce ją dziobnąć. 7. Prosisz gospodarzy o opowiedzenie rodzinnej historii. 8. Gospodarz proponuje Ci dokładkę ekologicznego obiadu. 9. Gospodarze proponują łowienie ryb. 10. Pytasz rodziców, czy możesz iść sam / sama do lasu. 11. Pytasz o hasło do Wi-Fi. 12. Wyrażasz rozczarowanie, że tu nie ma Internetu. Uważaj! Niebo w gębie. Wspaniałe! Bez sensu! Chętnie. Dziękuję, ale już nie mogę. Było bardzo smaczne. Przepraszam, czy to gospodarstwo... A szkoda!

ĆWICZENIE 29

Ułóż 10 dwuzdaniowych dialogów w różnych sytuacjach związanych z agroturystyką. Na przykład: pytanie – odpowiedź; prośba – zgoda / odmowa; propozycja – akceptacja / odmowa; pochwała lub komplement – reakcja; wyrażenie zdania – reakcja i in. WZÓR: Jaki pyszny sernik. Niebo w gębie! – Dziękuję, starałam się. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

200

Przy stole. Przy karmieniu zwierząt. Na wycieczce. W górach. W wypożyczalni nart. Na stoku. Na podwórku. W pokoju w pensjonacie. W lesie. W ogródku.

Kontakty ponad granicami

Lekcja

KONTAKTY PONAD GRANICAMI

Magda: Hej! Co słychać? Kuba: W porządku. A u ciebie? Magda: Byłam w Łodzi! Paweł: Na targach odzieżowych? Magda: ??? No, tak – z mamą byłyśmy. Skąd wiesz? Paweł: Bo Łódź kojarzy się z modą, odzieżą, to przecież dawne centrum przemysłu odzieżowego w Polsce. I co – kupiłyście coś? Magda: Wiesz, tak sobie. To były targi w Porcie Łódź... Chciałyśmy coś oryginalnego, ale... Kuba: O! już znalazłem, czekajcie, słabe to Wi-Fi jakieś tu... O, mam! „Targi Mody w Porcie Łódź. W sobotę i niedzielę w Porcie Łódź odbywają się Targi Mody Polska Szafa. Swoje wyroby prezentują tu polscy projektanci. Kupić można m.in. ubrania, torebki, biżuterię i różne akcesoria.” Ble, ble, ble... O: „Anna Danielska na targi wybrała się w towarzystwie córki. Panie wybrały bluzy. – Spodobał nam się oryginalny krój, a także materiał – mówi Anna Danielska. – Byłyśmy także tutaj podczas poprzedniej edycji targów, ale wówczas nic dla siebie nie znalazłyśmy. Jesteśmy bardzo zadowolone. 9-letnia Amelia z Łodzi do domu wróciła z nową koszulką z buldogiem. Dziewczynka bardzo lubi psy, ale nie ma żadnego w domu. Cieszy się więc z koszulki z wizerunkiem czworonoga.” Magda: Moja mama prowadzi mały butik z polską odzieżą, chciała zakupić nowe kolekcje dla młodzieży. Kuba: Ja to jeszcze nie byłem w Łodzi. Słyszałem tylko, że w tym mieście jest jedna z najdłuższych ulic handlowych w Europie licząca około 4,2 km. Leszek: Piotrkowska. Łódź ma taki układ bez rynku, za to z długą ulicą reprezentacyjną. Na Piotrkowskiej nie da się zgubić. Kuba: E, co to za miasto bez rynku. Gdzie jest centrum? Ale fakt: łatwa orientacja w terenie. Mikołaj: Jak to, w Łodzi nie ma takiego rynku, jak dajmy na to w Krakowie, Wroławiu czy Lwowie? Magda: No nie, nie ma. Najpiękniejsze kamienice są na Piotrkowskiej. Dawniej tam też znajdowały się najlepsze sklepy o dużych witrynach. Potem je zamieniły domy towarowe.

201

Lekcja

Kontakty ponad granicami

Borys: A teraz te centra handlowe, w których człowiek tylko może się zgubić. Wojtek: Czemu marudzisz? Nie lubisz łazić po sklepach – najlepiej z ciuchami? Borys: Nie lubię. To mnie nudzi i wyczerpuje. Lubię zakładać zwykłe adidasy, a do tego jakąś bluzę i dżinsy markowe. Teraz rodzicie już nawet mi nie proponują czegoś takiego i sami mi kupują odzież. Mikołaj: A ja słyszałem, że Łódź słynie ze swoich wytwórni filmowych, i w ogóle z filmu. Agnieszka: I wciąż pozostaje „zagłębiem” artystycznym dzięki kilku szkołom artystycznym, filmowym i teatralnym. Po maturze mam zamiar na jednej z nich studiować. Paweł: O, to w przyszłości zamierzasz Foto: studiopiktogram.pl zostać aktorką. Piękna z ciebie gwiazda będzie! Tam gdzieś na Piotrkowskiej chyba można zostawić swój ślad... Kuba: Mam! „Aleja Gwiazd. Na ul. Piotrkowskiej między ul. 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina znajduje się Aleja Gwiazd. Pomysłodawcą alei, na wzór hollywoodzki, w 1996 roku był Jan Machulski. Pierwsza mosiężna gwiazda – dla aktora Andrzeja Seweryna – została wmurowana dwa lata później. Po stronie parzystej (wschodniej) są gwiazdy reżyserów, po stronie nieparzystej znajdują się płaskorzeźby aktorów.”** Leszek: Weź już schowaj tego smartfona. Nudzisz. Mikołaj: Chyba w Łodzi na uniwersytecie czy na politechnice można studiować nauki ścisłe? Grzegorz: A co wy z tą Łodzią? Wszyscy chcecie tam studiować? A jak będzie: Łódź – przymiotnik łódzki, tak? Na Ukrainie jest miasto Łuck. Wtedy przymiotnik od niego będzie ... łucki? Wymowa ta sama – powinny te miasta ze sobą współpracować! Agata: Pewnie współpracują. Magda: Jak jechałyśmy, to słuchałyśmy radia łódzkiego jakiegoś. W audycji też była mowa o tym, jak młodzież z województwa łódzkiego współpracuje z młodzieżą szkolną z Wołynia – a Łuck na Wołyniu jest. Mikołaj: Ta współpraca to w jakim sensie? Magda: Wspólnie opiekują się grobami legionistów Piłsudskiego poległych w bitwach z Rosjanami pod Kościuchnówką w latach 1915–1916. W tej wsi jest tak zwana „Polska Górka” – kopiec ku czci poległych legionistów. Agata: A skąd na Wołyniu wzięły się oddziały legionowe?

202

Kontakty ponad granicami

Lekcja

Wojtek: Ponad rok wszystkie formacje legionowe w czasie pierwszej wojny prowadziły działania zbrojne na Wołyniu. W lipcu 1916 roku walki o tę miejscowość zatrzymały ofensywę wojsk rosyjskich generała Brusiłowa. Borys: Może spytamy o to naszego profesora od historii? (wg *http://www.dzienniklodzki.pl; ** Wikipedia)

ĆWICZENIE 1

Odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Jakie miasto i w jakim celu odwiedziła Magda z matką? Gdzie znajdowało się centrum przemysłu odzieżowego w Polsce? Czy Łódź to tylko ośrodek przemysłu odzieżowego? Czego szukała mama Magdy na targach mody? Czym się różni Łódź od Krakowa, Wrocławia czy Lwowa? Jaka ulica odgrywa rolę centrum miasta i dlaczego? Dlaczego w Łodzi powstała Aleja Gwiazd? Na jakich uczelniach chcą studiować nasi bochaterowie? Jaką informację usłyszała Magda w radiu? Na czym polega współpraca młodzieży szkolnej z województwa łódzkiego i obwodu wołyńskiego? ĆWICZENIE 2

Przypomnij sobie słownictwo związane z ubraniem. Do tabelki wypisz słowa z tekstu. Za pomocą słownika uzupełnij tabelkę. Bielizna

Odzież wierzchnia

podkoszulek, ...

płaszcz, ...

Okrycie głowy

Buty

kapelusz, kozaki, ... ...

Odzież wizytowa

Ogólnie

garnitur, koszula, ... ...

ĆWICZENIE 3

Skompletujcie ubrania w wersji na lato, jesień / wiosnę, zimę: Dla chłopców

Dla dziewczyn

Do szkoły Do pracy Do sklepu „Po domu” Na specjalne okazje (jakie?) Na wycieczkę (dokąd?)

203

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 4

Opisz, co masz na sobie. Podaj kolory i ewentualne kształty (w kropki, paski etc.). ĆWICZENIE 5

Połącz słowa skierowane do Ciebie z właściwą odpowiedzią. Nie wiesz, gdzie jest przymierzalnia?

W galerii „Bocian”, tam, wiesz, obok supermarketu. Ekstra!

