Issuu

Lesia Biłeńka-Swystowycz, Jerzy Kowalewski, Mykoła Jarmoluk

JĘZYK POLSKI (5. rok n a u c za n ia ) dla szk ó ł o g ó ln o k szta łcą c y ch z u k ra iń sk im języ k ie m w y k ła d o w y m

Podręcznik dla klasy 9 szkół ogólnokształcących

Леся Біленька-Свистович, Єжи Ковалевський, Микола Ярмолюк

П О ЛЬСЬКА МОВА (5-й р ік навчання) для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською мовою Підручник для 9 класу загальноосвітніх навчальних закладів Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Чернівці „Букрек”

2017

УДК 811.162.1(075.3) Б 61

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ від 20.03.2017р. № 417) Видано за рахунок держ авних коштів. Продаж заборонено

Експерти, які здійснили експертизу даного підручника під час проведення конкурсного відбору проектів підручників для 9 класу загальноосвітніх навчальних закладів і зробили висновок про доцільність надання підручнику грифа „Рекомендовано Міністерством освіти і науки України”: Гуменюк О.М. - вчитель ліцею № 7 м. Вінниці, вчитель польської мови; Котович Л.І. - методист Володимирецького районного методичного кабінету при управлінні освіти, молоді та спорту Володимирецької райдержадміністрації; Ніколаєнко Л.І. - старший науковий співробітник відділу слов’янських мов Інституту мовознавства ім. О.О. Потебні НАН України, кандидат філологічних наук; Щербакова Н.В. - експерт з антидискримінаційних питань.

Біленька-Свистович Л. В., Ковалевський Є., Ярмолнж М. О. Б 61

Польська мова (5-й рік навчання) для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською мовою : підручник для 9 класу загальноосвітніх навчаль них закладів / Л. В. Біленька-Свистович, Є. Ковалевський, М. О. Ярмолнж. - Чер нівці : Букрек, 2017. - 240 с. : іл. ISBN 978-966-399-864-0 у ц к 811.162.1(075.3)

Biłeńka-Swystowycz Ł., Kowalewski J., Jarmoluk M. Б 61

Język polski (5. rok nauczania) dla szkól ogólnokształcących z ukraińskim językiem wykładowym : podręcznik dla klasy 9 szkól ogólnokształcących / Ł. BiłeńkaSwystowycz, J. Kowalewski, M. Jarmoluk. - Czemiowce : Bukrek, 2017. - 240 s. : il. ISBN 978-966-399-864-0 у ц к 811.162.1(075.3)

ISBN 978-966-399-864-0

Д о р о ги й др уж е! Ми разом продовжуємо мандрівку в дивовижний світ поль ської мови і культури. Уже п'ятий рік триває Твоя подорож і зна йомство з традиціями польського народу. Лексичний і граматич ний матеріал підручника дасть Тобі змогу розширити горизонт мовленнєвих знань та умінь. Матеріал цього підручника - логічне продовження граматич ного і лексико-комунікативного матеріалу, який вивчали у попе редніх класах. Особливістю книги є те, що автори зосередилися на комунікативних аспектах вивчення польської мови як інозем ної, що відповідає сьогоднішнім світовим вимогам до вивчення іноземної мови. При такому підході граматичні проблеми стають органічним доповненням до лексичного матеріалу. У підручнику містяться тексти на теми, визначені програмою. Граматика подана у вигляді таблиць і схем, що дає змогу вчите леві й учням зосередитися на складанні діалогів, спілкуванні між собою. Матеріал допоможе Тобі краще пізнати польську літературу, розширити світогляд, сприятиме спілкуванню з ровесниками з Польщі. Бажаємо успіхів! Автори

Л ю бий друж е! Щоб тобі було зручніше і легше працювати з підручником, ознайомся, будь ласка, з умовними позначками: j ' —

—ff-

вправа усна;

—вправа письмова; - вправа підвищеної складності, творчі завдання; —вправа з використанням Інтернету; - вправа з використанням довідкової літератури; - робота в групах; —пропущена літера; - пропущене слово.

♦ LEKCJA 1 Zdrow o w K rakow ie

Jan Kochanowski

Na zdrowie Szlachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz. Tam człowiek prawie Widzi na jawie I sam to powie, Że nic nad zdrowie Ani lepszego, Ani droższego; Bo dobre mienie, Perły, kamienie,

Także wiek młody I dar urody, Miejsca wysokie, Władze szerokie Dobre są, ale Gdy zdrowie w cale Gdzie nie masz siły, I świat niemiły. Klejnocie drogi, Mój dom ubogi Oddany tobie Ulubuj sobie!

^ Ć W IC Z E N IE 1 Wyraź współczesnym językiem polskim treść tego wiersza. WZÓR: Wiersz mówi o tym, ż e ...

7^ĆWICZENIE 2 Wypisz z wiersza nowo poznane przez Ciebie słowa, wyrażenia lub zwroty. ^ Ć W IC Z E N IE 3 Jak rozumiesz poniższe słowa wiersza? Porozmawiajcie na ten te mat w grupie. „Klejnocie drogi, Mój dom ubogi Oddany tobie Ulubuj sobie!"

^ Ć W IC Z E N IE 4 Powiedz, co zrobić, aby życie rodzinne było „zdrowe"? Użyj form z „powinien". WZÓR: Dzieci powinny pomagać rodzicom.

Literatura polska doby renesansu epoka literacka w dziejach literatury polskiej przypa dająca na okres od 1500 do 1620 roku.W okresie renesansu, zwanego też „odrodzeniem”, polska kultura przeżywała rozkwit. Wybitnymi przedstawicielami epoki „odrodzenia” w literaturze polskiej są Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy, Mikołaj Hussowczyk, Jan z Koszyczek, Mikołaj Rej, którego słowa „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają” są uznane za hasło do tworzenia w języku polskim. Spośród poetów polskich za lidera tego okresu uważa się Jana Kochanowskiego.

^ Ć W IC Z E N IE 5 Jak rozumiesz słowa Mikołaja Reja „A niechaj narodowie wżdy po stronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają"? Napisz swoją opi nię na ten temat.

^ Ć W IC Z E N IE 6 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAWOSTKA Jan Kochanowski jest najsłynniejszym polskim poetą doby renesansu, jest tak że pierwszym polskim poetą wielkiego formatu. Był osobą niezwykle wykształ coną, oczytaną, dużo podróżował po Eu ropie. Bez wahania można go nazwać człowiekiem renesansu. Zaadaptował do polskich warunków większość antycz nych gatunków, takich jak pieśń, tren, fraszka. Odwołując się do kultury i lite ratury antycznej, czerpiąc z nich wzorce stworzył (wraz z Mikołajem Rejem) pod waliny polskiego języka literackiego. Do najsłynniejszych dzieł poety należą cykle utworów: Pieśni, Fraszki, napisane pod koniec życia Treny oraz oparty na historii wojny trojań skiej dramat Odprawa posłów greckich.

Fraszka (wł. frasca - gałązka, drobiazg) - krótki utwór liryczny, zazwyczaj rymowany lub wierszowany, o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej).

Tren, lament, płacz (żałobny) - utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej, blisko spokrewniony z elegią, ważny element struktury tragedii greckiej.

i f 1ĆWICZENIE 7 Jakich przedstawicieli epoki renesansu - pisarzy i poetów ukraiń skich znasz i jakie ich utwory czytaliście? ■0ĆWICZENIE 8 W Internecie znajdź życiorys Jana Kochanowskiego. Opowiedz go grupie.

^ĆW ICZENIE 9 Przeczytaj fraszkę „Do gór i lasów". Za pomocą słownika ustal zna czenie nowych słów i wyrażeń. Czy zrozumiałaś/ zrozumiałeś treść wiersza? Jan Kochanowski

Do gór i lasów Wysokie góry i odziane lasy! Jako rad na was patrzę, a swe czasy Młodsze wspominam, które tu zostały, Kiedy na statek człowiek mało dbały. Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował? Jażem przez morze głębokie żeglował, Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy, Jażem nawiedził Sybilline lochy". Dziś żak spokojny, jutro przypasany Do miecza rycerz dziś między dworzany W pańskim pałacu, jutro zasię cichy Ksiądz w kapitule, tylko że nie z mnichy W szarej kapicy a z dwojakim płatem; I to czemu nic, jeśliże opatem? Taki był Proteus", mieniąc się to w smoka, To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka. Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici, A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.

ĆWICZENIE 10 Dopasuj wydarzenia z życia poety do tych, które on opisał w wierszu. WZÓR: „Jażem przez morze głębokie żeglował" - podróż do Włoch na studia w Padwie i Bolonii.

gljf ĆWICZENIE 11 Oceń życie Jana Kochanowskiego pod względem... zdrowego trybu życia. Co byś mu poradziła/ poradził zmienić w życiu? Odpowiedz na pytania, korzystając ze słownictwa z ramki. 1. Czy zdrowy tryb życia prowadził? 2. Ilu lat dożył? 3. Czy chorował na coś? * Jaskinie w okolicy Neapolu, siedziba wieszczki Sybilli. ** W mitologii greckiej bóstwo morskie, syn boga Posejdona iTetydy.

4. Czego nigdy nie robił? 5. Jak w tamtych czasach wyglądał zdrowy tryb życia? 6. Co powinien zmienić w swoim życiu codziennym? Myślę, że powinien pan... Koniecznie musi pan... Warto (co robić?)... Trzeba (co robić?)... Nie powinien pan... Absolutnie nie wolno (czego robić?)... Broń Boże (co ro bić?)... Dobrze by było, gdyby pan (czego nie robił?/co robił?) Codziennie, raz na ty dzień / miesiąc / rok, często, rzadko, w ogóle, zawsze, nigdy ...

^ Ć W IC Z E N IE 12 W nawiązaniu do różnych fragmentów wiersza odpowiedz na słowa skierowane do Ciebie w różnych sytuacjach. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

„nikt się nie dowie"-Kto zbił szybę? ___________________________________ „nic nad zdrowie" - Dobrze się czujesz?_____Nie jest ci zim no?________ „aż się zepsujesz" - Masz pożyczyć długopis? __________________________ „widzi na jawie" - Co ci się śniło? _______________________________________ „i sam to powie" - Co było w szkole? ___________________________________ „bo dobre mienie" - Pożycz 100 złotych! _______________________________ „perły, kamienie" - Masz ładny pierścionek._____________________________ „wiek m łody"-Ile masz lat? ____________________________________________ „dar urody" - Ładnie wyglądasz.________________________________________ „miejsca wysokie" - Przepraszam, ale to jest moje m iejsce.____________ „władze szerokie" - Kim chcesz być w życiu?___________________________

■^ĆWICZENIE 13 Odpowiedz na pytania. 1. Jak współczesna młodzież szkolna dba o zdrowie? 2. Czy Twoi koledzy i koleżanki często rozmawiają na temat zdrowia? 3. Czy prowadzisz zdrowy tryb życia? 4. Co to jest Twoim zdaniem „zdrowy tryb życia"? 5. Czy podczas ostatnich wakacji udało Ci się pochodzić po górach, czy może dużo pływałeś w morzu lub w rzece? 6. Czy podczas pobytu nad akwenem wodnym wydarzyło się coś, że nastą piła konieczność wezwania pogotowia ratunkowego? 7. Czy umiesz, w razie zagrożenia życia i zdrowia, wezwać pogotowie? 8. Jak trzeba działać w razie niebezpieczeństwa przed przyjazdem pogo towia? 9. Czy konsultacja lekarza wymaga posiadania ubezpieczenia? 10. Jak wyprawa w góry oddziałuje na Twój stan fizyczny? ^ Ć W IC Z E N IE 14 Zapoznaj się z ulotką z informacjami o pogotowiu ratunkowym.

POGOTOWIE RATUNKOWE - REANIMACYJNE - dźwięk -

Telefon alarmowy Pogotowia Ratunkowego w Polsce, używany w sytuacjach zagrożenia zdrowia, życia. Telefon 999 jest bezpłatnym numerem, dzwoniąc z telefonu stacjonarnego w Polsce (telefonu komórkowego należy wybrać nr 112). Porady: Jak dzwonić Po zgłoszeniu się dyspozytora należy podać: • dokładne miejsce zdarzenia (adres, lokalizacja, punkty orientacyjne) • powód wezwania - co się stało (rodzaj zdarzenia, zachorowania, liczba poszkodowanych) • kto potrzebuje pomocy (imię i nazwisko, wiek, płeć) • kto wzywa ZRM (imię i nazwisko, numer telefonu) • odpowiadać dokładnie na pytania dyspozytora • wezwanie przyjęte do realizacji ma zostać potwierdzone przez dyspozytora słowami: “wezwanie przyjęte”. Pamiętaj nigdy nie odkładaj pierwszy słuchawki.

(Wg Internetu)

H f ĆWICZENIE 15 Czy znasz numer telefonu (w Ukrainie, w Polsce, w innych krajach), pod który należy dzwonić w wyniku zaistniałej groźnej sytuacji. Infor macjami podziel się z grupą. ^ Ć W IC Z E N IE 16*1 6 5 4 3 2 Wezwij pogotowie do babci, która zasłabła. Odpowiedz na pytania skierowane do Ciebie: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

... ... ... ... ... ...

proszę powtórzyć adres. _____________________________________________ co babci dolega?______________________________________________________ czy oddycha? ________________________________________________________ czy jest przytomna? __________________________________________________ ile lat ma babcia?_____________________________________________________ kto wzywa pogotowie? ______________________________________________

7. 8.

... wezwanie przyjęte. Proszę czekać, już jedziemy _____________________ . ... na które piętro mamy się udać _____________________________________ ?

"^ĆW ICZEN IE 17 Przypomnij sobie poznane już sytuacje komunikacyjne. Wykonaj poniższe polecenia: 1. Zwróć się do: a) lekarza; b) lekarki. 2. Zaproponuj coś do picia osobie, która jest bardzo blada i słaba. 3. Powiedz, co Ci dolega, gdy: a) jesteś przeziębiona/ przeziębiony; b) masz grypę; c) boli Cię ząb. 4. Doradź coś koleżance, która jest chora. 5. Zadaj kilka pytań o zdrowie: a) koleżance/ koledze; b) mamie; c) siostrze/ bratu. ĆWICZENIE 18 Korzystając ze słownictwa w ramce, zadzwoń do przychodni, zare jestruj się u lekarza lub dentysty. Halo, czy to przychodnia lekarska? Chciałabym/ chciałbym zarejestrować się do lekarza. Proszę powtórzyć: nazwisko doktora i kiedy mam przyjść. Który numer gabinetu? ^ Ć W IC Z E N IE 19 Aby żyć zdrowo i długo: 1. Trzeba coś robić. 2. Nie wolno czegoś robić. Skorzystaj z poniższego słownictwa z ramki. Trzeba, koniecznie trzeba, nie można, nie wolno, nigdy nie trzeba, w żadnym wypadku nie wolno, absolutnie nie wolno, zaleca się, codziennie musimy, niezbęd nym jest, musimy przestrzegać.

"^ĆW ICZEN IE 20 Przypomnij sobie, jak dzieci powinny zwracać się do rodziców, dziadków, innych - dalszych - członków rodziny, rodzeństwa, kiedy mają jakąś potrzebę, według wzoru. WZÓR: Mamo, czy mogę pograć na komputerze?

^ĆW ICZENIE 21 Przypatrz się rysunkowi. Wymień znane Ci części ciała człowieka. Po wiedz, jak mogą być chore. Skorzy staj ze słownictwa z ramki. WZÓR: Noga może być złamana. Złamać, zwichnąć, skręcić, skaleczyć, zadrapać, posiniaczyć, rozbić, wybić, nade rwać, zedrzeć.

ĆWICZENIE 22 Czy wiesz, że człowieka można określać liczbami? Zapisz podane li czebniki słownie. Wypisz nowe słow nictwo.

Skóra Ludzka skóra ma 2 metry kwadratowe powierzchni i waży 3-5 kg. Każdy centymetr kwadratowy skóry ma połączenie z 50-200 zakończeniami nerwowymi. Paznokcie rosną w tempie 0,11 mm na dobę, co daje 80 cm „bieżącego pa znokcia" rocznie. Sto tysięcy włosów rośnie w tempie 12 cm rocznie, co daje 12 kilometrów „bieżącego włosa" produkowanych rocznie przez naszą skórę. Najszybciej ze wszystkich włosów na ciele rosną włoski brwi: w tempie 1 mm na dobę. W skórze są 3 miliony gruczołów potowych, które ustawione jeden za dru gim utworzyłyby odcinek długości 48 kilometrów.

Krwiobieg Serce kurczy się 70 razy na minutę (100 tys. razy dziennie). Miesięcznie serce przepompowuje ponad 300 tys. litrów krwi. Odpowiada to pojemności brodzika o wymiarach 5 x 6 metrów i głębokości 1 metra. Kropelka krwi wielkości łebka od szpilki zawiera 5 milionów krwinek czerwo nych, 10 tys. białych i 250 tys. płytek krwi.

Układ nerwowy W mózgu jest 30 miliardów neuronów. 15 tys. włókien nerwowych przesyła bodźce zapachowe z nosa do mózgu.

W opuszkach palców (najwrażliwszych na bodźce czuciowe) jest 2300 ciałek czuciowych. Impulsy nerwowe biegną z prędkością 360 km/h.

Układ oddechowy Wykonujemy 20 tys. oddechów na dobę (co daje liczbę 500 milionów odde chów w ciągu całego życia). W spoczynku przepompowujemy 5-7 litrów powietrza na minutę, a kiedy biegniemy - aż 150 litrów na minutę. Płuca zawierają 300-450 milionów pęcherzyków o łącznej powierzchni 70 metrów kwadratowych. Powietrze w czasie kichnięcia pędzi z prędkością 170 km/h, w czasie kaszlu osiąga aż 900 km/h.

Mięśnie Mamy 600 mięśni, a najmniejszy z nich, znajdujący się w uchu ma zaledwie ok. 1 mm długości. W strojeniu min bierze udział 30 mięśni twarzy. Mrugamy 20 tys. razy dziennie (około 500 milionów razy w ciągu całego ży cia).

Układ trawienny Ludzkie jelita mają długość około 9 metrów. W ciągu doby w jamie ustnej powstaje 1,5 litra śliny (540 litrów w ciągu roku). Wątroba bierze udział w ponad 500 reakcjach chemicznych na dobę.

Szkielet Człowiek ma około 206 kości.

'^ Ć W IC Z EN IE 23 Uzupełnij swoją wiedzę faktami z Internetu i podziel się nią w gru pie, wykorzystując podobne strony. Wypisz nowe słownictwo. -^ ĆW ICZEN IE 24 Z ćw. 22. wypisz rzeczowniki. Ułóż z nimi swoje zdania. WZÓR: skóra - Zdrowa skóra jest cechą zadbanego człowieka.

-/Ć W IC Z E N IE 25 Przekształć zdania, zmieniając liczbę pojedynczą na liczbę mnogą i czas teraźniejszy na czas przeszły według wzoru.

WZÓR: Po treningu sportowiec musi odpocząć. - Po treningach sportowcy musieli odpocząć. Nad morzem wczasowicz czuje się bardzo dobrze. Każdy trener stara się o dobre przygotowanie swojego wychowanka. Doświadczony lekarz najpierw bada chorego, a potem wypisuje receptę. Mój dawny przyjaciel wygrał w zawodach lekkoatletycznych. Stary zniszczony stadion znajduje się za miastem. Po meczu kolega zawsze idzie pieszo do domu. Młodsza siostra chętnie uprawia szermierkę. Kolega z klasy nie bardzo lubi grać w piłkę. Nauczyciel chwali za dobrze wykonane zadanie. Często wzywam pogotowie do chorego sąsiada. -^ ĆW ICZEN IE 26 Pod hasłem „Dar urody" opisz, jeżeli jesteś dziewczyną: idealnego według Ciebie - chłopaka. Jeśli jesteś chłopcem - przedstaw idealną dziewczynę. -^ ĆW ICZEN IE 27 Zapoznaj się z poniższą ulotką. Czego ona dotyczy? Zaznacz słowa związane ze służbą zdrowia i wytłumacz, co znaczą. Czy wiesz, jak w Ukrainie można zapisać się do lekarza? Poproś o pomoc dorosłych. WZÓR: lekarz - człowiek, który leczy ludzi. .’МИu i

Łatwiejsza rejestracja i szybszy dostąp do lekarza Podaj PESEL eWUŚ potwierdza ubezpieczenie eWUŚ nie potwierdza ubezpieczenia? Okaż dokument potwierdzający lub wypełnij oświadczenie!

Wchodzisz do gabinetu

Dowiedz si{ więcej:

Infolinia

22 831 45 51

www.6WUS.nfZ.Q 0 V.*

PESEL - to system, który powstał w la tach 70. XX w. Każdy obywatel Polski ma swój numer PESEL, który otrzymuje przy narodzeniu. Składa się z cyfr, np. 95082312345, z których sześć pierw szych cyfr oznacza datę urodzenia: rok miesiąc - dzień, w przykładzie, ten oby watel urodził się 23 sierpnia 1995 roku. NFZ, zwany potocznie kasą chorych, to wielkie zbiorowe ubezpieczenie zdro wotne obywateli polskich - wszyscy pracujący obowiązkowo, a niepracujący dobrowolnie opłacają składki, za które są leczeni w placówkach leczniczych (przychodniach, szpitalach...), które pod pisały kontrakt z NFZ.

^ĆW ICZENIE 28 Dopasuj definicje do haseł: eWUŚ - Narodowy Fundusz Zdrowia; PESEL - Elektroniczna Weryfikacja Uprawnień Świadczeniobiorców; NFZ - Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności.

ODROBINA PISOWNI Kropkę po skrócie zawsze stawiamy, • Skrótowce zazwyczaj pi szemy wielką literą, np.: jeżeli jest on początkową literą lub po czątkowymi literami wyrazu, np.: g. UJ (Uniwersytet Jagielloń (godzina), m. (męski), n. (nijaki), o. (oj ski), KUL (Katolicki Uni ciec), p. (pan), r. (rok), al. (aleja). wersytet Lubelski), MEN Tylko jedną kropkę stawiamy po skró (Ministerstwo Edukacji Na cie nazwy dwu- i wielowyrazowej, jeże rodowej). li następny wyraz zaczyna się od spół • Jeśli skrótowiec zawiera przyimek lub spójnik, pi głoski, np.: bm. (bieżący miesiąc), br. szemy go małą literą, np.: (bieżący rok), cdn. (ciąg dalszy nastąpi), itp. (i tym podobne). MSWiA (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administra Z wieloma kropkami, jeżeli drugi lub kolejny człon skrótu rozpoczyna cji). się samogłoską m.i.(między innymi), • Jeśli wewnątrz skrótowca występują połączenia liter p.n.e. (przed naszą erą). Nie stawiamy kropki po skrótach skła rz, cz, sz, dzi oznaczające jedną głoskę, w skrótow dających się z pierwszej i ostatniej lite cu piszemy pierwszą lite ry wyrazu skróconego, np.: dr (doktor), mgr (magister), mjr (major), nr (numer), rę, np.: RP (Rzeczpospo ppłk (podpułkownik), wg (według). lita Polska), WSP (Wyższa Szkoła Pedagogiczna). Nie stawiamy kropki po skrótach jed nostek miar, wag, np.: g (gram), ha (hektar), kg (kilogram), l (litr), m (metr). "^ĆW ICZEN IE 29 Zapisz skróty i skrótowce utworzone od wyrazów: Ulica Numer Według Polska Agencja Prasowa Uniwersytet Warszawski Polski Czerwony Krzyż Między innymi Uniwersytet Śląski -

■

Najwyższa Izba Kontroli Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji Organizacja Narodów Zjednoczonych Unia Europejska Prawo i Sprawiedliwość Kilometr Przed nasza erą Bieżącego miesiąca Dwa hektary Dwadzieścia sześć ton -

-^ ĆW ICZEN IE 30 Zadaj kilka pytań na infolinii eWUŚ na temat leczenia w Polsce uczniów - obywateli Ukrainy, którzy są w Polsce na wycieczce: 1. Z jakiej pomocy mogą skorzystać? 2. Czy powinni mieć kupione w Ukrainie ubezpieczenie? 3. Co mają zrobić, gdy ktoś np. złamie rękę? ■^ĆWICZENIE 31 Porozmawiajcie w grupie na temat ochrony zdrowia. Odpowiedz na pytania: 1. Czy w Ukrainie obywatele posiadają PESEL? Jeżeli tak, podaj właściwą na zwę. 2. Czy istnieje w Ukrainie NFZ? Jeśli tak, podaj jego nazwę. ^ Ć W IC Z E N IE 32 Zapoznaj się z plakatem NFZ „Prawa dziecka - pacjenta". Czy po dobne prawa posiadają dzieci w Ukrainie?

Mam prawo do opieki i leczenia, gdy jestem chory.

Ja i moi rodzice lub opiekunowie mamy prawo do informacji o stanie zdrowia i etapach leczenia.

Mam prawo do leczenia w szpitalu, jeśli nie mogę być leczony w domu, pod opieką poradni lub na oddziale dziennym.

Ja i moi rodzice lub opiekunowie mamy prawo do współuczest niczenia we wszystkich decyzjach dotyczących leczenia.

•

• •

Mam prawo wymagać, aby moi rodzice lub opiekunowie mieli możliwość bycia przy mnie w szpitalu przez 24 godziny. Mam prawo wymagać, aby traktowano mnie z taktem i wyrozumiałością. Mam prawo do zabawy, odpoczynku i nauki nawet jeśli przebywam w szpitalu. Będąc w szpitalu, mam prawo do ciągłości leczenia. (Wg Internetu)

"^ĆW ICZEN IE 33 Zdecyduj, co jest prawdą, a co nie. Zamień nieprawdziwe zdania na prawdziwe według wzoru. WZÓR: Nieprawda, ż e ..., tak naprawdę.... 1. Każde dziecko ma prawo do leczenia. 2. Dziecko nie może wiedzieć, w jakim jest stanie. 3. W szpitalach mogą być leczeni tylko dorośli. 4. Gdy lekarz coś postanowi podczas leczenia, rodzice nic nie mają do po wiedzenia - tak ma być. 5. Rodzice mogą być przy chorym dziecku cały czas. 6. W szpitalu musi być zorganizowana szkoła. 7. Lekarz powinien mieć do dziecka odpowiednie podejście. 8. Dorosłych i dzieci leczą ci sami lekarze. 9. Lekarza można wezwać tylko do osoby dorosłej. 10. W każdej szkole musi być lekarz.

UTRW ALAM Y W IED ZĘ 0 CZASOWNIKU Czasownik to część mowy, która nazywa czynności (piszę) lub stany (choruję). Odpowiada na pytania: co robi? co się z kimś (czymś) dzieje?

Czasowniki dzielimy na: DOKONANE ґ(co г п zrobić?) 'z rn h ir?^ napisać, otworzyć

NIEDOKONANE ((co rc\ m h ir ? ^ robić?) pisać, otwierać

Czasowniki występują w formach:

NIEOSOBOWYCH, gdyż nie można określić osoby. Do tych form zalicza się bezokolicznik (napisać, otworzyć) oraz formy zakończone na -no, -to (napisano, podjęto).

I OSOBOWYCH, gdyż można okre ślić osobę, liczbę, czas, rodzaj, tryb. Taką odmianę nazywamy koniugacją. OSOBY I LICZBY

CZAS

Liczba pojedyncza Ip.

Liczba mnoga Im.

1 os.

piszę

piszemy

przeszły

2 os.

piszesz pisze

piszecie

teraźniejszy

3 os.

Ip. dokonany

Im. niedoko nany

napisał

pisał pisze

przyszły

piszą

form a prosta

napisze

form a złożona

będzie pisał będzie pisać

;;;

RODZAJE

TRYBY

męski (m.) pisał, będzie pisał, pisałby

orzekający pisze

żeński (i.) pisała, będzie pisała, pisałaby

przypuszczający pisałby

nijaki (n.) pisało, będzie pisało, pisałoby

rozkazujący niech pisze

męskoosobowy (mos.) pisali, będą pisali, pisaliby niemęskoosobowy (nmos.) pisały, będą pisały, pisałyby

• • •

Przez czasy odmieniają się tylko czasowniki w trybie orzekającym. W czasie teraźniejszym występują tylko czasowniki niedokonane. W czasie przyszłym w formie prostej występują tylko czasowniki doko nane, a w formie złożonej - tylko czasowniki niedokonane. Przez rodzaje odmieniają się czasowniki w czasie przeszłym, w czasie przyszłym złożonym (nie zawierającym bezokolicznika) oraz w trybie przypuszczaj ącym. W lm. czasownik występuje w rodzaju: mos., gdy określa rzeczownik rodzaju męskiego

• •

nmos., gdy określa inny rzeczownik

Czasowniki w trybie rozkazującym odmieniają się przez osoby i liczby. Czasowniki w trybie przypuszczającym odmieniają się przez osoby, liczby, rodzaje. Zawierają cząstkę by, która jest ruchoma i w zdaniu może występować po różnych wyrazach.

^ Ć W IC Z E N IE 34 Z ćw. 38. wypisz 5 czasowników osobowych i nieosobowych. W oso bowych określ osobę, liczbę, czas, rodzaj, tryb. WZÓR: zastanawiam się - 1 os., Ip., teraźniejszy, orzekający. "^ĆW ICZEN IE 35 Wybierz czasowniki we wskazanej formie i uzupełnij frazeologizmy. Czy znasz ich znaczenie? Czy są podobne w języku ukraińskim? .......................... w bawełnę 2 os. .......................... trzy po trzy lm. .......................... kołkiem cz. teraźniejszy ........................... wodę mos.

(pakować, leciał, owijasz) (gadała, pletli, liczyć) (siedzi, rzuci, zastaniesz) (nosiły, laliście, zawracał)

"^ĆW ICZEN IE 36 Przekształć zdania tak, aby adresatami były określone osoby doro słe. Użyj odpowiednich form trybu rozkazującego. WZÓR: Otwórz okno. (Dziadek). Dziadku, proszę otworzyć okno!

Spróbujcie mnie zrozumieć. (Państwo) ______________________________________ . Proszę, wysłuchaj mnie! (Pani)_______________________________________________ . Zaczekaj na mnie! (Pan) _____________________________________________________ .

"7^ĆWICZENIE 37 Przekształć zdania, stosując różne czasowniki w trybie przypuszcza jącym, aby się stały uprzejmymi prośbami. Niech pani mu wytłumaczy, jak dojechać do przychodni! Najpierw niech państwo wypełnią te dwa druki. Niech państwo zaczekają w pokoju obok! Niech pan otworzy mi drzwi! Niech ksiądz wchodzi! Przede wszystkim wypełnij ankietę, a potem podaj dokumenty. Najpierw kupcie sobie państwo bilety! Niech pan tu nie wchodzi! ĆWICZENIE 38 Przeczytaj tekst, wypisz zdania proste oraz określ w nich podmiot orzeczenie. TT Często zastanawiam się nad tym, czy mój s ty l życia j e s t na prawdę zdrow y i dochodzę do wniosku, że w zasadzie staram się, aby taki był. Nie posiadam jed n a k doskonałego przepisu na zacho wanie dobrej form y i długie, szczęśliw e życie. J e ś li chodzi o moją d ietę, jadam dużo owoców i warzyw, po nieważ zawierają witaminy i minerały. Unikam tuczących słody czy, cia steczek i chipsów. N ie stety, je ste m uzależniona od lodów (zwłaszcza w lecie). Staram się również troch ę ćw iczyć, ale robię to tylko od czasu do czasu. Przyznaję, że dojeżdżam do szkoły samochodem, sp ę dzam w ławce połowę dnia. W weekendy staram się być bardziej aktywna. Chodzę na długie spacery z moim psem albo wybieram się na krótkie wycieczki. Wiem, że gdybym grała w tenisa, biegała lub pływała, czułabym się o wiele lepiej. Kolejna sprawa, którą lek ceważę to odpoczynek i sen. W szkole je ste m p erfek cjo n istk ą spędzam na nauce przynajmniej 10 godzin w ciągu dnia. Ponadto dużo czytam wieczorami. Zwykle kładę się spać koło 1 w nocy. N astępnego ahia iji/^tflj|ę ó^"rdm .'| Na koniec, przyznaję, że powinnam zmienić mój s ty l życia, aby uczynić go naprawdę zdrowym.

-/ĆWICZENIE 39 Na podstawie ćw. 38. napisz charakterystykę swojego trybu życia, oceń, czy jest zdrowy i co chciałabyś/ chciałbyś w nim zmienić. ^ Ć W IC Z E N IE 40 Wysłuchaj tekstu. W dwunastu miejscach w centrum Krakowa stanęły makiety dotykowe bę- ■■■ dące częścią nowej atrakcji turystycznej Krakowa pod nazwą Droga Królewska 'mmmm - -r '</' JT * ' dla Niepełnosprawnego Turysty. Droga Królewska dla Niepełnosprawnego Turysty to projekt zrealizo. K.{, g -|Й^^ИР| wany przez Urząd Miasta Krakowa w і ramach Małopolskiego Regionalnego ,г 3 —' Programu Operacyjnego. Głównym celem przedsięwzięcia było stworzenie atrakcyjnej trasy turystycznej dla osób z dysfunkcjami wzroku oraz niepełnosprawnych ruchowo. Trasa pozwoli turystom niepełnosprawnym poznać najpiękniejsze zabytki miasta, będzie również znako mitą lekcją historii dla dzieci i młodzieży. Pierwszą makietą na trasie jest makieta Barbakanu z fragmentami murów obronnych miasta usytuowana przy murach po stronie Barbakanu, następną ustawiono w okolicach Bramy Floriańskiej od strony Starego Miasta (obrazu je cały obszar Starego Miasta z zaznaczeniem przebiegu Drogi Królewskiej i najważniejszych na niej zabytków). Kolejna to płaskorzeźba twarzy Jana Ma tejki umieszczona na jego domu przy ul. Floriańskiej. Czwarta przedstawia Bazylikę Mariacką i stanęła na pl. Mariackim. Piąta usytuowana jest po pra wej stronie wejścia do Wieży Ratuszowej (przedstawia Ratusz według stanu z końca XVIII w.). Kolejne makiety na trasie to makieta przedstawiająca Sukiennice - stan obecny (pod arkadami naprzeciwko Bazyliki Mariackiej); zespół klasztorny oo. franciszkanów (przy wejściu do bazyliki od strony placu pod „oknem papie skim"); witraż „Bóg Ojciec - Stań się!" Stanisława Wyspiańskiego (w Pawilonie Wyspiańskiego); kościoły św. Andrzeja i św.św. Piotra i Pawła - stan obecny (przy ul. Grodzkiej przed ogrodzeniem kościoła św.św. Piotra i Pawła); wyobrażenie okna romańskiego (makieta na murze okalającym kościół św. Andrzeja przy ul. Grodzkiej); pałac bp. Erazma Ciołka - stan z pocz. XVII w. (w sieni pałacu przy ul. Kanoniczej); Wzgórze Wawelskie - stan obecny (makieta na dziedzińcu w okolicach Centrum Informacji Turystycznej). Autorem projektów prac i wykonawcą rzeźb wyłonionym w drodze konkur su jest krakowski artysta Karol Badyna. Rzeźby wykonano z brązu i ustawiono na postumentach z czarnego granitu. Towarzyszą im opisy zabytków wykona

5(з

ne alfabetem łacińskim (w wersji polskiej i angielskiej) oraz w alfabecie Brajla (w wersjach polskiej i angielskiej). Postumenty zaprojektowano w taki sposób, by umożliwić osobom niepełnosprawnym ruchowo podjazd na wózkach. (Wg Internetu)

" 0 ĆWICZENIE 41 Uporządkuj poniższe zdjęcia i je podpisz. O jednym z dowolnie wybranych zabytków opowiedz grupie. Informacje zaczerpnij z Inter netu.

- i* ĆWICZENIE 42 Odpowiedz na pytania: 1. Czego dotyczy opisany projekt? 2. Gdzie ustawiono makiety? 3. Co przedstawiają makiety? 4. Kto wykonuje makiety? 5. Jakie ułatwienia mają niepełnosprawni? ^ Ć W IC Z E N IE 43 Poprowadź wycieczkę szlakiem makiet, podając krótkie informacje pod każdą z nich. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Proszę państwa, znajdujemy się przy makiecie przedstawiającej... To zabytek z ... wieku. Służył (komu) do... Proszę zwrócić uwagę na... Warto zauważyć... Koniecz nie trzeba dostrzec... I przechodzimy dalej...

штшиц.ідш-----------------------------------W SZYSTKIE CZĘŚCI ZDANIA NA PRZYKŁADZIE! Pilny uczeń starannie odrobił wczoraj lekcje. Przydawka podmiot okolicznik orzeczenie okolicznik dopełnienie "^ĆW ICZEN IE 44 Uzupełnij zdania pojedyncze odpowiednimi okolicznikami. Zapisz pytania, na które odpowiadają. 1.

Kolejne makiety ca Sukiennice.

to makieta przedstawiają Okolicznik miejsca

2. Wycieczka trwała______________________________ okolicznik czasu 3.

Niepełnosprawni_____________________________ mogą zapoznać się z za, ., . , okolicznik sposobu bytkami Krakowa. y 4. Zwiedzający weszli do Empiku______________________________ okolicznik celu 5.

Odwiedzają starówkę z ______________________________ okolicznik przyczyny

6. W _____________________________ makiety nie wolno dotykać. okolicznik przyczyny

-^ ĆW ICZEN IE 45 Zaprezentuj klasie wycieczkę do najciekawszych miejsc w Twojej miejscowości.

^ĆW ICZEN IE 46 Przyjrzyj się rysunkowi. Utwórz liczbę mnogą od nazw zawodów mieszkańców średniowiecznego Krakowa. Które z zawodów istnieją do dziś, które zupełnie zaginęły? Dlaczego nie ma tu lekarza?

szewc

kowal

stolarz

bednarz

płatnerz

"^ĆW ICZEN IE 47 Jakie znasz nowe zawody. Podaj 5 przykładów. Utwórz liczbę mno gą i ułóż z nimi zdania proste według wzoru. WZÓR: Inżynier. - Dobry inżynier zawsze ma ciekawą pracę.

♦ LEKCJA

N ow a szk oła, n o w a w ied za . L iceu m - to też szk o ła

Cześć! Pamiętacie mnie jeszcze? To ja - Kuba - z Języka polskiego 5, 6, 7 i 8. Jestem już w liceum - w tamtym roku skończyłem gimnazjum. Już nie jesteśmy w jednej szkole z Darkiem, z mojej starej klasy w nowej szkole nie ma nikogo. I być nie może, bo przeprowadziłem się do Warszawy. Mam tutaj nowych fajnych kolegów i koleżanki. Z Warszawy! Stolicy! Pani profesor - bo tak teraz mówimy do nauczycieli w liceum - weszła do klasy. Dzień był październikowy, słońce wesoło przebijało się przez firanki. - Dzień dobry. - Dzień dobry. - Odpowiedzieliśmy. - Sprawdzę obecność. I sprawdzała: Adam A., Bogdan B, Agnieszka C. itd. Mnie też wyczytała, od powiedziałem: jestem. Inni czasami odpowiadają: obecny, obecna. A jak kogoś nie ma, to mówimy: nie ma. Rzadko: nieobecny, nieobecna. - No to co? Pytamy się. - Zadała retoryczne pytanie. Ona. Olga Zielińska, magister filologii polskiej po UW - Uniwersytecie Warszawskim. Lat czterdzieści

coś, mężatka, dwoje dzieci. Wysoka, szczupła brunetka o brązowych oczach z taką sympatyczną twarzą - prawie zawsze uśmiechniętą. - Temat pytania: bajki Krasickiego jako bajki nie dla dzieci. Jak zawsze - pro szę powiedzieć coś o autorze, dwa zdania o bajkach w ogóle i potem już swoje zdanie. - Pani profesor, proszę dziś nie pytać... - Zaczęliśmy stały punkt każdej lekcji. Ale to tylko tak. I tak nigdy się nie ugięła. - Proszę do odpowiedzi... I tu padło jakieś nazwisko, dobrej uczennicy. Szkoda, że nie ja - bo w sumie łatwe pytanie. - Ignacy Krasicki urodził się... Jego największe utwory to... Bajka cechuje się tym, a tym... - Powiedziała, co wiedziała, miała już czwórkę. Teraz walczyła o piątkę - była twórcza część pytania. - Uważam, że bajki Krasickiego mogą być czytane na kilka sposobów. Tak „po wierzchu" dla dzieci też. Chociaż może tylko te, co dobrze się kończą. Oczy wiście - te bajki są dla dorosłych o dorosłych, o ludziach. Każdy z nas jest trochę jak ten szczur - chce być dostrzeżony, pochwalony, doceniony... I oczywiście, że „kto lubi być chwalony, bywa często zwiedziony" - jak pisze nasz poeta w innej bajce. Ale tęsknota, żeby mieć w życiu swoje pięć minut, odbiera czasem rozum. I chcemy sobie przypisać pochwały dla innych - jak„kadzą", wychodzimy na ołtarz. Zazwyczaj nie udusi nas od razu jakiś kot, kończy się śmiesznością. Morał jest prosty - bądź pokorny, czekaj cierpliwie, nie wywyższaj się, znaj swoje miejsce. Ja tak rozumiem tę bajkę. I dlatego dla mnie jest to smutna bajka - nie dla dzieci. Uważam, że w życiu trzeba żyć aktywnie, robić najlepiej, jak się da i wszystko, co się da i - gdy są efekty - człowiek zasługuje na pochwałę i „kadze nie". To motywuje do dalszej pracy. Druga bajka... - Dziękuję, wystarczy. Ocena bardzo dobra. I tak przepytała jeszcze dwie osoby. - Zapiszemy temat lekcji. Lekcja numer... Którego dzisiaj jest? - Zawsze pyta ła, podawaliśmy datę, ona zapisywała ją na tablicy głośno wymawiając: - Dwu dziestego trzeciego października dwa tysiące szesnastego roku. Taka jest ta nasza pani profesor - podobno uczyła cudzoziemców, też w Ukrainie dwa lata - i tak jej zostało. Przynajmniej nikt z nas nie zrobi błędu w dacie. Generalnie jest spo ko. Fajnie się ubiera (tak mówią dziewczyny, ja się nie znam), cechuje się dużym poczuciem sprawiedliwości, wyróżnia się pracowitością (zawsze przygotowana do lekcji, przynosi mnóstwo dodatkowych materiałów) i uczciwością. Przed nami kolejna fajna lekcja - 45 minut szybko mija. A potem dzwonek i przerwa. Coś do kupienia w sklepiku szkolnym. Coś do załatwienia w sekretariacie. Trzeba panią od angielskiego złapać w pokoju na uczycielskim (mam jej coś przekazać - zgodę rodziców na wyjazd na wycieczkę). Coś do oddania w bibliotece. I coś do pogadania z kolegami na korytarzu. Trzy majcie się! Może się jeszcze spotkamy w następnych lekcjach?

-i* ĆWICZENIE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Dlaczego Kuba zmienił szkołę? 2. Dokąd się przeniósł? 3. Czy w twojej szkole też nauczyciele sprawdzają obecność uczniów? Jak odpowiadasz? 4. Po jakim uniwersytecie była pani profesor od języka polskiego? 5. Co było tematem lekcji? 6. Czy pamiętasz jakieś inne bajki Krasickiego? 7. Czy zgadzasz się z opinią uczennicy z nowej klasy Kuby o twórczości Kra sickiego? 8. Czy pani profesor była w Ukrainie? W jakim celu? 9. Twoim zdaniem, czemu lekcja języka polskiego mija szybko? 10. Czym się zajmie Kuba w czasie przerwy? ^ Ć W IC Z E N IE 2 Wypisz nowe słownictwo związane ze szkołą. Jakich słów i zwrotów ukraińskich użyłabyś/ użyłbyś w podobnych sytuacjach? ^ Ć W IC Z E N IE 3 Opowiedz, jak odbywa się lekcja języka polskiego w twojej szkole, czy jest ciekawa i dlaczego. ______________________________

Klasa 1 liceum w Polsce = 9 klasa ukraińskiej szkoły średniej ^ Ć W IC Z E N IE 4 Porównaj realia szkolne podane w tekście Lekcji 2. „Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum - to też szkoła" z realiami w Ukrainie. Skorzystaj z poniższego planu. 1. Ile lat mają uczniowie? 2. Jak zwracają się do nauczycieli? 3. Czy zapisuje się na tablicy temat, numer lekcji i datę? 4. Jakie są oceny? 5. Jak wyglądają pytania i czy są podobne do polskich? 6. W jaki sposób zapisujecie daty na innych lekcjach? 7. Czy macie jakieś zadania pisemne? 8. Jaki sprzęt wykorzystuje wasz nauczyciel? 9. Jakie gry językowe stosujecie? 10. Czy Internet jest obecny na lekcjach i na jakich?