No i jak wyglądam?

Oj tam, oj tam.

Nie za długie te spodnie?

No, dobrze, ale może zmierz jeszcze tę.

Beznadzieja, jestem za gruba – w nic się nie mieszczę.

Może nawet za krótkie. Ha!

Może lepsza dla Ciebie byłaby L-ka?

Nie, w sam raz.

Chcesz przymierzyć jeszcze M-kę?

Rewelacja! Super!

Ale ładna sukienka! Gdzie kupiłaś?

Tam, na prawo.

Ładnie ci w tej spódniczce.

Dobra, zmierzę L-kę. Dzięki!

Do twarzy ci w tej bluzie.

Tylko bez kompleksów. Nie, nie trzeba ta jest dobra. OK, zmierz jeszcze mniejszą. No, nie wiem… No coś ty.

204

Kontakty ponad granicami

Lekcja

ĆWICZENIE 6

Których zwrotów nie użyjesz w sklepie? Zaznacz wypowiedzenia niewłaściwe dla języka polskiego literą N, a właściwe literą P. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Poproszę tę czerwoną bluzkę. Czy mogę zobaczyć te czarne spodnie? Pani, pokażcie mi tę bluzę czarnego koloru. Proszę dać mi tenisówki rozmiar 36. Czy mogę przymierzyć? Czy są większe / mniejsze / dłuższe / krótsze? Czy są u was spodnie na mnie? Dzień dobry, potrzebuję buty do biegania rozmiar 42. Niestety, za długie... . Czy macie bluzy z napisem „Polska”? Czy są szaliki biało-czerwone? A w innym kolorze? To poproszę. A są M-ki?

ĆWICZENIE 7

Wybierz kilka zwrotów z ćwiczeń powyżej i ułóż krótkie dialogi w sklepie odzieżowym. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Słucham, czym mogę służyć? W czym mogę pomóc? Płaci pan / pani w kasie. Tylko to, co widać. Niestety, nie ma innych kolorów. W paski / kropki / kratkę. Proszę pytać w przyszłym tygodniu. Tylko towar markowy.

ĆWICZENIE 8

Podyskutujcie: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Odzież: czy tylko markowa? Specjalne okazje – jak się ubrać? Odzież z drugiej ręki: moda czy konieczność? A może wstyd? Elegancko czy wygodnie? Szkoła: rewia mody? Po co ludzie wymyślili modę? Aktualna moda młodzieżowa. Najlepiej ubrani Polacy i Ukraińcy – co to znaczy? Twój styl. Co lubisz ubierać, gdy pada śnieg? Jak się ubierzesz w dni upalne?

205

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 9

Rozwiąż krzyżówkę. Pionowo przeczytasz hasło. Jego znaczenie znajdż w słowniku. 4 3

1 2

3 3 5

6 7

ĆWICZENIE 10

Przeczytaj wiersz W. Chotomskiej. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Zadaj koleżance / koledze 6. pytań do wiersza. Wanda Chotomska

Kapelusz Przed tygodniem w mieście Łodzi Pewien pan po sklepach chodził I sprzedawców prosił wielu, By wybrali mu kapelusz. Na kanapkach krytych pluszem Siadał mierząc kapelusze: Czarne – z wstążką i bez wstążki, Z filcu, z pilśni, gładkie, w prążki, Szare, szyte grubą nitką I myśliwskie – z małą kitką. Coraz spod innego ronda Do lusterka się przyglądał, Aż go rozbolały uszy Od mierzenia kapeluszy.

206

Kontakty ponad granicami

Lekcja

Zwróć uwagę! Czy pamiętasz, że wielką literą piszemy nazwy firm, marek etc. Np.: samochód „Polonez”; obuwie marki „Adidas”.

Natomiast wyroby tych firm piszemy małą literą. Np.: stary polonez, założyć adidasy.

ĆWICZENIE 11

Ułóż swoje zdania, wykorzystując wyrażenia z ramki. Nowy opel: pracuje w Oplu: stary polonez: Mercedes klasy E: mercedesem w góry: kodak brata: firma Kodak; właściciel Fiata: czerwony fiat

►

CIEKAWOSTKA

Kamienica to kilkupiętrowy budynek mieszkalny, murowany z cegły lub kamienia, stojący w jednym szeregu innych domów. Kamienice były podstawą miejskiego budownictwa mieszkaniowego od średniowiecza do XX wieku. W Polsce słynne kamienice znajdują się na warszawskim Starym Mieście. Ciągi kamienic wyznaczają zabytkowe trasy komunikacyjne. Na przykład ul. Piotrkowska w Łodzi czy Długi Targ w Gdańsku. (wg A. Brożek, A. Ciesielska, M. Pułka, D. Zych „Swoimi słowami”)

207

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 12

Opisz dowolną kamienicę na poniższym zdjęciu. Jakie ma ściany? Z czego są zrobione? Jakie są okna – duże czy małe? Jak wygląda balkon? Co się mieści na parterze? Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Grube mury; szerokie okna; drewniane drzwi wejściowe; sklepy / lokale usługowe na parterze; balkon; balustrada na balkonie z kutego żelaza; fasadę zdobi sześć okien / wykusz; to trzypiętrowa kamienica / kamienica ma trzy piętra; kondygnacje; spadzisty dach; gzyms; duże mieszkania; wysokie sufity; stare klatki schodowe; stare drewniane schody; winda; adaptowane na mieszkania strychy.

ĆWICZENIE 13

Jak sądzisz, dla miast na Ukrainie jest charakterystyczny ciąg kamienic przy głównej ulicy czy ukształtowanie w postaci rynku. Jak wygląda główna ulica w Twoim mieście? A może centrum miasta tworzy rynek? Opiniami podzielcie się w grupie.

ĆWICZENIE 14

Oto jest logo przeglądu filmów polskich „Pod Wysokim Zamkiem”. W jakich miastach się odbywa? Czy jest to przedsięwzięcie cykliczne czy impreza doraźna? Znajdź w Internecie informacje o corocznej lwowskiej edycji tego przeglądu. Wypisz repertuar z ostatniego przeglądu.

208

Kontakty ponad granicami

Lekcja

ĆWICZENIE 15

Zapoznaj się z życiorysem wybitnego polskiego reżysera filmowego i teatralnego Andrzeja Wajdy.

ŻYCIORYS ANDRZEJA WAJDY Andrzej Wajda – urodzony 6 marca 1926 r. w Suwałkach reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta i scenograf. Czas II wojny światowej spędził w Radomiu. Wajda przez pewien okres studiował malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz pracował jako magazynier, tragarz, ślusarz, bednarz i kreślarz. W roku 1960 skończył reżyserię w Szkole Filmowej w Łodzi. Pierwszym samodzielnym filmem Andrzeja Wajdy było „Pokolenie” nakręcone w 1954. Dwa lata później wyreżyserował „Kanał”, a w roku 1958 „Popiół i diament”. Film ten zdobył liczne nagrody polskie i zagraniczne, m.in. Nagrodę Międzynarodowej Federacji Krytyki Filmowej. Andrzej Wajda był jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiej szkoły filmowej. W latach 1972 – 1983 Wajda był kierownikiem Zespołu Filmowego „X”, a od 1978 do 1983 prezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Był dyrektorem artystycznym Teatru Powszechnego w Warszawie. W 2000 otrzymał Oscara za całokształt twórczości. W 2002 r. założył Mistrzowską Szkołę Reżyserii Andrzeja Wajdy. Najsławniejsze filmy tego reżysera to: „Popiół i diament”, „Niewinni czarodzieje”, „Popioły”, „Wesele”, „Człowiek z marmuru”, „Kronika wypadków miłosnych”, „Panna Nikt”, „Katyń”. Zmarł 9 października 2016, nie doczekawszy premiery swojego ostatniego filmu: „Powidoki”. ĆWICZENIE 16

Ułóż CV reżysera na podstawie przeczytanego życiorysu. ĆWICZENIE 17

Który z filmów Andrzeja Wajdy chciałabyś / chciałbyś obejrzeć i dlaczego. Porozmawiajcie o tym w grupie.

209

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 18

Przygotujcie krótkie informacje i porozmawiajcie w klasie o: 1. 2. 3. 4. 5.

Polskiej szkole filmowej. Krzysztofie Zanussim. Krystynie Jandzie. Dowolnym innym reżyserze filmowym. Dowolnym polskim aktorze filmowym.

Przypomnij sobie IMIESŁOWY TO NIEOSOBOWE FORMY CZASOWNIKA

PRZYMIOTNIKOWE

PRZYSŁÓWKOWE

Czynne zakończone na -ący, -ące, -ąca.

Uprzednie zakończone na -łszy, -wszy.

Np.: chorujący, kochająca, mieszkającego i są tworzone od czasowników niedokonanych.

Bierne zakończone na -ny, -na, -ne, -ty, -ta, -te, -ony.

Np.: ucieszony, upiększona wyciągniętego. Tworzymy je od czasowników dokonanych i niedokonanych oraz od czasowników przechodnich.

Np.: odzyskawszy, spojrzawszy. Tworzymy je od czasowników dokonanych.

Współczesne zakończone na -ąc.

Np.: bojąc się, pragnąc. One są tworzone od czasowników niedokonanych.

ĆWICZENIE 19

Otwórz nawiasy formami imiesłowu przymiotnikowego czynnego i biernego, tworząc je od bezokolicznika. 1. 2. 3. 4. 5.

210

Przed nami był człowiek (móc) już mieć wszystko. W kuchni przy oknie stała babcia (pić) owocową herbatę. Na łące było widać dzieci (zbierać) poziomki. Turyści (jechać) na wycieczkę zagraniczną czekali na autokar. Na dywanie przed drzwiami były (spać) dwa koty.

Kontakty ponad granicami 6. 7. 8. 9. 10.

Lekcja

Na parapecie leżały (zerwać) na klombie kwiaty. Wolę dostawać w prezencie kwiaty doniczkowe niż (ciąć). Po deszczu wyglądasz jak (zmoknąć) kura. (Spytać) o wczorajsze wydarzenie, milczeliśmy. Dziadek musi zebrać z łąki (wyschnąć) siano. ĆWICZENIE 20

Ze zdań wypisz imiesłowy i określ ich typ. 1. Zmęczywszy się podróżą, marzyłem o gorącej herbacie. 2. Rower Janka był zakonserwowany na zimę i schowany na strychu. 3. Czekając na spóźniających się kolegów, obserwowałem migające reklamy. 4. Mirek gapił się na odjeżdżający samochód. 5. Rower ma przebitą dętkę w przednim kole i skrzywioną ramę. 6. Usunąwszy płot grożący zawaleniem, odpoczywałem otoczony uwielbieniem. 7. Przeczytałem to opowiadanie, jadąc do babci. 8. Wykorzystując ogólne zamieszanie, wymknąłem się z klasy. 9. Ciekawa jest ta historia powiązana z naszym miastem. 10. Wróciwszy z próby kółka teatralnego, byłem całkiem wyczerpany. ►

CIEKAWOSTKA Bitwa pod Kościuchnówką na Wołyniu rozegrała się w dniach 4–6 lipca 1916 r. i była najkrwawszym starciem, jakie stoczyły Legiony Polskie w okresie pierwszej wojny światowej w trakcie natarcia oddziałów rosyjskiej armii w ramach ofensywy generała Brusiłowa. Trzy legionowe brygady, które pod dowództwem Józefa Piłsudskiego skutecznie odpierały przeważające liczebnie oddziały rosyjskie, miały blisko dwa tysiące ofiar śmiertelnych, rannych i zaginionych. Walki pod Kościuchnówką zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic.

211

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 21

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Wskaż na mapie Ukrainy i Polski miejscowości spotykane w tekście. Adam Zamojski

Zgierz – Kościuchnówka – Maniewicze. Przez historię do współczesności. Początki spotkań z mieszkańcami niewielkiej Kościuchnówki i rejonu Maniewicze obwodu wołyńskiego sięgają praktycznie pierwszych miesięcy niepodległej Ukrainy. Ich inicjatorem był emerytowany zgierski nauczyciel historii i filolog klasyczny, Władysław Barański, który po latach zapomnienia przez władze PRL-u postanowił odbudować pamięć czynu legionowego na odległym Wołyniu. Pierwszy kontakt udało się nawiązać dopiero w połowie 1992 r. za pośrednictwem polskiego konsulatu we Lwowie. Mieszkańcy Kościuchnówki pisali, że cmentarz znajdujący się w pobliżu wsi, jest w zaniedbanym stanie. W najbliższym czasie zamierzali go uporządkować. Był to praktycznie pierwszy sygnał, że utworzony jeszcze w latach wojny światowej 1914–1918 cmentarz wojenny przetrwał dziesiątki lat dziejowego zapomnienia.

Centrum Dialogu Kościuchnówka. Zdjęcie 2015 r. z profilu Centrum Kościuchnówka na Facebooku

212

Kontakty ponad granicami

Lekcja

W tym liście daje się odczuć jakąś głęboką uczciwość. Po 56 latach nakazanego „zapominania” o polskich pierwiastkach przeszłości tej ziemi, pamięć po tych latach pozostała żywym i ciepłym wspomnieniem, na tyle ważnym, że stało się przekazanym dzieciom i wnukom przez rodziców i dziadków. Może w tym jest obecna także głęboka, prosta ludzka życzliwość dla innych, dla przeszłości rodzinnej ziemi, przechowana w sercach jak jakiś cenny skarb, którego nie wolno zagubić? Ten sygnał otrzymany już w pierwszym roku istnienia Niepodległej Ukrainy, był dobrym znakiem na przyszłość. Kolejne lata przyniosły potwierdzenie faktu, iż na tej ziemi Polacy są mile widziani. Trudno jest zliczyć, ile razy zgierzanie, i nie tylko oni, odbywali wyprawy do rejonu maniewickiego. W roku 2000 harcerze Ziemi Łódzkiej razem z młodzieżą z Wołynia dokończyli odbudowę cmentarza w Polskim Lasku pod Kościuchnówką. Wówczas wyrównano teren pomiędzy mogiłami, zaś główną alejkę wysypano grysem. U wejścia stanęły dwa betonowe pylony, a w nich tablice z napisem „Polski cmentarz wojenny” – w dwóch językach: polskim i ukraińskim. W 1928 roku społeczność wołyńska jako wyraz szacunku dla bohaterów Legionów Polskich podjęła decyzję o usypaniu symbolicznego kopca na Polskiej Górce – wzgórzu zwanym tak za krwawe zasługi legionistów pod Kościuchnówką w lipcu 1915 roku. W lipcu 1936 roku na Polskiej Górce odbyły się uroczystości dwudziestolecia boju, największe obchody w całej historii II Rzeczypospolitej. (Anatol Sulik, Adam Zamojski „Przewodnik historyczny po wołyńskim pobojowisku Legionów Józefa Piłsudskiego pod Kościuchnówką (1915–1916)”, Fundacja Niepodległości, Lublin, 2016)

ĆWICZENIE 22

Przyjrzyj się mapie Polski. Wskaż, gdzie się znajduje Łódź i Zgierz. Ustal, jak daleko te miasta leżą od Warszawy, od przejść granicznych z Ukrainą w Dorohusku, Zosinie, Hrebennem. Jak daleko od przejść granicznych jest położona Kościuchnówka, Twoja miejscowość? Czy istnieje prosta droga z województwa łódzkiego na Wołyń? Porozmawiajcie o tym w grupie. ĆWICZENIE 23

Porozmawiajcie z osobami starszymi o przeszłości Waszej miejscowości. Ustalcie, czy są jakieś miejsca związane z polską pamięcią lub innych sąsiednich narodowości?

213

Lekcja

Kontakty ponad granicami

ĆWICZENIE 24

Pomóżcie Agatce i Borysowi z tekstu „Kontakty ponad granicami” odpowiedzieć na pytanie: „Skąd na Wołyniu wzięły się oddziały legionowe?”. Skorzystajcie z Internetu, wiedzy zaczerpniętej ze źródeł i materiałów historycznych.

Odrobina składni (ciąg dalszy)

IMIESŁOWOWY RÓWNOWAŻNIK ZDANIA Imiesłów przysłówkowy wraz z jego określeniami nazywamy imiesłowowym równoważnikiem zdania. W wypowiedzeniu złożonym pełni on funkcję taką, jak zdanie podrzędne okolicznikowe. Np.: Skończywszy pracę, poszła na basen. Kuba, grając w piłkę, doznał kontuzji kolana.

Wypowiedzenie, w którym zdanie podrzędne zostało zastąpione imiesłowowym równoważnikiem zdania, nazywamy wypowiedzeniem złożonym z imiesłowowym równoważnikiem zdania.

Zwróć uwagę! Imiesłowowy równoważnik zdania zawsze oddzielamy przecinkiem od zdania nadrzędnego. Jeśli imiesłowowy równoważnik jest wtrącony w zdanie nadrzędne, to wydzielamy go dwoma przecinkami.

Zapamіętaj! W zdaniu nadrzędnym i podrzędnym (imiesłowowym równoważniku) musi występować ten sam podmiot. Np.: Mój pies, czując niebezpieczeństwo, zaczął głośno szczekać. (ten sam podmiot w zdaniu i równoważniku)

ĆWICZENIE 25

Przekształć zdania złożone na wypowiedzenia z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Wpisz je pod zdaniem podrzędnie złożonym. 1. B orys, kiedy rano szedł do szkoły, spotkał wysiadających z tramwaju . kolegów.