ĆWICZENIE 5 Przeczytaj tekst. Wypisz zdania proste oraz podkreśl w nich pod miot i orzeczenie. Pani Anna Adamczyk nie jest Polką. Ona mieszka w naszym kraju od wielu lat wraz z rodziną, którą założyła. Przyjechała do Polski z Ukrainy, aby zapoznać się z naszą kulturą, tradycjami, językiem oraz zrealizować swoje plany dotyczą ce studiów i dalszych planów przyszłościowych. Jest ona średniego wzrostu i ma bardzo fajny styl jeśli chodzi o garderobę. Włosy, podobnie jak oczy, są ko loru czarnego. Ma śniadą cerę i zwyczaj patrzenia przez okno. Pani Adamczyk nauczała niegdyś matematyki w szkole podstawowej, do której uczęszcza moja najlepsza koleżanka. Nauczycielka bardzo dobrze daje sobie radę z nauczaniem wybranego przez siebie przedmiotu. Jest osobą bardzo miłą i sympatyczną. Otwarta na pomoc uczniom oraz nowe pomysły. Jest nauczycielką z powołania. Uczniowie bardzo lubią panią Annę, bo zawsze pomoże, kiedy mają problem. Pani Anna świetnie dogaduje się ze swoimi wychowankami i organizuje im w czasie wolnym ciekawe zabawy. Na jej lekcjach można nie tylko się wiele dowie dzieć, ale także poznać szczyptę humoru. Myślę, że niejedna osoba chciałaby mieć takiego nauczyciela w swojej szkole. (Wg Internetu) "7^ĆWICZENIE б Na podstawie tekstu z ćw. 5. opisz w podobny sposób swoją na uczycielkę/ swojego nauczyciela. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Był (jakim/jaką), kim, o (czym), z (czym). Dał się poznać jako, jaki, kto. Cechował się (czym). Wyróżniał się (czym). Jest bardzo uczciwy. Uprzejmy i stanowczy. "7^ĆWICZENIE 7 Napisz opowiadanie „Moja lekcja, którą pamiętam" (200 słów). Pa miętaj, żeby włączyć do opowiadania opis i dialog. “^ ĆW ICZEN IE 8 Z podanymi rzeczownikami ułóż swoje zdania w Mianowniku liczby mnogiej. Muzeum, centrum, liceum, gimnazjum, seminarium, archiwum, forum, refe rendum, kolokwium, laboratorium, podium, technikum.

- j -ĆWICZENIE 9 Odmień przez przypadki laboratorium chemiczne w liczbie pojedyn czej i liczbie mnogiej, ułóż 10 zdań z tym wyrażeniem.

^ĆW ICZENIE 10 Zapoznaj się z kartą ocen ucznia w polskiej szkole. Dopasuj komen tarz nauczyciela do oceny. Porównaj ukraiński system oceniania wie dzy w szkole z polskim. Porozmawiajcie o tym z klasą.

Gratuluję dobrej oceny! Postara się je sz c z e troszkę, a dostanie piątkę! J e s t zdolna, ale leniwa.

Celujący (szóstka)

13 zalicza

Bardzo dobry (piątka)

0 zalicza

\ Sta ć go na więcej. Tylko musi \ pracować systematycznie.

Dobry (czwórka)

0 zalicza

щGratuluję najwyższej oceny! Ma prawdziwy talent i ciężko pracuje.

D ostateczny (trójka)

0 zalicza

Oj, w tym roku coś shbo. Syn zalicza, ale je s t na granicy. Musi więcej pracować...

Dopuszcząj ący (dwójka)

0 zalicza

Brawo, gratulacje! To prawdziwy sukces. Zasłużył sobie na tę ocenę. Oby tak dalej.

13 nie zalicza

Bardzo mi przykro, nie opanował materiału w stopniu minimalnym. Musi je sz c z e raz uczyć się tego samego.

N iedostateczny (jedynka)

(Wg podręcznika Moje dziecko w polskiej szkole S. Busifo i A. Wiśniewskiej)

-^ ĆW ICZEN IE 11*1 5 4 3 2 Porozmawiajcie w grupie o rozkładzie pomieszczeń w waszej szko le. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Według planu opisz, co jest w wa szej klasie. 1. Ławki (ile, czy są nowe i wygodne?). 2. Tablica (gdzie jest umieszczona?). 3. Sprzęt (jaki?). 4. Ściany (kolor, portrety - czyje?). 5. Książki (gdzie są umieszczone, jakie są?).

6. 7. 8. 9. 10.

Okna (ilość, wąskie/ szerokie)? Kwiaty (doniczki, na parapecie/ półkach). Czy Tobie się podoba pokój, w którym mieści się klasa? Ekran (nowoczesny czy stary)? Rzutnik multimedialny (jaki)?

Sala gimnastyczna, sklepik szkolny, szatnia, gabinet dyrektora, gabinet pielę gniarki, pokój nauczycielski, boisko, klasa (sala), korytarz, schody, piętra, sekretariat, stołówka, biblioteka, świetlica, gabinet chemii, gabinet fizyki...

^ Ć W IC Z E N IE 12 Jak oceniasz swoje umiejętności z języka polskiego? ^ Ć W IC Z E N IE 13 Jakich ukraińskich pisarzy, którzy pisali bajki, znasz? Wymień ich utwory i opowiedz treść w grupie. Jakim językiem są pisane i do jakie go okresu literackiego odnoszą się? ^ Ć W IC Z E N IE 14 Wysłuchaj bajek Ignacego Krasickiego. Sprawdź w słowniku po raz pierwszy spotykane wyrazy. Czy są w bajkach archaizmy? Ignacy Krasicki

Szczur i kot „Mnie to kadzą" - rzekł hardzie do swego rodzeństwa Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa. Wtem, gdy się dymem kadzideł zbytecznych zakrztusił Wpadł kot z boku na niego, porwał i udusił.

Jagnię i wilki Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie. Dwa wilki jedno w lesie nadybali jagnię; Już je mieli rozerwać; rzekło: „Jakim prawem?" „Smacznyś, słaby i w lesie!" - Zjedli niezabawem.

Słowik i szczygieł Rzekł szczygieł do słowika, który cicho siedział: „Szkoda, że krótko śpiewasz". Słowik odpowiedział: „Co mi dała natura, wypełniam to wiernie. Lepiej krótko, a dobrze, niż długo, a miernie".

Bocian i jeleń Bocian, miasta mieszkaniec, mówił jeleniowi: „Ty kunsztu lekarstw nie znasz".

Jeleń mu odpowie:„Prawdę mówisz, bocianie, lekarstw nie rozumiem, Ale ty leczysz, a ja chorować nie umiem". Umarł mędrzec w lat dziesięć na dachu przy mieście: Umarł prostak na puszczy, żył tylko lat dwieście.

Żółw i mysz Że zamknięty w skorupie niewygodnie siedział, Żałowała mysz żółwia; żółw jej odpowiedział: „Miej ty sobie pałace, ja mój domek ciasny; Prawda, nie jest wspaniały - szczupły, ale własny".

^ Ć W IC Z E N IE 15 W grupie odegrajcie te bajki. Spróbujcie uniknąć narratora. Czy jest to możliwe? Bajka - krótki utwór literacki zawierający morał (pouczeńtef- często jest wierszowany, czasem żartobliwy. Morał może znajdować się na początku (promythium) lub na końcu (epimythium) utworu albo wynikać z jego treści. Istotną cechą bajki jest alegoryczność. Bohaterami bajek mogą być ludzie, a także zwierzęta, przedmioty i zjawiska, które uosabiają typy ludzkie, cechy charakteru lub przeciwstawne poglądy i stanowiska. Jest jedną z odmian epiki, choć bajka epigramatyczna ma dużo cech lirycznych.

^ Ć W IC Z E N IE 16 Korzystając ze słownictwa z ramki, opowiedz powyższe bajki współ czesnym językiem polskim. Pewnego razu... Nagle... Gdy... I wtedy... A potem... Powiedział, że... Zapytał, czy... Odrzekł. Odpowiedział. Rzekł. Zainteresował się, czy...

7 ^ ĆWICZENIE 17 Ostrzeż ofiary z dwóch pierwszych bajek. Przypomnij sobie, jak się tworzy tryb rozkazujący. 1.

Uważaj, (na co)! Nie (rób czegoś)! Stój!

2. 3.

7^ĆWICZENIE 18 Polemizując z wybraną wypowiedzią bohatera bajki, dokończ zdania.

WZÓR: Zgadzam się z Żółwiem, że domek nawet ciasny, ale własny jest naj lepszy. 1. Nie zgadzam się, że .... 2. Zgadzam się, że ..., ale .... 3. Też uważam, że .... 4. Ponieważ .... 5. Bo .... 6. Gdyż .... 7. Na przykład .... 8. I dlatego trzeba .... 9. I dlatego powinniśmy .... 10. I dlatego nie wolno .... 11.1 dlatego nie można .... 12. I dlatego warto ....

^ Ć W IC Z E N IE 19 Podaj kilka przykładów z życia, gdy ludzie podobnie się zachowują, jak bohaterowie bajek. Czy znasz ukraińskie bajki o podobnej treści? ^ Ć W IC Z E N IE 20 Porozmawiajcie w grupie, jakie morały wynikają z tych bajek? NIE należy mówić: NALEŻY powiedzie

^ Ć W IC Z E N IE 21 Wysłuchaj tekstu.

Ignacy Krasicki Dostojnik kościelny, poeta, a także prekursor’ polskiej powieści. Jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia, nazywany „księciem poetów polskich".* * prekursor - człowiek wyprzedzający swoje czasy, zapoczątkowujący jakąś ideę, jakiś kierunek itp.

Ignacy Krasicki urodził się 3 lute go 1735 roku w Dubiecku nad Sanem, zmarł 14 marca 1801 roku w Berlinie. Wywodził się ze zubożałej rodziny ma gnackiej. W 1751 roku za namową rodziców - i podobnie jak jego dwaj bracia - wstępuje do seminarium du chownego w Warszawie, w 1759 roku otrzymuje święcenia kapłańskie, po czym udaje się na dwuletnie studia do Rzymu. Po powrocie do kraju sprawo wał funkcję sekretarza prymasa* - co było tym bardziej znaczące, że w czasie bezkrólewia prymas sprawował funkcję tzw. interrexa, czyli pełnił niektóre obo wiązki monarchy. Potem Krasicki został kapelanem królewskim Stanisława Au gusta Poniatowskiego. W 1765 wraz z Franciszkiem Bohomolcem i przy współpracy króla Krasicki za kłada czasopismo „Monitor", wychodzące do roku 1785, krytyczne wobec pozosta łości kultury czasów saskich". Od 1767 Krasicki piastuje godność biskupa warmiń skiego z rezydencją biskupią w Lidzbarku Warmińskim. To dawało jemu również prawo zasiadać w Senacie Rzeczypospolitej. W 1795 obejmuje stanowisko arcybi skupa gnieźnieńskiego, czego skutkiem była przeprowadzka z rezydencji biskupiej w Lidzbarku Warmińskim do Łowicza i Skierniewic. Za początek kariery literackiej Ignacego Krasickiego wypada uznać rok 1775. Wówczas przedstawił on na tzw. obiadach czwartkowych, wydawanych przez Sta nisława Augusta Poniatowskiego dla ludzi kultury, fragmenty poematu heroikomicznego Myszeidos. Spośród nich największą popularność zdobyła strofa śpiewa na jako Hymn do miłości ojczyzny, przez pewien czas pełniąca funkcję nieoficjalne go hymnu Polski. Krasickiego wypada uznać za przedstawiciela nurtu klasycznego w poezji. Wyjątkiem od tego trendu wydają się próby wykorzystania nowego ga tunku literackiego - powieści. Największe natężenie aktywności pisarskiej Ignacego Krasickiego datuje się na lata 1775-1780. W 1775 wychodzi Myszeida, rok później powieść Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, pierwsza część Pana Podstolego oraz anonimowo wydana Monachomachia - w 1778. Rok 1779 to wydanie Satyr oraz zbioru Bajki i przypowieści.* * prymas - arcybiskup będący zwierzchnikiem Kościoła rzymskokatolickiego w jakimś kraju lub Kościoła anglikańskiego. ** czasy saskie (1697-1763). Były to czasy kiedy w Polsce rządzili królowie z saskiej dynastii Wettynów, August II (1697-1733) i August III (1733-1763). Ich panowanie było jednak prze rywane kolejnymi elekcjami i rządami Stanisława Leszczyńskiego (1704-1709 i 1733-1736).

Pod pseudonimem Michał Mowiński wydał również komedie Solenizant, Statysta i Łgarz. Zarówno w Satyrach, jak i w Bajkach poeta często sięgał do dialogu. (Wg Internetu)

Oświecenie to okres w hisfór ii literatury i kultury polskiej [wypadający na lata 1740-1822. Idee polskiego oświecenia zostały w znacznej mierze zaczerpnięte z pokrewnych zjawisk na zachodzie Europy. Idee owe głosiły: filozofię wolności narodowej, naukowy pogląd na świat, powszechną oświatę, sprzeciw wobec pozostałości feudalizmu itd. W Polsce zaś oświecenie rozwinęło się później niż na zachodzie Europy. W tym okresie została przyjęta Konstytucja, powszechnie zwana Konstytucją 3 Maja. Powstają też publiczna Biblioteka Załuskich, Teatr Narodowy i Szkoła Rycerska w Warszawie, Liceum Krzemienieckie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie.

jjf ĆWICZENIE 22 Zapisz do słowniczka po raz pierwszy usłyszane wyrazy i wyrażenia. Znaczenie znajdź w słowniku.

"^ĆWICZENIE 23 Dokończ zdania z ćw. 21.: „Ignacy Krasicki urodził się..." i „Najważ niejsze jego utwory to...". Które informacje pominiesz? Dlaczego?

iif ĆWICZENIE 24 Według wzoru biografii Ignacego Krasickiego napisz biografię zna nego ukraińskiego poety Eugena Hrebinky. Wybierz z tekstu słowa i zwroty charakterystyczne dla biografii.

~7^ĆWICZENIE 25 Przypomnij sobie lub poznaj nowe sytuacje komunikacyjne. Dopa suj zwroty z lewej kolumny do różnych osób z prawej: Panie Jerzy,

Król Stanisława August Poniatowski,

Panie dziennikarzu,

Sekretarz królewski (nazywa się Ignacy Kra sicki),

Proszę pani,

Nauczyciel w szkole (Jerzy Kowalewski),

Pani Aniu,

Ksiądz,

Proszę księdza,

Ksiądz biskup,

Panie sekretarzu,

j Nauczycielka w liceum (Anna Kwiatkowska),

Proszę pana,

/ Redaktor gazety „Co tydzień",

Księże biskupie,

Arcybiskup gnieźnieński

Panie redaktorze, Ksiądz!, Wasza wysokość, Jego ekscelencjo, Pani Kwiatkowska, / Pani profesor,

•

Panie Kowalewski, Panie księże, Panie biskupie, Pani Anno, Pani!

ZWRÓĆ UWAGĘ!

Nie wszystkie formy mogą być użyte! Skreśl te, które są zawsze błędne.

^ Ć W IC Z E N IE 26 Posłuchaj „Hymnu do miłości ojczyzny". O czym jest ta pieśń? Przed staw swoją opinię. Skorzystaj ze słownictwa w ramce. Ignacy Krasicki

Hymn do miłości ojczyzny Święta miłości kochanej ojczyzny, Czują cię tylko umysły poczciwe! Dla ciebie zjadłe‘ smakują trucizny, Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe". Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny, Gnieździsz w umyśle rozkoszy™ prawdziwe, Byle cię można wspomóc, byle wspierać, Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać. Podobał mi się. Nie podobał mi się. Jest taki... patetyczny/ staroświecki/ trudny/ nudny/ niedzisiejszy/ wzniosły...* * zjadły - jadowity. ** niezelżywy - niedający się poluźnić. *** rozkoszy - dziś popr. forma B. Im: rozkosze.

ĆWICZENIE 27

ІН И Н Н Н Н Н Н Н Н Н Н Н Н Н т

Przeczytaj ciekawostkę. Co jeszcze pamiętasz o obiadach czwartko wych? Porozmawiajcie o tym w grupie.

CIEKAWOSTKA Obiady czwartkowe - organizowane przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na wzór paryskich salonów literackich, spotkania inte lektualistów polskich. Pierwsze spotkanie odbyło się w 1770 r. Obiady czwartkowe organizowane były regularnie co tydzień i trwały od trzech do czterech godzin. Przeważnie odbywały się na Zamku Królewskim, latem w Łazienkach. Celem spotkań były rozmowy na tematy związa ne ze sztuką, nauką, omawianie dzieł literackich. Na obiadach czwart kowych spotykali się artyści, czyli malarze, rzeźbiarze, poeci, literaci itp. Obiady czwartkowe pełniły funkcje nieomal kulturalnej instytucji, której działalność znacząco wpłynęła na rozwój literatury tego okresu. Prasowym organem obiadów czwartkowych były Zabawy Przyjemne i Pożyteczne. Król rozmiłowany w literaturze i sztuce, przywiązywał do tych cotygodniowych spotkań ogromną wagę, organizując je regularnie mniej więcej do 1777 roku. Król organizował również obiady środo we, na które przybywali humaniści, m.in. publicyści, pedagodzy oraz związani z dworem dostojnicy i działacze polityczni. Obiady kończyły się poprzez wniesienie na salę i podanie królowi suszonych śliwek, gdy władca był już zmęczony. Oprawę kulinarną spotkań zapewniał pierwszy kuchmistrz w Europie Paul Tremo. W obiadach uczestniczy li m.in.: Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Adam Naruszewicz, Ignacy Potocki, Andrzej Zamoyski, Hugo Kołłątaj, bracia Jan i Jędrzej Śniadeccy, Wojciech Bogusławski, Stanisław Konarski i inni.

ĆWICZENIE 28 Porozmawiajcie w grupie na temat „obiadów czwartkowych": 1. Gdzie się odbywały? 2. Kogo na nie zapraszano? 3. Jakie miejsce zajmowały w ówczesnej epoce? 4. Gdzie są położone Łazienki Królewskie? 5. Gdzie odbywały się zimowe „obiady czwartkowe"?

ĆWICZENIE 29 Ignacy Krasicki, jadąc na obiady czwartkowe do Warszawy, musiał przejeżdżać granicę zaboru pruskiego. Zapewne inna to była granica niż dziś... Ale przypomnij sobie sytuacje na granicy i odpowiedz na sło wa skierowane do Ciebie: 1. Dokąd pani/pan jedzie? ________________________________________________ 2. Proszę paszport. ________________________________________________________ 3. Czy zgłasza pani/ pan coś do oclenia?__________________________________ 4. W jakim celu jedzie pani/ pan do Polski?_______________________________ 5. Kiedy zamierza pani/ pan wracać? _____________________________________ 6. W jakim celu pani/ pan podróżuje? ____________________________________ 7. Czy pani/ pan posiada odpowiednią ilość gotówki?____________________ 8. Czy pani/ pan ma zapewnione noclegi i wyżywienie? _________________ 9. Proszę pokazać ubezpieczenie._________________________________________

Sj*1ĆWICZENIE 30 Przyjrzyj się planowi Łazienek i zaplanuj spacer w tym parku. Sko rzystaj ze słownictwa w ramce. Więcej wiedzy na ten temat możesz za czerpnąć w Internecie.

Szanowni Państwo! Może poszlibyśmy do..., Najpierw..., Potem..., A na koniec... W lewo..., W prawo..., Prosto..., Do..., Na..., Nad...

• 0 ĆWICZENIE 31 Okazało się, że w Łazienkach są trzy pokemony. Narysuj je na pla nie, a następnie określ, gdzie one są.

■^ĆWICZENIE 32 Jesteś zaproszona/ zaproszony na obiad czwartkowy do Warszawy. Odegrajcie w grupie scenki, związane z takim zaproszeniem. Przygotuj krótką wypowiedź na ten temat. 1. Jest rok 1776: król chce się dowiedzieć, co ciekawego dzieje się w kul turze w Ukrainie. 2. Jest rok obecny 2017: król chce się dowiedzieć, co ciekawego dzieje się dziś w Ukrainie.

UTRW ALAM Y W IED ZĘ 0 CZASOWNIKU (CIĄG DALSZY) "^ĆWICZENIE 33 Z tekstu ćw. 21. wypisz 10 czasowników w formie osobowej, określ formę gramatyczną i formę bezokolicznika. WZÓR: Wyraz w zdaniu os. liczba czas rodzaj

urodził się 3 pojedyncza przeszły męski

tryb postać bezokolicznik

orzekający dok. urodzić sią

-/ĆWICZENIE 34 Wpisz literę ę lub ą. Zmień czas na teraźniejszy. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ostatnio zacz łem odwiedzać znajomego chorego. Zacz liśmy ćwiczyć. Zacz ł się ostatni rok nauki w gimnazjum. Kiedy zacz łeś się interesować podróżami? Niektórzy kibice zacz li opuszczać trybuny. Niektóre koleżanki z klasy zacz ły się przyglądać. Wakacje zacz ły się od zwiedzania parku nad morzem. Kolega zacz ł trenować karate. Ostatnio często zacz łam odwiedzać miejskie muzeum. Dlaczego zacz liście grać beze mnie?

/Ć W IC Z EN IE 35 W wyrazach w nawiasach zmień rodzaj z żeńskiego na męski lub z męskiego na żeński. 1. Myślę, że (stanąłem)__________________ na wysokości zadania. 2. Wreszcie (wzięła) _________________________ książkę do rąk i (zaczęła) __________________ czytać. 3. W końcu (wypłynąłem)__________________ na środek rzeki. 4. Tym razem (przeciągnąłeś)__________________ strunę.

ODROBINA PISOWNI Pisownia cząstki by Ł ą czn ie p iszem y: • z cza so w n ik a m i w fo rm ie osobow ej, n p.: p is a łb y m , p o s z lib y ś c ie ;

Rozdzielnie piszemy:

• z fo rm a m i

n ieo so b o w ym i czasow n ików , np.:

z r o b ić b y, n a p is a n o b y , p o d s u n ię to b y , z a p ła cono by;

• z e s p ó jn ik a m i, n p . g d y • je ś l i w ystęp u je p r z e d czasow n ikiem , np.: b y ś c ie , a le b y m , ja k b y , b y

z p r z y je m n o ś c ią b y m p r z e c z y ta ł, z ra d o ś c ią

le b y ś, c h o c ia ż b y ;

b y m p r z y s z ła , z a p e ty te m b y ś m y z je d li;

• z in n ym i w yrazam i, np.: a n ib y m ,

czyb yś,

n ie c h b y , g d y b y , ż e b y

czyżb y,

• p o i n n y c h c z ę ś c ia c h m o w y , n p .: w a r to b y , m o ż n a b y , ta k b y , ta m b y , g d z ie b y , tr z e b a b y , w te le w iz ji b y ś te g o n ie o b e jr z a ł, o n b y te g o n ie zro b ił.

"^ĆWICZENIE 36 Otwierając nawiasy, cząstkę by wpisz łącznie lub oddzielne. 1. G d y________(bym) miał gitarę, t o ________ (bym) na niej grał. 2. Warto________(by) bliżej zapoznać się z życiorysem Ignacego Krasickie go. 3. G d y ________(byście) mieli więcej czasu, t o _________(byście) dłużej po ćwiczyli. 4. Wielkie________(by) było zamieszanie, je że li________ (by) nauczyciel się spóźnił. 5. Kto________(by) przypuszczał, że on potrafi coś takiego zrobić. 6. Myślę, że tę sytuację poprawiło________(by) powołanie nowego prze wodniczącego. 7. Powiedzieć________(by) na czas, t o ________ (by) nie doszło do awantury. 8. Niech________(by) chłopaki pomogli. 9. Odrobić________(by) lekcje na czas. 10. Idziemy, jak g d y________(by) nigdy nic.

^ĆW ICZENIE 37 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAWOSTKA Konstytucja 3 Maja. Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 r.

(fra g m e n ty ) ° vL /і Jta . w a, «жĄ k JŻ& oja. -UJ

^Jfawłn»9.ćlujiutrt

^ .. Ахн^/Гу

у ■'\itraJu їТяшЧгЬ., r /TłJrrfynjb *Лян/ши.іквп/еік*ашалг*пі t CX 2 l'ą y - s /u ttu n b ■

C'-ćodvitbt. .c ffo d /^ jh

" J r tw b b tb ., J tru n tra ii ,

tu ĆrM&ie. •pributoym if ttya łr* ) fa ła t* , rtyjrr/t'r ftu ą r ttm

■

' ć ІЯЯіф.і* /яг ГЛІ4*гДпаМИЖ-'Уі bfWftrrttnn/tJ у 1лу>ЛІ£гг*6ц а

•Mfty їіЗлмТЯіГЯЛ- A*ś)« • '^'atuyt■w ijr. -J rji -rL. ' kr nys Ul lytm y ; 14 'Є*Ц.4Ц *Л4р>н.',,у і fęy^łoynryioaimfіу гАияА, Ł/ятщ У?** «.'Лліуіл Itr**0ЛІ, •ичаіч' й Aa*A)\tytA І "Анур*ц/шя/у -іілЖЛІЯи' , г-еуД '"Мшу яаі гуся, гм) (tiafu\ сжуГІЮуЯ, І і. а- щіл. -ЯЬіш rut уаоюшпяпу.гАгг^ era* tut AU*гіґлня-KJfaro~ .і£ ■иучц/щичі' иуиг/ггипу/А у jDryptZyJ, уяяиіЛ^ tOdSuifl. mim* yrrUr Ч tJuntt) Wali namtfU-tKi rrj><ja^U 'ioAr* -ptmtyti. t , * •A*apofk* Vfmnr»*/*Ma » А ш і уггугяу 9f*tuy у Д\ •ty yrarnt X-чіауіяцЛ^ж^ J/oA uuą лгпіуии^ "Amaffłrity^ ТієАм - . '--яу, y fę ея/Мяияш. ІдіАЛч^ І* ■гкйигхпигап^ ‘nUanamuy)%ipm4tu j ‘ д/Łł М ш й ‘‘^гшіяия Урмуоиелуяа -пупьит, 'tZtoĄ ^<й>Ц ’

і'ґія^УлюІи..Wryte

*^иіюа -u,W -оугиaлflrf* кт,'^£^AbOJrip" *Ą® mmГ£гж иигу*гуаui* tW tfM JmO ^ . /•

O У 7 # ^ * 4 ^ ттяяяфІ! Ira-yfyu*. % W ^ x , — y— >ły

*ояш^ау'іегкигувЛяіипі X,')yV у.aш -иш. Ж *& «Н **яЛгТУ ГІЛияти'ify*

{

%4алуі. 45 ( « Га**птл ХО'Чг* * ^іҐт -%му!ллшг. ія Аи V/ І іл/їЛ Уїлгяуиі, рмиВҐ тічЧ***Ап>ЛІНІЯМ iaJUijBtmSwiti. &fc-vyr***ii '

Stanisław August" z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski (...), wraz ze Sta nami Skonfederowanymi, w liczbie podwójnej naród polski reprezentują cymi (...) dla ocalenia Ojczyzny na szej i jej granic z największą stałością ducha, niniejszą konstytucję uchwala my. (...) Wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój bierze z woli narodu. (...) Sejm czyli Stany zgromadzone na dwie Izby dzielić się będą: na Izbę Poselską i na Izbę Senatorską pod prezydencja Króla. (...) Wszystko i wszędzie większością gło sów udecydowane być powinno.

Przeto liberum veto**, konfederacje wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie, jako duchowi niniejszej konstytucji przeciwne, rząd obalające, społeczność niszczące, na zawsze znosimy. (...) Stanisław August Poniatowski - król Polski, 1764-1795. liberum veto - (łac. w olne „nie pozw alani”) prawo zezw alające jednem u posłow i na zerw anie sejm u i uniew ażnienie w szystkich jego uchwał. W y rosło z zasady jednom yślności w ym aganej do uchw ał sejmowych. * konfederacja - tym czasow y zw iązek utw orzony przez jeden lub kilka stanów bądź przez m iasta dla osiągnięcia określonych celów politycznych.

' 0 ĆWICZENIE 38 Czy wiesz, kiedy powstała pierwsza konstytucja w Ukrainie? Kto był jej twórcą? W jakich okolicznościach historycznych powstawała. Sięgnij po wiedzę do Internetu lub encyklopedii. Informacjami podziel się w grupie. Są w niej punkty, z którymi się nie zgadzasz? Które np. uznajesz za niepasujące do współczesnej Europy? Przestarzałe? Nieaktualne?

^-ĆWICZENIE 39 Posłuchaj tekstu z opisem obrazu Jana Matejki Konstytucja 3 Maja. Nowe słowa i wyrażenia zapisz do słowniczka.

Jan Matejko „Konstytucja 3 maja" (1891)

„Konstytucja 3 Maja 1791 roku" to olej na płótnie o wymiarach 247x446 cm. Jan Matejko rozpoczął pracę nad obrazem w styczniu 1891 roku, a ukończył do piero w październiku. Jednak już w maju, podczas oficjalnych obchodów setnej rocznicy uchwalenia konstytucji, dokonano prezentacji niemal gotowego dzieła. Odsłonięto go na wystawie w Sukiennicach, obecnie obraz znajduje się w War szawie, w zbiorach Zamku Królewskiego. Obraz Matejki to scena zbiorowa ukazująca uczestników pochodu zmierza jącego do Kolegiaty św. Jana, by zaprzysiąc tekst nowej konstytucji. Tło stanowi tu ulica Świętojańska, u jej wylotu widoczna jest fasada Zamku Królewskiego, gdzie obradowali posłowie. Posłom towarzyszy wiwatujący tłum warszawiaków, widać też postacie żołnierzy, którzy ochraniają pochód. Matejko sportretował tu wiele znanych osobistości. Mistrz posłużył się sym boliką i nie zawsze pozostawał do końca wierny faktom historycznym, nadrzęd nym celem dzieła było bowiem ukazanie doniosłości wydarzenia. W centralnej części obrazu znajduje się Stanisław Małachowski, pełniący wówczas funkcję marszałka sejmu. Marszałek, niesiony przez posłów Aleksandra Linowskiego i Ignacego Zakrzewskiego, dumnie unosi w prawej ręce Konstytucję. (Wg Internetu)

ĆWICZENIE 40 Odpowiedz na pytania: 1. Kiedy powstał obraz, ku czci jakiej rocznicy? 2. Kto znajduje się w centralnej części obrazu? 3. Co przedstawia obraz? 4. Gdzie po raz pierwszy został wystawiony obraz, a gdzie znajduje się obecnie? 5. Kogo namalował Jan Matejko na obrazie „Konstytucja 3 Maja 1791 roku"? 6. Gdzie obradowali posłowie uchwalając Konstytucję 3 Maja? 7. W jakiej świątyni odbyło się zaprzysiężenie tekstu nowej konstytucji? 8. Czy na obrazie znajdują się znane w ówczesnej epoce osobistości? 9. Czy na tym obrazie mistrz został do końca wierny faktom historycznym? 10. Co było celem nadrzędnym obrazu Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku"? ĆWICZENIE 41 W Internecie znajdź informacje, dotyczące wybitnego polskiego malarza Jana Matejki. Podziel się nimi z klasą. ^ Ć W IC Z E N IE 42 Porozmawiajcie w grupie o tym, jak dzielimy zdania ze względu na cel wypowiedzi w języku ukraińskim i porównajcie z językiem polskim, czy są jakieś różnice.

ODROBINA SKŁADNI Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na: Oznajmujące (orzekające) - przekazują informacje, np.: J e s te m

Wykrzyknikowe odzwierciedlają uczucia, np. J a k m i j e s t p r z y k r o !

d o b r z e p r z y g o to w a n y d o

A c h ! C o z a u p a ł!

k la s ó w k i.

Pytające zawierają pytania, np.: C z y j e s t e ś d o b r z e

Rozkazujące w kategorycznej formie, np.: W y jd ź

p r z y g o to w a n y d o

w te j c h w ili!

k la s ó w k i?

^ Ć W IC Z E N IE 43 Zapisz po dwa przykłady zdań oznajmujących, pytających, rozkazu jących i wykrzyknikowych. ĆWICZENIE 44 Z testu podstawowego „Nowa szkoła, nowa wiedza. Liceum - to też szkoła" wypisz zdania według podziału ze względu na cel wypowiedzi. '^ Ć W IC Z EN IE 45 Z listy najsłynniejszych obrazów Jana Matejki wybierz sobie jeden i wyszukaj w Internecie informacji o nim, porozmawiajcie o tym w gru pie. Stańczyk (1862). Kazanie Skargi (1864). Stefan Batory pod Pskowem (1872). Bitwa pod Grunwaldem (1878). Zaprowadzenie Chrześcijaństwa (1889). Zawieszenie Dzwonu Zygmunta (1874). Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem (1873). Rejtan (1866). Hołd Pruski (1882). Konstytucja 3 Maja 1791 roku (1891).

♦ LEKCJA

_____________________________________________

Czym je s t N atu ra 2000?

Kuba: Halo, słucham! Darek: Cześć, Kuba, nie poznajesz mnie? To ja, Darek! Kuba: A, witaj! Sorry, zmieniłem smartfona, nie skopiowałem jeszcze kontak tów. No co tam? Darek: U mnie w porządku. Chcę z tobą trochę pogadać, masz czas? Kuba: Tak, mam. Czy spotykasz kogoś z naszej dawnej klasy? Darek: Kilka osób jest w moim liceum w naszej klasie. Wiesz, ja poszedłem do ogólniaka - do dwójki, wiesz - tam gdzie Dudowa uczyła. Kuba: Jaka Dudowa? Darek: No żona prezydenta, pierwsza dama. A nasz prezydent też tę szkołę kończył. Kuba: Acha. A Monika? No wiesz... Darek: Monika? Postanowiła pójść do liceum artystycznego. Zawsze była uroczą dziewczyną o zdolnościach artystycznych. Chce być aktorką. A Ty na ja kim profilu jesteś? Kuba: Szczególny nacisk w naszej klasie kładzie się na przedmioty przyrodni cze. Ja uwielbiam geografię. I to nie tylko dlatego, że mogę podróżować palcem po mapie (na razie!), poznaję wiele ciekawych rzeczy o naszym kraju i o innych krajach z całego świata. Ale specjalizacje i rozszerzenia wybieramy w drugiej kla sie. Na razie mam wszystkiego po trochu.

Darek: O, widzisz. Ja idę w kierunku matematyczno-fizycznym. Żadnego pol skiego. Ale - do matury trzy lata. Jeszcze tak naprawdę nie myślę poważnie o przyszłym zawodzie. Informatyka jakaś pewnie. Bo co? Kuba: Po prostu mamy cudownego profesora od geografii, który nas napraw dę porywa. To w miarę młoda osoba. Może ma około czterdziestki. Wysportowa ny. Posiada ogromną wiedzę i szanuje swoich uczniów. Za to go lubimy. Obiecał z nami pojechać do jednego z parków narodowych albo krajobrazowych. Wy obrażasz sobie, jak będzie super? Darek: To się zapowiada cudowny wyjazd! Tylko pozazdrościć! Dużo koleża nek jest w waszej klasie? Kuba: Ta moja nowa klasa jest podzielona prawie pół na pół. Koleżanek nieco więcej. A co z tą Olą z Ukrainy, co z nami się uczyła w ostatniej klasie gimna zjum? Darek: Chyba wyjechała do Ukrainy, do Stryja, skąd pochodziła. Ale dowiem się. Nie tęsknisz za Krakowem, za koleżankami i kolegami? Kuba: Czasami jest mi smutno, ale nie ma za wiele czasu. Odrabiam lekcje, dodatkowo mam ćwiczenia sportowe. Postanowiłem, że będę uprawiać zapasy. Pociąga mnie też koszykówka. Od czasu do czasu robimy takie zawody z koszy kówki między klasami. Darek: A czy w waszym liceum też uczą się dzieci z innych krajów, na przy kład z Ukrainy? Kuba: W naszej klasie jest dwóch chłopaków, a w sąsiedniej są dwie dziew czyny z Ukrainy. Też są miłośnikami geografii. Często rozmawiamy na te tematy. Ale też i o muzyce, sporcie i innych ciekawych rzeczach. W Warszawie jest bar dzo dużo Ukraińców. Darek: No, widzisz, z nami teraz nie ma obcokrajowców. Ci twoi nowi kole dzy i nowe koleżanki też tak dobrze mówią po polsku, jak ta Ola ze Stryja? Kuba: Tak, nieźle. Mikołaj z rodzicami mieszka w Warszawie od dłuższego czasu, matka Grzegorza jest dyplomatą. Natomiast dziewczyny w Warszawie są od niedawna. Ale w szkole w Ukrainie uczyły się polskiego jako drugiego języka obcego. Darek: Może masz profil na Facebooku? Albo jesteś na Skype? Porozmawiaj my sobie wieczorem. Już muszę kończyć. Pa, trzymaj się! Kuba: Tak, mam. Też jestem na Skype. Wyślę namiary sms-em. Hej, hej!

-j* ĆWICZENIE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Dlaczego Kuba nie poznał Darka przez telefon? 2. Czy Darek często spotyka kolegów z ostatniej klasy gimnazjalnej? 3. Gdzie się teraz uczy Monika? Dlaczego? 4. Jaki przedmiot szczególnie lubi Kuba? 5. Kim chce być w przyszłości Darek? Na jakie przedmioty chce położyć szczególny nacisk?

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Czy Kuba w liceum ma dużo wolnego czasu? Czy w klasie Kuby są obcokrajowcy? Skąd pochodzą? Czy nowe koleżanki i nowi koledzy Kuby biegle rozmawiają po polsku? Jakie sporty uprawia Kuba? Czy koledzy wiedzą coś o losie swojej koleżanki Oli ze Stryja? Czy w Warszawie mieszka dużo Ukraińców? Czy masz profil na Facebooku lub konto na Skype? A może to już prze żytek, teraz popularne są inne komunikatory? Jakie? 13. Podaj nazwisko obecnego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Skąd on pochodzi? 14. Czy masz czas na gadanie z kolegami przez telefon, czy bardziej korzy stasz z sms-ów? Jaką inną formę komunikacji wykorzystujesz? 15. Za co uczniowie lubią swojego profesora od geografii?

^ĆW ICZENIE 2 Z koleżanką/ kolegą ułóżcie dialogi w postaci „rozmowy" telefo nicznej. Skorzystaj ze słownictwa z dialogu. Przypomnij sobie formułki grzecznościowe przy rozmowie telefonicznej, poznane w poprzednich klasach.

^ĆW ICZENIE 3 Zapoznaj się z treścią listu Kuby do znajomego z Ukrainy. Jakie inne zabytki Krakowa pamiętasz, które nie zostały wymienione przez auto ra listu. Opowiedz grupie o swoich ulubionych miejscach w rodzinnym mieście.

Warszawa, 21 października 2017 r. brogi Mikołaju! Na początku tego listu chcę Cię serdeczn ie pozdrowić. Mam świetną propozycję. Zastanawiałeś się kiedyś, gdzie w tym roku sp ęd zisz wakacje? To podsunęło mi pewien pomysł. Je ż e li przyjechałbyś do Polski, to mógłbym być Twoim przewodnikiem. O czyw iście, ty mógłbyś zdecydować o m iejscu wypoczynku, ale ja polecałbym Ci Kraków. Znajduje się tam wiele zabytków waż nych dla każdego Polaka. Jednym z nich j e s t Wawel - siedziba królów polskich. Nie można być w Krakowie i nie zw iedzić Wa welu. J e s t tam wiele ciekawych eksponatów. Przy zamku wznosi się znana katedra z Kaplicą Zygmuntowską, pod którą są pocho wani wielcy i sławni Polacy. Na szczycie je d n e j z wież katedry można zobaczyć dzwon Zygmunta. Trzeba również zobaczyć Su

kiennice, Kościół Mariacki, Kopiec Kościuszki oraz smoczą jamę. Warto te ż p rzyjść na krakowski rynek w południe i posłuchać hejnału, bla Ciebie te ż niespodzianką będzie cerkiew grecko katolicka pw. św. Norberta na Plantach z tablicą pamiątkową, poświęconą ofiarom Wielkiego Głodu w Ukrainie. J e s t je sz cz e wiele innych, równie ciekawych miejsc. Czekam na Twoją (mam nadzieję pozytywną) odpowiedź. Ja te ż wtedy będę miał okazję przyjechać do mojego umiłowanego Krakowa. Proszę, napisz też, co u Ciebie słychać. Pozdrawiam serdecznie, Kuba. "^ĆW ICZEN IE 4 Napisz do znajomej/ znajomego list z zaproszeniem do Twojej miej scowości. Przedstaw obiekty, które mogą się spodobać. ĆWICZENIE 5 Zapoznaj się z treścią informacji. Skorzystaj z mapy.

K ra in y geograficzne w Polsce

Polska jest podzielona na 6 krain albo pasów fizyczno-geograficz nych: niziny nadmorskie, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, obniżenia podkarpackie, góry fałdowe o młodym górotworze. W skład Pobrzeży wchodzi: Nizina Szczecińska, Pobrzeże Słowińskie, Żuławy Wiślane (najniżej położony punkt w Polsce, -1,8 m n.p.m. we wsi Racz ki Elbląskie). W skład Pojezierzy wchodzi: Pojezierze Pomorskie, Po jezierze Mazurskie, Pojezierze Wielkopolskie. Najgłębszym jeziorem w Polsce jest Hańcza, 108,5 m głębokości, niedaleko Suwałk. Największą część Polski zajmują Niziny Środkowopolskie, obejmujące cztery roz ległe krainy: Nizina Wielkopolska, Nizina Śląska, Nizina Mazowiecka, Nizina Podlaska. Na wyżyny składają się: Wyżyna Śląska, Wyżyna Kra kowsko-Częstochowska, Wyżyna Kielecka i Wyżyna Lubelska z Roz toczem. Leżą one na wysokości około 300-500 m n.p.m. Najwyższym wzniesieniem Roztocza jest Wielki Dział - 390 m n.p.m. Kotliny Pod karpackie stanowią obniżenie między wyżynami i Karpatami. Położone są na wysokości 200 m n.p.m. W południowej części Polski występują góry - Sudety i Karpaty. Najwyższy szczyt Sudetów to Śnieżka (1602 m n.p.m.). Karpaty, najwyższe góry Polski, ciągną się wielkim łukiem o długości około 1300 km i szerokości 120-130 km. Najwyższy szczyt Karpat, Gerlach (2655 m n.p.m.) znajduje się na Słowacji. W Polsce naj wyższym szczytem są Rysy (2499 m n.p.m.) ■^ĆWICZENIE 6 Ustal, jakie pasy fizyczno-geograficzne graniczą z Ukrainą. Czy znasz ich nazwy? Porozmawiajcie o tym w grupie. g f ĆWICZENIE 7 Za pomocą Internetu, encyklopedii lub innych źródeł dowiedz się: 1. W jakim klimacie jest położona Polska? 2. W jaki sposób warunki klimatyczne przy czyniły się do ukształtowania gleb w Pol sce? 3. Czy występują w Polsce czarnoziemy? 4. Czy warunki klimatyczne i struktura gle bowa oddziaływują na kształtowanie gospodarki polskiej? Przekaż zdobyte informacje klasie. -^-ĆWICZENIE 8 Znajdź w treści ćw. 5. skróty i skrótowce. Uzasadnij ich pisownię.

■■

-/ĆWICZENIE 9 Zapoznaj się z treścią tekstu. Nowe wyrazy i wyrażenia wypisz do słowniczka. Użyj ich w zdaniach. Ochrona przyrody jest działalnością mającą na celu zachowanie, zrównowa żone użytkowanie oraz odnawianie tworów i zasobów przyrody żywej i nieoży wionej'1, podejmowaną ze względów naukowych, gospodarczych, społecznych, kulturalnych, zdrowotnych, estetycznych i innych. Za początki ochrony przyrody na świecie przyjmuje się XIX wiek. Natomiast zorganizowany rozwój ochrony przyrody rozpoczął się w okresie międzywojennym, kiedy w roku 1928 powstało Międzynarodowe Biuro Ochrony Przyrody, działalność którego kontynuowana jest od 1948 roku przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów. W Polsce od dawna istniała tradycja ochrony zasobów przyrody, już Bole sław I Chrobry, Władysław II Jagiełło, Zygmunt III Waza podejmowali działania na rzecz ochrony bobra, sokoła, tura czy żubra bądź starych dębów. Po II wojnie światowej zostały wznowione prace w kierunku ochrony przy rody. W 1954 roku utworzono pierwsze parki narodowe: Tatrzański, Pieniński i Babiogórski. Od 1973 roku przystąpiono do tworzenia parków krajobrazowych i obszarów krajobrazu chronionego. Obecnie ochronę obszarową w Polsce stanowią: 23 parki narodowe, 121 parków krajobrazowych, 386 obszarów chronionego krajobrazu, prawie 1500 rezerwatów. Najstarszym drzewem rosnącym w Polsce jest cis henrykowski szacowany na 1260 lat. (Wg Szkolnego Atlasu Polski) * przyroda żywa: zwierzęta, człowiek, rośliny; przyroda nieożywiona: ukształtowanie terenu, wody, gleby, elementy pogody, skały.