214

Kontakty ponad granicami

Lekcja

2. U czniowie z naszej klasy, gdy wrócili z wycieczki, napisali wypraco. wanie na temat zwiedzania Starego Miasta. 3. Zasnąłem tylko nad ranem, kiedy przeczytałem książkę do końca. . . 4. Gdy wszedłem do sklepu, od razu zobaczyłem piękną bluzę. . 5. Kiedy uciekaliśmy przed burzą, zgubiliśmy w lesie drogę.

ĆWICZENIE 26

Czy poniższe zdania posiadają błędy? Jeżeli tak, to usuń je. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Pijąc herbatę, rozległ się dzwonek do drzwi. Pisząc list, wszedł kolega. Oglądając film w telewizji, wyszedł z domu. Idąc do szkoły, wykoleił się tramwaj. Gotując zupę, zjadł ją ze smakiem. Przygotowawszy się do sprawdzianu, wyszedł na spacer. Otworzywszy książkę, wszedł do pokoju. Odkurzywszy dywan, wcześniej usmażyła jajecznicę.

ĆWICZENIE 27

Poniższe zdania przekształć w wypowiedzenia z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Czy można tego dokonać w każdym przypadku? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Kiedy zobaczyłem ten dom, oniemiałem z zachwytu. Kiedy graliśmy w piłkę, na boisko nagle wpadł rudy kot. Agatka i Borys czekali przed sklepem na Magdę i rozmawiali. Gdy jechaliśmy przez główną ulicę miasta, zauważyliśmy dużo sklepów. Kuba, kiedy grał na skrzypcach bez nut, trenował pamięć. Mikołaj, kiedy się uspokoił, przeprosił kolegów za swoje zachowanie. Kiedy Grzegorz wszedł do teatru, zauważył kilku znajomych. Goście, kiedy wchodzili na salę, ciekawie się rozglądali. Kiedy przyjechali do Kościuchnówki, udali się na Polską Górkę. Kiedy wyszli na jej szczyt, złożyli wiązankę kwiatów.

215

Lektura uzupełniająca

LEKTURA UZUPEŁNIAJĄCA

Świteź

Adam Mickiewicz Do Michała Wereszczaki

Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie, Do Płużyn ciemnego boru Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie, By się przypatrzyć jezioru. Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona, W wielkiego kształcie obwodu, Gęstą po bokach puszczą oczerniona, A gładka jak szyba lodu. Jeżeli nocną przybliżysz się dobą I zwrócisz ku wodom lice: Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą I dwa obaczysz księżyce. Niepewny, czyli szklana spod twej stopy Pod niebo idzie równina, Czyli też niebo swoje szklane stropy Aż do nóg twoich ugina; Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga, Dna nie odróżnia od szczytu: Zdajesz się wisieć w środku niebokręga, W jakiejś otchłani błękitu. Tak w noc, pogodna jeśli służy pora, Wzrok się przyjemnie ułudzi... Lecz, żeby w nocy jechać do jeziora, Trzeba być najśmielszym z ludzi. Bo jakie szatan wyprawia tam harce! Jakie się larwy* szamocą! Drżę cały, kiedy bają o tem starce, I strach wspominać przed nocą.

* larwy – straszydła.

216

Lektura uzupełniająca Nieraz śród wody gwar jakoby w mieście, Ogień i dym bucha gęsty, I zgiełk walczących i wrzaski niewieście I dzwonów gwałt i zbrój chrzęsty. Nagle dym spada, hałas się uśmierza, Na brzegach tylko szum jodły, W wodach gadanie cichego pacierza, I dziewic żałośne modły. Co to ma znaczyć? różni różnie plotą: Cóż, kiedy nie był nikt na dnie; Biegają wieści pomiędzy prostotą, Lecz któż z nich prawdę odgadnie? Pan na Płużynach, którego pradziady Były Świtezi dziedzice, Z dawna przemyślał i zasięgał rady, Jak te zbadać tajemnice. Kazał przybory w bliskiem robić mieście, I wielkie sypał wydatki: Związano niewód, głęboki stóp dwieście, Budują czółny i statki. Ja ostrzegałem: że w tak wielkiem dziele Dobrze, kto z Bogiem poczyna; Dano więc na mszę w niejednym kościele, I ksiądz przyjechał z Cyryna*. Stanął na brzegu, ubrał się w ornaty, Przeżegnał, pracę pokropił; Pan daje hasło: odbijają baty**, Niewód się z szumem zatopił. Topi się, pławki*** na dół z sobą spycha, Tak przepaść wody głęboka; Prężą się liny, niewód idzie z cicha, Pewnie nie złowią ni oka****. * Cyryn – miasteczko w Nowogródzkiem, z kościołem parafialnym. Do parafii cyryńskiej należały Płużyny. ** baty – czółna. *** pławki (pławy, pławuki) – kawałki kory przytwierdzane do górnej krawędzi sieci w celu utrzymania jej na wodzie. **** Pewnie nie złowią ni oka – zwrot ludowy, używany na Białej Rusi i Podolu; oko – waga trzech funtów.

217

Lektura uzupełniająca Na brzeg oboje wyjęto już skrzydło, Ciągną ostatek więcierzy: Powiemże jakie złowiono straszydło? Choć powiem, nikt nie uwierzy. Powiem jednakże. Nie straszydło wcale, Żywa kobieta w niewodzie, Twarz miała jasną, usta jak korale, Włos biały skąpany w wodzie. Do brzegu dąży. A gdy jedni z trwogi Na miejscu stanęli głazem, Drudzy zwracają ku ucieczce nogi, Łagodnym rzecze wyrazem: „Młodzieńcy! wiecie, że tutaj bezkarnie Dotąd nikt statku nie spuści: Każdego śmiałka jezioro zagarnie Do nieprzebrnionych czeluści. I ty, zuchwały, i twoja gromada Wraz byście poszli w głębinie*: Lecz, że to kraj był twojego pradziada, Że w tobie nasza krew płynie; Choć godna kary jest ciekawość pusta, Lecz, żeście z Bogiem poczęli, Bóg wam przez moje opowiada usta, Dzieje tej cudnej topieli. Na miejscach, które dziś piaskiem zaniosło, Gdzie car** i trzcina zarasta, Po których teraz wasze biega wiosło, Stał okrąg pięknego miasta. Świteź, i w sławne orężem ramiona I w kraśne twarze bogata, Niegdyś od książąt Tuhanów*** rządzona, Kwitnęła przez długie lata. * głębinia (forma białorus.) – głębina. ** car – podbiał (ziele). *** od książąt Tuhanów – aluzja do Tuhanowicz, wsi należącej do Wereszczaków, gdzie przebywała Maryla.

218

Lektura uzupełniająca Nie ćmił widoku ten ostęp ponury: Przez żyzne wskroś okolice Widać stąd było Nowogródzkie mury, Litwy naówczas stolicę. Raz niespodzianie obiegł tam Mendoga Potężnem wojskiem car z Rusi; Na całą Litwę wielka padła trwoga, Że Mendog poddać się musi. Nim ściągnął wojsko z odległej granicy, Do ojca mego napisze: – Tuhanie! w tobie obrona stolicy, Śpiesz, zwołaj twe towarzysze. – Skoro przeczytał Tuhan list książęcy I wydał rozkaz do wojny, Stanęło zaraz mężów pięć tysięcy, A każdy konny i zbrojny. Uderzą w trąby, rusza młódź, już w bramie Błyska Tuhana proporzec, Lecz Tuhan stanie i ręce załamie, I znowu jedzie na dworzec. I mówi do mnie: – Jaż własnych mieszkańców Dla obcej zgubię odsieczy? Wszak wiesz, że Świteź nie ma innych szańców, Prócz naszych piersi i mieczy. Jeśli rozdzielę szczupłe wojsko moje, Krewnemu nie dam obrony; A jeśli wszyscy pociągniem na boje, Jak będą córy i żony? – Ojcze, odpowiem, lękasz się niewcześnie, Idź, kędy sława cię woła, Bóg nas obroni: dziś nad miastem we śnie, Widziałam jego anioła. Okrążył Świteź miecza błyskawicą, I nakrył złotemi pióry, I rzekł mi: póki męże za granicą, Ja bronię żony i córy. –

219

Lektura uzupełniająca

Usłuchał Tuhan, i za wojskiem goni; Lecz gdy noc spada ponura, Słychać gwar z dala, szczęk i tętent koni, I zewsząd straszny wrzask: ura! Zagrzmią tarany, padły bram ostatki, Zewsząd pocisków grad leci, Biegą na dworzec starce, nędzne matki, Dziewice i drobne dzieci. Gwałtu! wołają, zamykajcie bramę, Tuż, tuż, za nami Ruś wali. Ach! zgińmy lepiej, zabijmy się same, Śmierć nas od hańby ocali. Natychmiast wściekłość bierze miejsce strachu; Miecą bogactwa na stosy, Przynoszą żagwie i płomień do gmachu, I krzyczą strasznemi głosy: „Przeklęty będzie, kto się nie dobije!« Broniłam, lecz próżny opór: Klęczą, na progach wyciągają szyje, A drugie przynoszą topór. Gotowa zbrodnia... Czyli wezwać hordy I podłe przyjąć kajdany, Czy bezbożnemi wytępić się mordy?... Panie, zawołam, nad pany: Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela, O śmierć błagamy u Ciebie, Niechaj nas lepiej Twój piorun wystrzela, Lub żywych ziemia pogrzebie! Wtem, jakaś białość nagle mnie otoczy, Dzień zda się spędzać noc ciemną: Spuszczam ku ziemi przerażone oczy... Już ziemi nie ma pode mną!...

220

Lektura uzupełniająca

Takeśmy uszły zhańbienia i rzezi. Widzisz to ziele dokoła, To są małżonki i córki Świtezi, Które Bóg przemienił w zioła. Białawem kwieciem, jak białe motylki, Unoszą się nad topielą; List* ich zielony, jak jodłowe szpilki, Kiedy je śniegi pobielą. Za życia cnoty niewinnej obrazy, Jej barwę mają po zgonie, W ukryciu żyją i nie cierpią skazy, Śmiertelne nie tkną ich dłonie. Doświadczył tego car i ruska zgraja, Gdy piękne ujrzawszy kwiecie, Ten rwie i szyszak stalony umaja, Ten wianki na skronie plecie: Kto tylko ściągnął do głębyni ramię, Tak straszna jest kwiatów władza, Że go natychmiast choroba wyłamie, I śmierć gwałtowna ugadza. Choć czas te dzieje wymazał z pamięci, Pozostał sam odgłos kary, Dotąd w swych baśniach prostota go święci, I kwiaty nazywa Cary”. – To mówiąc, pani z wolna się oddala, Topią się statki i sieci, Szum słychać w puszczy, poburzona fala Z łoskotem na brzegi leci. Jezioro do dna pękło na kształt rowu, Lecz próżno za nią wzrok goni, Wpadła i falą nakryła się znowu, I więcej nie słychać o niej. * List (stpol.) – liść (por.: listopad).

221

Lektura uzupełniająca Adam Mickiewicz

Reduta Ordona Opowiadanie adiutanta

Nam strzelać nie kazano. – Wstąpiłem na działo I spójrzałem na pole; dwieście armat grzmiało. Artyleryi ruskiej ciągną się szeregi, Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi; I widziałem ich wodza: przybiegł, mieczem skinął I jak ptak jedno skrzydło wojska swego zwinął; Wylewa się spod skrzydła ściśniona piechota Długą czarną kolumną, jako lawa błota, Nasypana iskrami bagnetów. Jak sępy Czarne chorągwie na śmierć prowadzą zastępy. Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, Jak głaz bodzący morze, reduta Ordona. Sześć tylko miała armat; wciąż dymią i świecą; I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy. Patrz, tam granat w sam środek kolumny się nurza, Jak w fale bryła lawy, pułk dymem zachmurza; Pęka śród dymu granat, szyk pod niebo leci I ogromna łysina śród kolumny świeci. Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje. Ryczy jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; – Już dopadła; jak boa śród kolumn się zwija, Pali piersią, rwie zębem, oddechem zabija. Najstraszniejszej nie widać, lecz słychać po dźwięku, Po waleniu się trupów, po ranionych jęku: Gdy kolumnę od końca do końca przewierci, Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci. Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia? Czy dzieli ich odwagę, czy pierś sam nadstawia? Nie, on siedzi o pięćset mil na swej stolicy, Król wielki, samowładnik świata połowicy; Zmarszczył brwi, – i tysiące kibitek wnet leci; Podpisał, – tysiąc matek opłakuje dzieci; Skinął, – padają knuty od Niemna do Chiwy. Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy,

222

Lektura uzupełniająca Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże, – Warszawa jedna twojej mocy się urąga, Podnosi na cię rękę i koronę ściąga, Koronę Kazimierzów, Chrobrych z twojej głowy, Boś ją ukradł i skrwawił, synu Wasilowy! Car dziwi się – ze strachu. Drżą Petersburczany, Car gniewa się – ze strachu mrą jego dworzany; Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara Jest Car. – Car gniewny: umrzem, rozweselim Cara. Posłany wódz kaukaski z siłami pół-świata, Wierny, czynny i sprawny – jak knut w ręku kata. Ura! ura! Patrz, blisko reduty, już w rowy Walą się, na faszynę kładąc swe tułowy; Już czernią się na białych palisadach wałów. Jeszcze reduta w środku, jasna od wystrzałów, Czerwieni się nad czernią: jak w środek mrowiaka Wrzucony motyl błyska, – mrowie go naciska, – Zgasł – tak zgasła reduta. Czyż ostatnie działo Strącone z łoża w piasku paszczę zagrzebało? Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał? Zgasnął ogień. – Już Moskal rogatki wywalał. Gdzież ręczna broń? – Ach, dzisiaj pracowała więcej Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcej; Zgadłem, dlaczego milczy, – bo nieraz widziałem Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem. Gdy godzinę wołano dwa słowa: pal, nabij; Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi; A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność; Na koniec bez rozkazu pełnią swą powinność, Na koniec bez rozwagi, bez czucia, pamięci, Żołnierz jako młyn palny nabija – grzmi – kręci Broń od oka do nogi, od nogi na oko: Aż ręka w ładownicy długo i głęboko Szukała, nie znalazła – i żołnierz pobladnął, Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie władnął; I uczuł, że go pali strzelba rozogniona; Upuścił ją i upadł; – nim dobiją, skona. Takem myślił, – a w szaniec nieprzyjaciół kupa Już lazła, jak robactwo na świeżego trupa.

223

Lektura uzupełniająca Pociemniało mi w oczach – a gdym łzy ocierał, Słyszałem, że coś do mnie mówił mój Jenerał. On przez lunetę wspartą na moim ramieniu Długo na szturm i szaniec poglądał w milczeniu. Na koniec rzekł; „Stracona”. – Spod lunety jego Wymknęło się łez kilka, – rzekł do mnie: „Kolego, Wzrok młody od szkieł lepszy; patrzaj, tam na wale, Znasz Ordona, czy widzisz, gdzie jest?" – „Jenerale, Czy go znam? – Tam stał zawsze, to działo kierował. Nie widzę – znajdę – dojrzę! – śród dymu się schował: Lecz śród najgęstszych kłębów dymu ileż razy Widziałem rękę jego, dającą rozkazy. – Widzę go znowu, – widzę rękę – błyskawicę, Wywija, grozi wrogom, trzyma palną świecę, Biorą go – zginął – o nie, – skoczył w dół, – do lochów”! „Dobrze – rzecze Jenerał – nie odda im prochów”. Tu blask – dym – chwila cicho – i huk jak stu gromów. Zaćmiło się powietrze od ziemi wyłomów, Harmaty podskoczyły i jak wystrzelone Toczyły się na kołach – lonty zapalone Nie trafiły do swoich panew. I dym wionął Prosto ku nam; i w gęstej chmurze nas ochłonął. I nie było nic widać prócz granatów blasku, I powoli dym rzedniał, opadał deszcz piasku. Spojrzałem na redutę; – wały, palisady, Działa i naszych garstka, i wrogów gromady; Wszystko jako sen znikło. Tylko czarna bryła Ziemi niekształtnej leży – rozjemcza mogiła. Tam i ci, co bronili, – i ci, co się wdarli, Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli. Choćby cesarz Moskalom kazał wstać, już dusza Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza. Tam zagrzebane tylu set ciała, imiona: Dusze gdzie? nie wiem; lecz wiem, gdzie dusza Ordona. On będzie Patron szańców! – Bo dzieło zniszczenia W dobrej sprawie jest święte, Jak dzieło tworzenia; Bóg wyrzekł słowo stań się, Bóg i zgiń wyrzecze. Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze, Kiedy ziemię despotyzm i duma szalona Obleją, jak Moskale redutę Ordona – Karząc plemię zwycięzców zbrodniami zatrute, Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę.