/ Ć W IC Z E N IE IO Oceń prawdziwość każdego zdania. Wstaw literkę P, jeśli jest praw dziwe, lub F, jeśli fałszywe. Uzasadnij swoją opinię. 1. Tradycja ochrony przyrody w Polsce sięga czasów króla Bolesława 1Chrobrego. 2. Polacy wcale się nie interesują ochroną środowiska naturalnego. 3. Człowiek, zwierzęta i rośliny stanowią przyrodę żywą. 4. Ochrona przyrody ma na celu zachowanie i rozwój zasobów przyrody żywej i nieożywionej. 5. Dopiero w XX wieku w Europie zwraca się uwagę na ochronę środowiska. 6. W okresie międzywojennym rozpoczął się zorganizowany rozwój ochrony przyrody. 7. Pierwsze parki narodowe w Polsce powstały w 1945 roku.

8. Przyroda nieożywiona to człowiek, wody i ukształtowanie terenu. 9. W Polsce istnieje szeroki system ochrony przyrody. 10. Cis henrykowski jest najstarszym drzewem w Polsce. 11. W 1999 roku utworzono pierwsze parki narodowe.

^ Ć W IC Z E N IE 11 Przyjrzyj się mapie. Przeczytaj nazwy parków narodowych w Polsce. Wskaż najstarsze. W jakiej części kraju się znajdują? Czy są też takie parki w Ukrainie? Gdzie są położone? Co chronią? Czego nie wolno w nich robić? Porozmawiajcie o tym w grupie.

^ Ć W IC Z E N IE 12*1 6 5 4 3 2 Przygotuj informacje na temat dowolnie wybranego parku narodo wego w Polsce, odpowiadając na pytania: 1. W jakiej części Polski jest położony? 2. Jaka jest jego powierzchnia? 3. Jakie gatunki roślin i zwierząt chroni? 4. Kiedy powstał? 5. Jak do niego dojechać? 6. Czy posiada szlaki turystyczne i jakieś atrakcje turystyczne?

7. 8. 9. 10.

Jakie są sąsiednie parki narodowe? Czym się różni od innych parków narodowych? Jakie parki narodowe znasz w Ukrainie? Czy Twoja miejscowość leży w strefie jakiegoś parku narodowego?

ĆWICZENIE 13 Wysłuchaj tekstu.

Białowieski Park Narodowy Sieć Natura 2000 to skrócona nazwa Europejskiej sieci ekologicznej obsza rów chronionych, która jest wprowadzana we wszystkich krajach Unii Europej skiej. Tworzy się spójna funkcjonalnie sieć ekologiczna projektowana w celu za chowania rodzajów siedlisk przyrodniczych ważnych dla Europy. Sieć Natura 2000 łączy więc dwa odrębne podsystemy obszarów chronio nych: obszary ważne dla ochrony dzikich ptaków oraz obszary chroniące okre ślone typy siedlisk przyrodniczych i miejsca ważne dla określonych gatunków roślin i zwierząt innych niż ptaki. Obszar Natura 2000 to nowa forma ochrony przyrody, chroniąca tereny wy stępowania zagrożonych lub bardzo rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz charakterystycznych siedlisk przyrodniczych, mających znaczenie dla ochrony różnorodności przyrodniczej kontynentu europejskiego. Obszary Natura 2000 funkcjonują niezależnie od istniejących parków narodowych, rezerwatów przy rody i innych form ochrony, często jednak, w dużym stopniu, się z nimi pokry wają. Do polskiego prawodawstwa odpowiednie przepisy zostały wprowadzone w kwietniu 2004 roku, tuż przed przystąpieniem Polski do UE. Sieć Natura 2000 zajmuje prawie 1/5 powierzchni lądowej kraju.

■

7^ĆWICZENIE 14 Odpowiedz na pytania: 1. Co to jest Natura 2000? 2. Na czym polega? 3. Co jest celem sieci obszarów Natura 2000? 4. Natura 2000 obejmuje tylko przyrodę żywą czy wyłącznie przyrodę nie ożywioną? 5. Jakie kraje obejmuje omawiana sieć? 6. Czy Natura 2000 jest ściśle połączona z istniejącymi parkami narodowy mi oraz innymi formami ochrony przyrody? 7. Od jakiego czasu w Polsce obowiązują zasady Natury 2000? 8. Jaki obszar w Polsce obejmuje Natura 2000? 9. Czy Ukraina też przystąpiła do owej sieci ochrony przyrody? 10. Czy Natura 2000 jest nową formą ochrony przyrody? Dlaczego tak/nie? iś f ĆWICZENIE 15 Znajdź w słowniku i wpisz do tabeli nazwy roślin, ptaków, ssaków. Ustal rodzaj. Porównaj te nazwy z nazwami w języku ukraińskim. Czy zawsze występują w tym samym rodzaju? R ośliny/ rodzaj

U kraiński odpo w ied n ik

fiołek m

ф іалка ж

Ptaki/ rodzaj

U kraiński odpo w iednik

jaskółka ż ластівка ж

Ssaki/ rodzaj

U kraiński odpo w ied n ik

krółik m

кролик 4

5lif ĆWICZENIE 16 Które z podanych poniżej zwierząt należą do drapieżników? Któ re z nich żyją w lasach polskich? Czy są też w Ukrainie? Skorzystaj ze słownika.

Ryś, żubr, lis, zając, niedźwiedź brunatny, żyrafa, lew, świstak, wydra, łoś, kozica, sarna, dzik, kret, wiewiórka, jeż, wilk, jeleń, renifer, tygrys.

^ Ć W IC Z E N IE 17 Ustal, które z podanych poniżej roślin tworzą lasy iglaste, a które liściaste? Porównaj te nazwy z ukraińskimi.

Dąb, jodła, brzoza, modrzew, sosna, świerk, olcha, osika, jesion, klon, grab, wierzba, topola, jawor, buk, lipa, cedr, cis, jałowiec.

^ Ć W IC Z E N IE 18 Na podstawie tekstów z ćw. 5., 9., 13. porozmawiajcie w grupie na temat ochrony przyrody w Ukrainie. Jakie zabytki przyrody lub rezer waty czy parki narodowe są w Twojej miejscowości? Z czego słyną? Jaka charakterystyczna roślinność w nich występuje? Jaka zwierzyna i ptactwo tam mieszka?

ĆWICZENIE 19 Opracujcie w grupie plan wyjazdu za miasto. Uwzględnijcie nastę pujące zagadnienia: Dokąd i czym pojedziecie? O której godzinie jest planowany wyjazd/ powrót? Co ciekawego jest w miejscowości, do której zamierzacie pojechać? Co będziecie robić? Kogo zaprosicie? Sko rzystajcie ze słownictwa w ramce. Nad jeziorem. Chodzić po górach. Nad morzem. Łowić ryby. Palić ognisko, piec kiełbaski, śpiewać piosenki. W górach. Pływać łódką. Rozbić namiot. Pływać. Zbierać grzyby. Nad rzeką. Zrobić grilla. W lesie.

NALEŻY powiedzieć: Na łonie natury. Na łono natury. Jechać: za miasto, na wycieczkę, na majówkę, do lasu, nad rzekę.

NIE NALEŻY powiedzieć: Na przyrodzie. Na przyrodę.

~§TĆWICZENIE 20 Twoja koleżanka/Twój kolega proponuje pojechać na wycieczkę do lasu (nad jezioro lub rzekę): 7. Poprzyj ten pomysł. 2. Odradź mu/ je j ten pomysł. Skorzystaj z poniższego słownictwa. To dobry/ świetny pomysł. Też bym pojechała/pojechał, ale... No pewnie, co bę dziesz tu... Super, a co będziesz robił? Nie, no weź... Hm... Jesteś pewien? Myślisz, że to dobry pomysł? Nie rób tego! To jest... Rób, jak uważasz, ale... Żartujesz? Jest tyle rzeczy do zrobienia, np.... Zastanów się jeszcze.

H f ĆWICZENIE 21 Opowiedz treść ballady w czasie teraźniejszym. Skorzystaj ze słow nictwa z ramki. Pewnego razu... Dawno temu... Podczas wojny (kogo z kim?)... Następnie... Po tem... Nagle... I wtedy... Powiedziała... Odpowiedział... Zapytała, czy... Poskarżyła się, że... Poradził jej, żeby... Kazał (komu co zrobić)... Zasmucił się, gdy... Zaproponował, żeby (kto zrobił co)... Poradził (komu zrobić co).

■^ĆWICZENIE 22 Wysłuchajcie romantycznej ballady Adama Mickiewicza „Lilie". https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ballady-i-romanse/

Romantyzm (z fr. romantisme, od roman - powieść, opowieść) epoka w historii sztuki i historii literatury trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji, malarstwie i muzyce. Romantyzm w historii literatury polskiej przypadał na lata 1822-1863, jego czołowymi przedstawicielami byli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Zygmunt Krasiński, Józef Ignacy Kraszewski. Czołowym przedstawicielem romantyzmu w polskiej muzyce jest Fryderyk Chopin. ^ Ć W IC Z E N IE 23 Zaznacz fragmenty dotyczące przyrody i opisz przyrodę przedsta wioną w balladzie „Lilie". Na czym polega jej romantyczny charakter? ^■ĆWICZENIE 24 Podaj kilka nazwisk przedstawicieli romantyzmu w ukraińskiej li teraturze, muzyce i malarstwie. Jakie utwory znasz? Informacjami po dziel się z grupą. ĆWICZENIE 25 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Kto z ukraińskich poetów-romantyków pisał ballady? Podaj te imiona i nazwy utworów.

Ballada gatunek literacki łączący w sobie cechy liryki (nastrójowość, emocjonalność), epiki (fabuła, narrator) i dramatu (dialogi, akcja). Romantyczna ballada nawiązuje do ludowych pieśni. Ballady najpierw pojawiły się w Danii i Szkocji. Pod koniec XVIII wieku ballada stała się ulubionym gatunkiem poetów. Ballada była charakterystyczna dla epoki romantyzmu.

^ Ć W IC Z E N IE 26 Wysłuchaj tekstu. Nowe wyrazy i wyrażenia zapisz do słowniczka.

Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku mieści się w stylowym dworku w centrum miasta na placu Lenina (dawny rynek). Poeta mieszkał tu w 1807 r. w murowanym dworze, którego właścicielami byli jego rodzice - Barbara z Majew skich i Mikołaj Mickiewiczowie. Po śmierci matki (1820 r.) dwór stał się własnością najstarszego brata Adama - Franciszka. W 1832 r. odebrały mu go władze carskie (wraz z majątkiem) za udział w powstaniu listopadowym. Odtąd przechodził z rąk do rąk, by w 1937 r. stać się własnością Komitetu Uwiecznienia Pamięci Adama Mickiewicza. Rok później Komitet otworzył w nim muzeum. W 1941 r. niemiecka bomba zburzyła dwór, eksponaty zostały albo zniszczone, albo zrabowane. Do piero w 1955 r. podniesiono go z ruin i ponownie urządzono muzeum, ale... ru chu rewolucyjnego, przeznaczając jednak dwie salki na skromną mickiewiczow ską ekspozycję. W 1992 r. otwarto tu muzeum z wieloma eksponatami wypożyczonymi z warszawskiego Muzeum Literatury. W wybudowanej od nowa oficynie urządzo no salon poetycko-muzyczny, zrekonstruowano lamus, altanę i studnię z koło wrotem. Muzeum tonie w zieleni otaczających go brzóz, lip i klonów. Wnętrze ma charakter szlacheckiego dworu z przełomu XVIII і XIX w. W sześciu pokojach, któ re można zwiedzać, znajdują się meble z epoki i mickiewicziana. Oprócz sieni, gdzie stoi tylko kilka starych mebli, zobaczymy jadalnię, sypialnię matki, pokój chłopców, gabinet ojca i pokój gościnny. Nie sposób opisać wszystkich ekspona tów. W pokoju chłopców wystawiono kopie metryki chrztu Adama i rękopisu z próbami kaligrafii, świadectwa ukończenia szkoły dominikanów, portrety rodzi ców i braci - Franciszka i Aleksandra. Przedstawiono wiele grafik przedstawiają cych ważne wydarzenia historyczne z przełomu XVIII і XIX w., a także litografie wykonane na podstawie rysunków Napoleona Ordy.

W odległości 18 km od Nowogródka, za wsią Wałówka, w pobliskim lesie kryje się słynne jezioro Świteź opiewane w poetyckich strofach. Nad brzegiem Świtezi znajduje się duży kamień z białym napisem:„Ktokolwiek będziesz w/ no wogródzkiej stronie, / do Płużyn ciemnego boru/ wjechawszy, pomnij/ zatrzy mać twe konie, / byś się przypatrzył/jezioru./ A. Mickiewicz". Na wschód od Nowogródka mieści się Zaosie. Tutaj, w folwarku stryjeczne go dziadka poety Bazylego, miał się urodzić 24 grudnia 1798 r. Adam Mickie wicz. Drewniane zabudowania zostały doszczętnie zniszczone w czasie I wojny światowej. Odbudowano je dopiero w latach 1996-98, wzorując się na starych szkicach i rysunkach. Z dala od wsi stoi w gołym polu drewniany dworek kryty strzechą, stodoła, obora, studnia z żurawiem i piętrowy świronek". Zabudowania te są obiektami muzealnymi. Ani w dworku umeblowanym w stylu epoki, ani w budynkach gospodarczych nie ma jednak oryginalnych przedmiotów związa nych z Mickiewiczem. Kamień Filaretów stoi w miejscu zwanym Uroczysko Kut, wąwozie zarosłym lasem. Jest to granitowy głaz szeroki na 4, a wysoki na 3 m. Mieli się przy nim spotykać podczas wakacji wileńscy filomaci i filareci". Dyskutowali o sposobach wychowania społeczeństwa i przygotowania go do walki z caratem, słuchali naj nowszych wierszy Mickiewicza czytanych przez poetę. W pobliskich Tuhanowiczach, po których zachowały się resztki parku, Mic kiewicz w 1818 lub 1819 r. zakochał się w siostrze swoich przyjaciół Michała i Józefa Wereszczaków, Maryli. W czasie następnych wakacji wyznał jej miłość, ale Maryla była już zaręczona. Dziewczyna spotykała się z Adamem w tzw. Altanie Maryli (poeta uwiecznił ją w monologu Gustawa-Pustelnika w IV części Dzia dów). Tworzyło ją 12 lip rosnących na obwodzie koła w dworskim parku - dziś stoją tylko cztery dwustuletnie drzewa.

* świronek - комора. ** filomaci (z gr. miłośnicy nauki) i filareci (z gr. miłośnicy cnoty moralnej) - polskie tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w la tach 1817-1823.

Nad Niemnem leżą Szczorse, siedziba rodu Chreptowiczów. W latach 1795-1846 właścicielem majątku i pięknego pałacu z liczącą 15 tys. wolumi nów biblioteką był poseł nowogródzki Adam Litawor Chreptowicz. Udostęp niał swój księgozbiór profesorom i studentom Uniwersytetu Wileńskiego. Pa łacu Chreptowiczów niestety już nie ma - został zniszczony podczas I wojny światowej. Mickiewicz przyjeżdżał do Szczors corocznie na wakacje w latach 1818-22. Tutaj powstała bajka Pies i wilk oraz sonet Do Niemna, w pałacowym parku pod dębem pisał Grażynę. (Wg Internetu)

7 ^ ĆWICZENIE 27 Powiedz, co jest prawdą, a co nie. WZÓR: Wieszcz narodowy Adam Mickiewicz bardzo kochał Litwę, gdzie się urodził. Tak, to prawda./ Tak jest. Tylko, że teraz te ziemie należą do Białorusi. Adam Mickiewicz wcale się nie interesował przyrodą. Nie, to nie prawda./ Nic podobnego./ Wręcz przeciwnie. Wiele utworów po święcił pięknu otaczającego go świata. Na przykład balladę „Świ teź". 1. W Nowogródku nie ma muzeum Adama Mickiewicza. 2. Na skutek pierwszej i drugiej wojny światowej bardzo ucierpiały miejsca związane z imieniem wielkiego poety. 3. Muzeum w Nowogródku tonie w zieleni. 4. Adam Mickiewicz miał się urodzić w pobliskiej miejscowości Wałówka. 5. W muzeum nowogródzkim są zachowane oryginalne meble i dokumen ty, których dotykał poeta. 6. Mickiewicz lubił odwiedzać pobliskie lasy i jeziora. 7. Niestety, nie zachował się głaz Filaretów w Uroczysku Kut. 8. Adam Mickiewicz był ściśle związany ze Lwowem. 9. Młody poeta zakochał się w Maryli. 10. Nad Niemnem w Szczorsach znajdowała się bogata biblioteka.

' i * ĆWICZENIE 28*1 5 4 3 2 Odpowiedz na pytania. Skorzystaj ze zdobytej wcześniej wiedzy o Adamie Mickiewiczu, a także z Internetu: 1. 2. 3. 4. 5.

Czy Adam Mickiewicz bywał w Ukrainie? Jakie miasta odwiedził? Czy w Ukrainę wyjechał z własnej woli? Co tu robił? Co napisał?

u f ĆWICZENIE 29 Na podstawie tekstu z ćw. 26. ułóż sprawozdanie z podróży po miej scach związanych z Adamem Mickiewiczem. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Najpierw... Potem... Następnie... Następnego dnia... Na drugi / trzeci dzień... Po jechali... Zwiedzili... Zobaczyli... Pooglądali...

"^ĆW ICZEN IE 30 Ułóż słownik życia Mickiewicza. Do alfabetycznie ułożonych miej scowości dopisz, co tam robił Adam Mickiewicz, kogo odwiedził, z kim się spotkał itd. WZÓR: Nowogródek: mieszkał, spędził dzieciństwo, chodził do szkoły.

"^ĆW ICZEN IE 31 Wzorując się na życiorysie Adama Mickiewicza, napisz biografię Tarasa Szewczenki. ^ Ć W IC Z E N IE 32 Napisz swoje romantyczne opowiadanie. Może balladę? Umieść w nim opisy romantycznej przyrody i dialogi. ■f* ĆWICZENIE 33 Wysłuchaj wiersza. Stanisław Baliński

Biurko Mickiewicza (fragmenty) (...)

Pod bramą ktoś pieczone sprzedaje kasztany. Jakiś fiakier przejechał siwą mgłą owiany. W pokoju Mickiewicza cicho o tej porze. Tylko zegar szeleści, tylko świeca górze", Tylko pióro miarowym szeptem się porusza Po ukochanych kartkach Pana Tadeusza. Stańmy za nim na palcach i spójrzmy nieśmiało, Co pisze? Właśnie pisze, patrz: „...to echo grało". Nagle urwał. I głowę rękoma obiema Podparł, jakby do Litwy wracał, której nie ma. Cicho. Nie płoszmy cienia, on może w tej chwili Tęskni po Nowogródkach, po snach, po Maryli. * gorzeć (przestarz.) - palić się.

W oddali brzmią Odyńca piosnki przyjacielskie*, Które się, ach, w młodości śpiewało anielskiej. Mickiewicz uniósł głowę. Słucha. Boże wielki! I powtarza za echem „precz... precz smutek wszelki"’ A przy toaście „Pijmy zdrowie Mickiewicza" Z powrotem ujął pióro, uśmiechnął się smutnie I ruszył w dalszą drogę z chmurą u oblicza, Zasłuchany w minione filareckie lutnie. Dwie świece, stare biurko, ręka z piórem drżącem... Tak mało. A powiało ocalenia słońcem!

^ Ć W IC Z E N IE 34 Na podstawie biografii A. Mickiewicza i jego utworów znakiem 0 zaznacz właściwą odpowiedź. 1. Adam Mickiewicz urodził się: a) pod Lwowem; b) w Nowogródku; c) w Zaosiu. 2. Poemat Pan Tadeusz był pisany w mieście, gdzie „ktoś pieczone sprzeda je kasztany": a) Londynie; b) Paryżu; c) Rzymie. 3. Początek Pana Tadeusza to: aj „Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie..."; b) „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu..."; c) „Brzegami sinej Świtezi wody/ Idą przy świetle księżyca...". 4. „... on może w tej chwili tęskni... po Maryli..." a) koleżance ze studiów; b) siostrze swoich przyjaciół, w której się zakochał; c) nowej znajomej z Paryża. 5. „Filareckie lutnie" - to wzmianka o: a) głazie Filaretów; b) podróżach po Ukrainie; c) latach studiów na Uniwersytecie Wileńskim. l l f ĆWICZENIE 35 Czy znasz jakieś polskie legendy? Przypomnij sobie, np. o smoku wawelskim, o śpiących rycerzach, o Lechu, Czechu i Rusie. Opowiedz jedną z nich. Czy są podobne w Ukrainie? * Pieśń Filaretów napisał przyjaciel A. Mickiewicza Antoni Edward Odyniec.

Hjf ĆWICZENIE 36 Jakie znasz legendy z regionu Ukrainy, w którym mieszkasz? Opo wiedz je krótko. "^ĆW ICZEN IE 37 Połącz części zdania, żeby wypowiedzenie miało sens. Nie sposób pracować

Nie sposób opanować

dawne wypowiedzenia. \

Nie sposób opisać

wszystkie filmy. 'у

Nie sposób pamiętać

nie znając materiału. \

Nie sposób zrozumieć

utwory w rękopisie. ^ ze starym sprzętem.

Nie sposób obejrzeć

złamanym piórem.

Nie sposób przeczytać

nieznane kraje.

Nie sposób odpowiedzieć

swoje emocje.

Nie sposób czekać

stare zdjęcia.

Nie sposób oglądać

o drobnych błędach.

Nie sposób pisać

na przeszłe czasy.

"^ĆW ICZEN IE 38 Ułóż 5 zdań z połączeniami „Nie sposób..."

UTRW ALAM Y W IEDZĘ 0 RZECZOWNIKU /

W języku polskim istnieje spora grupa rzeczowników pochodzenia łacińskiego, zakończonych na końcówkę -um , należąca do rodzaju nijakiego. To: akwarium, muzeum, gimnazjum, forum , terytorium, technikum etc. W liczbie pojedynczej te słowa się nie odmieniają. ^

W liczbie m nogiej odm ieniają się według wzoru: M. D. C. B. N. Msc. W.

gimnazja, muzea, fora gimnazjów, muzeów, forów gimnazjom, muzeom, forom gimnazja, muzea, fora gimnazjami, muzeami, forami gimnazjach, muzeach, forach gimnazja, muzea, fora

Nieliczną grupę na -um stanowią rzeczowniki rodzaju męskiego. Ten: album, rozum, sum etc. Odmieniają się według wzoru odmiany rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej i mnogiej. Rzeczowniki jedno- i dwusylabowe na -um w zasadzie należą do rodzaju męskiego. Rzeczowniki wielosylabowe na -um zasadniczo to rodzaj nijaki. Natomiast na -um też się kończą wyrazy typu bum-bum, plum-plum i inne. Lecz one nie są rzeczownikami, a należą do wykrzykników Dlatego ich nie odmieniamy jak rzeczowniki. " 7 ^ ĆWICZENIE 39 W podanych poniżej wyrazach za pomocą słownika ustal: 1) zna czenie, 2) do jakiej części mowy należą. Dla rzeczowników ustal rodzaj i utwórz Mianownik liczby mnogiej. Ustal, jakiego rodzaju są te rze czowniki w języku ukraińskim. WZÓR: Wyraz

Część mowy

Rodzaj

M.lm.

Znaczenie w j.u.

Rodzaj

sum

rz e cz .

sumy

COM

liceum

rz e cz .

licea

ліцей

dum-dum

wykrz.

дум-дум

Album, bitum, Bizancjum, centrum, rum, kum-kum, dendrarium, gimnazjum, rozum, bum, kum, kostium, tłum, wotum, zadum, fatum, cium-cium, Tum, bumbum, szum.

"^ĆW ICZEN IE 40 Z podkreślonymi wyrazami z ćw. 39. ułóż zdania w liczbie pojedyn czej, a potem, jeżeli to jest możliwe, przekształć w liczbę mnogą. 7 ^ ĆWICZENIE 41*1 2 Podane poniżej zdania zapisz w liczbie mnogiej i zmień czas teraź niejszy na przeszły. 1. Wielki sum żyje w ogromnym akwarium. 2. Rano na ulicach jest tłum ludzi.

3. 4. 5. 6. 7.

Gimnazjum i liceum poszukują nauczyciela historii. Przed świętami jedziemy na zakupy do rosarium. Na studniówkę wychowawczyni kupuje nowy kostium. Na terytorium naszego państwa są różne warunki klimatyczne. Studenci mają przygotować prezentacje na kolokwium z nowożytnej hi storii. 8. We wrześniu we Lwowie jest forum książkowe. 9. W archiwum planują organizować wystawę dawnych dokumentów. 10. W piątek na ulicach panuje wielki szum.

^ Ć W IC Z E N IE 42 Określ rzeczowniki dowolnymi przymiotnikami i z ośmiu połącze niami ułóż swoje zdania. Liceum, technikum, cum, kryterium, sum, muzeum, gimnazjum, szum, sola rium, bum, stadium, rozum, opium, misterium, forum, studium, album, akwarium, kostium, centrum, medium, rum, trofeum, obserwatorium, podium, imperium, terytorium, laboratorium, preludium, lokum, zadum, kworum, gremium, spek trum, konserwatorium, glosarium, aluminium, plenum, tłum, łukum, monstrum. "^ĆW ICZEN IE 43 Przeczytaj poniższy tekst, nowe słownictwo wypisz do słowniczka.

Polska północno-wschodnia to najbardziej zróżnicowany kulturowo region. Z Suwałk blisko jest na Litwę i Białoruś. Ożywione kontakty polsko-litewskie, których efektem był zorganizowany po raz pierwszy w roku 2006 Jarmark Folk loru i Jadła, w roku następnym rozszerzyły się na Białoruś, głównego partnera w projekcie o szerszej formule, którego częścią była druga edycja wspomnianego Jarmarku.

Obok festiwalu regionalnych kulinariów zorganizowano przegląd zespołów ludowych z Suwalszczyzny i Grodzieńszczyzny i przedstawiono pokazy tradycyj nego rękodzieła i sztuki ludowej. Goście, którzy w lipcu przyjechali do Suwałk, mogli najeść się kartaczy i kibinów albo posłuchać jednej z 30 kapel ludowych czy podziwiać wyroby tkackie, plecionkarskie oraz garncarskie, a nawet je kupić, gdyż pokazom towarzyszył kiermasz rękodzieła i sztuki ludowej. A było z czego wybierać, bowiem przyjechało ponad 70 twórców z Polski, Litwy i Białorusi. Jarmark Folkloru i Jadła wraz z towarzyszącymi mu impreza mi staje się stałym elementem oferty turystycznej Suwałk, więc w sierpniu od będzie się kolejna edycja (w ramach dni Suwałk). Odwiedzając Suwalszczyznę, znów będzie okazja zasmakować w różnorodności tego regionu. (Wg Internetu) Najciekawsze w okolicy:

Wigierski Park Narodowy

Suwalski Park Narodowy

Muzeum Historii Tradycji Żołnierzy Suwalszczyzny

"^ĆW ICZEN IE 44 Zdecyduj, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe. Tekst mówi o północno-wschodnim regionie Polski.

TAK

NIE

Autor twierdzi, że ten region jest zróżnicowany pod wzglę dem kulturowym.

TAK

NIE

Efektem współpracy polsko-litewskiej był jarmark w 2004 roku.

TAK

NIE

W 2007 roku w Jarmarku Folkloru i Jadła Kresowego wzię ła udział Białoruś.

TAK

NIE

Festiwal miał 4 części: prezentującą potrawy regionalne, ze społy folklorystyczne, wyroby regionalnych twórców i wy roby miejscowych fabryk.

TAK

NIE

Jarmark odbywał się w Suwałkach.

TAK

NIE

# ĆWICZENIE 45 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Czy wszystkie wyrazy i połącze nia znasz? Po pomoc sięgnij do słownika.

Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa w polskim Zbereżu i ukraińskich Adamczukach odbywają się co roku na przejściu granicznym Zbereże (PL) Adamczuki (UA). Przez cztery dni obywatele Polski i Ukrainy bawią się wspólnie po obu stronach gra Przejście Graniczne nicy. Festyn przyciąga tłumy mieszkańców oko Zbereże licznych miejscowości. Ten klimat, który tu panuje jest niesamowity, wszyscy są dla siebie tacy mili i życzliwi. Tradycyjnie ta impreza po obu stronach Bugu trwa cztery dni. Jeden dzień dla siebie mają wędkarze. Organizatorzy nad starorzeczem Bugu w Woli Uhruskiej przewidują dla nich Otwarte Spławikowe Zawody Wędkarskie. Kolejny dzień jest dedykowany kajakarzom i biegaczom. Przy ujściu Uherki do Bugu startuje spływ kajakowy do Zbereża i uczestnicy mają do pokonania 28 km. Równolegle na starcie stają uczestnicy Transgranicznego Biegu Polesia Zbere że - Świtaź - Zbereże. Najwięcej ludzi przybywa do Zbereża w niedzielę. Przyciąga ich Jarmark i Festyn Nadbużański. Po południu rozpoczynają się występy artystyczne zespo łów z Polski i Ukrainy i kończą się w późnych godzinach wieczornych. Wielkim powodzeniem cieszą się występy Zespołu Pieśni i Tańca „Kresowiak" z Włodawy i Zespołu „Mołodyczky" z Szacka, kapel ludowych zarówno polskich, jak i gości z Ukrainy, jednak gwiazdą wieczoru bywa znana w okolicy formacja rockowa. Tradycją jest, że goście z Polski po stronie ukraińskiej zwiedzają Szack lub jezioro Świtaź czy jezioro Pisoczne. Mieszkańcy miejscowości położonych po obu brzegach rzeki, która łączy na rody, mają nadzieję, że już niedługo brak mostu nie będzie przeszkodą; nowy most połączy oba kraje, żeby móc swobodnie przez niego przechodzić. Polacy i Ukraińcy, którzy odwiedzają imprezy w ramach Dni Dobrosąsiedztwa mówią, że most musi tu być koniecznie. Rzeczpospolita Polska

W ubiegłym roku z tymczasowego przejścia granicznego w Zbereżu skorzy stało ponad 20 tys. ludzi. Otwieranie granicy Polski i Ukrainy na stałe wpisało się w kalendarz imprez organizowanych w powiecie włodawskim na Lubelszczyźnie i rejonie szackim na Wołyniu. Współorganizatorem Europejskich Dni Dobrosąsiedztwa jest gmina Wola Uhruska - gospodarz imprezy po stronie polskiej. Partner ukraiński to Rejonowa Administracja Państwowa w Szacku. Pomysłodawca i główny organizator to ks. Stefan Batruch, prezes Fundacji Kultury Duchowej Pogranicza. Według niego dobrosąsiedztwo to budowanie mostów, budowanie dróg do siebie wzajemnie, bu dowanie pozytywnych relacji zaufania, życzliwości, a to wszystko służy temu, że narody żyjące po sąsiedzku myślą o lepszej przyszłości i wzajemnym dobrobycie. (Wg Internetu) Najciekawsze w okolicy:

Poleski Park Narodowy

Muzeum Pojezierza ŁęczyńskoWłodawskiego

Jeziora Świtaź i Pisoczne

Szacki Park Narodowy

-^ ĆW ICZEN IE 46 Udziel odpowiedzi na pytania. 1. Czy wcześniej słyszałaś/słyszałeś coś na temat Europejskich Dni Dobro sąsiedztwa? 2. Na jakiej granicy odbywają się Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa? 3. Może mieszkasz w miejscowości blisko miejsca przeprowadzenia imprezy? 4. Czy Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa odbywają się tylko na przejściu granicznym Zbereże (PL) - Adamczuki (UA)?

5. 6. 7. 8. 9. 10.

Kto organizuje tę imprezę międzynarodową? Czy cieszy się to wydarzenie zainteresowaniem wśród Polaków i Ukraiń ców? Jak długo trwa impreza nad Bugiem? Czy niedzielne koncerty przyciągają tłumy widzów? Jaki klimat wśród Polaków i Ukraińców tworzą Europejskie Dni Dobrosąsiedztwa? Na czym polega myśl przewodnia wydarzenia o wymiarze międzynaro dowym nad Bugiem?

-^ĆWICZENIE 47 Opowiedz grupie o imprezie w Twojej miejscowości. Może miesz kasz w pobliżu granicy ukraińsko-polskiej i tam się odbywają Europej skie Dni Dobrosąsiedztwa? Skorzystaj z tekstów z ćw. 43. i 45.

^ĆW ICZENIE 48 Którą z propozycji „Najciekawszych w okolicy" wybrałabyś/wybrałbyś? Wybór uzasadnij. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Bo lubię... Interesuję się... Zaciekawiło mnie... Żadna z tych propozycji mnie nie interesuję... Wszystkie propozycje są nie dla mnie, bo... Wybieram..., bo to jedyna sensowna propozycja.

■^ĆWICZENIE 49*1 3 2 Bierzesz udział w Jarmarku Folkloru lub Festynie Nadbużańskim. Za pomocą słownictwa podanego niżej wyraź opinię o: 1. Potrawie regionalnej, którą próbujesz. 2. Koncercie kapeli ludowej z Szacka. 3. Wyrobie sztuki ludowej. Podoba mi się ten/ ta/ to/ te... Nie podoba mi się ten/ ta/ to/ te... Lubię ten/ ta/ to te... Smakuje mi ten/ ta/ to/ te... Nie smakuje mi ten/ ta/ to/ te... Jakie to dobre! / niedobre! Ble! Za... (długie, krótkie, słone, słodkie, ostre, głośno, cicho,...). Ale rzępolą! Fajnie grają! Co to ma być?! Po co to komu? O, fajny pomysł. Pomysłowe i przydatne.

^ĆW ICZENIE 50 Dokończ sytuacje. Jak to powiesz? Jak to napiszesz? 1. Jesteś przed kasą i kupujesz bilet na jedną z imprez jarmarkowych. Proszę ... ________________________________________________________________ 2. Jesteś w kawiarni i zamawiasz porcję cepelinów. Chcę ...___________________________________________________________________ 3. Na koncercie kapeli ludowej z Włodawy młodszy kolega rozmawia, upo mnij go. - Czy nie . . . _____________________________________________________ 4. Podczas obiadu, chwalisz potrawę regionalną. Ale je s t...________________________________________________________________ 5. Na jarmarku prosisz tatę, żeby Ci kupił coś z oryginalnych wyrobów lu dowych. - Tato,. . . _______________________________________________________ 6. Pytasz o drogę do przejścia granicznego Adamczuki - Zbereże. Przepraszam,. . . __________________________________________________________ 7. Jesteś umówiona/ umówiony na spotkanie, ale musisz zapytać o godzi nę. - Bardzo przepraszam,. . . ____________________________________________ 8. Pytasz o datę startu Otwartych Spławikowych Zawodów Wędkarskich i Transgranicznego Biegu Polesia. - Proszę ... ___________________________ 9. Pytasz o adres Jarmarku (do nawigacji). C zy . . . ____________________________________________________________________ . 10. Wpisujesz komentarz na FB pod informacją o Jarmarku lub Dniami Dobrosąsiedztwa - przed i po imprezie.___________________________________ ^ Ć W IC Z E N IE 51 Przyjrzyj się mapie regionu, zwanego „ścianą wschodnią" i z kole żanką/ kolegą porozmawiajcie na następujące tematy: 1. Wytłumacz drogę samochodem z Suwałk do Wilna (Litwa) i Grodna (Bia łoruś). Jak nazywają się przejścia graniczne? 2. Ustal, czy przejście graniczne Zbereże (Polska) - Adamczuki (Ukraina) jest czynne codziennie? 3. Sprawdź, czy są tu jakieś niekonwencjonalne przejścia graniczne - wod ne (kajakami), rowerowe, piesze. Dokąd prowadzą? 4. Dokąd można dojechać z Suwałk pociągiem? 5. Znajdź na mapie miejsce, z którego wypływa Bug. Dokąd wpada, przez jakie państwa płynie? 6. Zaznacz na mapie Wigierski Park Narodowy i Suwalski Park Narodowy. Czy graniczą z państwami ościennymi? Jakimi? 7. Czy Pojezierze Szackie graniczy z Pojezierzem Łęczyńsko-Włodawskim? 8. Gdzie jest położony Szacki Park Narodowy? 9. Czy Suwalszczyzna i Grodzieńszczyzna graniczą ze sobą? 10. Pokaż na mapie swoją miejscowość. W jakiej odległości od niej znajduje się granica ukraińsko-polska?

- i* ĆWICZENIE 52 Czy wiesz, na których granicach usłyszysz słowa: „Proszę paszport": a) polsko-litewskiej; b) polsko-białoruskiej; c) polsko-rosyjskiej; d) polsko-ukraińskiej; e) białorusko-litewskiej; f) ukraińsko-białoruskiej.

ODROBINA SKŁADNI Zdania współrzędnie złożone Składają się ze zdań składowych równorzędnych wobec siebie. Między zdaniami współrzędnie złożonymi nie można postawić pytania, nie wyróżniamy tu zdania nadrzędnego i podrzędnego. Mogą być one połączone spójnikowo lub bezspójnikowo. Istnieją cztery rodzaje zdań współrzędnie złożonych:

Zdania współrzędnie złożone łączne: gdy treść zdań składowych łączy się. W tego typu konstrukcjach pojawiają się najczęściej spójniki: i, oraz, ani, ni, również, ja k również, też, jakże, także. Np.:

Zdania współrzędnie złożone rozłączne: gdy treść zdań składowych wyklucza się (czyli wykonanie obu czynności jest niemożliwe). Tu najczęściej pojawiają się spójniki: albo, lub, czy, bądź. Np.: P o je d z ie m y n a M a z u r y

Ś w ie c iło s ło ń c e i w i a ł le k k i w ie tr z y k .

Zdania łączne mogą być połączone ze sobą właśnie bezspójnikowo, jedynie za pomocą przecinka.

a lb o w B ie s z c z a d y .

Przed tymi spójnikami nie stawiamy przecinków! W zdaniu złożonym łącznie i rozłącznie, gdy dany spójnik się powtarza, przecinek stawiamy przed drugim i kolejnymi powtarzającymi się spójnikami, nigdy przed pierwszym.

Np.:

U c z e n n ic a n ie p r a c o w a ł a n a le k c ji i n ie o p a n o w a ła w y m a g a n y c h

tr e ś c i, i n ie b ę d z ie m ia ła p o z y t y w n e j o c e n y , i n ie zd a d o n a s tę p n e j k la s y .

Przed tymi spójnikami przecinek stawiamy!

Zdania współrzędnie złożone przeciwstawne: gdy treść obu zdań przeciwstawia się sobie: Tu mogą wystąpić spójniki: ale, lecz, a, zaś, natomiast, jednak, chociaż. Np.: D u ż o s ię u c z y ła , a le n ie

Zdania współrzędnie złożone wynikowe: gdy z treści jednego wynika treść kolejnego. Dla tych zdań charakterystyczne są spójniki: więc, zatem, toteż, dlatego. Np.: Ś w ie tn ie p r a c o w a ł,

o s ią g n ę ła s u k c e s u

w ię c o s ią g a ł d o s k o n a łe

n a e g z a m in ie .

w y n ik i.

~7^ĆWICZENIE 53 Z tekstów ćw. 43. i 45. wypisz zdania złożone współrzędnie i określ jakie to jest zdanie: złożone łączne, złożone rozłączne, złożone prze ciwstawne czy złożone wynikowe. Zwróć uwagę na przecinek lub na jego brak.

ĆWICZENIE 54 Uzupełnij zdania właściwymi spójnikami i fragmentami tak, aby powstały wskazane wypowiedzenia złożone współrzędnie. Wstaw przecinki. • łączne Wysłuchamy jeszcze jednej kapeli wiejskiej ________________________________ • • rozłączne Możemy przekroczyć granicę w nowym przejściu granicznym

• wynikowe Długo się uczyłem do tego egzaminu • przeciwstawne Mieliśmy zamiar odwiedzić Jarmark Folkloru i Jadła

-^ ĆW ICZEN IE 55 Dokończ zdania złożone współrzędnie tak, aby mogły się stać Two imi życiowymi maksymami. Nazwij typy utworzonych wypowiedzeń. Przyjaźń jest na wagę złota, więc ___________________________________________. Bądź tolerancyjny, a le _______________________________________________________ . Nie rzucaj słów na wiatr a n i_________________________________________________ . Rób coś dobrze od początku do końca albo _______________________________ .

ĆWICZENIE 56 Wyznacz typ każdego z podanych poniżej zdań. Zniknęły chmury, ale jest zimno. Zniknęły chmury i zaświeciło słońce. Zniknęły chmury, więc zaświeciło słońce. Znikną chmury albo spadnie deszcz.

♦ LEKCJA

P o lsk a d ob rze zo rg a n izo w a n a

Po przeniesieniu się do Warszawy, Kuba w nowym liceum powoli znalazł nowych przyjaciół. Razem odrabiają lekcje, trenują. Ostatnio jego nowa druży na z koszykówki zdobyła Puchar Liceów Warszawskich. Kuba nieźle się popisał swoimi umiejętnościami obrońcy rzucającego. Agnieszka: O, Kuba, gratuluję zdobycia pięciu punktów dla drużyny. Kuba: Dziękuję, ciężko trenuję! W Krakowie też nasza klasa zdobywała pu chary w zawodach z koszykówki. Paweł: Z tobą bardzo dobrze się gra. Twoje rzuty z dystansu zadziwiają! Kuba: Nic specjalnego, tylko dawać wszystko z siebie i wyjdzie dobrze. Ale ja przez cały czas myślę nad sprawdzianem z WoS-u [wiedzy o społeczeństwie]. Daniel: Czemu to cię martwi. Przecież ostatnio wykazałeś się niezłą wiedzą. Kuba: No tak, lecz wydaje mi się, że nie jestem pewien swej wiedzy. Nasz kraj jest tak piękny i duży, że nie potrafię o wszystkim pamiętać. Magda: Co, nie pamiętasz podziału administracyjnego Polski, czy tego, że oficjalnie się nazywa Rzeczpospolita Polska? Kuba: Lepiej może popytajmy naszych kolegów z Ukrainy - Mikołaja i Grze gorza. Agnieszka: Chłopaki, czy wiecie, na ile województw jest podzielona Polska? Mikołaj: A jakże, w Polsce jest 16 województw, a w skład Ukrainy wchodzą 24 obwody i Autonomiczna Republika Krym. Grzegorz: Taki podział Polski obowiązuje od 1 stycznia 1999 roku. Admini stracyjna mapa Ukrainy tak wygląda od 1991 roku. Mikołaj: Kuba, pamiętasz, co to jest Konstytucja? Od kiedy ona obowiązuje?