224

Lektura uzupełniająca

Przed sądem

Maria Konopnicka

Drobny, wychudły, z oczyma jasnemi, W których łzy wielkie i srebrne wzbierały I gasły w rzęsach spuszczonych ku ziemi, Blady jak nędza, a tak jeszcze mały, Że mógł rozpłakać się i wołać: Matko! Gdyby miał matkę... i mógł stroić psoty, I pocałunków żądać, i pieszczoty, I spać na piersiach ojca... a tak drżący, Jak ptak wyjęty z gniazda i już mrący, Wiejski sierota stał w sądzie przed kratką. A dziwna była ta sala sądowa, Wielka i pusta, i ciemna, i chłodna, I bezlitosna, i łez ludzkich głodna. I nigdy dla nich nie mająca słowa Miłości bratniej, i taka surowa, Tak spiskująca ławkami w półkole Na ludzką nędzę i ludzką niedolę, Że Chrystus biały, co stał tam w pobliżu, Zdawał się cierpieć i drżeć na swym krzyżu. Przy winowajcy nie było nikogo... I któż by bronił dziecięcia nędzarzy? Chyba te wielkie dwie łzy, co po twarzy Leciały jakąś pełną iskier drogą. Chyba dzieciństwo, nędz pełne, sieroty I chyba tylko promyczek ten złoty, Co mu przez okno upadał na głowę, Jakby Bóg gładził włosięta mu płowe. Wszedł sędzia, spojrzał i rzekł: „Gdzie rodzice?” „Nieznani” – odrzekł pan pisarz z powagą. Chłopiec wzniósł zgasłe, błękitne źrenice I ściągnął świtkę na pierś swoją nagą, Bo oto nagle od jednego słowa Zjęło go zimno i pustka grobowa... Sędzia zadumał się, pochylił czoła I spytał znowu: „Czy w wiosce jest szkoła?” „Nie”. – Pisarz zwykle chmurny był w urzędzie, Przy tym – pytanie było jakoś dziwne... Wahał się chwilę, czy właściwym będzie Odpowiedź chłopca pisać w protokóle; Więc wyprostował palce swoje sztywne I bębnił z lekka po szarej bibule...

225

Lektura uzupełniająca A sędzia patrzył na drżącą dziecinę, Na ręce nagie, wychudłe i sine, Na pierś zapadłą i nędzne łachmany, Na blask tych oczu zmącony i szklany, Gdzie przecież mogły odbić się niebiosy... Na drobną główkę, gdzie myśl głucho śpiąca Nie znała światła innego prócz słońca I innych wrażeń ożywczych prócz rosy. I dziwnym cieniem zaszło mu oblicze, I w piersi uczuł drżenie tajemnicze, Jakby ta sala pusta była tronem, Nad którym przyszłość z czołem zachmurzonem Zasiada, pełna klęsk i spustoszenia... I jakimś grzmiącym i ogromnym słowem Oblicza plony na polu jałowem, Przed sąd wzywając całe pokolenia... I widział, jak szły gęste, ciemne tłumy I tamowały ruch globu w błękicie... I spostrzegł, pełny trwogi i zadumy, Że były chmurą ogromną o świcie, Przez którą przebić nie mogło się słońce, I zmierzch nad ziemią trwał przez lat tysiące... Widział, że tłum ten – to siła stracona Dla wielkich celów i dążeń ludzkości, I czytał w groźnym spojrzeniu przyszłości, Że chce rachunku – z miliona... I ujrzał nagle, że wydziedziczeni Za społeczeństwa swego cierpią winy... I przerażony – posłyszał w przestrzeni Sądy – nad sprawą chłopczyny... „Niechże was Chrystus – głos mówił – rozsądzi, Kto więcej winien: czy ten nieświadomy, Co drogi nie zna i w ciemnościach błądzi, Czy wy, co grube spisujecie tomy Karnej ustawy, a nie dbacie o to, By uczyć dziecię, które jest sierotą?... Niechże was Chrystus sądzi!” Lecz krzyż czarny Stał nieruchomy i cichy na stole, Jako milczące wobec łez ołtarze... A sędzia powstał i szedł, gdzie pacholę Blade czekało na wyrok surowy, I dotknął ręką jego płowej głowy, I rzekł: „Pójdź, dziecię! ja cię uczyć każę!”

226

Lektura uzupełniająca Aleksander Fredro

Zemsta (Fragmenty) Nie masz nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało. Bywa z węża dryjakiew*, złe często dobremu okazyją daje. And. Maks. Fredro ** Osoby: OSOBY: Cześnik Raptusiewicz Klara – jego synowica Rejent Milczek Wacław – syn Rejenta Podstolina

Papkin Dyndalski – marszałek Cześnika Śmigalski – dworzanin Cześnika Perełka – kuchmistrz Cześnika Mularze, hajduki, pachołki etc. Scena na wsi. (...)

AKT III SCENA 4 REJENT, PAPKIN PAPKIN Wsuwając się trwożliwie: Wolnoż wstąpić? REJENT Bardzo proszę. PAPKIN Z najniższym ukłonem i nieśmiało: Pana w domu i Rejenta Widzieć w godnej tej osobie Chluba wielka, niepojęta

Spada na mnie w tejże dobie, Jak niemylnie pewnie wnoszę? REJENT Pokornie: Tak jest – sługa uniżony. Wolnoż mi się w odwet spytać, Kogom zyskał honor witać? PAPKIN Na stronie: Hm! pokorna coś szlachciurka,

* Dryjakiew (z gr.) – lekarstwo. ** Andrzej Maksymilian Fredro (ok. 1620–1679) – historyk, pisarz polityczny i zbieracz przysłów. Fragment przytoczony w motcie pochodzi z dzieła Przysłowia mów potocznych, obyczajowe, radne, wojenne... z r. 1658, cennego zbioru przysłów siedemnastowiecznych. Aleksander Fredro mylnie uważał się za potomka Andrzeja Maksymiliana. Przodkowie komediopisarza należeli do innej linii Fredrów.

227

Lektura uzupełniająca Z każdym słowem daje nurka* – Niepotrzebne miałem względy. Śmielej: Jestem Papkin. Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie. Jak uważam, Skończę wszystko bez pomocy. Głośno, wyciągając się na krześle: Jestem Papkin – lew północy, Rotmistrz sławny i kawaler – Okazując gestem wstęgi orderowe: Tak, siak, tędy i owędy. Mądry w radzie, dzielny w boju, Dusza wojny, wróg pokoju. Znają Szwedy, muzułmany, Sasy, Włochy i Hiszpany Artemizy ostrze sławne I nim władać ramię wprawne. Jednym słowem, krótko mówiąc, Kula ziemska zna Papkina – Teraz, bratku, daj mi wina. REJENT Po krótkim wahaniu, na stronie: Nemo sapiens, nisi patiens**. Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje. * daje nurka – wyrażenie myśliwskie: ustępuje, cofa się przed niebezpieczeństwem; tu: spuszcza z tonu. ** Nemo sapiens, nisi patiens (łac.) – „Nie jest mądry, kto nie umie być cierpliwy” – średniowieczne przysłowie łacińskie.

228

PAPKIN Na stronie: O! Brat szlachcic tchórzem podszyt! – Po zleceniu od Cześnika Może sobie udrę łyka***. Nakrywa głowę – pije: Cienkusz!**** Pije: deresz!***** Pije: REJENT Na stronie: Nadto śmiało. PAPKIN Istna lura, panie bracie, Cóż, lepszego tu nie macie? REJENT Wybacz, waszmość, lecz nie stało. PAPKIN Otóż to jest szlachta nasza! Ze wzgardą: Siedzi na wsi – sieje, wieje – Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje. A dać wina – to nie staje. idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma: Albo jeśli przyjdzie flasza, Samą maścią****** już przestrasza; *** udrę łyka – coś zarobię, coś skorzystam. **** cienkusz (dosł.: osad piwny, zlewki) – tu: złe, słabe wino. ***** deresz (z węg.) – tu: mętny, słaby trunek, lura. ****** samą maścią – zewnętrznym wyglądem. Flaszka powinna być dobrze omszała, co jest świadectwem starości, a więc dobroci wina.

Lektura uzupełniająca Potem prosi: „Jeśli łaska” – Nie proś, nie nudź, hreczkosieju*, A lepszego daj, u diaska! REJENT Ależ mości dobrodzieju... PAPKIN Pijąc: Mętne, kwaśne nad pojęcie – Istna lura, mój Rejencie! REJENT Na stronie: Cierpliwości wiele trzeba; Niech się dzieje wola nieba.

Z strony jaśnie wielmożnego Cześnika Raptusiewicza, Co go ranka dzisiejszego Twych służalców sprośna dzicza**, Godna jednak pryncypała, W jego zamku napaść śmiała. REJENT Mówże, waszmość, trochę ciszej, Jego sługa dobrze słyszy. PAPKIN Mówię zawsze podług woli. REJENT Ależ bo mnie głowa boli.

PAPKIN Zwiedź piwnice wszystkie moje, Gdzie z pół świata masz napoje, Gdzie sto beczek stoi rzędem! Jeśli znajdziesz co takiego, Dam ci, bratku, konia z rzędem.

PAPKIN Jeszcze głośniej: Że tam komu w uszach strzyka Albo że tam czyj łeb chory, Przez to nigdy w pieśń słowika Nie odmienią głos stentory,***.

REJENT Z ukłonem: Pozwól spytać, panie drogi, Gdyż nie znana mi przyczyna, Co w nikczemne moje progi Marsowego wiedzie syna?

REJENT Słodko: Ależ bo ja mam i ludzi. Każę oknem cię wyrzucić. Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz. A tam dobry kawał z góry.

PAPKIN Rozpierając się na krześle przy stoliku: Co? Chcesz wiedzieć? REJENT Proszę o to. PAPKIN Więc staję tu, wiedz, niecnoto, * hreczkosiej – pogardliwa nazwa zasiedziałego na wsi, niezbyt zamożnego szlachcica.

PAPKIN O, nie trzeba. REJENT Jest tam który! Hola! ** dzicza (forma staropol. tak jak: łodzia, pieczenia itp.) – dzisiejsze: dzicz. *** Stentor – człowiek o potężnym głosie. Nazwa pochodzi od jednego z bohaterów wojny trojańskiej, Stentora, odznaczanego się silnym, tubalnym głosem.

229

Lektura uzupełniająca PAPKIN Niech się pan nie trudzi. REJENT Pan jak piórko stąd wyjedzie. Do służących: Czekać w czterech tam za drzwiami! PAPKIN Ale na cóż to, sąsiedzie, Tej parady między nami? REJENT Teraz słucham waszmość pana. Sadzając go prawie gwałtem: Bardzo proszę – bardzo proszę – Siada blisko i naprzeciwko: Jakaż czynność jest mu dana? Nie spuszcza z oka Papkina: PAPKIN Jesteś trochę nadto żywy: Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem, Że tak bardzo masz słuch tkliwy – Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem – Jakieś słówko głośniej powiem. REJENT Czy się prędko rzeczy dowiem? PAPKIN Bardzo cicho: Zaraz – Cześnik bardzo prosi... REJENT Hę! PAPKIN Czy głośniej? Na znak potakujący Rejenta mówi dalej: Cześnik prosi...

230

To jest... raczej Cześnik wnosi, Że, by skończyć w jednej chwili Kontrowersją*, co... zrobili... Nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej: Dobrze mówię... co zrobili... Kontrowersją... jak rzecz znana... Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja... Odwracając się, na stronie: A to jakiś wzrok szatana, Cały język w trąbkę zwija. REJENT Ja nie jestem pojąć w stanie, Waszmość prawisz zbyt zawiło. PAPKIN Wstając: Bo to... bo te... wybacz, panie, Wino trochę mocne było. A nie jestem zbyt wymowny... Ciszej: Czy tych czterech jeszcze stoi? REJENT Jednym słowem – mój szanowny, Dobry sąsiad czego żąda? PAPKIN Lecz się poseł trochę – REJENT Kończąc: ...Boi. Bądź, serdeńko, bez obawy. PAPKIN Więc Cześnika prośba niesie, Abyś waszmość circa quartam** U trzech kopców w Czarnym Lesie Stanął z szablą do rozprawy. * Kontrowersja (z łac.) – spór, sprzeczka, nieporozumienie. **Circa quartam (łac.) – koło czwartej.

Lektura uzupełniająca REJENT ironicznie: Stary Cześnik jeszcze żwawy! PAPKIN Ośmielając się: Ba! To wszyscy wiedzą przecie, Że niemylne jego ciosy – Wszakże w całym już powiecie Pokarbował szlachcie nosy, Tylko jeszcze... REJENT Ciszej, proszę. PAPKIN Oglądając się na drzwi: Prawda, ciszej. – Cicho zatem Jego grzeczną prośbę wnoszę I dołączam moją własną O odpowiedź krótką, jasną. REJENT Tę listownie mu udzielę, Ale jakże się to zgadza: Wszak ci jutro ma wesele. PAPKIN Śmielej: Tamto temu nie przeszkadza:

Rano pierścień – w pół dnia szabla – Wieczór kielich – w nocy... REJENT Słodko: Cicho. PAPKIN Prawda, cicho. Na stronie: Sprawa diabla, Ani mrumru. – Czy mnie licho Tu przyniosło w takie szpony! REJENT ironicznie: Wielkiż afekt* przyszłej żony? PAPKIN Fiu! fiu! fiu! – Taż z miłości Trzykroć na dzień wpada w mdłości – Cześnik, także rozogniony, Jak gromnica ku niej pała – Będzie para doskonała. A że wierna w każdej sprawie, Ręce, nogi w zakład stawię.

Och-Teatr, Warszawa * Afekt (z łac.) – tu: uczucie.

231

Lektura uzupełniająca Stanisław Wyspiański

Wesele (Dramat w trzech aktach) OSOBY: Gospodarz Gospodyni Pan Młody Panna Młoda Marysia Wojtek Ojciec

Dziad Jasiek Kasper Poeta Dziennikarz Nos Ksiądz

Maryna Zosia Radczyni Haneczka Czepiec Czepcowa Klimina

Kasia Staszek Kuba Żyd Rachel Muzykant Isia

OSOBY DRAMATU: Chochoł Widmo Stańczyk Hetman

Rycerz Czarny Upiór Wernyzhora Dekoracja:

Noc listopadowa; w chacie, w świetlicy. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty, i ludzi, którzy się przez nią przesuną. Przez drzwi otwarte z boku, ku sieni, słychać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet, hukania chłopów i bab i przygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotających tancerzy, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wrzawie piosenki... I cała uwaga osób, które przez tę izbę-scenę przejdą, zwrócona jest tam, ciągle tam; zasłuchani, zapatrzeni ustawicznie w ten tan, na polską nutę... wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych* wstążek, pawich piór, kierezyj**, barwnych kaftanów*** i kabatów****, nasza dzisiejsza wiejska Polska. * krasy – barwny. ** kierezja albo karazja – sukmana granatowa z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftami i błyszczącymi blaszkami, opadającym nisko na plecy; kierezja i rogatywka czerwona, „krakuska”, należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa. *** kaftan – noszony pod sukmaną (kierezja) żupanik z rękawami, granatowy na czerwonej podszewce, naszywany frędzlami i metalowymi guziczkami. **** kabat – wcięta w pasie kurtka czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdami z tyłu, niekiedy naszywana.

232

Lektura uzupełniająca A na ścianie głębnej: drzwi do alkierzyka*, gdzie łóżko gospodarstwa i kołyska, i pośpione na łóżkach dzieci, a górą zszeregowani Święci obrazkowi. Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione** białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; – za oknem ciemno mrok – za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę***, w zimową ochronę okryty. Na środku izby stół okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie przy jarzących brązowych świecznikach żydowskich**** suta zastawa, talerze poniechane tak, jak dopiero co od nich cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o sprzątaniu nie myśli. Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego „Wernyhory”***** i litograficzne odbicie Matejkowskich „Racławic”******. Przy ścianie w głębi sofa wyszarzana; ponad nią złożone w krzyż szable, flinty, pasy podróżne, torba * alkierzyk – izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien ** przysłonione – dziś popr.: przysłonięte *** krzew otulony w słomę – tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o „krzewach w słomianej uwięzi”. Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł, chachoł etc.: „a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły […]; b) najwyższy snop w mendlu […] (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul […]; c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu” i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem) nieznane. **** świeczniki żydowskie – siedmioramienne o charakterystycznym kształcie; świece w nich zapalali Żydzi w świąteczny wieczór piątkowy (przed szabatem); z uwagi na piękny kształt przyjęły się również poza środowiskiem żydowskim. ***** Matejkowski „Wernyhora” – obraz Jana Matejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja wisiała w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych. Wernyhora to legendarna (lub na pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby Wernyhory łączono z dalszymi losami Polski i Ukrainy, widząc w nim w szczególności proroka „zmartwychwstania” Polski i rzecznika pojednania między narodami obu krajów. Postać Wernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej – u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z występującą w nim postacią Wernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (premiera 24 marca). Sam Wyspiański pisał (nieukończony) rapsod Wernyhora począwszy od kwietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty witraża). ****** Matejkowskie „Racławice” – obraz J. Matejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie), przedstawiający znany moment powitania „naczelnika w sukmanie” przez podkrakowskich kosynierów z Bartoszem Głowackim po zdobyciu przez nich rosyjskich armat. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedmiotem poematu T. Lenartowicza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki W. L. Anczyca Kościuszko pod Racławicami.

233

Lektura uzupełniająca skórzana. W innym kącie piec bielony, do maści* z izbą; obok pieca stolik empire**, zdobny świecącymi resztami brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami*** dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju przy twarzy młodej w lokach i na ciemnej sukni. U boku drzwi weselnych skrzynia ogromna wyprawna wiejska, malowana**** w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła. Pod oknem stary grat, fotel z wysokim oparciem. Nad drzwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej***** z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej******, w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i koronie polskiej Królowej, z Dzieciątkiem, które rączkę ku błogosławieniu wzniosło. Strop drewniany w długie belki proste z wypisanym na nich Słowem Bożym i rokiem pobudowania. Rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym.