Kuba: Dziecinne pytanie. Najważniejszy akt prawny Rzeczypospolitej Pol skiej. Ostatnia ustawa zasadnicza w Polsce była uchwalona 2 kwietnia 1997 roku przez Zgromadzenie Narodowe. Grzegorz: A nasza Konstytucja została uchwalona 28 czerwca 1996 roku przez Radę Najwyższą Ukrainy. Kuba: A w Ukrainie kto jest gwarantem ciągłości władzy państwowej? Grzegorz: Oczywiście, że prezydent, jak i w Polsce. Paweł: W Polsce według Konstytucji władza zwierzchnia należy do Narodu. A jak to wygląda w Ukrainie? Mikołaj: Nasza Konstytucja określa, że jedynym źródłem władzy jest Naród, czyli w zasadzie to jest zbieżne w naszych ustawach zasadniczych. Paweł: W czym? Mikołaj: W ustawach zasadniczych, konstytucjach. Bo sejm uchwala ustawy, czasami uchwały - ale to bez mocy prawnej. Do ustaw rząd wydaje rozporzą dzenia szczegółowe i jest prawo. U nas tak samo. Kuba: A wasz prezydent też tak nic nie może? Jak nasz? Nasz to tylko do re prezentacji jest. Nie ma prawa wydawania dekretów. Może zgłosić ustawę do sej mu, może zawetować ustawę, ale i tak sejm może weto odrzucić. Mikołaj: Moim zdaniem, nasz prezydent ma podobne uprawnienia. Głowa państwa jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Ukrainy. Stoi na czele Rady Narodo wego Bezpieczeństwa i Obrony Ukrainy. Prezydent Ukrainy wydaje dekrety i roz porządzenia obowiązujące na terenie całego kraju. Kuba: Tu są straszne pytania szczegółowe: wymień 5 ministerstw, co to jest Trybunał Konstytucyjny, czym się różni ustawa od uchwały - acha, to było... - kto może zgłaszać ustawy, co to jest referendum... A cała administracja samorządo wa? Masakra! W takim Krakowie, dajmy na to, kto rządzi? Grzegorz: Czekaj, po kolei... Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Sprawiedli wości, Cyfryzacji jakiejś... Skarbu! Mikołaj: MSWiA! Ale co to znaczy? Grzegorz: ??? MEN to Ministerstwo Edukacji Narodowej, MSZ - Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Mikołaj: Ciekawe, kto jest od granic z Ukrainą - od razu powinien podać się do dymisji. Grzegorz: Ja to bym złożył wniosek o wotum nieufności wobec takiego mi nistra, za te granice. Kuba: Zdrowia! Ministerstwo Zdrowia! OK. Ale co z tą władzą? To kto rządzi w Warszawie? Grzegorz: Nie - Warszawa jest w ogóle nie do objęcia. Ale w dużych miastach też chaos - no bo jest wojewoda (od rządu), ale jest też prezydent, sejmiki ja kieś, rada miasta. Katastrofa! I do tego wszystkiego są wybory co chwila... Kuba: Dobrze, że jestem za młody. Jak tu się połapać w głosowaniu równym, powszechnym, bezpośrednim, proporcjonalnym, prawie wyborczym biernym i czynnym, progach wyborczych. Niby na ludzi się głosuje, a wygrywają partie -

taka partia ma 30% w wyborach, a w sejmie ponad 50% i krzyczy, że większość narodu ją poparła. Nie ogarniam. Paweł: Bo to powinno być tak: każdy sam się może zgłosić, że chce zostać np. posłem, robi sobie kampanię wyborczą, wiesza plakat i ludzie na niego w jednoosobowym okręgu wyborczym - głosują, albo nie. A tak szef danej partii zsyła gdzieś na drugi koniec Polski jakiegoś kandydata nr 1, który, jak ma nr 1, to na 100% wygra, nikt go nie zna, ale głosują - bo lubią szefa partii. Paranoja jakaś. Potem ten poseł więcej się w regionie nie pokaże, bo on - daj my na to - z Lublina, a wygrał w Wałbrzychu. Kuba: No, w takim Wałbrzychu - to kto rządzi??? Grzegorza: I co to jest? Gmina? Miasto? Powiat? Województwo? Mikołaj: A gdzie to jest?

Głowa państwa r o d z a j ż e ń s k i!

Глава держави ч о л о в іч и й р ід !

^ Ć W IC Z E N IE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Czy w nowym liceum Kuba znalazł nowych przyjaciół? Czy licealiści lubią uprawiać sport? 2. Dlaczego Kuba skupia się nad sprawdzianem z WoS-u? Czy w Twojej szkole jest podobny przedmiot? Czy go lubisz? 3. Na ile województw jest podzielona Polska? Jak wygląda podział admini stracyjny Ukrainy? 4. Co to jest ustawa zasadnicza? Od kiedy obowiązuje w Polsce i w Ukrainie? 5. Kto jest gwarantem ciągłości władzy państwowej w obu krajach? 6. Czy w Polsce, podobnie jak w Ukrainie, jedynym źródłem władzy jest na ród? 7. Jakie organy władzy w obu krajach uchwalają ustawy? Czy rząd może wydawać swoje dokumenty obowiązujące na terenie całego kraju? 8. Czy prezydent stoi na czele Sił Zbrojnych? Jakie jeszcze obowiązki we dług konstytucji pełni głowa państwa? 9. Co to jest wotum nieufności? 10. Jak rozumiesz znaczenie Trybunału Konstytucyjnego w ustroju państwa? Czy podobny organ władzy jest w Ukrainie? Jak się nazywa? 11. Podaj nazwy ministerstw, które wymienili Grzegorz i Mikołaj. 12. Czy możesz swoimi słowami określić, kto to jest wojewoda, marszałek, wójt, burmistrz, prezydent miasta?

13. Czy system głosowania w wyborach w Ukrainie jest podobny do polskie go: wybory są równe, powszechne, bezpośrednie, proporcjonalne? 14. Dowiedz się, kto rządzi w Wałbrzychu. Znajdź tę miejscowość na mapie. Ustal, w którym województwie się znajduje, czy posiada jakieś szczegól ne zabytki?

ĆWICZENIE 2 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAWOSTKA Gminy w Polsce to jednostki samorządu terytorialnego i podziału administracyjnego w Polsce, obejmujące części obszaru powiatów. W Polsce istnieje 2478 gmin - 1555 gmin wiejskich, 621 gmin miej sko-wiejskich oraz 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin będących jednocześnie miastami na prawach powiatu. W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub - zazwyczaj w przypadku mniejszych miast - wchodzą w skład gminy miejsko-wiejskiej jako jednostka po mocnicza gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gmi ną mogą z kolei tworzyć jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa. W Polsce miasta zarządzane są przez prezydenta miasta lub burmistrza; w wypadku gminy miejsko-wiejskiej bur mistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej. Powiat - jednostka samorządu terytorialnego II stopnia i podziału administracyjnego, obejmująca kilka gmin i posiadająca własne orga =3 ny. Stanowi część obszaru województwa. Województwo - jednostka podziału administracyjnego najwyższe go stopnia w Polsce, jednostka zasadniczego podziału terytorialnego administracji rządowej, a także jednostka samorządu terytorialnego.

■фĆWICZENIE 3 Przeczytaj poniższy tekst, zapoznaj się ze schematem podziału mandatów w Sejmie RP. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej to dwuizbowy organ władzy ustawo dawczej wybierany według proporcjonalnej ordynacji wyborczej. W skład par lamentu wchodzą Sejm jako izba niższa oraz Senat jako izba wyższa. Obradom Sejmu przewodniczy marszałek. Na czele Senatu też stoi marszałek. Sejm jest najwyższym organem władzy ustawodawczej w Polsce. Liczbę członków izb określa Konstytucja RP. Posłów na Sejm jest 460. Nato miast w Senacie zasiada 100 senatorów. W przypadkach określonych w Konsty-

tucji członkowie obu izb, obradując razem, tworzą Zgromadzenie Narodowe zwoływane przez marszałka Sejmu. Gmach Parlamentu Rzeczypospolitej Polskiej znajduje się w War szawie przy ulicy Wiejskiej. Wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospo litej Polskiej odbywają się co 4 lata w okrę gach wyborczych, zaś do Senatu odbywają się w jednomandatowych okręgach wybor Siedziba Parlamentu Polskiego czych. Wybory są powszechne i bezpośred nie oraz głosowanie jest tajne. Za organizację i przeprowadzenie wyborów od powiada Państwowa Komisja Wyborcza. Bierne prawo wyborcze w wyborach do Sejmu RP uzyskuje się w wieku 21 lat. Wyniki wyborów do Sejmu w roku 2015:

PiS - Prawo i Sprawiedliwość; PO - Platforma Obywatelska; PSL - Polskie Stronnictwo Ludowe; MN - mniejszość niemiecka (Wg Internetu)

( poseł na Sejm депутат

ambasador (dyplomata) - посол (дипломат)

radny: rady gminy, rady miej skiej, sejmiku powiatowego/ wojewódzkiego - депутат: селищної, міської, повітової, воєводської ради

"^ĆWICZENIE 4 Zapoznaj się z tekstem o Radzie Najwyższej Ukrainy. Nowe słownic two zapisz do słowniczka. Rada Najwyższa Ukrainy - jednoizbowy parlament Ukrainy. Nazwę „Rada Najwyższa" nosi również parlament Republiki Autonomicznej Krymu.

Zgodnie z Konstytucją Ukrainy Rada Naj wyższa składa się z 450 deputowanych, wy bieranych w głosowaniu powszechnym, rów nym, bezpośrednim i tajnym. Kadencja ukra ińskiego parlamentu trwa pięć lat. Do składu najwyższego organu władzy ustawodawczej może zostać wybrany obywatel Ukrainy, któ ry najpóźniej w dniu wyborów ukończył 21. rok życia, dysponuje prawami wyborczymi i zamieszkuje na terytorium Ukrainy od co Rada Najwyższa Ukrainy najmniej pięciu lat. Nie może zostać wybrany do ukraińskiego parlamentu ten, na kim ciąży wyrok za przestępstwo umyślne. Parlament jest wybierany według ordynacji proporcjonalno - większościowej. To jest mieszany system wyborczy. Połowa składu izby (225 deputowanych) wy bierana jest w obejmującym terytorium całego kraju wielomandatowym okręgu wyborczym, w którym wyborca głosuje na jedną z ogólnokrajowych list partyj nych. Druga połowa składu Rady Najwyższej wybierana jest w okręgach jedno mandatowych w jednej turze głosowania. Rada Najwyższa Ukrainy mieści się przy ulicy Mychajła Hruszewskiego w Kijowie. (Wg Internetu)

ĆWICZENIE 5*1 5 4 3 2 Poprawną odpowiedź wskaż znakiem 0 1.

Polski parlament składa się z: aj jednej izby; b) dwóch izb; c) trzech izb.

Ilu posłów liczy polski Sejm? a) 445; b) 450; c) 460.

Parlament Ukrainy to: a) dwuizbowy organ władzy ustawodawczej; b) jednoizbowy organ władzy ustawodawczej; c) pięcioizbowy organ władzy wykonawczej.

Niższa izba parlamentu polskiego to: a) Senat; b) Zgromadzenie Narodowe; c) Sejm.

5. W Radzie Najwyższej zasiaduje: a) 499 deputowanych; b) 450 deputowanych; c) 435 deputowanych.

Liczbę członków parlamentów w Polsce i w Ukrainie określa: a) konstytucja; b) ordynacja wyborcza; c) ustawodawstwo dotyczące układu administracyjnego.

7. Obradom Sejmu i Senatu przewodniczy: a) przewodniczący; b) marszałek; c) dyrektor. 8.

Najważniejszą osobą w Radzie Najwyższej jest: a) głowa państwa; b) prezes; c) przewodniczący.

Parlament Rzeczypospolitej Polskiej jest wybierany na a) dziesięć lat; b) trzy lata; c) cztery lata.

10. Kadencja Rady Najwyższej Ukrainy trwa: a) siedem lat; b) pięć lat; c) cztery lata. 11. Parlament Ukrainy jest wybierany według ordynacji: a) proporcjonalno - większościowej; b) większościowej; c) proporcjonalnej. 12. W jakim wieku można startować w wyborach do parlamentu w Polsce i w Ukrainie: a) 35 lat; b) 21 lat; c) 18 lat.

-^ ĆW ICZEN IE б Porównaj polski Sejm z Radą Najwyższą Ukrainy. Jakie partie poli tyczne są przedstawione w ukraińskim parlamencie? Ile ich jest? t^ ĆW IC ZEN IE 7 Czy chciałabyś/ chciałbyś być posłanką/ posłem, deputowaną/ de putowanym, radną/ radnym? Uzasadnij dla czego tak lub nie? "7^ĆWICZENIE 8 Przyjrzyj się mapie administracyjnej Polski. Przepisz nazwy woje wództw w kolejności alfabetycznej. Które z nich graniczą z Ukrainą?

woj. pom orskie w o j. w a rm iń sk o ' m a z u rs k ie

w o j. p o d la s k ie

w o j. k u ja w sk o ' p o m o rsk ie w o j. m a z o w ie c k ie w o j. lubuskie

w o j. w ie lk o p o lsk ie

w o j. łó d z k ie w o j. d o ln o ś lą s k ie

w o j. lu b elski*

w o j. o p o lsk ie

W O.J.

św ię to krzysk i*

w o j. ś lą s k ie

w o j.

woj.

podkarpackie

m a ło p o lsk ie

ĆWICZENIE 9 Przyjrzyj się mapie administracyjnej Ukrainy. Wymień nazwy obwo dów Ukrainy, zapisz je po polsku w kolejności alfabetycznej. Znajdź ob wód, w którym mieszkasz. Pokaż swoją miejscowość. Czy jest ona ośrod kiem nowo powołanej gromady czy należy do miasta? Podaj nazwy rejo nów w Ukrainie w obwodzie, w którym mieszkasz. Powiaty składają się z gmin - czy w Ukrainie rejony też są jakoś podzielone? Jak? Ч е р н іг ів

Луцьк ®

С ум и

Р ів н е

Житомир

® Т е р н о п іл ь

o lr .. Київ

Харків

Х м ельницький ® щй Черкаси

® Ів а н о -Ф р а н к ів с ь к в ін н и ц я Уж го р о д

Ч е р н ів ц і

Кропивницький

Дніпро Запоріжжя

М и к о л а їв ■

• Одеса

" Х ерсон

d~ . > • Сімферополь

,— ^

\s ~ r — -

g f ĆWICZENIE 10 Porozmawiajcie w grupie na temat podziału administracyjnego Ukra iny. Przy przygotowaniu tematu możesz skorzystać z następującego planu: 1. Jak się nazywa najmniejsza jednostka samorządowa w Ukrainie? 2. Na ile obwodów jest podzielona Ukraina? 3. Krym - to obwód czy republika autonomiczna? 4. Czemu w Polsce odpowiada rejon w Ukrainie? 5. Czy rozpoczęła się reforma administracyjna w Ukrainie? Kiedy? 6. A w Twojej miejscowości reforma administracyjna trwa? g f ĆWICZENIE 11 Biorąc pod uwagę schemat połączeń kolejowych w Polsce, zapla nuj podróż pociągiem przez wszystkie województwa. Postaraj się, aby było jak najmniej połączeń. Czy zawsze dojedziemy pociągiem do sto licy województwa? Skorzystaj ze słownictwa z ramki i poniższej mapki. Jedziemy z... do... pociągiem... (ekspresowym (ekspresem/ „pendolino"), pospiesz nym (TLK-ą), osobowym (zwykłym/ podmiejskim). Następnie z... do... pociągiem... MAPA LINII KOLEJOWYCH W POLSCE

PKP POLSKIE LINIE KOLEJOWE S.A.

zarządzanych przez PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. oraz innych zarządców

^ Ć W IC Z E N IE 12 Z jakich województw do jakich obwodów w Ukrainie można doje chać pociągiem? A do jakich miast europejskich? ^ Ć W IC Z E N IE 13 Sprawdź, w których województwach są lotniska. Czy są loty krajowe między województwami? Czy są z nich loty do Ukrainy? Dokąd? Kiedy? -^ ĆW ICZEN IE 14 Korzystając ze słownictwa z poniższej ramki, uzupełnij tabelkę. Polska Województwo

U kraina

wojewoda, ...

Obwód

Powiat Gmina Miasto Wieś Dzielnica (miasta) burmistrz, prezydent miasta (pow. 100 tys. mieszkańców), rada dzielnicy, rada gminy, rada miasta, rada powiatu, radny dzielnicowy, radny miejski, radny powiato wy, sejmik wojewódzki, sołtys, starosta, urząd gminy, urząd miasta, urząd powiatu, wojewoda, wójt, marszałek

Tak należy mówić: Do urzędników można zwracać się „przez funkcję”: pani dyrektor/panie dyrektorze; pani kierown ikZpanie kierown iku; pani naczelnik/ panie naczelniku. Ale forma ^proszę pani/proszę pana zawsze pasuje!

Nie należy mówić: pani radna/ panie radny; pani sołtys/ panie sołtysie; pani urzędnik/ panie urzędniku. W tych przypadkach używamy form proszę pani/ proszę pana. ĆWICZENIE 15 Zwróć się do każdego z urzędników - pań i panów, wymienionych w ćw. 14. Do kogo nie zwrócimy się „przez funkcję"? _____

ĆWICZENIE 16 Zapoznaj się z podaniem. Czy podanie w języku ukraińskim wyglą da tak samo? Podanie to pismo z prośbą skierowaną z reguły do jakiejś instytucji, władz, urzędu. Instytucja, władza, urząd w przypadku podania może odmówić, dlatego treść podania zawiera prośbę i jej umotywowa nie (odpowiednie argumenty). Tekst musi być jasny, zwięzły, krótki, rzeczowy, konkretny (styl urzędowy), np. podanie o pracę, o urlop okolicznościowy - do dyrektora, kierownika; podanie o przyjęcie do szkoły, na studia do dyrektora szkoły, rektora uczelni; po danie o przyznanie stypendium, o zgodę na udział w projekcie etc. Jeżeli urząd nie może odmówić, piszemy wniosek, którego nie trzeba motywować, np. wniosek o dowód osobisty, paszport - do wójta, burmistrza etc. -

|l/lro/rszawa, 15.06.2016

Dariusz O lejniczak Ul. Chełmska 9 00-580 Warszawa D yrektor I I I Liceum Ogólnokształcącego I m. M arii Konopnickiej w Warszawie Uprzejm ie proszę o p rzy ję cie mnie do klasy pierw szej o profilu matematyczno-informatycznym w roku szkolnym 2016/2017. Prośbę swą motywuję tym, że od dawna in teresu ję się przedmiotami ścisłymi. Przez tr z y lata nauki w gimnazjum uczestniczyłem w zajęciach Szkolnego Koła In form a tyczn e go. Podczas W ojewódzkich Olimpiad Matematycznych zdo bywałem wysokie miejsca. W przyszłości chciałbym studio wać inform atykę. Proszę o pozytywne rozpatrzenie mojego podania.' Z poważaniem (odręczny podpis) Dariusz O lejniczak Załączniki: - 2 dy}plpnpy ż 0|ТІгрр|Га<^ |

-/ĆWICZENIE 17 Wpisz do odpowiednich rubryk poniższej tabeli słownictwo, które można zastosować w podaniu. W yrażenie prośby

U m otyw ow anie prośby

Z akończenie

Proszę o; łączę wyrazy szacunku; prośbę swą uzasadniam tym, że; prośbę swoją motywuję tym, że; zwracam się z prośbą; załącznik; z wyrazami szacunku; uzasad niając prośbę, pragnę nadmienić, że; uprzejmie proszę; uzasadnienie mojej prośby jest następujące; chcę nadmienić, że; jako uzasadnienie mojej prośby podam; w za łączniku dodaję; ponadto; chciałbym jeszcze dodać, że; poza tym; proszę o pozytyw ne rozpatrzenie mojej prośby.

/ Ć W IC Z E N IE 18 Zaznacz znakiem 0 formuły grzecznościowe, których możesz użyć w zakończeniu podania. Jak uważasz, które z nich można użyć tylko w liście prywatnym? Uzasadnij. 1. Żegnam. 2. Z poważaniem. 3. Z wyrazami szacunku. 4. Łączę wyrazy szacunku. 5. Pozdrawiam serdecznie. 6. Z wyrazami należnego szacunku. / Ć W IC Z E N IE 19 Wzorując się na ćw. 16. i 17., ułóż podanie do dyrekcji szkoły (w związ ku ze zgubieniem legitymacji szkolnej); do polskiego konsulatu (z prośbą o przyjęcie do programu wymiany młodzieży ze szkołami w Polsce - trzy miesięczny pobyt w Polsce). Do kogo skierujesz? A może masz pomysł na swoje podanie - po polsku, w Ukrainie (np. do polskich organizacji, towa rzystw, fundacji, organizacji pozarządowych, prasy polskiej)?

Pamiętaj o poprawnym zapisywaniu daty:

/ Po cyfrach arabskich stawiamy kropkę: 01.05.2017 r.

^Nie stawiamy kropek, gdy miesiąc zapisujemy cyfrą rzymską: 19 V 2017 r.

Nie stawiamy Л kropek, gdy nazwę miesiąca zapisujemy słownie: 27 listopada 2017 r.

~P-ĆWICZENIE 20 Zapisz na trzy sposoby: 1. 2. 3. 4. 5.

Dzisiejszą datę. Datę swojego urodzenia. Datę urodzenia mamy. Datę urodzenia taty. Datę urodzenia rodzeństwa (lub kuzyna/ kuzynki).

UTRW ALAM Y W IED ZĘ 0 LICZEBNIKU Odmiana liczebników złożonych od 50 do 90, od 100 do 400, od 500 do 900

Pamiętaj, że te liczebniki odmieniamy według jednakowego paradygmatu. Tylko w Mianowniku i Bierniku posiadają odrębne końcówki; posiadają rodzaj męskoosobowy (czterystu żołnierzy) i niemęskoosobowy (czterysta dziewczyn).

M. D. C. B. N. Msc.

Rodzaj m ęskoosobow y

Rodzaj niem ęskoosobow y

sześćdziesięciu, stu pięćdziesię ciu, ośmiuset siedemdziesięciu

sześćdziesiąt, sto pięćdziesiąt, osiemset siedemdziesiąt

sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu sześćdziesięciu, stu pięćdziesię sześćdziesiąt, sto pięćdziesiąt, ciu, ośmiuset siedemdziesięciu osiemset siedemdziesiąt sześćdziesięcioma, stu pięćdziesięcioma, ośmiuset siedemdziesięcioma sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu (o) sześćdziesięciu, stu pięćdziesięciu, ośmiuset siedemdziesięciu

1. W liczebnikach złożonych od 500 do 900 odmienia się tylko pierwsza część złożenia; 2. Gdy liczebnik składa się z trzech wyrazów, człony oznaczające setki w Narzędniku nie przyjmują końcówki -oma. Np.: Statek ze stu pięćdziesięciu siedmioma pasażerami.

Zapamiętaj pisownię trudnych liczebników: pięćdziesiąt (pięć dziesiątek), pięćset (pięć setek) sześćdziesiąt (sześć dziesiątek), sześćset (sześć setek) dziewięćdziesiąt (dziewięć dziesiątek), dziewięćset (dziewięć setek)

"^ĆW ICZEN IE 21 Wypisz z ćw. 3. i 4. liczebniki złożone. Odmień je przez przypadki i rodzaje. "^ĆW ICZEN IE 22 Przepisz zdania. Liczby zapisz słownie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Grupa składała się ze 165 osób. W Senacie RP zasiada 100 senatorek i senatorów. W Sejmie RP jest 460 miejsc. W posiedzeniu udział wzięło 157 posłów i 87 posłanek. Do Rady Najwyższej Ukrainy weszło 450 deputowanych. Na finał Eurowizji do Kijowa przybyło ponad 832 gości. Na pokładzie statku płynęło 444 pasażerów. Ponad 775 osób w jednym dniu odwiedziło wystawę. Samolot z 297 pasażerami na pokładzie wylądował na lotnisku. Przybyły autokary z 851 turystami.

"^ĆW ICZEN IE 23 Połącz podane rzeczowniki: słowo, podręcznik, uczennica, uczeń, książka, osoba, żołnierz, student, poseł, posłanka z poniższymi liczbami: 378, 222, 105, 937, 727, 113, 509, 612, 918, 845. Rzeczowniki użyj w Do pełniaczu liczby mnogiej.

• f* ĆW ICZENIE 24 Przeczytaj wiersz. Nowe wyrazy i wyrażenia wypisz do słowniczka.

M aria Konopnicka

Przed sądem (fragmenty) (...)

Drobny, wychudły, z oczyma jasnemu*, W których łzy wielkie i srebrne wzbierały I gasły w rzęsach spuszczonych ku ziemi, Blady jak nędza, a tak jeszcze mały Że mógł rozpłakać się i wołać: Matko! Gdyby miał matkę... i mógł stroić psoty, I pocałunków żądać, i pieszczoty, I spać na piersiach ojca... a tak drżący, Jak ptak wyjęty z gniazda i już mrący, Wiejski sierota stał w sądzie przed kratką... Przy winowajcy nie było nikogo... I któż by bronił dziecięcia nędzarzy? Chyba te wielkie dwie łzy, co po twarzy Leciały jakąś pełną iskier drogą. Chyba dzieciństwo, nędz pełne, sieroty I chyba tylko promyczek ten złoty, Co mu przez okno upadał na głowę... Kto więcej winien: czy ten nieświadomy, Co drogi nie zna i w ciemnościach błądzi, * jasnemi (przest.) - jasnymi

Czy wy, co grube spisujecie tomy Karnej ustawy, a nie dbacie o to, By uczyć dziecię, które jest sierotą?... A sędzia powstał i szedł, gdzie pacholę Blade czekało na wyrok surowy, I dotknął ręką jego płowej głowy, I rzekł: „Pójdź, dziecię! Ja cię uczyć każę!"

Realizm to artystyczna próba odtworzenia życia takim, jakie ono jest. Jako ruch artystyczny narodził się w osiemnastowiecznej Europie. Za ojca realizmu powieściowego, zwanego również „wiel kim” czy „dojrzałym” uważa się Honore de Balzaca. Wy bitnymi przedstawicielami tego nurtu w literaturze polskiej są Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Adam Asnyk.

g f ĆWICZENIE 25 Sprawdź, kiedy Maria Konopnicka napisała ten utwór. W którym za borze toczy się akcja tego wiersza? Jak myślisz - co złego zrobił ten chłopiec? Czy Maria Konopnicka była związana z dzisiejszą Ukrainą? ~jf ĆWICZENIE 26 Podaj jak najwięcej informacji o sytuacji życiowej chłopca. Ile jest tych informacji? Dlaczego tak mało? j^ Ć W IC Z EN IE 27 Na podstawie tych informacji scharakteryzuj chłopca. Wymyśl do datkowe informacje, które pomogą w charakterystyce. ~7^ĆWICZENIE 28 Opisz emocje chłopca. 1. Strach - bał się, że .../ czy .../ o (co)? 2. Żal - szkoda mu było, że ... (ma .../ nie ma ...), żałuje tego, że (co zrobił)? 3. Ma żal do ..., że (co ten ktoś zrobił). 4. Smutek - smutno mu było, że .... 5. Rezygnacja/ apatia - było mu wszystko jedno, na nic nie liczył, nic mu się nie chciało, popadł w apatię, nie miał na nic siły, nie odzywał się, był nieobecny, nic nie czuł.

^ĆW ICZENIE 29 Opowiedz sytuacje, kiedy poczułaś/ poczułeś: a) radość, pewność siebie, siłę do działania, miłe zaskoczenie (że nie spodziewałaś/ spodziewałeś się, że będzie, a było); b) strach, żal, smutek, zawiedzenie (że coś miało być, a nie było).

^ Ć W IC Z E N IE 30 Napisz, jakie są Twoje plany na najbliższe 10 lat? Jak uważasz, czy człowiek powinien planować swoje życie? ^ Ć W IC Z E N IE 31 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Jeśli przyjechalibyście kiedyś do Gdańska, zwiedzanie zacznijcie od Bramy Wyżynnej, która niegdyś była głównym wejściem do otoczonego murami miasta. Tuż za nią znajduje się Katownia, budynek pełniący dawniej funkcję więzienia. Ulica Długa doprowadzi was do centrum starego Gdańska, na Długi Targ, który jest prostokątnym placem, otoczonym pięknymi kamieniczkami. Po lewej stronie zobaczycie Ratusz Głównego Miasta, a dalej - zabytkowy pałac kupiecki, zwany Dworem Artusa. Określenie to zostało zaczerpnięte z bardzo popularnej w średniowieczu legendy o królu Arturze. W Dworze Artusa spotykała się elita Gdańska. Wieczory we Dworze były urozmaicane różnymi występami - muzy ków, śpiewaków, linoskoczków, kuglarzy. Co jakiś czas wyprawiano wspaniałe uczty, trwające nawet po kilka dni. moglibyście przejść przez Zieloną Bramę na Długie Pobrzeże, czyli nadrzeczny deptak biegnący wzdłuż Motławy. Już z daleka widać charakterystyczną sylwetkę Żura wia. Ten średniowieczny budynek pełnił kiedyś funkcję dźwigu portowego, a tak że był potężnym obiektem obronnym. Z Długiego Pobrzeża skręćcie w ulicę Mariacką, przez wielu uważaną za najpięk niejszą uliczkę w Polsce. Swój niepowta rzalny urok zawdzięcza przedprożom, na których dawni gdańszczanie wypoczywali i przyjmowali gości. Idąc dalej, dotrzecie do ogromnego kościoła Wniebowzię cia Najświętszej Marii Panny. Koniecznie wejdźcie na kościelną wieżę widokową i spójrzcie na rozciągającą się stamtąd pa noramę Gdańska.

Będąc w tym pięknym mieście nad Bałtykiem, odwiedźcie także w zaułku św. Bartłomieja cerkiew greckokatolicką św. Bartłomieja. Tutaj na skwerze stanął pomnik św. Włodzimierza Wielkiego, księcia kijowskiego, który w 988 r. dopro wadził do chrztu Rusi Kijowskiej. (Wg P. Borysa, B. Fiszer, M. Hajduk, A. Hałas)

' 0 ĆWICZENIE 32 Znajdź na mapce obiekty wyliczone w tekście. Przypomnij, co łączy Gdańsk ze Lwowem i Odessą? Jakie jeszcze obiekty związane z Ukrainą są w Gdańsku? Skorzystaj z Internetu lub encyklopedii.

■0ĆWICZENIE 33*1 6 5 4 3 2 Przeczytaj poniższe wpisy na portalach internetowych i odpo wiedz na pytania. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Których obiektów Gdańska dotyczy kategoria „piękne"? Które są oceniane jako klimatyczne i z atmosferą? Które są obowiązkowe przy zwiedzaniu Gdańska? Które sprzyjają refleksji i zadumie? Które są oceniane jako wyjątkowe? Które świetnie nadają się na spacer?

ulica Długa „Klimat"

ulica Mariacka „Najpiękniejsza ulica Gdań ska", „z klimatem"

Długie Pobrzeże „Klimat Gdańska", „Miejsce warte odwiedzin"

Żuraw „Unikalny"

Westerplatte „Dotyk historii", „Obowiązek!"

Stadion Energa Gdańsk „Pozytywnie zaskoczona!", „Z daleka robi wrażenie"

Ratusz Głównego Miasta „Ratusz na Długiej", „Uroczy zabytek"

Brama Zielona „Uroczy zabytek"

Fontanna Neptuna „Bez tytułu", „Na początek"

(Wg Internetu Zabytki i ciekawe miejsca: Gdańsk)

' 0 ĆWICZENIE 34 Który z tych obiektów wybrałabyś/ wybrałbyś na niedzielne popo łudnie? Dlaczego? Których z nich na pewno nie wybierzesz? Dlaczego? Co ciekawego jeszcze można zwiedzić w Gdańsku? Skorzystaj z możli wości Internetu. -^ ĆW ICZEN IE 35 Wybierz jeden obiekt, dowiedz się o nim więcej, a następnie wpisz komentarz (1-5 zdań). Spróbuj przekazać w tym zdaniu swoje emocje po „niedzielnym spacerze". Informacjami podziel się z grupą.

ĆWICZENIE 36 Oprowadź gości z Polski po Twojej miejscowości. Co ciekawego można tam zobaczyć? A może są obiekty łączące narody - ukraiński i polski? -/Ć W IC Z E N IE 37 Dopasuj „strzępy" rozmów przechodniów do różnych obiektów z ćw. 33.: 1. Polska gola! 2. Uważaj, bo wpadniesz do wody. 3. Cześć ich pamięci. 4. Nogi mnie już bolą. 5. O! 6. Popłyńmy statkiem! 7. Nie cierpię zabytków! 8. Uważaj, bo cię Neptun widłami przebije! I j f ĆWICZENIE 38 Zobacz na mapie, dokąd da się popłynąć z Gdańska lub Gdyni. Czym? Który kierunek wybierzesz? Dlaczego? Skorzystaj ze słownictwa w ramce. statek wycieczkowy, prom, jacht, łódka, kajak, materac, wpław

# Ć W IC Z E N IE 39 Zobacz na mapie, dokąd da się popłynąć z Odessy lub Chersonia. Czym? Który kierunek wybierzesz? Dlaczego? l i f ĆWICZENIE 40 Zaplanuj wakacje nad morzem w okolicach Gdańska. W którym powiecie? Co tam będziesz robić? Czy planujesz wycieczkę statkiem np. na Hel lub do Szwecji? Dokąd i dlaczego?

ODROBINA SKŁADNI Zdania złożone podrzędnie

Zdanie podrzędnie złożone to takie wypowiedzenie, w którym jedno ze zdań jest zdaniem nadrzędnym (głównym) w stosunku do pozostałych. Składa się z dwu lub więcej wypowiedzeń składowych. Zdania podrzędne są zależne od zdania nadrzędnego.

w zdaniu złożonym podrzędnie zdanie podrzędne często uzupełnia, wyjaśnia lub rozwija treść zaimka, który występuje w zdaniu nadrzędnym. Np.: Pojedźmy na urlop tam, gdzie byliśmy ostatnio. Wszystko zależy od tego, co oni postanowią. Najlepiej czuję się wtedy, gdy nie muszę się śpieszyć. Dla tych, którzy wykonają najszybciej zadanie, są nagrody.

Uwaga! Zdanie podrzędne może być wtrącone w zda nie nadrzędne. Np.: Miejscowość, do której jedziemy, leży nad samym morzem.

i : n PRZECINEK W ZDANIU ZŁOŻONYM PODRZĘDNIE W zdaniu złożonym podrzędnie zawsze oddzielamy przecin kiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Kasia z za chwytem opowiadała o Ukrainie, gdzie była na wycieczce. Gdy zdanie podrzędne jest wtrącone w zdanie nadrzędne, należy postawić dwa przecinki oddzielające to zdanie od nadrzędnego. Np.: Ten, kto pierwszy napisze zadanie, dostanie nagrodę.

"^ĆW ICZEN IE 41*1 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Wstaw przecinki w poniższych zdaniach złożonych. Podkreśl zdania podrzędne. Jak rozumiesz treść tych przysłów? Czy są podobne w języ ku ukraińskim? 1. Czego Jaś się nie nauczy tego Jan nie będzie umiał. 2. Gdzie diabeł nie może tam babę pośle. 3. Kto nie pracuje ten nie je. 4. Kto pod kim dołki kopie ten sam w nie wpada. 5. Jaki pan taki kram. 6. Ten się śmieje kto się śmieje ostatni. 7. Jak sobie pościelisz tak się wyśpisz. 8. Co się źle zaczyna to się dobrze kończy. 9. Jak cię widzą tak cię piszą. 10. Czego nie można zmienić to trzeba polubić.

ĆWICZENIE 42 Połącz w taki sposób, żeby powstały zdania złożone podrzędnie. Nie zapominaj o przecinkach. Lepiej się dobrze zastanów

nad innym rozwiązaniem problemu, zanim coś postanowisz.

Nie miałem pojęcia

że oni dzisiaj przyjdą, o jego zamiarach.

Co byś zrobił

na moim miejscu? gdybyś spotkał niedźwiedzia?

Musisz bardziej się starać

aby zdobyć nagrodę, a także dużo więcej trenować.

^ Ć W IC Z E N IE 43 Przeczytaj tekst i wypisz zdania złożone podrzędnie, określ je.

Uczniowie w Sejmie Jedno z najważniejszych miejsc, gdzie uchwalane jest prawo i toczą się ważne dla nas sprawy, to Sejm. Wyda wałoby się - to tylko miejsce dla po lityków i VIP-ów. Nic podobnego. Jak się okazało, każdy może wejść i zwie dzić parlament. Taką przyjemność mieli uczniowie Szkoły Podstawowej im. Władysława Jasińskiego w Ko przywnicy, którzy w dniu 08.06.2011 roku wybrali się w długą podróż. Nasi podopieczni jechali w zadumie my śląc o tym, co ich tam czeka. Zadawali pytania o wygląd Sejmu. Nie mogli doczekać się dojazdu do Warszawy. Pierwszym punktem naszej wy prawy było zwiedzanie Starówki. Pobyt w tym niesamowicie pięknym miejscu został uwieczniony pamiątkowym zdjęciem pod Kolumną Zygmunta. Uwieńczeniem pobytu była degustacja zim nych lodów, które schłodziły nasze organizmy. Ogrody letniej rezydencji królewskiej to następny punkt zwiedzania Warsza wy. Podziwialiśmy Pałac na Wodzie, pomnik Chopina, przy którym w każdą nie dzielę odbywają się koncerty muzyki poważnej. Miejsce to zauroczyło nas panu jącą ciszą, spokojem oraz pięknymi królewskimi pawiami dumnie spacerującymi po dziedzińcu.

Następnie grupa udała się ulicą Wiejską do gmachu Sejmu. Zwiedzanie od bywało się w towarzystwie przewodnika, który przedstawił krótką historię par lamentu. Z galerii zobaczyliśmy „na żywo" trwające obrady Sejmu. Na słynnych schodach wykonaliśmy wspólną fotografię. Przemieszczając się korytarzem, na potkaliśmy niejedną znaną z telewizji twarz polskiej polityki. Wspaniały obiad zjedliśmy w eleganckiej restauracji znajdującej się w Domu Poselskim, po którym szarlotka i schłodzone soki wyśmienicie smakowały każ demu. Opuszczając stolicę, mieliśmy poczucie własnej ważności, bo byliśmy w najważniejszej instytucji państwowej, a ponieważ tekst nie może odzwierciedlić wszystkich wrażeń, polecamy taką żywą lekcję wychowania obywatelskiego in nym rówieśnikom. Uczestnicy wycieczki (Wg Internetu)

“^ ĆW ICZEN IE 44 Na podstawie tekstu z ćw. 43. ułóż krótkie opowiadanie o wizycie Twojej klasy w jakimś urzędzie. Skorzystaj ze słownictwa z powyższego tekstu. -^ ĆW ICZEN IE 45 Według wzoru podziel podane zdania na rozkazujące, pytające i oznajmujące. Ułóż z nimi zdania podrzędnie złożone. WZÓR:1234567890 R ozkazujące

Pytające

Oznajmujące

baj mi notes! - baj mi notes, k tó ry leży obok ciebie!

Kto re cy tu j e w iersz? - Czy w iersz re cy tu je a r ty sta , k tó ry je s z c z e stu d iu je?

Ustawa j e s t noweli zowana. - J e s t no welizowana ustawa, na którą długo cz e kało społeczeństwo.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Jutro jest święto. Kto wystąpi? Musisz tam pójść. W naszym mieście odbędzie się festyn. Proszę, przeczytaj mi ulotkę. Co się będzie działo? Czytaliśmy z uwagą. To zaskoczenie. Podoba ci się? Przynieś jutro obiecaną książkę!

"^ĆW ICZEN IE 46 Wstaw brakujące przecinki. 1. Była ładna pogoda więc poszliśmy zwiedzać zamek. 2. Po kolacji będziemy grać w piłkę lub wybierzemy się na spacer. 3. Pani przewodnik nas pochwaliła ponieważ dobrze znaliśmy historię na szego miasta. 4. Chcieliśmy zostać dłużej ale zrobiło się późno. 5. Andrzej kupi mamie kwiaty albo podaruje jej naszyjnik. 6. W lipcu wyjadę na kolonie jeśli rodzice się zgodzą. 7. Wyjadę na kolonię i poznam nowych kolegów. 8. Kiedy wyjadę na kolonie nie będę się nudzić. 9. Gdy spacerowałem po lesie zobaczyłem borsuka. 10. Nie ma sensu ciągle powtarzać tego co jest oczywiste. 11. Tym co mnie najbardziej interesuje jest żeglarstwo. 12. Napisałem piękny wiersz jednak nie wysłałem go na konkurs.

"^ĆW ICZEN IE 47 W podanych zdaniach podkreśl podmiot i orzeczenie. Ustal typ zda nia podrzędnie złożonego. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ona grała tak, że nie było lepszych. Maria stała się taka, bo nikt jej nigdy nie rozumiał. Kiedy mam dużo wolnego, czas przepływa mi przez palce. Kasjerka była taka, że nigdy się nie myliła. Dwaj marynarze siedzą na maszcie. Stary, brodaty bosman obserwuje morze przez lunetę. Krzykliwe mewy krążą nad okrętem. Zmęczony kucharz drzemie obok beczki. Ewa przyniosła do szkoły książkę o kotach. Lubię wędrować po górach, bo wtedy naprawdę odpoczywam.

"7^ĆWICZENIE 481 8 7 6 5 4 3 2 Wypisz w dwu kolumnach zdania pojedyncze i złożone. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Przeczytam tę lekturę jeszcze raz. Często się spóźniasz i nie masz zadania domowego. Kasia ma dużego psa i papużkę falistą. Pójdziemy do kina czy zostaniemy w domu? Zapomniał biletu i wrócił do domu. Nie lubię szpinaku ani brukselki. Oddam ci zeszyt we wtorek lub w środę. Dostałam prezent, więc się cieszę.

9. 10. 11. 12.

W Nidzicy stoi stary zamek rycerski. Taki wynik meczu bardzo nas zaskoczył. Jutro chłopcy i dziewczyny z naszej klasy pojadą do kina. Rycerz w czarnej zbroi walczył na turnieju o rękę księżniczki.

"^ĆWICZENIE 49 W podanych zdaniach ustal zdanie nadrzędne i podrzędne. Wstaw brakujące przecinki. 1. Ten kto ma odwagę sądzić samego siebie staje się coraz lepszy. (Albert Schweitzer) 2. Kto ratuje jedno życie ratuje cały świat. (Talmud) 3. W chwili w której umiera w nas dziecko zaczyna się starość. (Franęois Mauriac) 4. Nigdy nie zestarzeje się serce które kocha. (Sokrates) 5. Wszystkie ludzkie uczucia stają się takie malutkie gdy patrzy się na nie z dystansu. (Paulo Coelho) 6. Jesteśmy dobrzy dla drugich aby się sobie więcej podobać. (Magdalena Samozwaniec) 7.

Nie ma takiej krzywdy której by nie można przebaczyć. (Stefan Wyszyń ski) 8. Człowiek winien studiować tylko to do czego pcha go jego wewnętrzne pragnienie. (Johann Peter Eckermann) 9. Bądź takim abyś nie musiał czerwienić się przed samym sobą. (Wiktor Hugo) 10. Kiedy bogowie chcą nas ukarać spełniają nasze prośby. (Oscar Wilde)

^ĆW ICZENIE 50 Zaznacz poprawne odpowiedzi. 1. Zdanie Co ma być, to będzie to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) orzecznikowym; b) podmiotowym; c) przydawkowym; d) dopełnieniowym. 2. Zdanie Poty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) dopełnieniowym; b) orzecznikowym; c) okolicznikowym; d) przydawkowym.

3. Zdanie Taka jest dusza człowieka, jaki jest jego język to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) podmiotowym; d) orzecznikowym. 4. Zdanie Nie ma takiego grzechu, którego nie można by odpokutować to zda nie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) podmiotowym; d) orzecznikowym. 5. Zdanie Wiem, że nic nie wiem to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym: a) przydawkowym; b) dopełnieniowym; c) okolicznikowym; d) orzecznikowym. 6. Zdanie Żeby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała to zdanie złożone ze zdaniem podrzędnym okolicznikowym: a) sposobu; b) przyzwolenia; c) warunku; d) celu.

♦ LEKCJA

________________________________________________

P o lsk a w U n ii E u rop ejsk iej

Kuba: Cześć, wczoraj wieczorem rozmawiałem przez Skype'a z Olą ze Stryja. To ta dziewczyna, co z nami jeden rok chodziła do gimnazjum w Krakowie. Teraz jest znowu w Ukrainie. Paweł: No i jak tam u niej? Kuba: Niby w porządku. Tylko powiedziała, że jej klasa powinna przygotować referat na temat Polski w Unii Europejskiej. Ona teraz szuka ciekawych materia łów. Agnieszka: Rozumiem dlaczego ona. Przecież ma doświadczenia z pobytu w Polsce. Kuba: No, właśnie. Uważam, że koleżance należy pomóc. Paweł: Oczywiście. A czy ona podała jakieś konkretne pytania, czy tak ogól nie? Leszek: Moim zdaniem dobrze by było przeprowadzić z jej klasą taką telekonferencję przez Skype'a na temat Polski w UE. Magda: Słusznie. Też byłaby dobra okazja dla naszej klasy, żeby zapoznać się z ich klasą. Ja bym chętnie pojechała do Ukrainy. Kuba: Mam dobre doświadczenia z wyjazdów do Ukrainy. Byłem tam z moją klasą krakowską i z rodzicami też. Mikołaj: Ukraina też dąży do członkostwa w Unii. Polska bardzo nam poma ga, przekazując swoje doświadczenia.