Chocholi taniec. Fotografia z inscenizacji lwowskiej, na pocztówce z ok. 1914. Ze zbiorów Lubelskiej Biblioteki Cyfrowej. * do maści – do koloru, w tym samym kolorze. ** empire (fr.) – styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., właśnie za cesarstwa Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu. *** alabastrowe kolumienki – „klasyczne” kolumienki należały do znamiennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstwa; alabaster – biały marmur, prześwietlony, jakby przejrzysty. **** skrzynia […] malowana – takie skrzynie były sprzętami znajdującymi się w niemal każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barwne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. ***** obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej – kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. ****** obraz Matki Boskiej Częstochowskiej – kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. Wyspiański sam namalował sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz na scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię).

234

Lektura uzupełniająca AKT III SCENA XIV PANNA MŁODA, MARYSIA MARYSIA Cieszę się, a myślę sobie, że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA Czego żal? MARYSIA Jakeś do pola ganiała krasą* i siemieniatke**; jageś jesce była mała i ty, i Hanusia, i ja, byłyśmy razem doma, że ci sie zacnie bez stajnie; żeś kole niej wyrosła zwycajnie i bez cały ty wsioski roboty, bez tego harowanio; że jak ty bedzies panią, cieszę sie, a myślę sobie, że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA Czego żal – –? MARYSIA Że ci sie będzie cnieło bez tatusia, bez nos, bez tych płotów, bez ogroda; że choć sie chłopem uciesys, jesce tu płacząca przylecis, bo tutok duszę mos, bo tu sie serce przyjęło, a tam ci będzie samotno * krasa (gw.) – krowa maści czerwono– białej lub czarno-białe.j. ** siemieniatka (gw.) – krowa maści siemieniatej (siemieniaty – pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka – kura pstra).

i bez to ci będzie markotno, i bez to ci będzie żal. PANNA MŁODA Mało szkoda, krótki żal. MARYSIA A teraz ty sobie chwal, rumień się teraz i pal; ale tutok dusza sie ostanie i tutok twoje kochanie, a tam ci będzie samotno i bez to ci będzie markotno, i bez to ci będzie żal.

SCENA XV MARYSIA, OJCIEC MARYSIA Tatuś sie Weselem cieszą... OJCIEC Niech sie bawią, niech sie weselą; tela tego, co te parę dni – a potem, jak sie pobiera, to już mnie do nich nic, niech se ta na swoich żarnach mielą, jako chcą – nie moje prawo. MARYSIA Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą grontów – do tej upłaty – ? OJCIEC Jo patrzę swego – jo nie bogaty; posłaś, toś posła; cy tam za tego, cy za insego: telo, co byś sie wyniosła na tamten świat.

235

Lektura uzupełniająca MARYSIA Może byście byli więcej rad, żebym za pana sie wydała, jak mię to przed laty chcioł – ? OJCIEC Ten, co umarł; – ostał swat, boś sie przez Wojtka swatała, i swat ciebie wzioł. MARYSIA A ja swata pokochała, a dzisiok, jak sie Jaga wydała i ja sobie moje przypomniała o tym zmarłym przyjacielu, jakem sie to ś nim poznała na Hanusinym weselu – zrobiło mi sie markotno, nie wiem czego – przecie wolałam mego – chyba, że onemu samotno. OJCIEC Ka twój mąż? MARYSIA Już legnoł, śpi, zmęcony – a kazał mi tu być, tom przyszła – a nie wiem, po co; nic tu dla mnie, a tu ide, że tu tańczą – jak przed laty: kiedy do mnie przyszły swaty i od chłopa, i od pana, a ja byłam zakochana.

236

OJCIEC Potańcuj se. MARYSIA Ino patrzę... OJCIEC Płaczesz – –? MARYSIA Tak się w oczach mgli, wszystko widzę coraz bladsze. SCENA XVI POETA, PANNA MŁODA POETA Panna młoda – ze snu, z nocy? PANNA MŁODA A sen to miałam, choć nie spałam, ino w taki ległam niemocy... POETA Od miłości panna młoda osłabła. PANNA MŁODA We złotej ogromnej karocy napotkałam na śnie diabła; takie mi sie głupstwo śniło, tak sie ta pletło, baiło.

OJCIEC Idze ku nim.

POETA I od razu diabeł jak z procy, i od razu kareta złota?

MARYSIA Ino patrze: jak te druhny coraz bladsze z umęcenia, a kręcom sie, nie ustanom, radujom sie.

PANNA MŁODA A tak-ta na śnie, nie dziwota, że sie jakie byle co zwidzi; niech ino pon nie szydzi, bo pon, to po dniu zdziwuje,

Lektura uzupełniająca jesce wsady rozgaduje, jakby cejco* – choć ni ma co. POETA Są tacy, co za to płacą; że z jednego takiego bajania można sobie powóz sprawić i zestrojonego diabła, i ogromnie wielu gapiów zabawić. PANNA MŁODA Od tańcenia takem osłabła... Śniło mi się, że siadam do karety, a oczy mi sie kleją – o rety.– Śniło mi sie, że siedzę w karecie i pytam sie, bo mnie wieżą przez lasy, przez jakiesi murowane miasta „a gdzież mnie, biesy, wieziecie?” a oni mówią: „do Polski” – A kaz tyz ta Polska, a kaz ta? Pon wiedzą? POETA Po całym świecie możesz szukać Polski, panno młoda, i nigdzie jej nie najdziecie. PANNA MŁODA To może i szukać szkoda. POETA A jest jedna mała klatka – o, niech tak Jagusia przymknie rękę pod pierś. PANNA MŁODA To zakładka gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie. POETA A tam puka?

PANNA MŁODA I cóz za tako nauka? Serce – ! – ? POETA A to Polska właśnie.

SCENA XVII POETA, PAN MŁODY PAN MŁODY Takie zimno bardzo rano; noc tę dzisiaj nieprzespaną zapamiętam długie czasy. POETA Zapewne, noc to poślubna, ta jest zawsze siłopróbna. PAN MŁODY Trochę to, co inne jeszcze. Ujęły mnie jakieś kleszcze przestrachu, ogromne grozy. Uląkłem się nagle prozy, jaka jest we fantastycznym świecie: że to, co jest tu przed nami żywe, tak się nagle wiatrem zmiecie; że my próżno wyciągamy ręce do widziadeł – bo to są widziadła, i tak mi fantazja zbladła, bo już się była układła do snu we widziadeł lesie. POETA A mnie to znowu teraz niesie ten wicher z nocy. Określiłbym to tak, że dusza pnie się po skale stromej w górę i wie – wie, że stanie tam! Taka pewność sił, tę teraz mam!

* jakby cejco – jakby coś ważnego.

237

Lektura uzupełniająca PAN MŁODY I to wszystko na żart – – ? POETA A ot tak, jak leci czart po nocy – nie zeszła jeszcze noc. PAN MŁODY A trafiaj ty orły z proc, ja wolę gaik spokojny, sad cichy, woniami upojny: żeby mi się kwieciły jabłonie i mlecze w puchów koronie, i trawa schodziła zielona,

kręciła się przy mnie żona, żebym miał kąt z bożej łaski, maleńki, jak te obrazki, co maluje Stanisławski* z jabłoniami i z bodiakiem we złotawem słońcu takiem... żeby mi tam było cicho, spokojnie, a jeśli gwarno i rojnie, to od brzęczących pszczół, błyszczących much.

Stanisław Wyspiański, Autoportret z żoną, 1904 r. Ze zbiorów Muzeum Stanisława Wyspiańskiego – oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie. Fot. PAP/W. Kryński, G. Rogiński

* Jan Stanisławski (1860–1907), objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki”.

238

Spis treści

SPIS TREŚCI Дорогий друже!.............................................................................3 Lekcja

1 Sport to zdrowie.......................................................5

Lekcja

owa szkoła, nowa wiedza. 2 N

Lekcja

3 Czym jest Natura 2000?...........................................48

Lekcja

4 Polska dobrze zorganizowana................................75

Lekcja

5 Polska w Unii Europejskiej.....................................100

Lekcja

6 Sto lat Niepodległości.............................................131

Lekcja

7 Wrocław – europejska stolica kultury....................160

Lekcja

8 Polska regionów......................................................188

Lekcja

9 Kontakty ponad granicami......................................201

Liceum – to też szkoła.............................................27

Lektura uzupełniająca

Adam Mickiewicz. Świteź...............................................................216 Adam Mickiewicz. Reduta Ordona.................................................222 Maria Konopnicka. Przed sądem...................................................225 Aleksander Fredro. Zemsta...........................................................227 Stanisław Wyspiański. Wesele......................................................232

239