Grzegorz: Tak, w 2014 roku została podpisana umowa stowarzyszeniowa Ukrainy z UE. Agnieszka: O, widzicie! Czyli tematów do nawiązania kontaktów i rozmowy przez Skype'a jest pod dostatkiem. Agata: Dobrym tematem może być przepływ osób w ramach Unii. W ubie głym roku z rodzicami i kuzynką byliśmy we Włoszech. Jechaliśmy tam przez Słowację, Węgry, Austrię. Tyle granic i nikt nam nie sprawdzał dokumentów. Grzegorz: Ponieważ Polska weszła do strefy Schengen. Kiedyś Ukraina także będzie członkiem tego układu. Kuba: Oby! Byłoby wspaniale wyskoczyć sobie do Lwowa na obiad i wrócić wieczorem bez koszmarnych kolejek na granicach... Kamila: Bycie razem w Unii daje wiele możliwości, np. wymiany na studiach, wspólnych projektów, to też - tak myślę - trochę takie wspólne myślenie, wspól ne wartości, jakby jedna rodzina... Borys: Idealizujesz trochę. Unia też ma swoje problemy, są lepsi i gorsi - „Euro pa dwóch prędkości"... Wielka Brytania wyszła z Unii. O solidarności trudno mówić, gdy każde państwo myśli tylko o swoich interesach... Biurokracja straszna. Terro ryzm. Ideologia taka jakaś... - nie każdemu pasuje. Uchodźców pełno... Kamila: Tak, ale dla zwykłego obywatela Unii to są sprawy drugorzędne, albo w ogóle go to nie obchodzi. Popatrz - jedziesz, dokąd chcesz, bez ograniczeń możesz pracować, studiować, zakładać firmy, zwiedzać, tanie linie lotnicze po zwalają wyskoczyć na weekend do Aten na przykład, na wakacje udać się do Hiszpanii. Kuba: Popatrzcie, ile Polska zyskała na wejściu do UE, to zupełnie inny kraj. Rodzice opowiadali, jak to było przed Unią - trochę tak, jak opowiadała Ola o Ukrainie. Samo dążenie do europejskich struktur jest już impulsem do zmian (ale mi się mądrze powiedziało! Ha!). Słowem - należy opowiedzieć o relacjach Polski z UE i korzyściach. Leszek: Do tej rozmowy dodałbym kwestię głównych instytucji unijnych i ich współpracę z naszym krajem. Zresztą, naszą dumą narodową jest to, że na czele Rady Europejskiej dwie kadencje z rzędu stoi Polak Donald Tusk. Magda: Jak dobrze pamiętam, Polska wraz ze Szwecją zainicjowała program Partnerstwo Wschodnie na rzecz pomocy dla Ukrainy i innych państw Wspólnoty Niepodległych Państw. To program w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa. Paweł: Minęło już 13 lat, jak Polska jest członkiem Unii Europejskiej. Zauwa żalne są owoce naszego członkostwa. Przede wszystkim to widać z sieci auto strad, nowych muzeach i salach koncertowych zbudowanych ze środków unij nych. Środki unijne płyną... Wojtek: Ale musimy płacić składkę członkowską. Wiem, że więcej dostajemy, ale to się kiedyś skończy. Mój tato jest eurosceptykiem - mieszkał trzy lata w Brukseli. Jurek: Nie marudź. Popatrz, jak zmieniły się nasze miasta, miasteczka, wsie! Rolnicy dostają dopłaty, jest mnóstwo projektów unijnych, z których można ko

100

rzystać, o - nawet u nas w szkole chyba z pięć osób ma stypendium dla zdol nych uczniów - ze środków unijnych. A nasza wymiana z Hiszpanią? A remont sali gimnastycznej? A nowe tramwaje, autobusy, pociągi, linie kolejowe? Zyski przewyższają straty! Agatka: Moim zdaniem, warto zwrócić uwagę na reformy, których dokonała Polska na drodze do UE. A zagrożenie utraty własnej tożsamości narodowej to straszenie bez sensu. Jak ktoś ma tożsamość, godność, dumę narodową, to jej nie straci za parę euro. Kuba: A tak. Słyszałem, że wielką rolę odegrał nasz parlament. Ponieważ na leżało zmienić ustawodawstwo tak, żeby było spójne z europejskim. Mikołaj: Ciekaw jestem, czy tak dobrze, jak Polacy, żyją Bułgarzy, Czesi czy Słowacy? Albo Rumuni. Grzegorz: O ile pamiętam, to Bułgaria i Rumunia nieco później stały się człon kami Unii. Kuba: Dokładnie. W 2007 roku. A my razem z 9 innymi w 2004 - czy 2005 nigdy nie pamiętam... Paweł: W 2004! 1 maja! Moja mama się śmieje, że co roku świętujemy wejście Polski do UE. Słuchajcie, ważnych tematów jest bardzo dużo, ale na naszą pierw szą rozmowę przez Skype'a musimy wyłonić kilka zagadnień. Mikołaj: To może z Olą i jej kolegami z klasy omówmy sprawy związane z głów nymi instytucjami UE, z historią powstania Unii i członkostwem Polski? Paweł: O! To do dzieła! I będziemy mieli gotowy materiał na konkurs wiedzy o UE.

■^ĆWICZENIE 1*1 Odpowiedz na pytania. 1. W jakim celu Ola zbiera materiał na referat? 2. Jaki jest temat referatu? 3. Dlaczego właśnie Ola powinna przygotować referat? 4. Dlaczego koledzy Kuby postanowili pomóc swoim rówieśnikom z Ukrainy? 5. Jaki jeszcze pomysł ma Magda? 6. W jaki sposób podróżują obywatele UE po krajach członkowskich strefy Schengen? 7. Jaki pomysł ma Kuba, jeżeli znikną kontrole na granicy z Ukrainą? 8. Czy Ukraina wchodzi do strefy Schengen? 9. Jakie możliwości otwiera dla obywateli bycie w Unii? 10. W którym roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej? Jakie jeszcze kraje z Europy Środkowo-Wschodniej weszły w skład UE? Kiedy? 11. Co to jest Partnerstwo Wschodnie? Czemu służy? 12. Czy są w Polsce eurosceptycy? 13. Czy Ukraina dąży do członkostwa z Unią Europejską? 14. Jak sądzisz, czy dojdzie do zorganizowania telekonferencji z klasą Oli za po mocą Skype'a? 15. Jakie kwestie proponują omówić licealiści warszawscy z kolegami z Ukrainy?

101

ĆWICZENIE 2 Z kolegami z klasy podyskutujcie na temat Wspólnoty Niepodle głych Państw (WNP). Zgłębić wiedzę na ten temat można też za pomo cą Internetu.

gf1ĆWICZENIE 3 Z zaprzyjaźnioną klasą w Ukrainie lub przyjaciółmi z Polski za planujcie telekonferencję przez Skype'a na temat Unii Europejskiej. Omówcie listę pytań, na które chcielibyście otrzymać odpowiedzi.

^ĆW ICZENIE 4 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAWOSTKA Parlament Europejski (PE) - organ, będący odpowiednikiem jed noizbowego parlamentu, reprezentujący obywateli państw należących do Unii Europejskiej, wybierany na 5-letnią kadencję. Oficjalną sie dzibą jest Strasburg. PE liczy obecnie 736 eurodeputowanych. W Pol sce w stosunku do członków PE używa się potocznie określenia „europarlamentarzysta”, „euro deputowany” lub „europoseł”, natomiast oficjalne określenie brzmi: „poseł do Parlamentu Europejskiego”. Komisja Europejska pełni funkcję rządu UE. W skład KE wcho dzą komisarze. Każdy komisarz odpowiada za określony dział pracy, czyli tak samo jak ministrowie w określonym rządzie, dlatego KE jest uważana za rząd UE. Ponadto KE jako jedyny organ unijny ma prawo inicjatywy ustawodawczej. Siedzibą KE jest Bruksela. Kilka razy do roku premierzy lub prezydenci państw członkow skich oraz przewodniczący KE spotykają się jako Rada Europejska (RE) odpowiedzialna za wyznaczanie ogólnych kierunków polityki Unii. Radzie Europejskiej od roku 2014 przewodniczy Donald Tusk, były premier Polski. Siedziba RE mieści się w Brukseli. (Wg Internetu)

i # ĆWICZENIE 5 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Czy są w tekście dotąd nieznane Ci pojęcia? Ustal znacze nie za pomocą Internetu. W 2003 roku Polska podpisała traktat akcesyjny w Atenach, który stanowił praw ną podstawę przystąpienia do Unii Europejskiej. Razem z Polską 1 maja 2004 roku do UE przystąpiło jeszcze dziewięć innych państw. Były to kraje nadbałtyckie: Łotwa, Estonia i Litwa, kraje Europy Środkowej, czyli Czechy, Słowacja, Węgry i Słowenia, a także Malta i Cypr.

102

Polska jest jednym z największych i najludniejszych krajów Wspólnoty. Przystą pienie Polski do UE podzieliło Polaków na zwolenników akcesji, zdecydowanych prze ciwników oraz tych, którzy nie mieli zdania na ten temat. Nie da się jednak ukryć, że UE wiele dała Polsce i są to skutki długofalowe. Obserwuje się bardzo dynamiczny wzrost gospodarczy, co związane jest między innymi z otwarciem dla Polaków unijnych rynków. Umożliwiło to nie tylko swobodny przepływ towarów, zarówno importowanych jak i eksporto wanych, ale również dało możliwość wyjazdu w celach zarobkowych. Unia Europejska dała szansę również na rozwój w kraju, dzięki przeznaczaniu funduszy unijnych na otwieranie nowych firm, zakup pojazdów, remonty dróg oraz budowę różnorodnych obiektów. W latach 2007-2011 Polsce zostało przekazane około 26 miliardów euro. Pie niądze zostały wykorzystane na rozwój ob szarów wiejskich, tworzenie nowych firm czy modernizowanie dróg. Wiele osób coraz chętniej składa wnioski o pozyskanie unijnych dotacji na rozwój firmy. To dla nich szansa na spełnienie marzeń o własnym biznesie bez konieczności brania kredytu bankowego. Unia to także szansa na zaistnienie Polaków na arenie międzynarodowej. W ciągu tych kilkunastu lat wielu piastowało w instytucjach unij nych dość znaczące stanowiska. (Wg Internetu)

• f* ĆWICZENIE 6 Na podstawie ćw. 4. i 5. ustal, co jest prawdą, a co - nie. WZÓR: A. Polska przystąpiła do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku wraz z grupą sąsiednich państw. Tak, to prawda/ Tak jest/ Dokładnie, po podpisaniu traktatu akcesyjnego wraz z Polską członkostwo unij ne otrzymały Czechy, Słowacja, Węgry, Litwa, Łotwa, Estonia. B. Unia Europejska to wspólnota państw, która nie posiada odręb nych instytucji unijnych. Nie, to nieprawda/ Nie, to nie tak/ Wręcz przeciwnie, główne instytucje Unii Europejskiej to Parlament Euro pejski, Komisja Europejska, Rada Europejska i inne. 1. Parlament Europejski jest wybierany na 7 lat. 2. Rumunia, Bułgaria, Cypr i Malta przystąpiły do UE jednocześnie z Polską. 3. Polska to bardzo ważne państwo w Unii Europejskiej. 4. Bruksela i Strasburg to najważniejsze miasta unijne. 5. Rada Europejska jest uważana za rząd unijny.

103

6. 7. 8. 9. 10.

Członkostwo Polski w Unii odmieniło życie Polaków. Po 1 maja 2004 roku ożywiło się życie gospodarcze w Polsce. W Polsce nie ma chętnych na otrzymanie unijnych dotacji. Polacy nadal nie mają dostępu do rynku unijnego. Najmniej z dotacji unijnych skorzystali rolnicy.

■^ĆWICZENIE 7 Dowiedz się w Internecie, o co chodzi w wymienionych zdaniach. Czy znasz podobne programy lub fundacje w Ukrainie? Czy potrafisz wytłumaczyć te nazwy po ukraińsku? 1. Program na rzecz aktywności społecznej osób starszych na lata 2014-2020. 2. Podstawa do stworzenia Rządowego Programu na Rzecz Rozwoju Muzealnictwa. 3. Program na rzecz pomocy dziecku zdolnemu. 4. Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce. 5. Program działań na rzecz seniorów na lata 2014-2020. 6. Stowarzyszenie na Rzecz Pomocy Społecznej. 7. Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych. 8. Fundacja na Rzecz Pomocy Funkcjonariuszom „Św. Andrzej".

4 * ĆWICZENIE 8 Przeczytaj ciekawostkę.

CIEKAWOSTKA Partnerstwo Wschodnie - program określający wymiar wschodni polityki Unii Europejskiej w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedz twa. Projekt Partnerstwa został zapoczątkowany działaniami dyploma cji polskiej, wspieranymi przez Szwecję. Program zainaugurowano w 2009 roku. Partnerstwo Wschodnie zakłada zacieśnienie współpracy z Białorusią, Ukrainą, Mołdawią, Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią. (Wg Internetu)

■^ĆWICZENIE 9 Porozmawiajcie z kolegami z klasy na temat oczekiwań młodzieży co do współpracy Ukrainy z Unią Europejską i przyszłego członkostwa Ukrainy w tym układzie politycznym. Skorzystaj ze słownictwa w ramce. Uważam, że; Umowa Stowarzyszeniowa; dążyć do członkostwa w; przepływ osób w ramach Schengen; wyłonić kilka zagadnień; tworzenie nowych firm; ruch bezwizowy; Partnerstwo Wschodnie; relacje Ukrainy z UE; dynamiczny wzrost go spodarczy; moim zdaniem; zwolennik/ przeciwnik Unii; Parlament Europejski; zacie śnienie współpracy; swobodny przepływ towarów i kapitałów; dać szansę na rozwój; fundusze na; rozwój obszarów wiejskich; Komisja Europejska; w mojej/jego opinii/ ocenie; ciekawa/ ciekaw jestem.

104

UTRW ALAM Y W IED ZĘ O LICZEBNIKU (CIĄG DALSZY) Liczebniki zbiorowe nazwami niedorosłych ludzi bądź zwierząt, które w M. lp. mają końcówkę -ę. Np.: d z ie w c z ę ,

Liczebniki zbiorowe tworzymy od liczebników głównych od 2 do 99. Łączą się z...

kurczę, ka c zę s ie d m io r o

rzeczowni kami, które występują w parach. Np.: d w o je u s z u ; d w o je o czw ,

d z ie w c z ą t, d w o je k u r c z ą t, czw o ro k a c z ą t;

nazwami grup, w których występują osoby o różnej płci. Np.: o ś m io r o

związkami frazeolo gicznymi. Np.: z d w o jg a z łe g o ;

rzeczowni kiem dziecko. Np.: tr o je

d z ie s ię c io r o

m io r o d z ie c i;

p rzyka za ń ;

niektórymi rzeczownikami bez liczby pojedynczej (plurale tantum). Np.:

lu d z i; Ic h T ro je ; p i ę c i o r o

R z e c z p o s p o li t a

d w o je d r z w i;

O b o jg a N a r o d ó w ,

tr o je s a n i;

d z ie c i; s i e d

tu r y s tó w ,

(!>за

c z w o r o g r a b i;

Nazwy niedorosłych ludzi i zwierząt zakończone inną głoską w M. lp. łączą się z liczebnikami głównymi. Np.:

d z ie w c z y n k a - s z e ś ć d z ie w c z y n e k ; ź r e b a k - tr z y ź r e b a k i; k a c z ą tk o - c z te r y k a c z ą tk a .

Liczebników zbiorowych nie możemy utworzyć od: z e r o , j e d e n , sto , ty sią c , m ilio n , m ilia r d .

105

O d m ia n a licze b n ik ó w zb io ro w ych M.

dwoje dzieci

osiemdziesięcioro turystów

dwadzieścioro kurcząt

kilkoro nożyc

dwojga dzieci dwojgu dzieciom/ dzieci

osiemdziesięciorga turystów osiemdziesięciorgu turystom/turystów

dwadzieściorga kurcząt dwadzieściorgu kurczętom/ kurcząt

kilkorga nożyc

osiemdziesięcioro turystów osiemdziesięciorgiem turystów o osiemdziesięciorgu turystach/turystów

dwadzieścioro kurcząt dwadzieściorgiem kurcząt o dwadzieściorgu kurczętach/ kurcząt dwadzieścioro kurcząt

kilkoro nożyc

dwoje dzieci N. dwojgiem dzieci M c. o dwojgu dzieciach/ dzieci W. dwoje dzieci B.

osiemdziesięcioro turystów *

kilkorgu nożycom/nożyc

kilkorgiem nożyc o kilkorgu nożycach/nożyc kilkoro nożyc

Liczebniki zbiorowe w D ., C., N. poszerzają swój temat o spółgłoskę -g

W przypadku, gdy s musimy odmienić kilka cyfr, np. 22, oba człony przybierają postać liczebnika zbiorowego: d w a d z ie ś c io r o d w o je , o s ie m d z ie s ię c io r o c z w o r o , s ie d e m d z ie s ię c io r o o ś m io r o

" ^ Ć W I C Z E N IE 10

Odmień liczebniki wraz z rzeczownikami przez przypadki. Dziesięcioro uczniów, kilkanaścioro pacjentów, troje drzwi, czworo dziew cząt, pięćdziesięcioro ośmioro ludzi. "7^Ć W IC Z E N IE u *1 4 3 2

Do podanych liczebników zbiorowych dobierz rzeczowniki, które łączą się z tymi liczebnikami. 1. Dwoje (ludzi, chłopaków, koleżanek). 2. Troje (mężczyzn, dzieci, spodni). 3. Czworo (dzieciaków, podręczników, nożyc). 4. Pięcioro (drzwi, sań, jagniąt).

106

5. 6. 7. 8. 9. 10.

Sześcioro (moich znajomych, osób, uczennic). Siedmioro (prosiąt, koleżanek, dzieci). Ośmioro (prosiaków, turystów, cieląt). Dwadzieścioro dwoje (albumów, książek, koleżanek). Dwadzieścioro pięcioro (studentów, studentek, uczniów). Dziewięćdziesięcioro dziewięcioro (osób, uczestników, turystów).

^ĆW ICZENIE 12 Poprawną odpowiedź wskaż znakiem 0 1. Liczebniki zbiorowe wskazują na: a) liczbę osób, zwierząt; b) kolejność osób, zwierząt; c) liczbę niecałkowitą; d) liczbę singulariów tantum. 2. W którym zdaniu jest zawarty liczebnik zbiorowy? a) nie ma jedna trzeciej soli; b) ubrałem sześć par skarpet; c) w szkole nie ma pięciu uczniów; d) spotkałem się z siedmiorgiem chłopców. 3. Liczebnik zbiorowy 5 to: a) piąty; b) pięć piątych; c) pięcioro; d) piąta. 4. Troje przyjaciół w formie Celownika to: a) trojgiem przyjaciół; b) trojgu przyjaciołom; c) trojgu przyjaciół; d) trojgiem przyjaciołom.

V* ĆWICZENIE 13 Wysłuchaj tekstu. W isła w a S zy m b o rsk a

Gawęda o miłości ziemi ojczystej Bez tej miłości można żyć, mieć serce puste jak orzeszek, malutki los naparstkiem pić z dala od zgryzot i pocieszeń, na własną miarę znać nadzieję, w mroku kryjówkę sobie uwić, o blasku próchna mówić „dnieje", o blasku słońca nic nie mówić.

107

Jakiej miłości brakło im, że są jak okno wypalone, rozbite szkło, rozwiany dym, jak drzewo z nagła powalone, które za płytko wrosło w ziemię, któremu wyrwał wiatr korzenie i jeszcze żyje cząstkę czasu, ale już traci swe zielenie i już nie szumi w chórze lasu? Ziemio ojczysta, ziemio jasna, nie będę powalonym drzewem. Codziennie mocniej w ciebie wrastam radością, smutkiem, dumą, gniewem. Nie będę jak zerwana nić. Odrzucam pusto brzmiące słowa. Można nie kochać cię - i żyć, ale nie można owocować. Ta dawność jej w głębokich warstwach... Czasem pośrodku drogi stanę: może nieznanych pieśni garstka w skrzyni żelazem nabijanej, a może dzban, a może łuk jeszcze się w łonie ziemi grzeje, może pradawny domu próg ten, którym wkroczyliśmy w dzieje?

108

Stąd idę myślą w przyszłe wieki, wyobrażenia nowe składam. Kamień leżący na dnie rzeki oglądam i kształt jego badam. Z tego kamienia rzeźbiarz przyszły wyrzeźbi głowę rówieśnika. Ten kamień leży w nurcie Wisły, a w nim potomna twarz ukryta. By na tej twarzy spokój był i dobroć, i rozumny uśmiech, naród mój nie żałuje sił, walczy i tworzy, i nie uśnie. Pierścienie świetlnych lat nad nami, ziemia ojczysta pod stopami. Nie będę ptakiem wypłoszonym ani jak puste gniazdo po nim.

■^ĆWICZENIE 14 Przygotuj informację o autorce tego wiersza i jej twórczości, przed staw w grupie. ^ Ć W IC Z E N IE 15 Porozmawiajcie w grupie, odpowiadając na pytania, na tematy podnoszone w wierszu. 1. Czy poetka zachęca żyć „z sercem pustym jak orzeszek"? 2. Jak uważasz, dlaczego drzewo może być nagle powalone?

109

3. 4. 5. 6. 7.

Jak rozumiesz słowa „nie będę powalonym drzewem". Jakie klejnoty kryje łono ziemi? Jakie myśli wywołuje u poetki kamień, leżący na dnie rzeki? Co ukrywa nurt Wisły? Jak rozumiesz ostatnie dwie zwrotki wiersza?

ĆWICZENIE 16 Przyjrzyj się planszy. Porównaj z ukraińskimi powiązaniami rodzinnymi.

RODZINA

prababcia + pradziadek = pradziadkowie

___

\ babcia (babunia) + dziadek (dziadzio, dziadziuś) = dziadkowie matka (mama, mamusia) + ojciec (tata, tato, tatuś) = rodzice żona (małżonka) + mąż (małżonek) = małżeństwo

siostra + brat = rodzeństwo siostra przyrodnia + brat przyrodni = rodzeństwo

jedynak, jedynaczka

siostra bliźniaczka + brat bliźniak = bliźniaki -

siostry bliźniaczki/ bracia bliźniacy

(pra) wnuczka + (pra)wnuk = (pra)wnuki (pra)wnuczki/ (pra)wnukowie

110

MAMA \ siostra mamy = ciocia (+ wujek) brat mamy = wujek (+ wujenka (wujna)) ciocia (ciotka) + wujek (wuj) = wujostwo kuzyn (brat cioteczny i wujeczny) + kuzynka (siostra cioteczna i wujeczna) = kuzyni (rodzeństwo cioteczne i wujeczne)

т мш ч

TATA \ siostra taty = ciocia (+ wujek) brat taty = stryjek (+ stryjenka (stryjna)) stryjenka (stryjna) + stryjek (stryj) = stryj ostwo kuzyn (brat stryjeczny) + kuzynka (siostra stryjeczna) = kuzyni (rodzeństwo stryjeczne) J

rodzina - rodzice rodzeństwo //

\ „po mieczu” ze strony ojca, np. pradziadek po mieczu

„po kądzieli” ze strony matki, np. dziadek po kądzieli *

--- i

macocha, ojczym pasierbica, pasierb = pasierbowie, pasierby

teściowa + teść = teściowie synowa, zięć

]

siostrzenica + siostrzeniec = siostrzenice + siostrzeńcy bratanica + bratanek = bratanice + bratankowie wdowa, wdowiec rozwiedziona (rozwódka), rozwiedziony (rozwodnik)

panna, kawaler, mężatka (zamężna)

111

Bliźnięta - tylko w odniesieniu do znaku zodiaku. Bliźniak to też jedna z części domu złożonego z p dwóch takich samych, odrębnych części ZWRÓĆ UWAGĘ! mających wspólną ścianę. Bratanki - przestarzałe, np. w powiedzeniu: Polak, Węgier - dwa bratanki.

C z y w ie s z , co to je s t...

Dziadek do orzechów?

Babka wielkanocna?

-/Ć W IC Z E N IE 17 Uzupełnij podane przysłowia i powiedzenia rzeczownikami w od powiedniej formie, oznaczającymi pokrewieństwo. Wyjaśnij znaczenie. Czy są podobne w języku ukraińskim? WZÓR: Za dukata brat sprzeda brata. 1. Jakie jabłko - taka skórka, jaka matka - taka .... 2. Dobra ... - mężowi korona. 3. Dla każdej... miłe jej dziatki. 4. Gdyby babcia miała wąsy, to by była .... 5. Jakie drzewo - taki klin, jaki ojciec - ta k i....

-/Ć W IC Z E N IE 18*1 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Wstaw odpowiednie wyrazy we właściwej formie. WZÓR: Mój tata ożenił się z mamą 30 lat temu. 1. Moja babcia ... za dziadka, kiedy miała 19 lat. 2. Syn naszych sąsiadów ma 42 lata i jeszcze nie ożenił się - pewnie zosta nie starym .... 3. Pani Gąsowska je s t... - jej mąż umarł 5 lat temu. 4. Kasia i Basia Nowakówny są podobne do siebie jak dwie krople wody nic dziwnego są przecież .... 5. Mój brat je s t... od 2 lat - jego żona ma na imię Danuta. 6. Władysław Jagiełło ... z Jadwigą. 7. Czy dzisiejsza „singielka" oznacza to samo, co kiedyś „stara ..."? 8. Zawsze chciałam mieć rodzeństwo, bo okropnie jest być .... 9. Wujek Piotra je s t... i od śmierci swej żony sam wychowuje dwoje dzieci. 10. Za kilka dni mój ślub! - nie będę już panną tylko ....

112

" ^ Ć W I C Z E N IE 19

Według wzoru dobierz odpowiednie przymiotniki. WZÓR:

k a w a le rs k i

stan

... okulary ... grosz ... ręka nazwisko ... ... serce ... uczucie ... miłość siostra ... ... wieczór brat... ... wózek ... naród

panieński, synowska, dziecięcy, babcine, bratni (= braterski), siostrzane, matczyne, cioteczna, ojcowska, wujeczny, mężowskie, wdowi

V______________________________ J

^ Ć W I C Z E N I E 20

Odpowiedz na pytania i uzupełnij zdania. 1. Czy masz siostrzenicę? 2. Jak ma na imię Twój dziadek? 3. Kto to jest kawaler? 4. Jakie masz rodzeństwo? 5. Z ilu członków składa się Twoja najbliższa rodzina? 6. Kto to jest siostra cioteczna? 7. Ile lat mają Twoi rodzice? 8. Mama Twojego dziadka to dla Ciebie .... 9. Mąż i żona to .... 10. Mąż siostry Twojej mamy to .... # Ć W I C Z E N I E 211 2

Na podstawie podanych zdań wyjaśnij znaczenie podkreślonych związków frazeologicznych. W razie wątpliwości skorzystaj ze Słownika frazeologicznego współczesnej połsczyzny. Czy znasz ukraińskie odpo wiedniki tych frazeologizmów. W ZÓ R:

Spokojnie, opowiedz mi wszystko po kolei, a nie tak piąte p r z e z

d z ie

sią te . p ią te p r z e z d z ie s ią t e -

opowiadać niedokładnie, nie o wszystkim.

1. Jurek choć należy do naszej rodziny, ale to tylko dziesiąta woda po ki sielu. 2. Powstaje coraz więcej organizacji i fundacji, które zajmują się bezdom nymi, ubogimi, chorymi, zbłąkanymi córkami i synami marnotrawnymi.

113

3. Mój wujek - odkąd wyjechała ciocia - zajmuje się domem i radzi sobie całkiem dobrze jak na słomianego wdowca. 4. Muszę poświęcić więcej czasu rodzinie, bo ostatnio traktowałem ją tro chę po macoszemu w porównaniu z innymi obowiązkami. 5. Ja nie znam się na tym, ale mój brat może ci pomóc, bo jest z kompute rami za pan brat. # Ć W I C Z E N I E 22

Przynieś dowolne zdjęcie swojej rodziny i przedstaw ją grupie. Opo wiedz coś o niej. Podczas prezentacji kolegi, zadaj pytanie typu: Czy to jest wujek Twojej siostry?

^ Ć W I C Z E N I E 23 1 0 9 8 7 6 5 4 3 2

W grupie porozmawiajcie na temat rodziny. Skorzystaj z poniższych pytań, wyraź swoją opinię. 1. Twój ideał rodziny. Rodzina duża czy mała - co jest lepsze? 2. Kto powinien być „głową rodziny"? Od czego to zależy? 3. Czym dla Ciebie jest rodzina? 4. Co jest ważniejsze: rodzina czy kariera? 5. Czy babcie i dziadkowie powinni mieszkać razem z rodziną - swymi dziećmi i wnukami? 6. Konflikt pokoleń - czy jest nieunikniony? 7. Do kiedy dzieci powinny mieszkać z rodzicami? 8. O jakim mężczyźnie powiedziałbyś, że „siedzi pod pantoflem swej żony"jest pantoflarzem? Czy to coś złego? 9. Kto to jest „maminsynek"? - czy w życiu jest mu łatwiej czy trudniej niż innym? 10. Czy dobrze jest mieć rodzeństwo - jakie? Starsze czy młodsze? A może lepiej być jedynakiem?

114

inne: Nawiązując do wypowiedzi... Chciałbym przedstawić / zająć stanowisko w sprawie... Chciałbym dodać, że... Warto dodać, że... Trzeba podkreślić, że... Jeszcze jedna uwaga... Stoję na stanowisku... (Nie) zgadzam się ze stanowiskiem... (Nie) jestem po stronie... Popieram zdanie... * Nie popieram zdania... Jestem tego samego/ przeciwnego zdania. (Nie) zgadzam się z..., że... Ma słuszność... * Nie ma słuszności... Ma rację... * Nie ma racji... Podzielam/ Podtrzymuję/ Zmieniam opinię... * Nie podzielam/ Nie podtrzymuję/ Nie zmienię opinii... Opinia o.../ Opinia co do... Polemizowałbym... Mam inne zdanie na ten temat. Ale z drugiej strony... ^

. т а »

_y _ _ 111ZII ! pewność: ! Jestem (absolutnie) przekonany/ ' pewien, że... | W moim przekonaniu... ! Nie ulega wątpliwości, że... ! Nie mam wątpliwości co do... ! Jest dla mnie oczywiste/ j jasne, że...

__ПІННІШІ neutralność: Moim zdaniem... Według mnie... Myślę, że... Sądzę, że... Uważam, że.. Z mojego punktu widzenia...

] !

| ! ! '

Nie należy mówić: Na mój pogląd... Moim zdaniem j e s t ... A Liczę, że... J

Należy powiedzieć: Moim zdaniem... Uważam, że.. Dyskusja może być: ciekawa, owocna, ożywiona, burzliwa, odbiegająca od tematu, chaotyczna, jałowa...

115

^ĆW ICZEN IE 24 Zapoznaj się z Curriculum vitae (czyt. kurikulum wite). Curriculum vitae (CV - czyt. siwi) - to forma życiorysu napi sana wg ustalonego schematu, w której w punktach podaje się najważniejsze wydarzenia z życia. CV piszemy najczęściej po to, aby przekonać pracodawcę, dy rektora szkoły o posiadanych umiejętnościach, zdolnościach, predyspozycjach. CV zazwyczaj dodaje się do innych dokumentów, np. podania z prośbą o przyjęcie do szkoły, podania z prośbą o pracę. CV musi być bezbłędne, staranne, estetyczne, przejrzyste (napi sane na komputerze na kartce formatu A4). W prawym górnym rogu umieszczamy informację o miejscowo ści i dacie sporządzenia CV. W prawym dolnym rogu składamy własnoręczny podpis.

- ^ Ć W I C Z E N I E 25 1 3 2

Przeczytaj przykładowe CV. Wyjaśnij, w jakim celu zostało napisane. Do jakiego dokumentu może służyć jako załącznik? Chełm, 11 maja 2017 roku

Curriculum vitae 1.

DANE OSOBOWE Imię: Tadeusz Nazwisko: Kowalski Data urodzenia: 27.11.2001 Miejsce urodzenia: Chełm Adres: ul. Kasztanowa 23 m. 5 22-100 Chełm Telefon: dom 82 622 47 97, 607 302 711 Imię i nazwisko ojca: Władysław Kowalski Imię i nazwisko matki: Joanna Lis-Kowalska 2. WYKSZTAŁCENIE 2014-2017 Gimnazjum nr 2 w Chełmie 2008-2014 Szkoła Podstawowa nr 2 w Chełmie 3. UMIEJĘTNOŚCI Dobra znajomość języka angielskiego. Umiejętność redagowania gazetki szkolnej. Znajomość programów komputerowych (Word, Exel). _________ ł atwość nawiązywania kontaktów______________________________________

■

не

SUKCESY Wyróżnienie w Ogólnopolskiej Olimpiadzie z Informatyki w Gdańsku 2016. Wyróżnienie w Regionalnym Konkursie Gazetek Szkolnych w Kazi mierzu nad Wisłą 2015. I miejsce w Miejskim Dyktandzie Ortograficznym „O Pióro Prezydenta Miasta" - Chełm 2013. 5. ZAINTERESOWANIA Koszykówka, szermierka. Film. Spływy kajakowe. 6. CECHY CHARAKTERU Odpowiedzialność. Obowiązkowość. Upór w dążeniu do celu.

(własnoręczny podpis)

Zwróć szczególną uwa przystankowe w /арі; Porównaj z językiem i “ ^ Ć W IC Z E N I E 2 6

Spośród podanych cech podkreśl te, które ułatwią zdobycie pracy. Nieznajomość języków obcych, umiejętność obsługi komputera, nieśmia łość, umiejętność pracy w zespole, chęć dominacji, asertywność, kreatywność, egocentryzm, łatwość rozwiązywania problemów, częsta zmiana poglądów, łatwość nawiązywania kontaktów, niepunktualność, dobra organizacja pracy, umiejętność planowania i wykonywania zadań, tolerancyjność, twórcze myśle nie, determinacja, punktualność, komunikatywność, zdolności językowe.

H f Ć W IC Z E N IE 27

Z podanych w ramce informacji wypisz te, które należy umieścić w CV dołączonym do podania z prośbą o przyjęcie do szkoły średniej. Na podstawie wypisanych informacji sporządź swoje CV.

117

Osiągnięcia (sukcesy), Twoje miejsce urodzenia, miejsce urodzenia babci, wzrost, imię ojca, imię dziadka, imię matki, imię ojca matki, adres, data urodzenia, tytuł na ukowy, cechy charakteru, data urodzenia rodziców, imię własne, nazwisko, aktualny adres zamieszkania, przebyte choroby, waga, wykształcenie, średni dochód na jedną osobę w rodzinie, średni wzrost starszego rodzeństwa, dotychczasowe miejsca na uki, zainteresowania. ^ Ć W I C Z E N I E 28

Zredaguj swoje CV za 20 lat. ^ Ć W I C Z E N I E 29

Zredaguj CV Twojego ulubionego bohatera literackiego. ~7^Ć W IC Z E N IE 30

Zapoznaj się z poniższym tekstem przedstawiającym życiorys Anie li Kowalik, bohaterki powieści Małgorzaty Musierowicz „Kłamczucha". Sporządź jej CV.

Aniela Kowalik ul. Kościuszki 44 ml 2 84-360 Łeba - f-

Zyciorys

Urodziłam się piętnaście lat temu siódmego dnia pierwszego miesiąca w Łebie. W tym mieście spędziłam beztroskie dzieciń stwo zakłócone nieco nauką w Szkole Podstawowej nr 1 w Łebie, którą ukończyłam w bieżącym roku. Mój tata ~ J ó z e f Kowalik - je s t rybakiem dalekomorskim. Wychowuje mnie samotnie (co nie zawsze mu wychodzi), gdyż moja mama nie żyje. Moją najlepszą koleżanką je s t Kasia Krukówna. Mieszkamy w tym samym domu w Łebie, na ulicy Kośóidszki |44. | Moje największe dotychczasowe sukcesy wiążą się z te atrem. Bardzo lubię występować na scenie, a moimi ulubiony mi dramatopisarzami są: Fredro, Wyspiański, Słowacki, Ibsen, Strindberg i Szekspir. Ostatnio jednak odkryłam, iż moim życiowym powołaniem je s t poligrafia i księgarstwo, dlatego chciałabym uczyć się w Li ceum Poligraficzno-Księgarskim w Poznaniu. W okolicy Łeby nie 118

ma ta k ie j szko ły, a ja koniecznie m uszę u czyć s ię w Poznaniu (n a jlep iej w okolicy ulicy R oosevelta). Je s te m osobą samodzielną, zdyscyplinowaną, z uporem dążę do wytyczonego sobie celu. Aniela Kowalik

Jeszcze raz o Dopełniaczu i Bierniku Czy pamiętasz, że w liczbie pojedynczej D. odpowiada na pytania: k o g o ? czego?, a B. k ogo? co? Np.: D . ucznia, ołówka; B . ucznia, ołówek

Rzeczowniki w B. w zdaniach pełnią funkcję d o p ełn ien ia b liższeg o , tj. wskazują na obiekt czynności, działania, o których mówi osobowa forma czasownika: Np.: Zrobiłem dla ciebie obiad. Lubię koty. Niektóre rzeczowniki pospolite, zwłaszcza pochodzące od nazw własnych (Ford, Parker, Zelmer itd.), zamiast B. przejmują końcówkę D. -a. Np.: Kupiłem sam och ód, ale: Kupiłem forda', Dostałam k w iat, ale: Dostałam tulipana', Naprawiłem o d k u rza cz, ale: Naprawiłem zelm erw , Lubię ten ow oc, ale: Lubię melona', Piszę p a m ię tn ik , ale: Piszę błoga. Żeby uniknąć błędnego użycia D. zamiast В. i na odwrót, zapamiętaj, że z Biernikiem najczęściej występują czasowniki: brać/ wziąć, czuć/ poczuć, czytać/ przeczytać, dawać/ dać, dostawać/ dostać, jeść/ zjeść, kochać, kończyć/ skończyć, lubić, mieć, oceniać/ ocenić, oglądać/ ogląd nąć, opowiadać/ opowiedzieć, pić/ wypić, pisać/ napi sać, płacić/ zapłacić, poznać/poznawać, przyjmować/ przyjąć, robić/ zrobić, rozumieć/ zrozumieć, spotykać/ spotkać, sprzedawać/ sprzedać, widzieć/ zobaczyć, wy bierać/ wybrać, załatwiać/ załatwić, zamykać/ zamknąć, znać, znajdować/ znaleźć.

119

ĆWICZENIE 31 Ułóż zdania z podanymi w ramce czasownikami. Pamiętaj, że wy magają one Biernika. mieć, lubić, jeść, pić, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić, zamawiać, zwiedzać

-/Ć W IC Z E N IE 32 Przepisz, wstawiając wyrazy z nawiasów w Bierniku. Uważaj na koń cówki! 1. Wczoraj otrzymałem od siostry z Wiednia (jeden e-mail) i (jeden SMS). 2. Sportowiec codziennie chodzi na (trening). 3. Dziadkowie mieli (maluch), a ja chcę mieć (jaguar) albo (mercedes). 4. Na (sylwester) nad ranem lubimy chodzić na starówkę. 5. Wychodząc z domu zamykamy drzwi na (klucz), a kiedyś zamykano na (kłódka). 6. Po jakimś czasie uczenia się języka jesteście z polszczyzną za (pan) (brat). 7. Na śniadanie jadłem (pączek) z marmoladą i piłem (kawa) z mlekiem. 8. (Ten ostatni taniec) tańczyliśmy wszyscy razem. 9. Na wiosnę łatwo złapać (jakiś wirus). 10. Starszy pan chwycił (kapelusz). 11. Grać w (tenis) można na świeżym powietrzu, a grać w (bilard) można tylko w pomieszczeniu. "/Ć W IC Z EN IE 33*1 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Według wzoru uzupełnij zdania o wyrazy z nawiasów. Rozbuduj zdania. WZÓR: Pytać... (uczeń) ... (zadania) ... - Pytać ucznia o wykonane zadanie z literatury. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Prosić ... (ojciec) o ... (podpis). Dbać o ... (dziadek)... Dbać o ... (swój wizerunek)... Troszczyć się o ... (mały braciszek)... Walczyć o ... (swój kraj)... Lekceważyć ... (swój obowiązek)... Głosować na ... (miejscowy kandydat) i (program rozwojowy)... Chodzić na ... (uniwersytet)... Martwić się o ... (przyszły los)... Martwić się o ... (chory kolega)...

“/ Ć W IC Z E N IE 34 Przepisz, zmieniając liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. Kolega hoduje małego ptaszka w klatce. 2. Mama pytała się, czy jeszcze mamy pusty słoik na konfiturę.

120

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Bardzo chcę mieć małego braciszka. Wczoraj przypomniałem sobie tego pracownika. Widziałem starożytny miecz w muzeum. Dobrze pamiętamy swego pierwszego nauczyciela i nauczycielkę. W zoo można zobaczyć wielkiego krokodyla. Kupiliśmy kolorowy zeszyt. Pierwszy raz w życiu widzę lamparta w zoo. Na koncercie spotkałem swoją sąsiadkę.

■ ^ Ć W IC Z E N IE 35

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Więcej informacji na temat To runia znajdź w Internecie. Zwiedzając Toruń, można z ciekawością spę dzić czas. Najlepiej rozpocząć wędrówkę od spa ceru Kępą Bazarową, skąd rozciąga się widok na miasto. Kiedy mostem przeprawimy się na drugi brzeg, dotrzemy do Bulwaru Filadelfijskiego, cią gnącego się brzegiem Wisły wzdłuż obwarowań. Idąc pod murami, możemy podziwiać okazałe spi chlerze i odrestaurowane baszty. Kiedy dotrzemy do Bramy Klasztornej i przekroczymy ją, znajdzie my się w najstarszej części miasta, która zachwyca swoją gotycką architekturą. Po nasyceniu się pięk nymi widokami, kupimy słynne toruńskie pierniki. Toruń, Dom Kopernika

(Wg P. Borysa, B. Fiszer, M. Fiajduk, A. Fialasz)

^ Ć W IC Z E N I E 36

Poszukaj odpowiedzi na poniższe pytania. 1. Nad jaką rzeką jest położony Toruń? 2. Z imieniem jakiego średniowiecznego pol skiego uczonego jest związane miasto? 3. Czy w mieście jest dużo zabytków architek tonicznych? 4. Skąd się rozciąga przepiękny widok na całe miasto? 5. Z jakimi miastami w Ukrainie jest zaprzyjaź niony Toruń? 6. Czy istnieje w Toruniu kampus uniwersy tecki? 7. A może Ty masz chęć podjęcia studiów w Toruniu?

121

Brama Klasztorna

8. Z czego słynie miasto? 9. Jakie instytucje wojewódzkie są ulokowane w mieście? 10. Imieniem jakiego uczonego jest nazwany uniwersytet w Toruniu i dla czego?

^ Ć W IC Z E N IE 37 Wysłuchaj tekstu. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Muzeum Toruńskiego Piernika mieści się w byłej ХІХ-wiecznej fabryce pier ników należącej do rodziny Weese". W 1763 roku powstało jedno z najbardziej znanych przedsiębiorstw piernikarskich na świecie, którego tradycje są konty nuowane do dzisiaj w Fabryce Cukierniczej „Kopernik" S.A. W ten sposób jeden z symboli miasta zagościł na stałe w domach nie tylko torunian, ale także tury stów z całej Polski, Europy i świata.

Muzeum Toruńskiego Piernika to największe, wyjątkowe muzeum piernika zarówno w Toruniu, jak i Polsce. To nowoczesna placówka skupiająca w jednym miejscu tradycje europejskiego piernikarstwa. Muzeum to również miejsce, w którym zwiedzający mogą zapoznać się z tajemnicą technologii wypieku to ruńskich pierników. Dzięki interaktywnym elementom ekspozycji, zwiedzający zostaną kompleksowo i szczegółowo wprowadzeni w niezwykły świat najsłyn niejszego toruńskiego specjału, jakim są toruńskie pierniki. Goście odwiedzający Muzeum mogą również zapoznać się z poszczególnymi aspektami tematyczny mi związanymi z jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów, który od ponad 600 lat jest symbolem miasta. Turyści mają możliwość podziwiania architektury i wnętrz dawnego budyn ku przemysłowego. We wnętrzach dawnej fabryki pierników Gustawa Weesego,* * Weese - czyi weeze

122

goście mogą odkrywać tajemnice niegdysiejszego gmachu fabrycznego i toruń skiego piernika - od składników niezbędnych do przygotowania ciasta (wonne przyprawy, słodki miód, najlepszej jakości mąkę), poprzez sposoby jego wypie ku, aż po dystrybucję na przestrzeni dziejów. W piwnicy ulokowana jest wystawa „Piernikowe korzenie - od formy do pieca" prezentująca zabytkowe formy piernikarskie oraz przemysłowy piec do wypieku pierników pochodzący z lat 60. XX w. Kolejną atrakcją jest możliwość zobaczenia unikatowej kolekcji form piernikarskich z okresu XVII-XX w., ze słyn ną toruńską „katarzynką" a także wirtualna kramarka wprowadzająca w realia średniowiecznego straganu. Zwiedzanie ekspozycji pozwala także na zapoznanie się z rodzajami pierników, ich opakowaniami, a także produkcją pier ników w dawnej i obecnej fabryce. Na I piętrze udostępniona jest także kluboka wiarnia zaaranżowana w stylu lat 50-80. XX w. W tejże kawiarni odbywają się zna komite biesiady piernikowe dla dzieci i dorosłych. Odwiedzając Muzeum Toruńskiego Piernika można nie tylko miło spędzić czas, lecz poczuć smak i zapach ko rzennych przypraw toruńskich pierników. (Wg Internetu) - / Ć W I C Z E N I E 3 8 *1 0 9 8 7 6 5 4 3 2

Dokończ zdania według wzoru. WZÓR: Piernik jest symbolem miasta Toruń. 1.

Kontynuatorką fabryki z 1763 roku jest obecnie firma o nazwie n n

_________________________________________________________________ •

Muzeum mieści się w ______________________________________________ .

3. W piwnicy Muzeum można zobaczyć foremki, piec oraz_______________. 4.

Zwiedzający Muzeum mogą zapoznać się z ___________________________ .

5. W tej placówce muzealnej łączy się __________________________ . 6. W tym niezwykłym miejscu goście mogą zapoznać się z tajemnicą tech nologii _______________________________ . 7 .

______________________pozwala także na zapoznanie się z produkcją pierników_______________________________ .

8. W Muzeum można zorganizować urodziny dla dzieci lub dorosłych w 9.

Goście mogą odkrywać tajemnice toruńskiego piernika__________________ .

10. W Muzeum Toruńskiego Piernika można nie tylko miło spędzić czas, lecz poczuć_________________________ .

123

^ĆW ICZENIE 39 Zwiedzacie Muzeum Toruńskiego Piernika. Od razu robisz zdjęcie i umieszczasz je na FB. Czego zdjęcie zrobisz? Jakim komentarzem je opatrzysz? ^ Ć W IC Z E N IE 40

Wybierz 5 najatrakcyjniejszych dla Ciebie propozycji i poukładaj je w kolejności od najfajniejszych do też fajnych ©. Krótko uzasadnij tę kolejność. Jakie inne jeszcze atrakcje zaproponowałabyś/ zapropono wałbyś zwiedzającym, gdybyś była/ był dyrektorem Muzeum Toruń skiego Piernika? Bo lubię... Interesuję się... Ciekawi mnie... Ć W IC Z E N IE 41

Jakie znasz najciekawsze muzea w Ukrainie? A może byłaś/ byłeś w jakimś muzeum w Polsce? Jak je oceniasz? ^ Ć W IC Z E N IE 42

Jak to powiesz? 1. Kupujesz w sklepie pierniki: na wagę (25 dag)/ 3 opakowania i prosisz o zapakowanie pierników - na prezent. 2. Wyrażasz, że smakują Ci pierniki. 3. Narzekasz na smak (myślałaś/ myśla łeś, że będą lepsze...) lub na to, że są stare i twarde. 4. Prosisz o kolejnego pierniczka, ponie waż chcesz się nim poczęstować. 5. Proponujesz komuś pierniczka - czę stujesz go. 6. Odmawiasz - nie masz ochoty na pier niczka i dziękujesz za poczęstunek. 7. Pytasz o drogę do Muzeum. 8. Tłumaczysz drogę do Muzeum (podaj kilka wskazówek: pytający idą pie chotą/jadą samochodem/jadą autobusem miejskim). 9. Pytasz o toaletę w Muzeum. 10. Wskazujesz komuś drogę do toalety w Muzeum.

- j - Ć W IC Z E N IE

431 2

Odpowiedz na słowa skierowane do Ciebie: 1. Z której grupy jesteś?_____________________ 2. Zgubiłem się - możesz mi pomóc?________________________

124

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Nie wiesz, gdzie jest toaleta?__________________ Przepraszam, gdzie jest wyjście z tego muzeum? Co za beznadzieja!_____________________________ Nawet mi się tu podoba._______________________ Nogi mnie bolą.______________________________ Zapakować? Może jeszcze jeden?_____________ Ty, słuchaj - Kopernik też był z Torunia, nie?__ Jestem Kamil, a ty ?____________________________ Byłaś/ byłeś już tu kiedyś?_____________________ To co - może jeszcze po pierniczku?__________ Pić mi się chce po tych piernikach. Masz coś do picia?___________________________ Zrób mi zdjęcie.________________________________

# Ć W IC Z E N IE 4 4 Czy wiesz, co znaczą powiedzenia: „Co ma piernik do wiatraka", „Nie piernicz!", „Ty stary pierniku!"? Skorzystaj ze Słownika frazeologicznego współczesnej polszczyzny. Czy w języku ukraińskim są podobne?

ODROBINA SKŁADNI (CIĄG DALSZY) Zdanie złożone podrzędnie Zdanie podrzędne podmiotowe zastępuje lub uzupełnia podmiot zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytania podmiotu: kto? co? Np.: Ten dostanie nagrodę, kto na nią zasłuży. Zdawało mi się, że słyszę śpiew. ж

лш ш ш

Zdanie złożone z podrzędnym podmiotowym zawiera zdanie podrzędne (nazywane podmiotowym), które pełni funkcję podmiotu niewyrażonego w zdaniu nadrzędnym lub uzupełnia treść podmiotu ogólnie zapowiedzianego zaimkiem w zdaniu nadrzędnym. Np.-.Bilety kupi ten, kto mieszka najbliżej kina. W zdaniu złożonym z podrzędnym podmiotowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Ten jest najbogatszym człowiekiem na świecie, kto ma prawdziwych przyjaciół.

125

ĆWICZENIE 45 Podkreśl zdania główne w podanych poniżej zdaniach podrzędnie złożonych podmiotowych. 1. Bez potrzeby wybucha, kto nie umie opanować gniewu. 2. Powiedziałam, że bardzo za nim tęsknię. 3. Śniło mi się, że wyjechałam do Warszawy. 4. Zrobisz to, co uważasz za słuszne. 5. Co ma się stać, niech się stanie. ^ Ć W IC Z E N IE 46 Zaznacz znakiem 0 zdania złożone z podrzędnym podmiotowym. Gdzie jest konieczne, wstaw przecinek. Wyjaśnij treść podanych przysłów. Czy są podobne w języku ukraińskim? Porozmawiajcie o tym w grupie. 1. Kto pod kim dołki kopie sam w nie wpada. 2. Nie czyń drugiemu co tobie niemiłe. 3. Co się stało to się nie odstanie. 4. Kto próżnuje ten nie zbiera plonów. 5. Gdy się człowiek śpieszy to się diabeł cieszy. 6. Ten się nie myli kto nic nie robi. 7. Jeśli nie potrafisz nie pchaj się na afisz. 8. Kto rano wstaje temu Pan Bóg daje. 9. Co zaszkodziło to nauczyło. 10. Co ma wisieć nie utonie. Zdanie podrzędne orzecznikowe zastępuje orzecznik zdania nadrzęd nego, czyli jest orzecznikiem rozwiniętym w formę zdania. Odpowia da na pytania orzecznika: kim, czym, ja k i jest, byt, został, stał się? Np.: Twoje życzenie jest takie, że trudno je spełnić. Człowiek jest tym, kim chce być. Zdanie złożone z podrzędnym orzecznikowym zawiera zdanie podrzędne (nazywane orzecznikowym), które uzupełnia treść orzecznika ogólnie zapowiedzianego zaimkiem w zdaniu nadrzędnym. Np.: Stał się kimś, kogo wszyscy podziwiają. W zdaniu złożonym z podrzędnym orzecznikowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Ten obraz jest taki, ja k go sobie wyobrażałam.

126

^ĆW ICZENIE 47 Podziel zdania na złożone podrzędnie podmiotowe i orzecznikowe. 1. Kto nie potrafi odpoczywać, nie potrafi pracować. 2. Kto chce, niech zostanie w domu. 3. Wszyscy jesteśmy tacy, jakimi widzą nas inni ludzie. 4. Kto kłamie, nie ma wiary. 5. Kto jest syty, głodnego nie zrozumie. 6. Dzisiaj pogoda jest taka, że nie warto wychodzić z domu. 7. Kto robił inaczej, narażał się na drwiny. 8. W tekście było tyle błędów, że redaktor musiał poprawić. 9. Zdarzało się, że nie wracał na noc do domu. 10. Kto nie lubi gór, może pojechać nad morze. 11. Śniło mi się, że jestem w niebie. 12. Wydawało mi się, że był tam wtedy ktoś jeszcze. 13. Kto ma prawdziwych przyjaciół, ten jest najbogatszym człowiekiem na świecie. 14. Piękne nagrody otrzymali ci, którzy spisali się bardzo dobrze. 15. Mój dziadek jest taki, że wszyscy idą do niego po radę. -/Ć W IC Z E N IE 48 W tekście z ćw. 35. i 37. poszukaj zdań podrzędnie złożonych. Wy pisz zdania złożone podmiotowe. / Ć W IC Z E N IE 49 Dopisz zdania podrzędne orzecznikowe. WZÓR: Mickiewicz jest tym dla Polaków, czym Szewczenko dla Ukraińców. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Był on dla mnie tym ,_________________________ . Wakacje nie były takie,______________________ . Mróz był taki,________________________________. Jesteś taki,______________________ . Mój kuzyn jest kimś,__________________________. Koncert był taki,______________________________ . Nasze wakacje były takie,_____________________ . Mikołaj Kopernik był tym ,______________________________ . Twórczość Fryderyka Chopina jest taka,_________________________ . Wisława Szymborska była tą ,_______________________________ .

/ Ć W IC Z E N IE 50 W ćw. 35. i 37. poszukaj zdań podrzędnie złożonych z podrzędnym orzecznikowym.

127

♦ LEKCJA 6 Sto la t N ie p o d le g ło śc i

Kuba: Cieszę się, że doszło do tej telekonferencji przez Skype'a z klasą Oli ze Stryja. Paweł: No właśnie, pomogliśmy kolegom z Ukrainy i nawiązaliśmy z nimi kontakt. Agnieszka: Teraz możemy z nimi uczestniczyć w różnych projektach. Kuba: A masz jakiś pomysł? Leszek: Wydaje mi się, że dobrą okazją do tego jest nadchodząca rocznica stulecia Niepodległości Polski i odrodzenia państwowości. Mikołaj: Tym bardziej, że i w Ukrainie są obchody stulecia Ukraińskiej Rewolucji. Paweł: To już 100 lat temu powstało państwo ukraińskie? Grzegorz: Po rewolucji październikowej 1917 roku Ukraina została prokla mowana jako republika autonomiczna, zaś 22 stycznia 1918 roku jako państwo niepodległe. Magda: O, widzisz, a niepodległość Polski proklamowano dopiero 11 listopa da 1918 roku. Mikołaj: A możesz przybliżyć okoliczności ogłoszenia niepodległości Rzeczy pospolitej Polskiej? Leszek: Tego przecież uczymy się na lekcjach historii. A rok bieżący to szcze gólny rok, ponieważ mija sto lat od momentu odrodzenia Drugiej Rzeczypo spolitej Polskiej pod dowództwem Naczelnika Państwa, Marszałka Józefa Pił sudskiego. Kuba: Nasza droga do pełnej niepodległości po III rozbiorze Polski trwała aż 123 lata.

128

Agnieszka: Tak, były też dwa powstania: listopadowe w 1831 roku i stycz niowe w 1863 roku. To były zrywy narodowe przeciwko władzy cara rosyjskie go. A w Ukrainie coś podobnego było? Mikołaj: Nie, niestety. Rządy carskiej Rosji na terytorium Ukrainy były znacz nie dłuższe niż w Polsce i niezwykle uciążliwe. Dopiero w listopadzie 1917 roku można było zastanowić się nad wyodrębnieniem się z imperium rosyjskiego. Grzegorz: Wspólnym sąsiadem pozostawała Rosja, teraz bolszewicka. Agata: Która miała zakusy, żeby znowu podporządkować sobie nasze narody, tylko tym razem w imperium bolszewików. Grzegorz: Ukraińcy i Polacy wspólnie walczyli przeciwko Armii Czerwonej i powstrzymali inwazję bolszewicką na Zachód. Kuba: Ale, jak dobrze pamiętam, Polacy jeszcze wcześniej jako Legiony Pol skie i Ukraińcy jako Strzelcy Siczowi w szeregach armii austro-węgierskiej wal czyli przeciw imperium rosyjskiemu. Grzegorz: Tak jest. Czyli te narodowe formacje wojskowe walczyły w składzie tejże armii przeciwko temu samemu wrogowi. Szkoda, że potem stanęli prze ciwko sobie - w wojnie o Lwów. Kamila: Naprawdę, mamy tyle zbieżności historycznych i wspólnych do świadczeń. Borys: Szczególną stronę dziejów stanowi okres roku 1920. Wspólna wypra wa wiosenna wojsk Atamana Petlury i Marszałka Piłsudskiego na Kijów i wypę dzenie bolszewików z ukraińskiej stolicy zakończyło się 9 maja uroczystą defila dą w Kijowie. Wojtek: Ale potem były walki pod Zamościem i obrona polskiej stolicy przed bolszewikami, która zakończyła się wiktorią zwaną Cudem nad Wisłą. Kamila: Masz rację. Bitwa Warszawska zadecydowała o zachowaniu niepod ległości przez Polskę i przekreśliła plany rozprzestrzenienia rewolucji na Europę Zachodnią. Uważa się za jedną z najważniejszych bitew w historii świata. Robert: To może byśmy napisali jakiś wspólny projekt? Damian: Na przykład szlak wydarzeń w latach 1918-1920, taka mapa z za znaczonymi wydarzeniami historycznymi? Żeby można było pojechać i dotknąć historii... Agnieszka: Z tego okresu niewiele się zachowało, ale warto poszukać. Po wstałby szlak polsko-ukraiński. Może folder jakiś, film... Kamila: Na pewno w muzeach - tych mniej znanych - można coś znaleźć... Wojtek: I w archiwach, bibliotekach, nie mówiąc o sieci. Kamila: I żeby ten szlak można było przejechać rowerem, żeby były takie mi kro szlaki po 20-40 km, po lasach i polach. Chciałabym uczyć się historii w terenie. Borys: Patrzcie, to tylko 100 lat, mogą jeszcze żyć ludzie, którzy się wtedy urodzili, a to epoka cała, prehistoria zupełna. Wszystko było inne i nic nie było techniki prawie żadnej. Ludzie w tych okopach na choroby umierali... Magda: Ludzie są zawsze tacy sami. Tak samo pragną wolności, kochają swoje kraje, oddają życie za niepodległość, wolność. Ukraińcy, niestety, wiedzą

129

o tym teraz lepiej... Dla nich ta rocznica ma chyba trochę inny wymiar. Jakby historia zatoczyła koło.

^ Ć W IC Z E N IE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Czy uczniowie z klasy Kuby są zadowoleni z rozmowy ze swoimi rówie śnikami z Ukrainy? 2. Kiedy przypada stulecie odzyskania niepodległości przez Polskę? Jaką nazwę otrzymało odrodzone państwo polskie? 3. Kiedy powstało państwo ukraińskie? Jaką nazwę dostało? 4. Jaką drogę ku niepodległości przeszła Ukraina? Czy jest ona podobna do polskiej? 5. Kto stał na czele odrodzonego państwa polskiego? Przybliż tę postać grupie. 6. Czy wiesz, kto był pierwszym prezydentem Ukrainy? Gdzie się urodził? 7. Czy udało się Ukraińcom i Polakom wspólnie walczyć przeciwko bolsze wikom? Co możesz powiedzieć na ten temat? 8. Co możesz powiedzieć o wyprawie wiosennej na Kijów Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Wojska Polskiego? 9. Jakie miejsce w historii Ukrainy i Polski zajmuje obrona Zamościa? Kto dowodził tą bitwą? 10. Co to jest Cud nad Wisłą? 11. Czy popierasz pomysł Roberta i Damiana? Dlaczego? 12. Przybliż grupie drogę Ukrainy do niepodległości.

^ Ć W IC Z E N IE 2 Opisz świat sprzed stu lat: czego nie było albo było zupełnie inne? Czy wyobrażasz sobie życie w tamtym czasie? Bez czego nie wyobra żasz sobie życia? ^ Ć W IC Z E N IE 3 Znajdź jakieś wydarzenie sprzed około stu lat w Twojej miejscowo ści. Czy ma związek z odzyskiwaniem wolności przez Ukrainę lub Pol skę? Czy w miejscowym muzeum są jakieś eksponaty związane z latami 1917-1920? Informacjami podziel się z kolegami i koleżankami z klasy. ^ Ć W IC Z E N IE 4 Czy dałoby się ułożyć mikroszlak historyczny w okolicach Twojej miejscowości? Może dotyczący innych lat? Co myślisz o łączeniu tury styki z nauką historii? Co jeszcze zaproponowałabyś/ zaproponowałbyś na takim szlaku? Porozmawiajcie na zaproponowane tematy w grupie.

130

ĆWICZENIE 5 Czy zgadzasz się z wypowiedzią Magdy w ostatnim fragmencie? ^ Ć W IC Z E N IE 6 Wysłuchaj fragmentów wiersza. Adam M ickiewicz

Reduta Ordona Opowiadanie adiutanta (fragmenty) Nam strzelać nie kazano. - Wstąpiłem na działo I spojrzałem na pole; dwieście armat grzmiało. Artyleryi ruskiej ciągną się szeregi, Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi; I widziałem ich wodza: przybiegł, mieczem skinął I jak ptak jedno skrzydło wojska swego zwinął; Wylewa się spod skrzydła ściśniona piechota Długą czarną kolumną, jako lawa błota, Nasypana iskrami bagnetów. Jak sępy Czarne chorągwie na śmierć prowadzą zastępy. Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, Jak głaz bodzący morze, reduta Ordona. Sześć tylko miała armat; wciąż dymią i świecą; I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy. Patrz, tam granat w sam środek kolumny się nurza, Jak w fale bryła lawy, pułk dymem zachmurza; Pęka śród dymu granat, szyk pod niebo leci I ogromna łysina śród kolumny świeci. (...)

Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia? Czy dzieli ich odwagę, czy pierś sam nadstawia? Nie, on siedzi o pięćset mil na swej stolicy, Król wielki, samowładnik świata połowicy; Zmarszczył brwi, - i tysiące kibitek wnet leci; Podpisał, - tysiąc matek opłakuje dzieci; Skinął, - padają knuty od Niemna do Chiwy. Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy,

131

Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże, Warszawa jedna twojej mocy się urąga, Podnosi na cię rękę i koronę ściąga, Koronę Kazimierzów, Chrobrych z twojej głowy, Boś ją ukradł i skrwawił, synu Wasilowy! Car dziwi się - ze strachu. Drżą Peters burczany, Car gniewa się - ze strachu mrą jego dworzany; Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara Jest Car. - Car gniewny: umrzem, rozweselim Cara. Posłany wódz kaukaski z siłami pół-świata, Wierny, czynny i sprawny - jak knut w ręku kata. (...)

^ Ć W IC Z E N IE 7 Zapoznaj się z treścią ciekawostki

CIEKAWOSTKA Julian Konstanty Ordon żył w latach 1810-1887. Był oficerem wojska polskiego. Za udział w powstaniu listopadowym został odznaczony orderem Virtuti Militari - najstar szym i najważniejszym pol skim orderem wojennym przyznawanym za odwagę i poświęcenie na polu walki. Podczas obrony Warszawy dowodził pododdziałem ar tylerii w reducie na Woli*, która została wysadzona w powietrze 6 września 1831 roku. Adam Mickiewicz uwiecznił czyn bohaterski w romantycznym po emacie. W podobny sposób poeci polscy uczcili także innych bohaterów. Na przykład Juliusz Słowacki generała Józefa Sowińskiego w wierszu Sowiński w okopach Woli, Cyprian Norwid generała Józefa Bema w poemacie Bema pamięci żałobny rapsod czy Adam Mickiewicz Emilię Plater w wierszu Śmierć Pułkownika. *Wola - w ów czas przedm ieścia, dzisiaj dzielnica Warszawy._______________

132

^ĆW ICZENIE 8 Porozmawiajcie w grupie, odpowiadając na pytania. 1. Powiedz, kto z kim walczył, gdzie toczyła się bitwa, jak się zakończyła? 2. Kiedy rozgrywały się opisywane wydarzenia? 3. O jakim fakcie historycznym jest ten wiersz? 4. Kim był Julian Konstanty Ordon? 5. Jak jest przedstawiony rosyjski car? 6. Poprzez jakie czynności został scharakteryzowany car? 7. Co wiąże się z przywołanymi w tekście Turkami, poselstwem paryskim, a co z mieszkańcami Warszawy? 8. Czy wiersz ma jakieś odniesienia do obecnej sytuacji politycznej w Europie? 9. Jaką decyzję podjął generał Ordon, by ratować sytuację? 10. Symbolem czego jest czyn generała Ordona? ^ Ć W IC Z E N IE 9 Wiersz ukazuje jeden z epizodów powstania listopadowego - obro nę Woli w 1831 roku. W jaki sposób autor przedstawił wojska rosyjskie i polskich obrońców? Zapisz odpowiednie cytaty do tabelki wojsko rosyjskie

oddział polski

Artur Grottger, Polonia: IV. Bitwa

133

-^ĆWICZENIE 10 Znajdź w wierszu wszystkie zdania nazywające czynności i uczucia żołnierza. Wciel się w obserwatora bitwy i napisz, przeznaczony dla ge nerała, raport z pola bitwy. ' 0 ĆWICZENIE 11 Znajdź w Internecie informację na temat powstania listopadowe go. Określ termin jego przebiegu. Jak ono się skończyło? Jak myślisz, dlaczego? Porozmawiajcie o tym w grupie. ' 0 ĆWICZENIE 12 Zapoznaj się z prezentacją na temat obu powstań. Szczególną uwa gę zwróć na muzykę kompozytorów polskich, poświęconą powsta niom. https://www.youtube.com/watch?v=pspOWQosvZU

Ф ĆWICZENIE 13 Znajdź informacje na temat powstania styczniowego. Koleżanki i ko legów z klasy zapoznaj z własną prezentacją na ten temat.

Wojciech Kossak, Czerkiesi na Krakowskim Przedmieściu

' 0 ĆWICZENIE 14 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Wysłuchaj „Etiudy Rewolucyjnej" Fryderyka Chopina https://www.youtube.com/watch?v=X0UJEx9S1bll

134

CIEKAWOSTKA Fryderyk Franciszek Chopin* (1 marca 1810 w Żelazowej Woli pod Warszawą 17 października 1849 w Paryżu) - polski kompozytor i pianista. Jeden z najwy bitniejszych polskich kompozytorów w historii. Byl jednym z najsłynniejszych pianistów swoich czasów, często nazy wany poetą fortepianu. Elementem cha rakterystycznym dla utworów Chopina jest pogłębiona ekspresja oraz czerpa nie z wzorców stylistycznych polskiej muzyki ludowej. Przeżycia związane z przebiegiem powstania listopadowego wyraził w Etiudzie Rewolucyjnej, stwo rzonej w 1831 r. * Chopin czyt. Szopen

ĆWICZENIE 15 Kogo z ukraińskich kompozytorów znasz? Zaprezentuj przed gru pą sylwetkę jednego z klasyków muzyki ukraińskiej. Informacje znajdź w Internecie lub encyklopedii. ^ Ć W IC Z E N IE 16 Wysłuchaj wiersza. Jak rozumiesz jego treść? Jan Bernard

Z Paryża często do Warszawy Chopin list pisał rządkiem nut. Tak leczył zwykle trosk swych rany I zapominać o nich mógł. Z ironią patrzał na swą sławę, Choć lubił też jej głośny szum. Gra była coraz bardziej sławna I przynosiła rozgłos mu. Entuzjazm każdy koncert budził, Wyciskał z oczu wzruszeń łzy. Nie wiedział dając owe cuda, Że wśród słuchaczy jego gry Niezmiennie płakał jakiś Judasz I że z pianistą Chrystus był. Przełożył Jan Orłowski

135

ĆWICZENIE 17 Wypisz z wiersza czasowniki, określ czas, osobę, rodzaj (gdzie to jest możliwe), tryb, utwórz bezokolicznik. W ZÓR: C z a s o w n ik w te k ś c ie

pisał

czas

o so b a

ro d z a j

tr y b

b e z o k o lic z n ik

przeszły

orzekający

pisać

7 ^ ĆWICZENIE 18 Podkreśl czasowniki. Porozmawiajcie w grupie, jaki efekt artystycz ny uzyskał poeta dzięki nagromadzeniu czasowników w poniższym fragmencie. Adam M ickiewicz

Reduta Ordona (fragment) Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje, Ryczy, jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; Już dopadła; jak boa śród kolumn się zwija, Pali piersią, rwie zębem, oddechem zabija. Najstraszniejszej nie widać, lecz słychać po dźwięku, Po waleniu się trupów, po ranionych jęku: Gdy kolumnę od końca do końca przewierci, Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci.

Z6ŁĘBIAM Y W IEDZĘ 0 CZASOWNIKU Odmiana czasowników na -eć w czasie teraźniejszym i przeszłym Do grupy czasowników na -eć należą: 1) kilka czasowników w 1 os. lp. posiadających końcówkę -em. To są czasowniki: umieć, rozumieć, śmieć, jeść, wiedzieć (i po chodne - powiedzieć, dowiedzieć się etc.). W języku ukraiń skim w 3 os. Im. one posiadają końcówkę -ють\ 2) czasowniki, które w 1 os. lp. posiadają końcówkę -ę, a w 2 os. lp. -esz. Np.: kaszleć - kaszlę - kaszlesz; chcieć - chcę - chcesz. W języku ukraińskim w 3 os. Im. one posiadają koń cówkę -ють.

136

Czas teraźniejszy Umieć, wiedzieć Liczba pojedyncza 1.

ty on ona ono

pan pani

Liczba m noga

umiem, wiem umiesz, wiesz

umiemy, wiemy

umiecie, wiecie

oni one

umieją, wiedzą

panowie panie państwo

umieją, wiedzą

umie, wie 3. umie, wie

Kaszleć, drzeć, mleć Liczba pojedyncza

Liczba m noga

kaszlę, drę, mielę

kaszlemy, drzemy, mielemy

kaszlesz, drzesz, mielesz

kaszlecie, drzecie, mielecie

on ona ono

kaszle, drze, miele

oni one

kaszlą, drą, mielą

pan pani

kaszle, drze, miele

panowie panie państwo

kaszlą, drą, mielą

Czas przeszły Umieć, wiedzieć Liczba pojedyncza Rodzaj m ęski

Rodzaj żeński

umiałem, wiedziałem

umiałam, wiedziałam

umiałeś wiedziałeś

on pan

umiał, wiedział

ona pani

137

umiałaś, wiedziałaś umiała, wiedziała

Rodzaj nijaki ja

ono

umiało, wiedziało

Liczba m noga Rodzaj m ęskoosobow y Rodzaj niem ęskoosobow y umieliśmy, umiałyśmy, my my wiedzieliśmy wiedziałyśmy

1. 2.

umieliście, wiedzieliście

umiałyście, wiedziałyście

oni panowie państwo

umieli, wiedzieli

one panie

umiały, wiedziały

K aszleć, drzeć, m leć

Liczba pojedyncza Rodzaj m ęski kaszlałem, darłem, mełłem

on pan

kaszlałeś, darłeś, mełłeś kaszlał, darł, mełł

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

kaszlałam, darłam, mełłam

ja ty ona pani

kaszlałaś, darłaś, mełłaś kaszlała, darła, mełła

ono

kaszlało, darło, mełło

Liczba m noga Rodzaj m ęskoosobow y Rodzaj niem ęskoosobow y kaszlaliśmy, darliśmy, kaszlałyśmy, darłyśmy, my my mełliśmy mełłyśmy

kaszlaliście, darliście, mełliście

kaszlałyście, darłyście, mełłyście

oni panowie państwo

kaszlali, darli, mełli

one panie

kaszlały, darły, mełły

ĆWICZENIE 19 Przeczataj tekst i wypisz czasowniki, określając ich czas, liczbę, oso bę i rodzaj. Utwórz od nich bezokoliczniki. Młodzież w dzisiejszych czasach jest zupełnie inna niż kiedyś. Zmieniła się moda, zainteresowania i przede wszystkim zachowanie. Współczesna młodzież dużą wagę przywiązuje do ubrań. Chce być na topie i kupuje wszystkie najnow sze modele. Niektórzy z nastolatków mają swój unikalny styl - czują się wtedy

138

najlepiej lub chcą wyglądać najbardziej orygi nalnie pośród swojej grupy. Zainteresowania są zupełnie inne niż daw niej. Lubimy słuchać muzyki, mamy swoich ulu bionych wokalistów. Część nastolatków ma swoje wyjątkowe pasje, np. skateboard, co kiedyś było abstrakcją. Każdy może rozwijać swoje talenty rysowanie, śpiewanie, granie na instrumencie. W życiu ważna jest dla nas przyszłość, stu dia i praca, o którą w dzisiejszych czasach cięż ko. Martwi nas bardzo wiele rzeczy: problemy w szkole, naśmiewania rówieśników. Boimy się odrzucenia, porażki. Marzenia są najróżniejsze. Część młodzieży liczy na znalezienie wymarzonej pracy. Inne marzenia są bardziej przyziemne, np. wybranie się na koncert, wyjechanie za granicę, zdanie klasy z wysoką średnią. (Wg Internetu)

- j -ĆWICZENIE 20 Napisz zdania, wybierając z nawiasów odpowiedni czasownik i przekształć go w formę osobową czasu teraźniejszego. 1. To, że nie (śpiewać, umieć, jeść) tańczyć, wcale mi nie przeszkadza. 2. Postać wybitnego naukowca tak bardzo fascynuje młode pokolenie, że (wiedzieć, rozumieć, pisać) o nim więcej niż osoby starsze. 3. Ugotowane buraki babcia (trzeć, rąbać, dusić) na grubej tarce. 4. Latem dzieci (drzeć, łamać, pić) buty w ciągu bardzo krótkiego czasu. 5. Dzisiaj my z dziadkiem (czekać, zjeść, rozumieć) smaczny obiad, który ugotuje dla nas babcia. 6. Po tym wydarzeniu (wiedzieć, znać, brać) o wszystkich zaletach studenc kiego życia. 7. Oni (milczeć, gadać, piszczeć) na przedstawieniu. 8. W zoo słyszeliśmy jak głośno (syczeć, brzmieć, krzyczeć) wielka żmija. 9. Mały kotek (beczeć, leżeć, musieć) na kolanach.

ĆWICZENIE 21 Przekształć zdania z ćw. 20. na zdania w czasie przeszłym. "^ĆW ICZEN IE 22 Odmień w czasie teraźniejszym i czasie przeszłym następujące pary czasowników. - Musieć, rozumieć. - Myśleć, wiedzieć. - Patrzeć, śmieć.

139

ĆWICZENIE 23 Odmień w czasie teraźniejszym i czasie przeszłym czasowniki, utwórz formę bezokolicznika. - Milczę i prawie nie oddycham. ^ Ć W IC Z E N IE 24 Wykonaj następujące polecenia: 1. Dopisz prawidłową formę czasownika. • • • • • •

Ja czytam T y __________________________ On/ona/ono __________________________ M y__________________________ W y________________________ O ni________________________

2. Do podanych czasowników dopisz ich formy bezokolicznika i cza su przeszłego. • • • • • •

Piorę__________________________ Leżę __________________________ Siedzę__________________________ Uczę się _________________________ Myję się _________________________ Je m ______________________________

3. Do podanych czasowników dopisz ich formy bezokolicznika i cza su przeszłego. • • • • • •

Idę__________________________ Szyję________________________ Rzucam_____________________ Śpię_________________________ Niosę________________________ Wiozę________________________

4. Do podanych czasowników dopisz ich formy bezokolicznika i cza su przeszłego. • • • • • •

Piszę______________________ Rysuję_____________________ Bawię się __________________ Biegnę_____________________ Mijam_____________________ Zamykam__________________

140

UTRW ALENIE W IEDZY O RZECZOWNIKU [CIĄG DALSZY) W ołacz. To jest proste! Wołacz nie tworzy związków składniowych z innymi członami wypowiedzi, stoi zawsze poza zdaniem, jako wtrącenie, dodatkowy, luźny człon wypowiedzenia. Reguły tworzenia form W ołacza Rodzaj męski: 1) końcówka -e: w rze czownikach po b, d, f, ł, m, n, p, r, s, t, w, c. Np.: grzyb - grzy bie!; naród - naro dzie!; senator - se natorze!; Jan - Ja nie!; ojciec - ojcze!; chłopiec - chłopcze!; 2) końcówka -u: w rze czownikach po ć, ś, ń, ź, j, I, sz, cz, rz, ż, dz, di, c, a także k, g, eh. Np.: koń - koniu!; mistrz - mistrzu!; przyjaciel - przyja cielu!; Janusz - Ja nuszu!; Darek - Dar ku!; kraj - kraju!.

(2^

нт т ш

Zachodzi zmiana spółgłosek: 1 > ł, r > rz, t > ci, d > dzi, st > ści, sł > śl, zd > ździ

Rodzaj żeński: 1) końcówka -i/-y : w rze czownikach na spół głoskę. Np.: radość radości! krew - krwi! przyjaźń - przyjaźni! noc - nocy! mysz myszy! Małogoszcz Małogoszczy! wesz wszy!; 2) końcówka -i: w rze czownikach na -i: Np.: pani - pani!; gospodyni - gospo dyni/; 3) końcówka -u: w rze czownikach zdrobnia łych. Np.: babcia babciu!; Kasia - Ka siu! Marysia - Mary siu!

^Nazwiska kobiet i męż czyzn mają Wołacz równy Mianownikowi. Np.: (Pani) Kaczyń ska!; (Pani) Kozłow ska! (Panie) Kowalski!; (Panie) Wałęsa!

Rodzaj żeński i męski: 13) końcówka -o: wrze; czownikach na -a. | Np.: Beata - Beato! \ Maria Mario! matka - matko!; córka - córko!; | Polska - Polsko!; \ miężczyzna - męż! czyzno!; poeta poeto!; tata - tato! \

Zapam iętaj wyjątki! Bóg - Boże!; dziad - dziadzie!; lud - ludu!; dom - domu!; syn - synu!; jastrząb - jasirzębiulU ksiądz - księże!; gołąb - gołębiu!; paw - pawiu!; nów - nowiu!

\ ___________ 141

“ Jeżeli nazwa zaw odu , stan ow iska, tytu łu n au kow ego należy do kobiety, to ona jest używana w Mianowniku. Ta sama nazwa w stosunku do mężczyzny jest używana w Wołaczu! Np.: pani profesor - pani profesor!/pan profesor - panie profesorze; pani magister - pani magister!/pan magister - panie magistrze!; pani dyrektor - pani dyrektor!/pan dyrektor - panie dyrektorze!; pani doktor - pani doktor!/pan doktor - panie doktorze; pani prezydent - pani prezydent! pan prezydent - panie prezydencie! ZWRÓĆ UWAGĘ!

W polszczyźnie mówionej jest tendencja do ■używania w funkcji W. lp. form M. lp. A więc: B o g u m ił! J a k u b ! B a sia ! M a ciek ! Teresa! J o a n n a ! M a łg o sia ! Tom ek!

W polszczyźnie pisanej wskazane jest jednak stosowanie tradycyjnej formy Wołacza: B o g u m iłę! J a k u b ie! B a siu ! M a ćk u ! Tereso! J o a n n o ! M a łg o siu ! Tom ku!

W e-mailu do kolegi lub w dyskusji na Facebooku bez wątpienia użycie formy Mianownika nie może budzić zastrzeżeń!

ZWRÓĆ UWAGĘ!

Formy typu p a n ie A n d rzeju , p a n i M a łg o rzato, p a n i B asiu używamy wtedy, gdy rozmawiamy czy

korespondujemy z kimś bliskim, dobrze znanym, z kim nie dzieli nas hierarchia. Zwracanie się w ten sposób do profe sorów uczelni, nauczycieli w szkole, urzędników itd. - w ogóle osób starszych jest poważnym naruszeniem etykiety. Sytuacje, w których użycie Wołacza jest obligatoryjne, to np. bezpośredni zwrot do adresata w sytuacjach ofi cjalnych (zwłaszcza w języku pisanym, np. w listach: S zan ow n y P anie P rezesie, D roga P an i H alin o). Także w języku mówionym Wołacz bardzo często nie może być zastąpiony Mianownikiem, np. w wyrażeniach mających na celu obrażenie adresata: Ty k om pletn y idioto, n ie tak, kretyn ie!, z przymiotnikiem: S zan ow n y W ojciechu!

ĆWICZENIE 25 Z dialogu na początku lekcji wypisz imiona kolegów z klasy Kuby. Utwórz od nich Wołacz. Ułóż 5 zdań, wykorzystując Wołacz. W jakim wypadku należy użyć Wołacza, a w jakim Mianownika? Odpowiedź uzasadnij. WZÓR: Kuba - Kubo! Kubo, podejdź do dziadka!

142

"^ĆWICZENIE 26 Utwórz formy Wołacza liczby pojedynczej od wyrazów podanych w nawiasach. 1. (Kasia), proszę cię o klucz od pokoju! 2. Telefon do pana, (pan Mirosław)! 3. Pani (Wanda), mam do pani pilną sprawę! 4. Drogi (ojciec) i najdroższa (babcia)! 5. Moje drogie (dziecko)! 6. Moja mała (siostrzyczka)! 7. Najmilszy (dziadek)! 8. Drogi (przyjaciel)! 9. Pani (kapitanowa)! 10. Miły (siąsiad)!

~7^ĆWICZENIE 27 Zamień podane formy Mianownika na formy Wołacza. Uzasadnij, w jakich wypadkach lepiej użyć Mianownika, a kiedy Wołacza. WZÓR: Szanowny pan profesor - Szanowny panie profesorze! 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Kochana koleżanka Ania. Miły Paweł. Drogi brat. Pani minister Anna Kukiełka. Wielmożny pan magister Stanisław Pospieszak. Stary dobry kolega. Biedny mały chłopiec. Mój mały synek. Pan profesor doktor habilitowany Adam Nowaczyński. Jego Magnificencja Rektor Wiktor Niwak. Jego Ekscelencja ksiądz biskup ordynariusz. Pani starosta powiatu sanockiego Eleonora Podsanocka. Uczymy się pisać list Zachować N adaw ca: Te m a t:

| elenka@ w p.pl | U czym y się pisać list

Wyróżniamy kilka rodzajów listów >óList prywatny, celem którego jest najczęściej podzielenie się wiado mościami ze szczególnym uwzględnieniem przeżyć i refleksji, jakie towarzyszyły wydarzeniom. Jest to list pisany do bliskiej, znajomej osoby - przyjaciela, wujka, koleżanki. 7W liście oficjalnym zwracamy się do osoby nieznanej nam osobiście bądź znanej, ale wyższej rangą, stanowiskiem itp. Może to być list

143

do dyrektora szkoły, kierowniczki schroniska dla zwierząt itd. Nadawca zwraca się do adresata w 3 os. liczby poj. za pomocą form Pan/Pani. List taki może być też skierowany do więcej niż jednej osoby. W liście obcjalnym zwykle informujemy o jakichś faktach lub prosimy o coś. Z Celem pisania listu motywacyjnego jest przekonanie adresata (dyrek to ra szkoły, pracodawcy), że nadajesz się do podjęcia nauki w tej szkole (pracy w firmie), ponieważ masz odpowiednią wiedzę, umie jętności, zdolności i chęci. Masz również pewną wiedzę o szkole (fir mie), a twój wybór jest przemyślany, nieprzypadkowy. Z Pisz zaimki wielkimi literami: Ty, Tobie, Twoich, Ciebie, Cię itd.

Listy nadajemy drogą pocztową lub mejlową. List zwykły lub e-mail powinien posiadać formułę powitania i pożegnania, zawsze odpowiednią do sytuacji i osoby. Jeżeli prowadzisz korespondencję mejlową przez dłuższy czas niemal bez przerwy, można zrezygnować z powitań i pożegnań przy kolejnych listach. Formuły powitania: 1) List prywatny: Kochana Basiu!; Cześć, Jacku!; Droga Ciociu!; Hej, Kasiu! 2) List oficjalny: Szanowny Panią Prezesie!; Pani Dyrektor!; Sza nowna Dyrekcjo! Szanowni Pań stwo!

Formuły pożegnania: 1) List prywatny: Do zobaczenia w szkole; Pozdrawiam; Trzymaj się!; Buziaki! 2) List oficjalny: Z pozdrowie niami; Pozdrawiam i oczekuję na odpowiedź; Z poważaniem; Łączę wyrazy szacunku; Z sza cunkiem; Liczę na pozytywne rozpatrzenie mojej prośby.

ĆWICZENIE 28 Zapoznaj się z użyciem znaków przestankowych. Czy w języku ukra ińskim napiszemy podobnie, pisząc list? TAK

Szanowny Panie! Pragnę Pana powiadomić...

TAK

Szanowny Panie, miło nam Pana poinformować, iż (że)...

144

NIE

Szanowna Pani, N i niejszym inform uję... Szanowni Państwo Z przykrością informu jemy, że (iż)...

broga Kasiu! Co u Ciebie słychać?

broga Kasiu, co u Ciebie słychać?

Z poważaniem Jan Nowak

Pozdrawiam Anna Kowalska

broga Kasiu, Co u Cie bie słychać? Z wyrazami szacunku, Grzegorz Sycz Z szacunkiem, Bożena Pąk

ĆWICZENIE 29 Przeczytaj poniższe przykłady listów. Szczególną uwagę zwróć na formalną stronę listu: miejsce zapisywania daty, miejsce pisania listu, nagłówek, użycie odpowiedniej formuły grzecznościowej. 1. List prywatny.

Jelenia Góra, 28.08.2003 broga Agnieszko! Piszę do Ciebie, gdyż pragnę podzielić się z Tobą p rzeży ciami, ja k ie tow arzyszyły mi podczas moich górskich wypraw. Właśnie zakończyłem wędrówkę po Sudetach i chcę Ci o niej opowiedzieć. Trasę zacząłem od Je le n ie j Góry - pięknego, starego miasta z wieloma niezwykłymi zabytkami. Z espół Siedmiu bomów, czyli zrekonstruowanych kamieniczek kupieckich przylegających do renesansowego ratusza, zapiera dech w piersiach. S ta re miasto zachowało trzynastow ieczny układ, ale zabudowę ma barokową. Charakterystyczne podcienia kamieniczek tworzą niepowtarzal ny, romantyczny nastrój. Następnym etapem mojej wędrówki był wąwóz zwany Uro czysko. W to m iejsce musimy kiedyś koniecznie pojechać ra zem, bo je g o urok trudno oddać słowami. S u d e ty są bardzo atrakcyjne, choć mało znane. W ędrując górskim i szlakami, podziwiałem piękne, rozległe widoki, b obrze rozwinięta sie ć schronisk pozwalała nie tro sz cz y ć się o je d z e nie i nocleg. Ludzie byli bardzo mili i chętnie służyli pomocą. Mam nadzieję, że w przyszłym roku będziemy mogli razem wybrać się na wędrówkę i pokażę Ci w tedy w szystkie m iejsca, w których Is lę żakochałem. \ Pozdrów Rodziców i naszą paczkę, bo zobaczenia we wrześniu, Paweł

■

145

■

2. List oficjalny (motywacyjny). Kraków, 20.05.2014 Joanna Nowak ul. Dietla 105/7, 30-031 Kraków Dyrekcja XC Liceum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Odnowiciela ul. Konwaliowa 12, 31-045 Kraków Szanowni Państwo! Uprzejmie proszę o przyjęcie mnie do klasy I o profilu humanistycznym w celu kontynuowania nauki w Waszej szkole. Prośbę swą motywuję tym, że od dawna interesuję się przedmiotami hu manistycznymi: historią, filozofią i literaturą. Swoją wiedzę na te tematy po szerzałam, aktywnie uczestnicząc w zajęciach Koła Humanistów działającym przy moim gimnazjum oraz startując w licznych konkursach szkolnych i mię dzyszkolnych. Już w II klasie gimnazjum wzięłam udział w konkursach przedmiotowych z historii i języka polskiego, ale dopiero w klasie III osiągnęłam sukces: jestem laureatką konkursu przedmiotowego z historii, a w konkursie języka polskie go zakwalifikowałam się do etapu wojewódzkiego. Oprócz tego występowałam w szkolnym kabarecie, pisałam teksty saty ryczne, wyreżyserowałam przedstawienie pod tytułem „W to mi graj", prezen towane z okazji Święta Szkoły. O Waszej szkole słyszałam wiele dobrego od moich znajomych i przyjaciół, którzy są lub byli jej uczniami. Wiem, że stawiając uczniom wysokie wymaga nia, jesteście Państwo jednocześnie bardzo życzliwi, a w szkole panuje miła atmosfera. Dlatego po ukończeniu Gimnazjum nr 78 postanowiłam ubiegać się o przyjęcie do XC Liceum. Uprzejmie proszę o pozytywne rozpatrzenie mojej prośby.

"7^ĆWICZENIE 30 Porównaj dwa typy listów z ćw. 29. Wypełnij wolne miejsca w ta belce. Wyjaśnijcie w grupie podstawowe punkty, z których składa się list. List pryw atny Kto do kogo pisze D ata i m iejsce nap isan ia

List oficjalny

Paweł pisze do Agaty Kraków, 20.05.2014

146

Form uła pow italna (przykłady) Uczennica zwraca się z prośbą do dyrekcji liceum o przyjęcie do klasy 1.

Treść listu

Form uła pożegnania (przykłady) Podpis

"^ĆW ICZEN IE 31 Napisz list do mamy z podziękowaniami za opiekę i .... "^ĆW ICZEN IE 32 Napisz list otwarty w sprawie wspierania schroniska dla zwierząt. ĆWICZENIE 33*• Na podstawie poniższego ogłoszenia napisz list motywacyjny. Zakład Zieleni Miejskiej w Warszawie zatrudni na okres wakacji dziewczęta i chłopców do pielęgnacji terenów zielonych.

Wymagania: • ukończone 16 lat, • dobra kondycja fizyczna i dobry stan zdrowia, • wiedza na temat pielęgnacji roślin, • sprawność manualna, • umiejętność pracy w zespole, • odpowiedzialność, zdyscyplinowanie, • zgoda rodziców, opiekunów prawnych. Oferujemy: • przeszkolenie, • napoje chłodzące, • stawkę godzinową. CV i list motywacyjny należy przesłać pocztą elektroniczną do 20 czerwca 2017 roku. Informujemy, że skontaktujemy się tylko z wybranymi kandydatami.

147

ĆWICZENIE 34 Przeczytaj podane formuły powitalne i określ, w jakich sytuacjach można ich użyć. Czy dadzą się stosować wymiennie? Dlaczego? Cześć!

Doberek!

Kopę lat!

Uszanowanie!

Witam serdecznie!

Witam państwa!

Witam!

Siema!

Dzień dobry!

Hej!

Ц ГĆWICZENIE 35 Zastanówcie się w grupie nad formułami pożegnalnymi. Podajcie jak najwięcej przykładów. Skorzystajcie ze Słownika Poprawnej Polsz czyzny lub z Internetu. ^ Ć W IC Z E N IE 36 Z podanych poniżej wybierz wg Ciebie najlepszą formę rozpoczęcia e-maila (można pisać: mejla) do nauczyciela w sprawie oceny z ostat niej klasówki. Czy możesz podać własny początek mejla? 1. Witam! Co dostałem z ostatniej klasówki? 2. Cześć, no to jak, co dostałem? 3. Niech mi pan powie, co mi pan ostatnio postawił. 4. Dzień dobry! Co dostałem z ostatniej klasówki? 5. Witam, no i jak - jest piąteczka? 6. Może mi pan powiedzieć, co dostałem z ostatniej klasówki? 7. Panie profesorze, co mi pan postawił? 8. Szanowny Panie Profesorze, chciałbym uprzejmie zapytać o swoją ocenę z ostatniej klasówki. 9. Panie psorze, co dostałem ostatnio? ig^ĆWICZENIE 37 Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Grzegorz Kalinowski

Tramwajem do Kijowa (fragmenty) 3 maja 1920 Szli jak burza, nie trafiając ani razu na poważną walkę. Dokładniej można by rzec, że jechali, bo podróżowali pociągiem. Minęli Sarny, Równe, aż stanęli

148

w Zwiahlu. Byli częścią ogromnego przedsięwzięcia, jednym z setek eszelonów, które wiozły na wschód wojsko i zaopatrzenie. Heniek czuł się szczęśliwy i silny. Wszyscy pruli przed siebie w nowych pięknych mundurach, a na nogach mie li porządne buty. Zauważył, że bolszewicy, których nasi prowadzili do niewoli, wyglądali marnie, szli w dziurawych łachach odziani w łapcie, widok bosych żoł nierzy wroga szybko przestał go dziwić. ...Najważniejsze, że Polacy mieli broń, amunicję, byli ubrani i najedzeni. Czuli się więc silni, zwłaszcza gdy zobaczyli, ilu ich jest i w jakim tempie będą gnać bol szewicką armię. ...Kolejny etap też szedł migiem, do Żytomierza dojechali samo chodami, później walili na piechotę ile sił w nogach, ale do walki nie dochodziło. Wchodzili do miejscowości opuszczonych przez bolszewików, a jeśli już zastawali w nich wroga, to ten pryskał aż miło. To nie była wojna, tylko gonitwa. Gonili wła sną czołówkę, która wycinała wrogów oddających ukraińskie ziemie. Biorąc wieś po wsi, sztetl po sztetlu, miasto po mieście, stale przybliżali się do Kijowa.

...W niecałe dwa tygodnie po wyjściu z koszar byli już pod Kijowem. Za la sem znajdowały się letniska, które, podobnie jak Warszawę, otaczały także Ki jów. ...Idąc przez las, doszli do pierwszych eleganckich drewnianych willi. Domy robiły wrażenie, podobnie jak okazałe place, na których stały... To jakbyśmy byli w Otwocku, Świdrze albo Konstancinie - podporucznik mówiąc to, rozpostarł mapę. - Tu też wiodą tory, ale nie chodzi ciuchcia, tylko tramwaj. ...Stąd, gdzie my jesteśmy, z Puszczy Wodicy do Podołu i Górnego Miasta jakieś dwadzieścia kilometrów, - powiedział Polak z Kijowa... A ten Kreszczatik? Główna ulica w Kijowie, moi kochani! ...Teraz bolszewicy tramwajem jeżdżą, zwożą do Kijowa wojskowych i sprzęt. ...W końcu nadjechał tramwaj, ogromny, niemal dwa razy dłuższy od wagonów z Warszawy. ...Tramwaj, a raczej miniaturowy pociąg pancerny, rósł w oczach, He niek zauważył, że bolszewicy nie dość, że pruli z karabinów i rewolwerów, to na dodatek próbowali ustawić taczanki, czyli karabiny maszynowe na kółkach. ...Oddział podporucznika Beniowskiego spisał się na medal. Nagrodą było bezbolesne przejście chrztu bojowego, zdobycie mnóstwa sprzętu, amunicji

149

■

i jedzenia oraz wzięci do niewoli jeńcy. ...Julek Beniowski zaproponował, żeby zrobić z tramwaju morderczy wehikuł, którym dojadą do Kijowa... ...Ruszyli. Tory były proste, więc gnali w tempie, którego Heniek nie znał z Warszawy. Tramwaj pędził leśną przesieką i łykał kilometr za kilometrem. Nagle wjechali na kawałek otwartej przestrzeni, zrównując się niemal z uciekającą czer woną kawalerią. Heniek czuł się jak na westernie, kiedy dyliżans lub pociąg ota cza banda czerwonoskórych. Ci spod Kijowa byli jednak słabsi od tych z filmowej prerii, wiali w popłochu, bo niczego się nie spodziewali. Zaskoczenie było pełne. ...Jechali i jechali, mijając coraz gęściej zabudowane ulice. Niedługo mieli wy jechać na Kreszczatik, w samo serce Kijowa. ...Czuli się tak, jakby stali nie na po mostach tramwaju, lecz na pokładzie pirackiego statku lub Latającego Holendra. ...Teraz dał całą parę naprzód i pruli z Kijowa do letniska, gdzie czekała na nich awangarda polskiej armii. ...Droga powrotna przebiegła bez zakłóceń. Gdy wjechali już do podmiejskiego lasu, Heniek poczuł, jak opada z niego napięcie. Na widok własnych oddziałów załoga tramwaju rozsiadła się wygodnie wewnątrz. Poczuli ulgę, udało się! ...Radość i beztroska miały jeszcze trochę potrwać. Nazajutrz, 3 maja, droga na Kijów stanęła otworem. Bolszewicy czekali na nich na północny zachód od miasta w miejscowości Irpień. Trafili jak kulą w płot, bo polskie wojsko minęło ich defiladowym krokiem. Armia Czerwona wiała już na całego, a Polacy i petlurowcy wkroczyli do miasta. Zaczęło się święto, którego zwieńczeniem 9 maja była defilada. To wydawało się piękniejsze nawet od tego, co Heniek przeżył 11 listopada. Byli wolni i zwycięscy, a jemu tym razem nikt nie zamierzał zabie rać karabinu.

ĆWICZENIE 38*2 5 4 3 Porozmawiajcie w grupie o wydarzeniach opisanych w opowiadaniu współczesnego polskiego pisarza Grzegorza Kalinowskiego. O szczegó łach opisanej wyprawy dowiedz się z encyklopedii lub z Internetu. Sko rzystaj z poniższych poleceń: 7. Ustal, kiedy rozgrywa się akcja opowiadania.

2. Czy wiesz o jakie wydarzenie historyczne chodzi? 3.

Pod czyim dowództwem miała miejsce wspólna wyprawa Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Wojska Polskiego na Kijów?

4. Kiedy miało miejsce wspomniane wydarzenie? 5. Jak nazywała się ta akcja? ^ Ć W IC Z E N IE 39 Wskaż na mapie Ukrainy miejscowości, które występują w tekście. Ustal, w jakiej odległości są od Twojego domu, Kijowa lub Warszawy. Informacjami podziel się z grupą.

150

-/ĆWICZENIE 40 Napisz list do koleżanki/ kolegi z informacją o przeczytanym opo wiadaniu. Wskaż w liście, co sprawiło na Tobie największe wrażenie, okres trwania akcji, miejscowości z kart opowiadania. Pamiętaj o po daniu daty i miejscowości, a także o formułach grzecznościowych. ^ Ć W IC Z E N IE 41 Zadaj 10 pytań do opowiadania.

ODROBINA SKŁADNI Zdanie złożone podrzędnie (ciąg dalszy) Zdanie podrzędne dopełnieniowe zastępuje dopełnienie niewyrażone w zdaniu nadrzędnym, czyli jest dopełnieniem rozwinię tym w formę zdania. Odpowiada na pytania dopełnienia (pytania przypadków oprócz Mianownika i Wołacza): kogo?, czego?; kom u ?, czem u ?; kogo?, co?; z kim ?, z czym ?; o kim ?, o czym ?

Np.: Wierzę temu, {komu?) kto dotrzymuje słowa. Wszyscy mó wili o tym, {o czym?) co wydarzyło się wczoraj w szkole. Lubię oglądać, {co?) jak zachodzi słońce. Odpowiednikami w zdaniu głównym są z a im k i : ten , ta, to lub cza so w n ik i m o d a ln e : w idać. Np.: Zaufam tem u , (komu?) kto mnie nie zawiedzie. Lubię oglądać, (co?) j a k wschodzi słońce.

ZWRÓĆ UWAGĘ!

Dobra rada! W zdaniach złożonych podrzędnie dopełnieniowych zdanie p o d rzę d n e rozwija d o p ełn ien ie zdania nadrzędnego, stąd jego nazwa. Pamiętaj o pytaniach przypadków. One wprowadzają zdania podrzędne dopełnieniowe.

W zdaniu złożonym z podrzędnym dopełnieniowym zawsze oddzielamy przecinkiem zdanie nadrzędne od podrzędnego. Np.: Czułem, j a k mój entuzjazm udzielał się zebra nym. Jestem ciekawa, kogo nie było dzisiaj w szkole?

151

ĆWICZENIE 42 Wskaż orzeczenia w zdaniach nadrzędnych. Zadaj pytania o zdania podrzędne. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Powiedziała mi tylko, żebym więcej tak nie robił. Nie spodziewałem się, że zaprosisz mnie na swój ślub. Mówiliśmy już, że Pan Tadeusz jest epopeją. Życie Pasteura uczy nas, jak trudno znaleźć nową prawdę. Dzieci nie chcą pamiętać o tamtych pechowych wydarzeniach. Kasia powiedziała koleżankom, że wyjeżdża do Krakowa. Zrobisz to, co będziesz uważał za słuszne. Dziecko zapytało, która godzina Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe. Pokazują oczy, co się w duszy toczy.

"^ĆW ICZEN IE 43 Wstaw przecinki. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Sam nie wiesz co robisz. Jeszcze nie wiem kiedy oddam ci książkę. Dowiedziałem się że odkryto nową planetę. Zastanawiałem się jaki będzie temat wypracowania. Nie wiedziałem że będzie klasówka z chemii. Kto rano wstaje temu Pan Bóg daje. Cieszę się że zdobyłem tę nagrodę. Zauważyłem że ostatnio zrobiłeś się wyjątkowo roztargniony. Nie spodziewałam się że spóźnisz się na nasze spotkanie. Jestem ciekawa co czeka mnie na wakacjach?

- j -ĆWICZENIE 441 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Odszukaj i podkreśl zdania złożone z podrzędnym dopełnienio wym. Wyjaśnij znaczenie podanych przysłów. Czy są podobne w języ ku ukraińskim? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci. Bóg pomaga tym, co sobie sami pomagają. Kiedy wejdziesz między wrony, musisz krakać jak i one. Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje. Zapomniał wół, jak cielem był. Jak pies je, to nie szczeka bo mu miska ucieka. Kogut myślał o niedzieli, a w sobotę łeb ucięli. Czego się nauczymy, tego nam nikt nie wydrze. Najgorszy ten pies, co kąsa wilczkiem. Kto się wróblem urodził, ten kanarkiem nie zdechnie.

152

^ĆW ICZENIE 45 Przepisz zdania, wstawiając przecinki i podkreśl zdania nadrzędne. 1. Zauważyłem że ostatnio ojciec zrobił się wyjątkowo roztargniony. 2. Nauczyciel historii dzisiaj zapytał tych którzy mieli słabe oceny na po przedniej lekcji. 3. Przeprosiłem swoją kuzynkę że wczoraj nie byłem na przyjęciu imieni nowym. 4. Mirek opowiadał kolegom jak radzi sobie w nowej szkole. 5. Nikt nie przypuszczał że lato będzie tak deszczowe. 6. Stary Klucznik nigdy nie przebaczał temu kto choć raz wszedł mu w drogę. 7. Bogini Hestia chroni tych którzy do niej zwracają się z prośbą o opiekę. 8. Zrobisz to co będziesz uważał za słuszne. 9. Niektórzy twierdzą że to sam Zeus zamienił Kallisto w niedźwiedzicę. 10. Widziałem jak mój entuzjazm udzielał się innym. 11. Uczennica zapytała która godzina. "/Ć W IC Z EN IE 46 Z ćw. 37. wypisz 10 zdań prostych i scharakreryzuj je - jakie mają części zdania. -/Ć W IC Z E N IE 47 Z ćw. 37. wypisz 10 zdań złożonych i określ, jakie one są: współrzęd nie złożone czy podrzędnie. / Ć W IC Z E N IE 48 Ułóż swoje zdania złożone podrzędnie, wykorzystując wyrazy z ramki. zdanie, ćwiczyć, rozumieć, jeść, porażka, chcieć, podziękowanie, umieć, książka, śmiech, brzmieć, woleć, zebranie, niepodległość, odzyskać, państwo, kraj, wiedzieć

/ Ć W IC Z E N IE 491 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Wybierz prawidłową formę czasownika z nawiasów. Przekształć zdanie w czasie przeszłym. 1. Ty zawsze (prosisz, proszesz) zaczekać na ciebie po drodze do szkoły. 2. Starsza siostra (szyje, szyję) suknię na studniówkę. 3. (drę, drżę) kolorowy papier na drobne kawałki, by zrobić maskę. 4. Trzeba, idąc z domu, (wyłączać, wyłanczać) urządzenie elektryczne z sieci. 5. W czasie klasówki często (szeptam, szepczę) sobie pod nosem. 6. Wczoraj (poszłem, poszedłem) do kina z moją najlepszą koleżanką. 7. Zawsze najbardziej (lubiłem, lubiałem) piątki. 8. (uwolnij, uwolń) wreszcie tego wróbla! 9. Wczoraj (zasłabnąłem, zasłabłem) przed lekcją przyrody. 10. (zmoknąłem, zmokłem) w ten piątek, gdyż nie zabrałem z sobą parasola.

153

^ Ć W IC Z E N IE 50 Rozwiąż test. Prawidłową odpowiedź zaznacz znakiem 0 . 1. Czasownik to część: a) zdania; b) mowy; c) wyrazu. 2. W zdaniu Mama gotuje smaczny obiad czasownikiem jest wyraz: a) mama; b) smaczny; c) gotuje. 3. Czasowniki odmieniają się przez: a) liczby, osoby, czas, rodzaje; b) liczby, przypadki, rodzaje; c) osoby, czas, przypadki. 4. W której grupie wyrazów są czasowniki: a) stół, kot, szafa; b) śpiewa, skaczę, tańczysz; c) mały, wesoła, dorosłe. 5. Czasowniki określają: a) ludzi, rośliny, zwierzęta, rzeczy; b) czynności, stany; c) cechy. 6. Który wyraz tworzy parę z wyrazem: skowronek a) maluje; b) ćwierka; c) szczeka. 7. Czasownik odpowiada na pytania: a) Co? Kto? b) Jaki? Jaka? Jakie? c) Co robi? Co się z nim dzieje? 8. Który z wyrazów jest czasownikiem w liczbie mnogiej: a) szafki; b) płaczą; c) okna. 9. Czasownik przyjmuje także formę: a) bezokolicznika; b) rodzajową; c) okolicznika. 10. Cechy czynności określa: a) rzeczownik; b) przymiotnik; c) przysłówek. 11. Które wyrazy są w czasie przeszłym: a) malujesz, śpiewasz, podskakujesz; b) malowałeś, śpiewałaś, podskakiwałeś; c) namalujesz, zaśpiewasz, podskoczysz.

154

♦ LEKCJA

W rocław - eu ro p ejsk a sto lic a k u ltu ry

Kuba: Koledzy, skoro mamy przed sobą długi weekend, to może pojedźmy naszą paczką do Wrocławia. Magda: A czemu właśnie do Wrocławia. Ja już tam byłam z rodzicami, z klasą gimnazjalną. Zwiedzaliśmy stare miasto, byliśmy w operze, wstąpiliśmy też do ogrodu zoologicznego. Paweł: No i jak, spodobało ci się zoo? Magda: Ten ogród zoologiczny na mnie nie wywarł specjalnego wrażenia. Natomiast zauroczyła mnie architektura stolicy Dolnego Śląska. Kuba: Masz rację, ja jako urodzony i wychowany w Krakowie też polubiłem Wrocław. Zachwycam się architekturą. Ona jest piękna w tym mieście i odmien na od krakowskiej. W tym mieście mieszkają mili i wspaniali ludzie. Leszek: Zgadzam się, tam warto pojechać. To są tak zwane Ziemie Odzyska ne. Po wojnie Polska otrzymała poniemieckie ziemie aż do Odry i Nysy Łużyc kiej. Wielu Polaków, ale też obywateli przedwojennej Polski innych narodowości wyjechało do Wrocławia np. ze Lwowa, by tam rozpocząć nowe życie. To była niesamowita przygoda. Mój tata interesuje się tym tematem - oglądałem z nim mnóstwo filmów na ten temat. Tam przenosiły się całe uniwersytety, biblioteki tylko zapomniałem nazw... Kuba: A Niemcy? Leszek: Niemcy wyjechali do Niemiec - za Odrę. Sami uciekali przed frontem albo zostali potem wysiedleni. To były niesamowite historie. Bo przecież w czasie wojny Polacy pracowali tam u Niemców, na robotach, jak się mówiło - Niemcy wywozili Polaków np. z Warszawy na te roboty. A potem, jak przeszedł front, w

155

tym samym gospodarstwie Polacy stawali się gospodarzami, a Niemcy - zanim wyjechali - pracowali u Polaków. Mikołaj: Teraz we Wrocławiu jest bardzo dużo Ukraińców. Oni zostali wysie dleni na Dolny Śląsk też po wojnie. Otworzyli szkołę ukraińską, znaczy uczą się po ukraińsku, dla dzieci ukraińskich. Leszek: Tak, wyjeżdżali tam też Ukraińcy i dziś przyjeżdżają ich rodziny. Albo do Polaków przyjeżdżają ich rodziny z Ukrainy - a dziś Polacy w Ukrainie często nie znają już polskiego. Paweł: Piękne miasto, przez które płynie Odra z dopływami, tworząc piękne wyspy. Poza tym miasto bogate jest w teatry, muzea, parki inne zabytki. Tym bardziej, że w roku 2016 Wrocław był Europejską Stolicą Kultury. Jak to dobrze, że czasy wojen są tak odległe - dziś Wrocław faktycznie jest wielokulturowy, na wiązuje też do swojej niemieckiej przeszłości. Bo myślę, że kultura zasadniczo jest ponadnarodowa - jest efektem tego, co myślą i czują ludzie, a nie: Niemcy, Polacy czy Ukraińcy osobno. Grzegorz: Słyszałem, że w ramach tej Stolicy Kultury bardzo dużo się działo. Leszek: Ponoć odbyło się 400 koncertów! Powstały też nowe obiekty kultury. Interesuje mnie, na przykład, nowe Muzeum Sztuki Współczesnej. Agata: O, nie wiedziałam o twoich zainteresowaniach sztuką współczesną. Ja też bardzo lubię oglądać dzieła współczesnych autorów. Kuba: To wszystko prawda. Dlatego proponuję, żebyśmy się na własne oczy przekonali o tym, że Wrocław naprawdę jest miastem, które warto zobaczyć, od wiedzić i zwiedzić. Mikołaj: Moi starsi koledzy z Kijowa podjęli studia na Uniwersytecie Wrocław skim, a znajoma z Połtawy studiuje na Akademii Muzycznej. Może i ja w przy szłości będę studiować na jednej z uczelni wyższych we Wrocławiu. Kto wie... Agnieszka: To znaczy, że dołączysz do naszej wycieczki? Mikołaj: Jak najbardziej. A wiecie, że w ramach projektu Europejska Stolica Kultury istniała na Rynku Wrocławskim uliczka Lwowska, gdzie odbywała się prezentacja kultury ukraińskiej? Ha! Grzegorz: A ja chcę obejrzeć pomnik wybitnego dramatopisarza Aleksandra Fredry, przeniesiony ze Lwowa do Wrocławia - to przykład tych przenosin, o któ rych mówił Leszek. Kamila: A kogo ze współczesnych artystów znacie? Agata: No to musimy obejrzeć Wystawę Stałej Polskiej Sztuki Współczesnej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i zgłębić wiedzę na temat sztuki współ czesnej. Borys: No, wiecie, to mnie wcale nie kręci. Ja mam umysł ścisły - interesuję się samochodami i rozwojem techniki w Polsce. Wojtek: Czy w Ukrainie są podobne muzea lub wystawy stałe sztuki współ czesnej? Grzegorz: Oczywiście. Na przykład w Kijowie jest wspaniałe Muzeum Sztuki Współczesnej. Też jest mnóstwo galerii sztuki, gdzie są wystawiane i sprzedawa ne dzieła sztuki współczesnej. Robert: A ja kompletnie nic nie rozumiem z takiej współczesnej bazgraniny. Leszek: Otóż to, tak sądzi większość ludzi, bo nie odwiedza ani wystaw, ani takich muzeów. Koniecznie tam pójdźmy, a przekonasz się, że sztuka współcze

156

sna idzie krok w krok z dynamicznym rozwojem społeczeństwa i my nie zawsze jesteśmy w stanie dostrzec jej piękno. Agata: Ja także jestem uczennicą studium artystycznego. Tam nie tylko ćwi czymy, wychodzimy na plenery, ale dowiadujemy się dużo o historii malarstwa w Polsce, o nurtach sztuki współczesnej. Kuba: W takim razie, mamy sporządzić listę uczestników, ustalić datę wyjaz du i osobę odpowiedzialną za zakup biletów.

^ Ć W IC Z E N IE 1 Odpowiedz na pytania. 1. Dokąd Kuba proponuje pojechać na długi weekend? 2. Czemu on wybrał to miasto? Uzasadnij. 3. Za pomocą Internetu dowiedz się, jak można dotrzeć z Warszawy do wspomnianego miasta? 4. Czy zwiedzałaś/ zwiedzałeś zoo w Ukrainie, Polsce czy w innym kraju? 5. Gdzie się znajdują Ziemie Odzyskane? Czemu tak się nazywają? 6. Czy zawsze Ukraińcy mieszkali na Dolnym Śląsku? 7. Jakie ważne wydarzenie w dziedzinie kultury skali europejskiej odbywa ło się we Wrocławiu w 2016 roku? 8. Kto z koleżanek i kolegów Kuby lubi sztukę współczesną? Dlaczego? 9. Czy Mikołaj i Grzegorz już bywali we Wrocławiu? 10. Gdzie można zgłębić wiedzę na temat sztuki współczesnej? 11. Czy podobne placówki istnieją w Ukrainie? 12. A Borys jest miłośnikiem sztuki współczesnej? 13. Dokąd uczęszcza Agatka? 14. Czy we Wrocławiu są uczelnie wyższe i czy tam jest dużo studentów z Ukrainy? 15. Co większość ludzi sądzi o sztuce współczesnej? Czy zgadzasz się z taką opinią? 4 * ĆWICZENIE 2 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAWOSTKA Stolicę Dolnego Śląska - Wrocław - międzynarodowe jury wybrało na Eu ropejską Stolicę Kultury 2016. Do konkursu przystąpiło jedenaście miast. Każdego roku szanse na ów tytuł mają dwie miejscowości - jedna z no wych państw Unii Europejskiej i druga ze starych członków. Kandyda tury miast zgłaszane są z dziewięcioletnim wyprzedzeniem. EU wybie ra po jednym z obu państw, choć zdarzają się wyjątki - w zeszłym roku Europejskimi Stolicami Kultury były niemieckie Essen, węgierski Pecz i turecki Stambuł. Z polskich miast do tej pory jedynie Kraków w 2000 roku cieszył się zaszczytem, choć i ciężarem, promowania Polski poza jej granicami. (Wg Internetu)_____________________________________________

157

^ Ć W IC Z E N IE З Przeczytaj poniższy tekst.

Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej 26 czerwca 2016 Muzeum Narodowe, Pawilon Czterech Kopuł, ul. Wystawowa 1 Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej w Muzeum Sztuki Współczesnej, Od dziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu, w Pawilonie Czterech Kopuł Pod koniec czerwca 2016 roku swo je podwoje otworzy Muzeum Sztuki Współczesnej, oddział Muzeum Naro dowego we Wrocławiu, którego siedzi bą jest odrestaurowany Pawilon Czte rech Kopuł w kompleksie wystawienni czym Hali Stulecia. Prezentowana tu będzie wystawa stała polskiej sztuki współczesnej m.in. dzieła znakomitych artystów: Magdaleny Abakanowicz, Jerzego Beresia, Wło dzimierza Borowskiego, Władysława Hasiora, Jana Lebensteina, Tadeusza Kan tora, Aliny Szapocznikow, Henryka Stażewskiego, Jerzego Tchorzewskiego. (Wg Internetu)

ĆWICZENIE 4 Na podstawie tekstu ćw. 3. prawdziwą odpowiedź zaznacz znakiem ET 1. Wystawa już jest otwarta. 2. Wystawa stała polskiej sztuki współczesnej znajduje się w siedzibie głównej Muzeum Narodowego we Wrocławiu. 3. Pawilon Czterech Kopuł nigdy nie był odnawiany. 4. Muzeum Sztuki Współczesnej mieści się w Pawilonie Czterech Kopuł. 5. Hala Stulecia to największa sala koncertowa miasta. 6. Muzeum Narodowe we Wrocławiu mieści się w Hali Stulecia. 7. Hala Stulecia mieści się przy ul. Wystawowej 1. 8. Pawilon Czterech Kopuł to współczesny gmach w stylu modernistycz nym.

ĆWICZENIE 5*1 2 Zapoznaj się z poniższymi przykładami sztuki współczesnej. Opisz je za pomocą słownictwa z ramki. Znaczenie wyrazów sprawdź w słow niku. Oceń wybrane dzieło: 1. Pozytywnie (podobało Ci się). 2. Negatywnie (nie podobało Ci się).

158

Magdalena Abakanowicz

Jerzy Bereś

Włodzimierz Borowski

Władysław Hasior

Henryk Stażewski

Rzeźba, instalacja, praca plastyczna, obraz, performance. Przedstawia, widzimy, widać, można zobaczyć, zwróćmy uwagę na... (szczegół, detal). Trudna, symbolicz na, intrygująca, zmuszająca do myślenia, nowatorska, niekonwencjonalna, ma wiele znaczeń, daje do myślenia, zmusza do refleksji, interesująca, zdumiewająca, szokują ca, nadzwyczajna, niezrozumiała.

^ Ć W IC Z E N IE 6 Porozmawiajcie w grupie, czy podane w ramce wyrazy i wyraże nia są synonimami. Ułóż zdania, wykorzystując słownictwo z ramki do podkreślonego wypowiedzenia. WZÓR: W tym konkursie mamy teraz szansę wywrzeć dobre wrażenie na wszystkich. ciekawić, fascynować, frapować, interesować, intrygować, pasjonować, w po dziw, wprawiać w zdumienie, wywierać dobre wrażenie na kimś, zaciekawiać, zadzi wiać, zadziwiać kogoś, zaskakiwać, oszałamiać

7 ^ ĆWICZENIE 7 Jak rozumiesz te wypowiedzenia? Jakimi synonimami zamienisz wydzielone słowa? Jak to powiesz po ukraińsku? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Obawiam się, że kompletnie nic nie zobaczymy w tym mroku. Byliśmy tacy zajęci, że kompletnie zapomnieliśmy o imieninach babci. I nagle uświadomiłem sobie, że kompletnie nic nie wiem na ten temat. Ochrona studia twierdzi, że nikt kompletnie nic nie słyszał tej nocy. Kolega preparował swój sprzęt, ale znów kompletnie nic się nie nagrało. Wygląda na to, że kompletnie wyzdrowiałeś. Nie mam kompletnie nic do załatwienia w Lublinie. A ci, którzy kompletnie nic nie potrafili, znaleźli się w naszej szkole. O ile mi wiadomo, od dawna nie robią kompletnie nic. Ale kompletnie nic nie mogę z tym zrobić.

^ Ć W IC Z E N IE 8 Przeczytaj zdania. Zamień podkreślone wyrażenia odpowiednimi synonimami z ramki. Jeżeli to konieczne, przekształć zdanie. 1. A za nim krok w krok idzie mój kolega. 2. Żołnierze, którzy zmierzali za nim krok w krok, opowiadali, że komen dant czasami zastygał nieruchomo jak kamień. 3. I znów długo szedłem za nim krok w krok. 4. Początkowo sprawiało mi radość chodzenie za panem krok w krok. 5. Już zawsze będzie szedł za mną krok w krok, po tym ciekawym wyda rzeniu. 6. Towarzyszył hrabiemu krok w krok, a noce spędzał pod drzwiami jego gabinetu.

160

Krok w krok za wodzem wędrowała wielotysięczna armia podobnych mu strzelców. 8. Siostra chodziła za bratem krok w krok iak urzeczona i zamęczała pyta niami. 9. Rzeczywiście, piękna dama szła za nimi krok w krok. 10. Odwiedziła ich polska ekipa trenerów, towarzysząc krok w krok w czasie zajęć. chórem, gromadnie, jednogłośnie, jednomyślnie, kolektywnie, powszechnie, ra mię w ramię, razem, ręka w rękę, społem, wspólnie, zbiorowo, zespołowo, zgodnie, całą bandą, grupą, grupowo, kolegialnie, kupą, ławą, łącznie, masowo, w grupie, w kupie, gromadą, hurmą, hurmem, jeden obok drugiego, szeregiem

^ Ć W IC Z E N IE 9 Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Według wzoru ułóż 10 pytań do tekstu. WZÓR: Kto stworzył pomnik Aleksandra Fredry? Pomnik Aleksandra Fredry to stojący przed wejściem do Ratusza monument, stworzony przez polskiego rzeźbiarza o włoskich korzeniach Leonarda Marco niego w 1879 roku we Lwowie. Fundatorem pomnika było Lwowskie Koło Literacko-Artystyczne. Jest to najbardziej znany, najpopularniejszy oraz najstarszy polski pomnik w mieście. Do 1945 roku na wrocławskim rynku stał konny obelisk pruskiego króla Fry deryka Wilhelma III. Posąg hrabiego Fredry zdobił w tym czasie plac we Lwowie. Po powojennym przesunięciu granic Polski, pi sarz znalazł się w Związku Radzieckim, a pruski król w Polsce. Wrocław znów stał się polskim miastem, wskutek czego pomnik pruskiego władcy usunięto, a niemieccy mieszkańcy opuścili śląskie ziemie i wy jechali za Odrę. Na ich miejsce do Wrocławia przy była ludność ze wschodnich rejonów Polski, które zostały przyłączone do ZSRR. Wraz z nimi do miasta sprowadzono rzeźbę Aleksandra Fredry, stojącą od 1879 roku we Lwowie. Monument uwieczniający sylwetkę poety wpierw przywieziono do Wilano wa, a dopiero później, w 1956 roku do Wrocławia. Pomnik przedstawia pisarza, siedzącego na krześle, w jednej dłoni trzymającego zwój, a w drugiej gę sie pióro, które systematycznie jest kradzione przez wrocławskich psotników - ostatnio studentów Uni wersytetu Wrocławskiego. A co faktycznie łączyło Aleksandra Fredrę z Wro cławiem? Dociekliwym wyjaśnię, że jakiekolwiek związki ХІХ-wiecznego komediopisarza z Wrocła

161

wiem są prawie żadne, choć podobno przejeżdżał on kiedyś przez nasze mia sto. Dlaczego zatem pomnik polskiego hrabiego zdobi wrocławski rynek? Mister nie odlany w brązie wizerunek Aleksandra Fredry wyraża przede wszystkim wię zy Wrocławian ze Lwowem i uzmysławia ludziom - zarówno jego mieszkańcom, jak i turystom, jak burzliwe były historyczne dzieje stolicy Dolnego Śląska. Wokół monumentu krąży jeszcze dość ciekawa legenda, znana wielu młodym wrocła wianom. Mówi ona o tym, że jeżeli para na pierwszą randkę umówi się pod po mnikiem poety, to niestety, ale będzie to pierwsze, a zarazem ostatnie spotkanie randkowiczów. Jak widać, Fredro raczej nie wróży powodzenia w miłości. (W g In te rn e tu )

i T ĆWICZENIE 10 Czy w Twojej miejscowości są pomniki? Kogo one upamiętniają? Na wzór opisu pomnika Fredry opisz krótko wybrany pomnik w Twojej miejscowości. ^ Ć W IC Z E N IE 11 Zapoznaj się z sylwetką wybitnego polskiego dramatopisarza Alek sandra Fredry.

CIEKAWOSTKA Aleksander hrabia Fredro - komedio pisarz, bajkopisarz, pamiętnikarz, poeta urodził się 20 czerwca 1793 niedaleko Przemyśla, w zamożnej rodzinie szlachec kiej. Zmarł 15 lipca 1876 we Lwowie. Za zasługi wojenne został odznaczony zło tym krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Legii Honorowej. Armię opuścił w 1815 i osiadł w Bieńkowej Wiszni niedaleko Lwowa. Tworzył na przełomie dwóch epok literac kich - romantyzmu i pozytywizmu. Naj wybitniejsze jego komedie: "Mąż i żona" (1822), "Cudzoziemszczyzna" (1824), "Damy i huzary" (1825), "Pan Jowialski" (1832), "Zemsta" (1833), "Śluby panieńskie czyli magnetyzm serca" (1833), "Dożywocie" (1835).

^ Ć W IC Z E N IE 12 Przeczytaj fragment komedii A. Fredry „Zemsta".

162

Akt III, scena 4. Rejent, Papkin PAPKIN Wsuwając się trwożliwie. Wolnoż wstąpić? REJENT Bardzo proszę. PAPKIN Z najniższym ukłonem i nieśmiało: Pana w domu i Rejenta Widzieć w godnej tej osobie Chluba wielka, niepojęta Spada na mnie w tejże dobie, Jak niemylnie pewnie wnoszę? REJENT Pokornie: Tak jest - sługa uniżony. Wolnoż mi się w odwet spytać, Kogom zyskał honor witać? PAPKIN Na stronie: Hm! pokorna coś szlachciurka, Z każdym słowem daje nurka Niepotrzebne miałem względy. Śmielej: Jestem Papkin. Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwa gą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie. Jak uważam, Skończę wszystko bez pomocy. Głośno, wyciągając się na krześle: Jestem Papkin - lew północy, Rotmistrz sławny i kawaler Okazując gestem wstęgi orderowe: Tak, siak, tędy i owędy. Mądry w radzie, dzielny w boju, Dusza wojny, wróg pokoju. Znają Szwedy, muzułmany, Sasy, Włochy i Hiszpany Artemizy ostrze sławne I nim władać ramię wprawne. Jednym słowem, krótko mówiąc,

163

Kula ziemska zna Papkina Teraz, bratku, daj mi wina. REJENT Po krótkim wahaniu, na stronie: Nemo sapiens, nisi patiens. Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje. PAPKIN Na stronie: O! Brat szlachcic tchórzem podszyt! Po zleceniu od Cześnika Może sobie udrę łyka. Nakrywa głowę - pije: Cienkusz! Pije. deresz! Pije. REJENT Na stronie: Nadto śmiało. PAPKIN Istna lura, panie bracie, Cóż, lepszego tu nie macie? REJENT Wybacz, waszmość, lecz nie stało.

Och-Teatr, Warszawa

PAPKIN Otóż to jest szlachta nasza! Ze wzgardą: Siedzi na wsi - sieje, wieje Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje. A dać wina - to nie staje. Idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma. Albo jeśli przyjdzie flasza, Samą maścią już przestrasza; Potem prosi: „Jeśli łaska"Nie proś, nie nudź, hreczkosieju, A lepszego daj, u diaska! REJENT Ależ mości dobrodzieju... PAPKIN Pijąc: Mętne, kwaśne nad pojęcie Istna lura, mój Rejencie!

164

REJENT Na stronie: Cierpliwości wiele trzeba; Niech się dzieje wola nieba. PAPKIN Zwiedź piwnice wszystkie moje, Gdzie z pół świata masz napoje, Gdzie sto beczek stoi rzędem! Jeśli znajdziesz co takiego, Dam ci, bratku, konia z rzędem. REJENT Z ukłonem: Pozwól spytać, panie drogi, Gdyż nie znana mi przyczyna, Co w nikczemne moje progi Marsowego wiedzie syna? PAPKIN Rozpierając się na krześle przy stoliku: Co? Chcesz wiedzieć? REJENT Proszę o to. PAPKIN Więc staję tu, wiedz, niecnoto, Z strony jaśnie wielmożnego Cześnika Raptusiewicza, Co go ranka dzisiejszego Twych służalców sprośna dziczą, Godna jednak pryncypała, W jego zamku napaść śmiała. REJENT Mówże, waszmość, trochę ciszej, Jego sługa dobrze słyszy. PAPKIN Mówię zawsze podług woli. REJENT Ależ bo mnie głowa boli. PAPKIN Jeszcze głośniej: Że tam komu w uszach strzyka Albo że tam czyj łeb chory, Przez to nigdy w pieśń słowika Nie odmienią głos stentory.

165

REJENT Słodko: Ależ bo ja mam i ludzi. Każę oknem cię wyrzucić. Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz. A tam dobry kawał z góry. PAPKIN O, nie trzeba. REJENT Jest tam który! Hola! PAPKIN Niech się pan nie trudzi. REJENT Pan jak piórko stąd wyjedzie. Do służących: Czekać w czterech tam za drzwiami! PAPKIN Ale na cóż to, sąsiedzie, Tej parady między nami? REJENT Teraz słucham waszmość pana. Sadzając go prawie gwałtem: Bardzo proszę - bardzo proszę Siada blisko i naprzeciwko: Jakaż czynność jest mu dana? Nie spuszcza z oka Papkina: PAPKIN Jesteś trochę nadto żywy: Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem, Że tak bardzo masz słuch tkliwy Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem Jakieś słówko głośniej powiem. REJENT Czy się prędko rzeczy dowiem? PAPKIN Bardzo cicho: Zaraz - Cześnik bardzo prosi... REJENT Hę! PAPKIN Czy głośniej? Na znak potakującego Rejenta mówi dalej:

166

Cześnik prosi... To jest... raczej Cześnik wnosi, Że, by skończyć w jednej chwili Kontrowersją, co... zrobili... Nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej: Dobrze mówię... co zrobili... Kontrowersją... jak rzecz znana... Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja... Odwracając się, na stronie: A to jakiś wzrok szatana, Cały język w trąbkę zwija. REJENT Ja nie jestem pojąć w stanie, Waszmość prawisz zbyt zawiło. PAPKIN Wstając: Bo to... bo te... wybacz, panie, Wino trochę mocne było. A nie jestem zbyt wymowny... Ciszej: Czy tych czterech jeszcze stoi? REJENT Jednym słowem - mój szanowny, Dobry sąsiad czego żąda? PAPKIN Lecz się poseł trochę REJENT Kończąc: ...Boi. Bądź, serdeńko, bez obawy.

Och-Teatr, Warszawa

PAPKIN Więc Cześnika prośba niesie, Abyś waszmość circa quartam U trzech kopców w Czarnym Lesie Stanął z szablą do rozprawy. REJENT Ironicznie: Stary Cześnik jeszcze żwawy! PAPKIN Ośmielając się: Ba! To wszyscy wiedzą przecie,

167

■

Że niemylne jego ciosy Wszakże w całym już powiecie Pokarbował szlachcie nosy, Tylko jeszcze... REJENT Ciszej, proszę. PAPKIN Oglądając się na drzwi: Prawda, ciszej. - Cicho zatem Jego grzeczną prośbę wnoszę I dołączam moją własną O odpowiedź krótką, jasną. REJENT Tę listownie mu udzielę, Ale jakże się to zgadza: Wszak ci jutro ma wesele.

Och-Teatr, Warszawa

PAPKIN Śmielej: Tamto temu nie przeszkadza: Rano pierścień - w pół dnia szabla Wieczór kielich - w nocy... REJENT Słodko: Cicho. PAPKIN Prawda, cicho. Na stronie: Sprawa diabla, Ani mrumru. - Czy mnie licho Tu przyniosło w takie szpony! REJENT Ironicznie: Wielkiż afekt przyszłej żony? PAPKIN Fiu! fiu! fiu! - Taż z miłości Trzykroć na dzień wpada w mdłości Cześnik, także rozogniony, Jak gromnica ku niej pała Będzie para doskonała. A że wierna w każdej sprawie, Ręce, nogi w zakład stawię.

168

■^ĆWICZENIE 13 Wybierzcie w grupie aktorów do wcielenia się w postaci bohaterów fragmentu. Ty zostań reżyserem. Odegrajcie scenkę, wcielając się w role. ^ Ć W IC Z E N IE 14 W grupie porozmawiajcie o komedii „Zemsta", odpowiadając na pytania: 1. Po co Papkin przyszedł do Rejenta? Jakie słowa o tym świadczą? 2. Jak uważacie, który z bohaterów - Papkin czy Rejent - ma silniejszą oso bowość? 3. Twoim zdaniem sposób zwracania się do Rejenta jest formą kulturalną? 4. W jaki sposób zmienia się zachowanie Papkina w trakcie rozmowy z Re jentem? Czym to jest spowodowane? 5. Jak sądzisz, czy osobowość Rejenta wpływa na sposób jego rozmowy z Papkinem? W jaki sposób? ^ Ć W IC Z E N IE 15 Przeczytaj słowa Papkina. Wykonaj poniższe zadania, wybierając właściwą odpowiedź: P a p k in

Dzik to dziki, lew to śmiały, W moim ręku - jak owieczka... Bom jest jeździec doskonały. (...) Bo ja szczęście mam szalone Tylko spojrzę, każda moja, A na każdą spojrzeć umiem. 7. Dokończ poniższe zdanie: Mówiąc te słowa, Papkin przedstawia siebie jako człowieka a) zuchwałego i kochliwego; b) odważnego i uwodzicielskiego; c) bojaźliwego i skromnego; d) tchórzliwego i nieśmiałego. 2. Dokończ poniższe zdanie: Biorąc pod uwagę cały utwór, można stwier dzić, że Papkin to a) zawadiaka i chuligan; b) tchórz i gaduła; c) oszust i krętacz; d) obłudnik i kłamca. 3. Dokończ poniższe zdanie: Papkin służy Cześnikowi, gdyż aj jest jego krewnym; b) jest jego przyjacielem; cj nie ma nic lepszego do roboty; d) ma u niego utrzymanie. (W g S. K o łek, B. P iku s)

169

jjf ĆWICZENIE 16 Kogo z ukraińskich dramatopisarzy i poetów końca XVIII - począt ku XIX wieku znasz? Podaj ich słynne dzieła. Czy są teraz wystawiane w teatrach?

P06ŁĘBIAMY W IEDZĘ 0 CZASOWNIKU Odmiana czasowników na -ąć w czasie przeszłym. Czasowniki, które w bezokoliczniku kończą się na -ąć, w rodzaju męskim czasu przeszłego w liczbie poje dynczej zachowują -ą. Np.: wzięć - wziąłem, zaczęć zacząłeś, podjęć - podjąłem, przyjęć - przyję/c\

Czas przeszły W ziąć, ciąć

Rodzaj m ęski wzią-ł-em, ja cią-ł-em

Liczba pojedyncza Rodzaj m ęski wzię-ł-am, ja cię-ł-am

Rodzaj nijaki

wzią-ł-eś cią-ł-eś

wzię-ł-aś, cię-ł-aś

on pan

wzią-ł, cią-ł

ona pani

wzię-ł-a, cię-ł-a

ono

wzię-ł-o, cięł-o

Liczba m noga Rodzaj m ęskoosobow y 1. 2. 3.

Rodzaj niem ęskoosobow y

wzię-l-iśmy, cię-l-iśmy

wzięłyśmy, cięłyśmy

wy oni panowie państwo

wzię-l-iście, cię-l-iście

wzięłyście, cięłyście

wzię-l-i, cię-l-i

one panie

wzię-ł-y, cię-ł-y

- / ĆWICZENIE 17 Odmień czasowniki gasnąć, prysnąć, rosnąć w czasie teraźniejszym i przeszłym. Z formami liczby mnogiej w 3 osobie ułóż 6 zdań.

170

-/ĆWICZENIE 18 Przepisz zdania, otwierając nawiasy odpowiednimi formami cza sowników czasu teraźniejszego. 1. Po ulewie woda (cieknąć) po rynnie do rynsztoku. 2. W styczniu często [my nmos] (marznąć), czekając na tramwaj. 3. Rano na ulicach Wrocławia (gasnąć) latarnie. 4. Małe kurczę (pisnąć) przy jedzeniu. 5. Po deszczu [wy mos] (schnąć) na słoneczku. 6. Synku, jak ty szybko (rosnąć). 7. Bez pracy czas (ciągnie się) bardzo długo. 8. Ścięte kwiaty (więdnąć) w wazonach. 9. Na wietrze (trzasnąć) konary drzew. 10. Piesek (liznąć) rękę gospodarza. / Ć W IC Z E N IE 19 Przekształć zdania z ćw. 18., używając czasu przeszłego. Pamiętaj o zachodzących wymianach! / Ć W IC Z E N IE 20 Użyj odpowiedniej formy czasownika w czasie przeszłym. 1. Zaczęliście już czytać tę książkę? Bo ja [m] jeszcze nie 2. Wzięłam kubki. A ty [m] tacę. 3. Marek wyciągnął z plecaka zeszyty, a Beata słowniki. 4. Zginął mi długopis. Tobie też coś ? 5. Wynająłem mieszkanie w centrum. A ty [ż] gdzie 6. Minął rok. Czy może już dwa lata 7. Usunęłam błędy w pracy, a ty też swoje [m] 8. Zawinęłam swoje kanapki. A wy [mos] swoje 9. Kto to tak trzasnął drzwiami? To Ula 10. Agata i Beata obcięły włosy. A Mikołaj też / Ć W IC Z E N IE 21*1 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Otwórz nawiasy, używając odpowiedniej formy czasownika w cza sie przeszłym. 1. Wiatr (giąć) gałązki drzew. 2. Na żelaznej kracie (piąć się) winorośl. 3. Wokół (cuchnąć) rozkładająca się żywność i śmieci. 4. Ręce chłopca to (miąć) serwetkę, to znowu ją wygładzały. 5. [ja ż] (Spiąć) spinaczem te dwa arkusze. 6. Ojciec (oderżnąć) wystający kawałek deski. 7. [ty m] (Zgiąć) lewą rękę w łokciu. 8. W holu [ja m] (natknąć się) na koleżankę. 9. Miasto to (słynąć) ze swej architektury. 10. Twoje słowa mnie (dotknąć).

171

ĆWICZENIE 22 Ułóż 10 zdań z czasownikami w czasie przeszłym w liczbie mnogiej, uzasadnij wybór rodzaju męskoosobowego lub niemęskoosobowego. - / Ć W IC Z E N IE 23

Skreśl niepoprawne formy czasowników: 1. (drę, drżę) papier na drobne kawałki, by zrobić maskę. 2. Trzeba (wyłączać, wyłanczać) urządzenie elektryczne z sieci. 3. W czasie klasówki (szeptam, szepczę) sobie pod nosem. 4. Wczoraj (poszłem, poszedłem) do kina z moją najlepszą koleżanką. 5. Zawsze najbardziej (lubiłem, lubiałem) piątki. 6. (uwolnij, uwolń) wreszcie tego wróbla! 7. Wczoraj (zasłabnąłem, zasłabłem) na lekcji przyrody. 8. (zmoknąłem, zmokłem) w ten piątek, gdyż nie zabrałem parasola. ^ Ć W I C Z E N I E 24

Wysłuchaj tekstu. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Lwów i Wrocław w swoich krajach postrzegane są dość powszechnie jako „miasta europejskie". W tym ich określeniu nie chodzi o geograficzne położe nie, lecz rolę, jaką odgrywały w historii Europy, funkcję stolic regionów, jaką i dziś pełnią, ich architekturę i sztukę, w któ rej odnajdujemy wspólne całej Europie style zrealizowane w lokalnym kolorycie. Ale czym właściwie jest dzisiaj „miasto europejskie"? Jakie cechy są mu właściwe? Jaką Europę widzą czy odnajdują Polacy we Wrocławiu i Ukraińcy we Lwowie? Europejskość oznacza dziś aspiracje i wyWrocław znacza perspektywy rozwoju zarówno Wrocła wia jak Lwowa, wzorowane na modelach zre alizowanych w metropoliach zachodniej części kontynentu. Warto rozważyć realność odmien nej perspektywy, w której sama Europa zyskuje tożsamość dzięki stanowiącym odrębne mikrokosmosy miastom. Chcemy więc zapytać o genius ІосҐ Wrocławia i Lwowa, jako to, co może dziś współtworzyć europejskość, a nie tylko ją w lokalnym wydaniu odzwierciedlać. To także Lwów propozycja odmiennej na tle Europy ojczyzn i Eu ropy regionów koncepcji współdziałania: Europy miast, której zalążek wydaje się dziś tworzyć współpraca miast partnerskich. genius loci (łać.) - duch opiekuńczy danego miejsca

172

Ć W IC Z E N IE 25

Dopasuj pytania do odpowiedzi - wywiadu z prof. Olgierdem Czemerem Przyjechał Pan do Wrocławia jako osiemnastolatek w 1947 r. Co Pana cią gnęło do zrujnowane go miasta? Ja k można było studiować architek turę w tym morzu ruin? Jaki był stosunek ówczesnych archi tektów do ponie mieckich ruin? Nie chcieli ich po prostu wyburzyć do spodu, by postawić coś no wego? Skąd decyzja o zabezpieczaniu bu dynków sakralnych? Przecież u władzy byli komuniści. Tym czasem zniszczona podczas wojny kate dra została oddana do użytku już w 1951 r. Czy podczas odbudo wy wrocławskiej sta rówki była tenden cja, by „pastiszować” średniowiecze? By w fazie rekonstrukcji trochę zmieniać te budynki, próbując przywracać ich do mniemany wygląd z czasów starszych, niż XX wiek?

[1] Niemiecka architektura nie była potępiana. Obiek ty nadawały się do użytku, więc były użytkowane. Nikt rozsądny nie podjął się jego rozbiórki tylko dlatego, że to hitlerowskie. Do budynku wprowa dziła się władza. [2] Istniało przekonanie, że myśmy te ziemie odzyska li. Że nie przyszliśmy tu, a wróciliśmy. I że wobec tego trzeba ratować wszystko, co jest świadectwem czasów, kiedy tu byliśmy, czasów piastowskich. [3] Samo rozplanowanie Rynku jest oczywiście wcze snośredniowieczne, z początku XIII wieku. Ale mniej więcej w 1953 r. kończyła się odbudowa starówki warszawskiej i był wielki szum i huk, że to wspaniałe dzieło Polski socjalistycznej. Efektem była moda na podobne działania w in nych miastach. [4] Po raz pierwszy widziałem Wrocław pod koniec listopada 1945 r. Był tu już mój brat, jeden z pierwszych studentów Politechniki Wrocławskiej. Przyjechałem do niego na dwa czy trzy dni. Jak przez mgłę pamiętam zrujnowaną katedrę. Dwa lata później zdałem na architekturę. Zostałem na stałe. Mój ojciec był Ślązakiem, powstańcem. W czasie wojny mieszkaliśmy w Krakowie. I on wtedy mówił mi i bratu: „Syncy, po wojnie pojedziecie na studia do Wrocławia”.

[5] Nie wszędzie były ruiny. W tamtych czasach wszyscy - również nasi profesorowie - mieli trudności ze zrozumieniem wrocławskiej ar chitektury. Pochodzili w większości ze Lwowa.

(Rozmawiał Łukasz Medeksza, z kwartalnika „Pamięć i Przyszłość" 2008, nr 7)

173

^ĆW ICZENIE 26 Oceń, które zdanie jest fałszywe, a które prawdziwe. Zaznacz odpo wiednio literami F i P. Uzasadnij odpowiedzi. 1. Lwów i Wrocław to są „miasta europejskie". 2. Na takie twierdzenie przede wszystkim wpływ ma położenie geograficzne. 3. Europejskość oznacza lepsze standardy życia i bytu. 4. Stolica Dolnego Śląska i stolica Galicji odgrywają znaczącą rolę w dzisiej szym życiu Polski i Ukrainy. 5. Miasta europejskie zyskują ze współpracy ze sobą. 6. Metropolie zachodniej części naszego kontynentu nie osiągnęły żad nych sukcesów. 7. Perspektywy rozwoju zarówno Wrocławia jak Lwowa są wzorowane na przykładach rozwoju miast Europy Zachodniej. 8. W Europie wcale nie ma pomysłu na dalszy rozwój miast. 9. Współpraca miast partnerskich to przyszłość Europy. 10. Regiony na kontynencie europejskim ze sobą nie współpracują.

UTRW ALENIE W IEDZY 0 RZECZOWNIKU I PRZYMIOTNIKU Liczba mnoga rzeczowników i przymiotników W liczbie mnogiej rzeczownik występuje w trzech rodzajach. Natomiast przymiotnik tylko w dwóch: a) forma męskoosobowa (M. wysocy, mali, B. wysokich, małych) łączy się tylko z rzeczownikami oznaczającymi osoby rodzaju męskiego, np. chłopiec, uczeń, instruktor, lotnik, łobuziak, bo hater, poeta itp. b) forma niemęskoosobowa (M. B. wysokie, małe) wchodzi w związki z wszystkimi innymi rzeczownikami, tj. męskimi ozna czającymi zwierzęta i rzeczy oraz wszystkimi żeńskimi i nijaki^ mi, np. chomik, zeszyt, piosenkarka, książka, zadanie.________у Oprócz Mianownika i Biernika w liczbie mnogiej rozróżnienie form rodzajowych nie występuje. Rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy dotyczy wyrazów łączą cych się z rzeczownikami w liczbie mnogiej, ale NIDGY samych rze czowników. POSTAWIENIE RZECZOWNIKA W LICZBIE MNO GIEJ NIE ZMIENIA JEGO RODZAJU!

174

Rodzaj m ęski wysok-i, mał-y M. chłopiec, dom wysok-iego, mał-ego D. chłopca, domu wysok-iemu, C. mał-emu chłopcu, domowi wysok-iego, B. mał-ego chłopca, wysok-i, mał-y dom wysok-im, mał-ym N. chłopcem, domem o wysok-im, mał-ym Mc. chłopcu, domu wysok-i, mał-y W. chłopcze, domie

Liczba pojedyncza Rodząj żeński Rodzaj nijaki wysok-ie, mał-e wysok-a, mał-a okno, cielę dziewczyna, kamienica wysok-iego, mał-ego wysok-iej, mał-ej dziewczyny, kamienicy okna, cielęcia wysok-iemu, wysok-iej, mał-ej mał-emu oknu, dziewczynie, kamienicy cielęciu wysok-ie, mał-e okno, cielę

wysok-ą, mał-ą dziewczynę, kamienicę

wysok-im, mał-ym wysok-ą, mał-ą oknem, cielęciem dziewczyną, kamienicą o wysok-im, mał-ym o wysok-iej, mał-ej oknie, cielęciu dziewczynie, kamienicy wysok-ie, mał-e wysok-a, mał-a okno, cielę dziewczyno, kamienico Liczba m noga

Rodząj m ęskoosobow y

M. D. C. B. N. Mc.

Rodzaj niem ęskoosobow y wysok-ie, mał-e wysoc-y, mal-i domy, okna, cielęta, dziewczyny, chłopcy kamienice wysok-ich, mał-ych chłopców, domów, okien, cieląt, dziewczyn, kamienic wysok-im, mał-ym chłopcom, domom, oknom, cielętom, dziewczynom, kamienicom wysok-ie, mał-e domy, okna, cielęta, dziewczyny, kamienice wysok-imi, mał-ymi chłopcami, domami, oknami, cielętami, dziewczynami, kamienicami wysok-ich, mał-ych chłopców

o wysok-ich, mał-ych chłopcach, domach, oknach, cielętach, dziewczynach, kamienicach Przymiotniki, temat których kończy się na c, dz, cz, ż, w Mianowniku liczby mnogiej przybierają końcówkę -y. Np.: obcy człowiek - obcy ludzie, cudzy żołnierz cudzy żołnierze, twórczy artysta - twórczy artyści, świeży zawodnik - świeży zawodnicy. Ale: duży - duzi! * *

175

7^ĆWICZENIE 27 Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ten mały blady chłopiec. Stary skąpy człowiek. Tamten nasz wesoły młody sąsiad. Wasz ostatni klient. Znany polski uczony. Mój dawny dobry kolega. Miły młodszy brat. Zdolny wysportowany uczeń. Wasz starszy ambitny nauczyciel. Znany wrocławski profesor.

"7^Ć W IC Z E N IE 28

Utwórz formę Mianownika liczby mnogiej. Ułóż 5 zdań z dowolnie wybranymi wyrażeniami w tym przypadku. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Obcy człowiek. Roboczy sprzęt. Cudzy żołnierz. Uroczy spiker. Zaborczy partner. Twórczy artysta. Świeży zawodnik. Duży bakłażan.

- j - Ć W IC Z E N IE

29 *1 0 9 8 7 6 5 4 3 2

Skreśl niepoprawną formę przymiotnika. 1. (Młode, młodzi) nauczyciele są na urlopie. 2. (Niedoświadczone, niedoświadczeni) księgowe pomyliły się w rozlicze niach. 3. (Nowi, nowe) procedury obowiązują od poniedziałku. 4. (Doświadczone, doświadczeni) nauczycielki wspierają (młodych, młode) nauczycieli. 5. (Nowi, nowe) gracze zapewnili zwycięstwo w meczu. 6. (Nasi, nasze) uczestniczki szkolenia dostały wyróżnienia. 7. (Uczciwi, uczciwe) uczniowie zawsze wykonują polecenia. 8. (Wysocy, wysokie) zawodnicy spisali się w meczu koszykówki jak najle piej. 9. (Małe, mali) kamienice tworzą architekturę średniowiecznych miasteczek. 10. (Duże, duzi) beczki stały pod ścianą.

176

^ĆW ICZENIE ЗО Poniższe zdania zamień na liczbę mnogą. 1. Uważam, że nowy uczeń nie ma racji. 2. Wydaje mi się, że Polak jest bardziej oszczędny niż Niemiec. 3. Moim zdaniem znany lekarz nie musi być lepszy od mało popularnego. 4. Sądzę, że pracowity i kreatywny facet szybciej awansuje w pracy niż taki, który tylko dużo pracuje. 5. Najdroższy gracz Legii Warszawa przeszedł na początku sezonu do za granicznego klubu. 6. Trzeba przyznać, że arogancki specjalista potrafi wynegocjować wyższą pensję niż jego kulturalny kolega. 7. Świeży pacjent nie wszedł jeszcze do gabinetu. 8. Nowoprzybyły uczestnik szkolenia zszedł na pierwsze piętro. 9. Mój nowy znajomy odszedł z firmy po pięciu latach pracy. 10. Często zapraszany do mediów znany ekonomista nie przewidział reakcji rynku na coraz niższą cenę ropy. - / Ć W I C Z E N I E 31

Zamień w zdaniach liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. Nasz nowy nauczyciel bardzo nas lubi. 2. Nasz sąsiad to poważny i znany człowiek. 3. Wybitny polski naukowiec pracuje we Francji. 4. Nasz odważny żołnierz broni ojczystego kraju. 5. Ten niemiecki wesoły student jedzie do Polski. 6. Poważny i dumny Anglik wygłasza referat. 7. Mój dobry kolega podejmuje studia na uniwersytecie. 8. Do kelnera zwrócił się tamten starszy gość. 9. Mój troskliwy dziadek jest wspaniały i uroczy. 10. Współczesny znany ukraiński śpiewak wystąpi w Operze Wrocławskiej. / Ć W I C Z E N I E 32

Uzupełnij podane rzeczowniki według wzoru. WZÓR: Polak - Polacy - Polka - Polki Ukrainiec - ..............- ............. - .............. Francuz - ..............- ............. - .............. Niemiec - ..............- ............. - .............. Europejczyk - ............ - ..............- .............. Azjata - ..............- ............. - .............. Szwed - ..............- ............. - .............. Chińczyk - ..............- ............. - .............. Arab - ..............- ..............- .............. Anglik - ..............- ............. - .............. Hiszpan - ..............- ............. - ..............

177

Włoch - ..............- ..............- ............. Czech - ..............- ..............- ............. Słowak - ..............- ..............- ............. Estończyk - ..............- ..............- ............. Amerykanin - ............ - ..............- ..............

■^ĆWICZENIE 33 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Porozmawiajcie w grupie na te mat Eurowizji, odpowiadając na pytania. Dzięki wygranej w 2016 roku ukraińskiej reprezentantki, Dżamały, 62. Konkurs Piosenki Eurowizji w maju 2017 roku odbył się w Między narodowym Centrum Wystawienniczym w Kijowie. Podobnie jak w poprzednich latach, dla gości i akredy towanych dziennikarzy przygotowano kilka atrakcji, takich jak m.in. wioska eurowizyjna dla spotkań artystów i człon ków delegacji z fanami imprezy oraz akredytowanymi dziennikarzami, euroklub - miejsce imprez dla akredyto wanych dziennikarzy i fanów czy kawiarnię Euro Fan Cafe. Oficjalne logo konkursu to popularny w Ukrainie na szyjnik stworzony z połączonych ze sobą czerwonych ku lek o różnorodnych, czarnych wzorach. Finał konkursu wygrał Salvador Sobral, reprezentant Portugalii. Polska piosenkarka Kasia Moś zdobyła 22. miejsce. W 62. Konkursie Piosenki Eurowizji wystąpili wykonawcy, którzy brali już udział w zmaganiach eurowizyjnych. Na czas konkursu miasto zostało przystrojone banerami prezentującymi logo widowiska. Na placu Niepodległości w Kijowie ustawiono instalację w kształcie na pisu Eurovision. (Wg Internetu) 1. 2. 3. 4.

Czy interesujesz się muzyką współczesną? Jak uważasz, czy warto oglądać widowiska Eurowizji? Podaj miejsce przeprowadzenia 62. Konkursu Piosenki Eurowizji. Jakie miejsca spotkań przygotowali gospodarze dla uczestni ków, fanów i dziennikarzy? 5. Jak można opisać logo tegorocznego konkursu? Czy podobało się Tobie? Może masz pomysł na inne logo? 6. Czy polska muzyka popularna jest prezentowana na konkursach eurowizji? 7. Kto zdobył główną nagrodę konkursu w Kijowie? 8. Jak sądzisz, gdzie odbędzie się kolejny konkurs Piosenki Eurowi zji? Dlaczego? 9. Czy w zmaganiach eurowizyjnych tylko raz można brać udział? 10. Twoim zdaniem, Kijów dobrze czy nie całkiem był przygotowa ny do przeprowadzenia imprezy o skali europejskiej?

178

-^ĆWICZENIE 34 Za pomocą Internetu ustal kraje, które wzięły udział w 62. Konkur sie Piosenki Eurowizji. Zapisz odpowiednie nazwy narodowości według wzoru ćw. 31. ^ Ć W I C Z E N I E 35

Przeczytaj wiersz. Jak sądzisz, gdzie się mieszczą portrety córek księcia Jarosława? Czy już odwiedziłaś/ odwiedziłeś Kijów? Twoim zda niem, goście i uczestnicy 62. Konkursu Piosenki Eurowizji mieli okazję zwiedzić Sobór Sofijski, Ławrę Peczerską oraz inne zabytki Kijowa? J a ro s ła w Iw a sz k ie w ic z

Córki Jarosława Jakże im jechać daleko! Wychodzą tak ze świecami Anna do Francji, Eudoksja Na Węgry, Saweta do Danii. Stoją na progu i patrzą Każą w świat jechać ojcowie, Dziewczynom to bardzo trudno: - Żegnaj, zielony Kijowie! A na przeciwnej ścianie, Gdzie załamała się krata, Śledzi je ciężki, spode łba, Tak przenikliwy wzrok brata.

179

^ Ć W IC Z E N I E 36

Wysłuchaj wiersza. Czesław M iłosz

Piosenka o końcu świata W dzień końca świata Pszczoła krąży nad kwiatem nasturcji, Rybak naprawia błyszczącą sieć. Skaczą w morzu wesołe delfiny, Młode wróble czepiają się rynny I wąż ma złotą skórę, jak powinien mieć. W dzień końca świata Kobiety idą polem pod parasolkami, Pijak zasypia na brzegu trawnika, Nawołują na ulicy sprzedawcy warzywa I łódka z żółtym żaglem do wyspy podpływa, Dźwięk skrzypiec w powietrzu trwa I noc gwiaździstą odmyka. A którzy czekali błyskawic i gromów, Są zawiedzeni. A którzy czekali znaków i archanielskich trąb, Nie wierzą, że staje się już. Dopóki słońce i księżyc są w górze, Dopóki trzmiel nawiedza różę, Dopóki dzieci różowe się rodzą, Nikt nie wierzy, że staje się już. Tylko siwy staruszek, który byłby prorokiem, Ale nie jest prorokiem, bo ma inne zajęcie, Powiada przewiązując pomidory: Innego końca świata nie będzie, Innego końca świata nie będzie. "7^Ć W IC Z E N IE 37

Wypisz z wiersza do tabelki: kto / co

robi

Pszczoła

krąży

gdzie

jak

nad kwiatem nasturcji.

" ^ Ć W I C Z E N IE 38

Ustal części zdania - podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik. Których części zdania jest najwięcej?

180

^ĆW ICZENIE 39 Ułóż kilka zdań z wyrazem „dopóki". Czy znasz przysłowie „Dopóty dzban wodę nosi, dopóki się ucho nie urwie?" Co znaczy? Czy jest po dobne w języku ukraińskim?

u f ĆWICZENIE 40 Przygotuj informacje o Czesławie Miłoszu. Zwróć uwagę, że był również eseistą. Dlaczego jego „Rodzinna Europa" dotyczy też w jakimś stopniu Ukrainy?

ODROBINA SKŁADNI [CIĄG DALSZY] Zdanie złożone podrzędnie ^

Zdanie podrzędne przydawkowe zastępuje niewyrażoną przydawkę zdania nadrzędnego, czyli jest rozwiniętym w formę zdania określeniem rzeczownika. Odpowiada na pytania przydawki: ja k i? ja k a ? ja k ie ? k tó ry ? k tó ra ? k tó re? czyj? czyja? czyje? ile? czego? z czego?

Np.: Koncert cieszył się takim zainteresowaniem, że zabrakło bile tów. (jakim ?) Książka, którą wczoraj kupiłem, jest bardzo ciekawa, (która?) Mieszkam tu tyle lat, ile chodzę do szkoły, (ile?)

^ĆW ICZENIE 41 W wierszu Czesława Miłosza „Piosenka o końcu świata" wskaż zwrot ki zawierające zdania złożone z podrzędnym przydawkowym.

-^ĆWICZENIE 42 Wpisz w luki pytania, na które odpowiadają zdania podrzędne przy dawkowe. 1. Wybierz mi jabłka, ( ) które są czerwone. 2. Podaj mi książkę, ( ) która leży na biurku. 3. Ania obejrzała film, ( ) który ją zachwycił. 4. Koncert dostarczył mu wrażeń, ( ) których nigdy nie zapomni. 5. Niektóre ptaki zjadają dziennie tyle owadów, ( ) ile same ważą. 6. Na ścieżce leżą liście, ( ) które opadły z drzew. 7. Dostaniesz tyle, ( ) ile chcesz. 8. Mieszkamy w domu, ( ) który zbudował dziadek. 9. Płyta, ( ) którą przesłuchał Marek, bardzo mu się spodobała. 10. To są książki, ( ) które należą do Kuby.

181

ĆWICZENIE 43 W poniższych przysłowiach podkreśl zdania podrzędne przydawkowe. Zapisz pytania, na które odpowiadają. 1. Słowo, które raz wyleciało, nie umie powrócić. 2. Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje. 3. Piękna dziewczyna jest jak potok, w którym toną mędrcy. 4. Nie wszyscy, co mają lejce w ręku, potrafią kierować. 5. Człowiek ma tyle lat, na ile wygląda. 6. Kwiecień, co deszczem rosi, wiele owoców przynosi. 7. Mała jaszczurka ma nadzieję, że zostanie krokodylem. 8. Sztuk, których dobrze nie umiesz, nigdy nie pokazuj.

- j -ĆWICZENIE 44 Jak rozumiesz znaczenie przysłów z ćw. 42.? W jakich wypadkach mogą być użyte? Podyskutujcie o tym w grupie.

"/ĆWICZENIE 45 Wstaw w miejsce kropek brakujące części zdania i znaki przestankowe. 1. Był to ten pociąg zwykle wracaliśmy do domu. 2. Książka wywarła na niej takie wrażenie należało się spodziewać. 3. Ludzie przywykli pracować, nie lubią mówić o głupstwach. 4. Uczniowie odpowiedzą na wszystkie pytania mogą opuścić salę. 5. Opowiem wam historię zdarzyła się dawno temu. 6. Alina mieszka w miejscowości nosi nazwę Oława. 7. Czytam książki znajdują się opisy podróży. 8. Upiekłam wam ciasto jeszcze nie jedliście. 9. Udzielił jej informacji odjeżdża jej pociąg. 10. Musicie pojechać do hotelu można trzymać psy.

7^ĆWICZENIE 46 Przepisując, wstaw brakujące przecinki. 1. Dobre miałem przeczucie że zdam ten trudny egzamin. 2. Otrzymałem miłą wiadomość że mój faworyt wyścigów zwyciężył. 3. Artykuł ten ma tę zaletę iż jest zrozumiały nawet dla dziecka. 4. Nie brakło także głosów takich że krok ten w ich życiu był konieczny. 5. Pożyczę ci tyle książek żebyś miał co czytać przez cały miesiąc. 6. Nie było jeszcze wypadku żeby komuś udało się stąd uciec. 7. Ojciec miał gorące pragnienie aby jego młodszy syn ukończył szkołę. 8. Prześladowała mnie żądza aby zrobić to jeszcze raz. 9. Czyny jego nie były takie aby się musiał z nimi ukrywać. 10. Czekała długo na okazję by mu to powiedzieć.

182

♦ LEKCJA 8 P o lsk a r e g io n ó w

- Wiecie, ciągle myślę o tym dialogu z dzisiejszego polskiego: „A gdzie ta Polska? A to Polska właśnie..." - W sercu. - No, w sercu. To było powiedziane w kontekście zaborów, gdy Polski nie było na mapie. - Tak, ale faktycznie: gdzie jest Polska? Bo granice administracyjne nie za wsze pokrywają się z granicami etnicznymi, historycznymi. - Polska jest tam, gdzie są Polacy. - To byłoby pół świata, ha. Wszędzie są Polacy. - Nie, słuchajcie - tak się nie da. Granice są, jakie są - wielu oddało za nie życie. Ale nawet w ramach granic zawsze są jakieś mniejszości, wyspy - jak Po laków w Ukrainie, a Ukraińców w Polsce, na przykład. - Wiesz, nawet w Polsce są regiony, które czują swoją odrębność. Np. Kaszu bi - mają swój język, mam nawet w domu podręcznik, do kaszubskiego. - No, mieliśmy o tym na WOS-ie. Wiecie, moim zdaniem nie można zmuszać nikogo do bycia Polakiem, Niemcem, Hiszpanem (jak Katalończyków), Anglikiem (jak Szkotów lub Irlandczyków) itd. Każdy ma prawo wybrać swoją narodowość, zachować odrębność... - Stworzyć państwo? Jak Kosowo? - To już trudne pytanie. Nie wiem. - Tak, w Polsce żyją też - oprócz Ukraińców - Litwini, Ormianie, Niemcy... Choć teraz niewielu ich jest, ale tradycje Rzeczpospolitej są takie, że zawsze był to dom wielu narodowości.

183

- A ja myślę, że każde państwo to zbiór regionów, ze swoją kulturą, gwarą, strojami, muzyką, potrawami, wierzeniami, legendami... - Na przykład takie Podhale. - No albo właśnie Śląsk i Kaszuby. To jest bogactwo każdego kraju. A rolą rządu centralnego jest stworzyć takie warunki, by każdy mógł pielęgnować swo ją kulturę i czuł się jak w domu. I żeby nie chciał nigdzie odchodzić. - A jak jest w Ukrainie?

ĆWICZENIE 1 Dopisz do wypowiedzi imiona poznanych z wcześniejszych lekcji uczniów.

ĆWICZENIE 2 Wykonaj poniższe polecenia. Przy wyrażeniu opinii skorzystaj ze słownictwa z ramki. 1. Jak sądzisz, kto odpowie na ostatnie pytanie? 2. Odpowiedz na ostatnie pytanie. Wyraź swoją opinię. 3. Streść tę dyskusję. 4. Jakie tezy postawiono w dyskusji? 5. Czy zgadzasz się z nimi? 6. Jakie jeszcze mniejszości narodowe są w Polsce? 7. Czy znasz mniejszości narodowe żyjące w Ukrainie? Moim zdaniem... Uważam, że... Myślę, że... Nie ma prostej odpowiedzi na to pytanie. Nie wiem, po prostu nie wiem. Ale wydaje mi się, że być może... Zgadzam się/ nie zgadzam się z... To zależy... To zależy od tego, czy.../ jak.../ gdzie... itd.

^ĆW ICZENIE 3 Przeczytaj fragment „Wesela" S. Wyspiańskiego. Co myślisz na ten temat? Porozmawiajcie na jego temat w grupie. Stanisław W yspiański

Wesele Dramat w trzech aktach Akt III scena XVI POETA Po całym świecie

i8 4

możesz szukać Polski, panno młoda, i nigdzie jej nie najdziecie. PANNA MŁODA To może i szukać szkoda POETA A jest jedna mała klatka o, niech tak Jagusia przymknie rękę pod pierś. PANNA MŁODA To zakładka gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie. POETA - A tam puka? PANNA MŁODA I cóz za tako nauka? Serce - !-? POETA A to Polska właśnie.

Inscenizacja Bogusława Semotiuka

^ĆW ICZENIE 4 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.*i

CIEKAWOSTKA Stanisław Wyspiański - dramatopisarz, poeta, inscenizator, twórca no woczesnego teatru polskiego. Urodził się 15 stycznia 1869 roku w Krako wie, umarł w tym samym mieście 28 listopada 1907 roku. Dorobek arty styczny Wyspiańskiego jest bardzo szeroki i obejmuje dzieła różnego typu: malarstwo (rysunki, szkicowniki, obrazy olejne, pastele) przedsta wiające widoki Krakowa, portrety i autoportrety, rośliny, projekty witraży i malowideł, ilustracje; grafika; pro jekty mebli i wnętrz; architektoniczny projekt zabudowy Wawelu; dra maty, wiersze i inne. Za najważniejsze dzieło Wyspiańskiego uważa się dramat „Wesele” (1901). Sejm ustanowił rok 2007 Rokiem Stanisława Wyspiańskiego. (Wg Internetu)

185

^ĆW ICZENIE 5 Zapoznaj się z treścią fragmentu wiersza J. Iwaszkiewicza o Ukra inie. Porozmawiajcie w grupie o tym, co przyciąga poetę w Ukrainie. Jarosław Iwaszkiewicz Kiedy powrócisz do lubelskich pól Rodzonej twojej dziedziny Może powieje z rozoranych pól Czarnoziemny wiatr z Ukrainy. Czarnoziemny on, czarnomorski on. Pachnący wolą - niewolą. I zadzwoni tobie Peczerski dzwon Dzwoniący dobrą i złą dolą. Nie myśl wtedy, że ja - nie mów nic Jestem synem matki Ukrainy. Żem kozacki duch i kozacki lic I że ruskie moje narodziny. Wiesz, że mylisz się, żem Polak jak ty, Że jednej jesteśmy macierzy, Jedne nas kołysały i pieśni, i łzy, W jednym miejscu serce nasze leży.

ĆWICZENIE 6 Wyszukaj w Internecie biografii J. Iwaszkiewicza. Czy był związany z Ukrainą? Jak rozumiesz poniższe słowa autora? Porozmawiajcie o tym w grupie. ...Jedne nas kołysały i pieśni, i łzy, W jednym miejscu serce nasze leży. '^ Ć W IC Z EN IE 7 Za pomocą Internetu i innych dostępnych Tobie źródeł podaj na zwy regionów w Ukrainie. Ile ich jest? W którym z nich mieszkasz? Czy masz znajomych z innych ukraińskich regionów? Porozmawiajcie o tym w grupie. '^ Ć W IC Z EN IE 8i Przygotujcie informacje na temat mniejszości narodowych w Polsce i w Ukrainie. Skorzystajcie ze strony https://uk.wikipedia.org/wiki

186

"^ĆWICZENIE 9 Spójrz na mapę regionów w Polsce. Przeczytaj ich nazwy. Ułóż te nazwy w kolejności alfabetycznej. Wymień regiony wzdłuż granicy z Ukrainą. Co możesz powiedzieć o nich? Czy Łemkowie i Bojkowie żyją w Ukrainie? Czy już odwiedziłaś/ odwiedziłeś jeden z polskich regio nów? Opowiedz w grupie.

Pomorze Gdańskie

“Pianie Chazacy

Ziemia Sandomierska

Lasowiacy Rzeszowiacy Lachy Sądeckie Górale

Łemkowie

Igr ć w ic z e n ie 10 Porównajcie dane ze strony MSWiA dotyczące charakterystyki mniej szości narodowych i etnicznych w Polsce. Polskę zamieszkują przedstawiciele 9 mniejszości narodowych: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi. W Polsce jest 4 mniejszości etniczne: Karaimi, Łemkowie, Romowie, Tatarzy. Ponadto, tereny województwa pomorskiego zamieszkują Kaszubi, społecz ność posługująca się językiem regionalnym. (W g In te rn e tu )

187

^ĆW ICZENIE 11 Przeczytaj poniższy tekst. Na jego podstawie scharakteryzuj kuch nię śląską. Kuchnia śląska spotykana jest coraz częściej w całej Polsce. Cieszy się ogrom ną popularnością, gdyż jest bardzo smaczna i zaspokoi nawet najbardziej wy brednego smakosza. Jedni twierdzą, że kuchnia śląska jest tłusta, kaloryczna i niezdrowa, oparta tylko na ziemniakach. Dania kuchni śląskiej są proste i skomplikowane, ale przede wszystkim są pyszne. Kuchnia śląska charakteryzuje się niezwykłym bogactwem potraw ukształtowanych na przestrzeni wielu lat. Dla przeciętnego Polaka Śląsk koja rzony jest głównie z mięsnymi potrawami. Takie przekonanie nie jest do końca prawdziwe. Najpopularniejszym obiadem na Śląsku jest nudelzupa, a na drugie kluski śląskie, rolady oraz modro kapusta. Bryja z pieczek czyli z suszonych owoców, strucle z mlekiem, polewka z grochu lub gotowany groch z masłem, polewka z fasoli z pieczkami, gryzek, czyli gęsta zupa na mleku z grubo mieloną mąką pszenną, kapusta z ziemniakami, świeże jabłka i suszone śliwki oraz słodki kom pot z gotowanych śliwek, wodzionka, kluski czarne, to także niektóre z wielu dań kuchni śląskiej. Popularne na Śląsku są kompoty z rabarbaru i agrestu, a także zupa z kalarepy, rzadko spotykana w innych rejonach Polski. Śląskim wy nalazkiem jest także, popularny w całej Polsce i szeroko dostępny w sklepach, ser smażony z kminkiem. (Wg Internetu) ^ Ć W IC Z E N IE 12 Wypisz z tekstu nazwy własne kuchni śląskiej i wytłumacz, co to jest. WZÓR: Bryja z pieczek - zupa z suszonych owoców. "^ ĆW ICZEN IE 13 Porównaj kuchnię śląską z kuchnią Twojego regionu. Jeśli chodzi o... Biorąc pod uwagę... Mówiąc o...

^ Ć W IC Z E N IE 14 Zamów w restauracji świąteczny obiad złożony z Twoich ulubionych dań. Przystawka. Główne danie. Specjalne danie. Na pierwsze danie proszę... Na dru gie... (co z czym i z czym). Do picia... A na deser...

ĆWICZENIE 15 Gdybyś to Ty decydowała/ decydował o kuchni Twojego regionu jaka by to była kuchnia? Wymień ulubione potrawy (czy nazwy wszyst kich z nich da się przetłumaczyć na język polski?).

188

^ĆW ICZENIE 16 Zamów w restauracji obiad złożony z dań kuchni śląskiej. Skorzystaj z poniższego słownictwa. Na pierwsze danie proszę... Na drugie... (co z czym i z czym). Do picia... A na deser...

H f ĆWICZENIE 17 Dowiedz się więcej o Śląsku. Wyjaśnij pojęcia: barbórka, trojak, ko palnia, gwara (śląska), szychta, szyb, górnik, węgiel. ^ Ć W IC Z E N IE 18 Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Wskaż na mapie Zabrze. Do jakiej aglomeracji miejskiej wchodzi to miasto? Opowiedz o tym koleżankom i kolegom. Czy w pobliżu twojej miejscowości są kopalnie? Czego? Czy odwiedzałaś/ odwiedzałeś kie dyś kopalnię węgla? Kopalnia Guido w Zabrzu powstała w latach 50. XIX wieku. Imię otrzymała na cześć swojego właściciela, magnata przemysłowego, Guido Henckela von Donnersmarcka. Do lat 80. wydrążono dwa szyby: Guido i Kolejowy. Wtedy kopalnię sprzedano państwu pruskiemu. Wydobycia zaprzestano w niej w 1928 roku. Po II wojnie światowej znalazła się na terenie kopalni węgla kamiennego Makoszowy. W latach 1982-96 zwiedzającym udostępniono część wyrobisk. Dzięki władzom Zabrza w 2007 roku ponownie otwarto Guido dla turystów. Na część naziemną kopalni składa się budynek nadszybia szybu „Kolejowego" oraz stalowa wieża z mechanizmem wy ciągowym z 1927 roku. Dla turystów otwarto odnowio ny poziom 170 - nazywany teraz poziomem św. Barbary - zabytko wej kopalni Guido w Zabrzu. Pod ziemna trasa muzealna prezentuje historię górnictwa i związanego z nim kultu religijnego w nowocze sny sposób - zastosowano tu mul timedialne projekcje wody wdzie rającej się do chodnika górniczego, huk eksplozji materiałów wybucho wych. Poziom św. Barbary znajduje się w najstarszym udostępnionym obecnie rejonie Kopalni Guido. Tra-

■

189

sa po przebudowie ma ok. 1 km i kon centruje się na trudzie pracy w kopalni z początku XX wieku - okresu mecha nizacji, postępu technologicznego, ale też najsilniejszego kultu św. Barbary w górnośląskim górnictwie. Dotąd na głębokości 170 metrów prezentowa no w Guido pracę górnika, wydobycie węgla i maszyny z przełomu XIX і XX wieku. Trasę na poziomie św. Barba ry, który w przeciwieństwie do niż szego poziomu mogą zwiedzać małe dzieci i osoby starsze, podzielono na cztery strefy tematyczne. To: „praca w kopalni", „rozum i wiara", „kult św. Barbary" oraz „św. Barbara - kontek sty". Od 2009 roku na poziomie 170 m prezentuje się wystawę poświęconą górnikom żołnierzom, którzy w okresie stalinowskim byli zmuszani do pracy pod ziemią. Trasa ekstremalna w Kopalni Guido ma być 1,5-kilometrową przeprawą po surowej kopalni, rozpoczynającą się od zejścia na głębokość ok. 355 m. Zwie dzający przejdą m.in. przez zachowaną ścianę węglową o długości 110 m i nachyleniu 10 stopni. Poziom 320 m to dwudziestowieczna kopalnia w pełnej okazałości. Turysta musi się tutaj nieco wysilić - trasa liczy około 2,5 km, za to można z bliska zobaczyć pracę kombajnu węglowego i poznać tajniki zawodu górnika. Kopalnia Guido tętni życiem kulturalnym. Dwa przedsięwzięcia: „Muzyka na poziomie" i „Teatr na poziomie", stwarzają możliwość obcowania ze sztuką rze czywiście na poziomie najwyższym. Nie brakuje imprez dla dzieci, ciekawa jest oferta edukacyjna. Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego Guido w Zabrzu znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki. (Wg Internetu)

^ Ć W IC Z E N IE 19 Ułóż 5 pytań do tekstu. ~§TĆWICZENIE 20 A w twojej miejscowości są jakieś obiekty przemysłowe przekształco ne na atrakcje turystyczne, na przykład stary młyn czy hala produkcyjna?

190

-/^ĆWICZENIE 21 Liczebniki z tekstu ćw. 18. wypisz do tabelki według wzoru. WZÓR: L iczebnik w tek ście 50. 170 2,5

Porząd kowy +

Główny

Słow nie pięćdziesiątych sto siedemdziesiąt

Zbio rowy

U łam kowy

+ +

dwa i pół

ĆWICZENIE 22 Przyjrzyj się mapie Polski przedstawiającą miejsca bogate w surow ce mineralne. Powiedz, gdzie w Polsce znajdują się surowce mineralne. WZÓR: Węgiel kamienny wydobywa się na Górnym Śląsku, Lubelszczyźnie. Surowca onargotyczno węgiel kamienny

Rudy metali telaza

Surowce chem iczne eiarka

węgiel brunatny

miedzi

sól kamienna

ropa naftowa I gaz ziemny

cynku I ołowiu

só l potasowa fosforyty

В Д Іе Pomorskie

Zagłębie Kujawskie Zagłębie Kłodawskle Zagłębie Lubelskie :hatowskle Zagłębie Tarnobrzeskie ^

Turoszowskle

Wydobycie głównych bogactw mineralnych

Rybnickie Zagłębie Węglowe

Surowco onorgctyezne И

węgiel kamienny

węgiel brunatny

Rudy metali

ropa naftowa

§ § miedzi

[ J ] gaz ziemny

□

Surowce chemiczne

sól kamienna

cynku i ołowiu

191

ĆWICZENIE 23 W oparciu o wiedzę na temat znalezisk i wydobycia surowców w Ukrainie odpowiedz na pytania: 1. Jakie części Ukrainy są bogate w surowce naturalne? 2. Podaj najważniejsze zagłębia węgla w Ukrainie? 3. Czy wszystkie surowce spotykane w Polsce też są w Ukrainie? 4. Jakich surowców nie ma: w Polsce, w Ukrainie? 5. Czy zagłębia są ulokowane w pobliżu ukraińsko-polskiej granicy pań stwowej?

ODROBINA SKŁADNI Zdanie złożone podrzędnie (ciąg dalszy)

192

-/ĆWICZENIE 24 Do podanych zdań dopisz podrzędne okolicznikowe. Określ zdanie podrzędne okolicznikowe literami M, C, Cz, S, P, W, Prz. 1. Najlepiej odpoczywam, gdy______________________________ . 2. Chętnie chodzę tam, gdzie_______________________________ . 3. Mimo ż e _____________________________, wybiorę się na ten film. 4. Ponieważ___________________________ , pojedziemy do Zabrza. 5. Czasami zachowujesz się tak, jakbyś__________________________ . 6. „Gdybym______________________ , to bym na niej grał". 7. Chociaż_________________________ , poszliśmy do lasu. 8. Musimy__________________________ , skąd nasz ród. 9. Kiedy_____________________________, poprawia się nastrój. 10. Muszę oszczędzać, żeby_____________________________. / Ć W I C Z E N I E 25

Przeczytaj poniższe przysłowia. Jak rozumiesz ich znaczenie. Określ zdanie nadrzędne i podrzędne. Nazwij zdanie podrzędne okoliczniko we. Czy w języku ukraińskim są podobne przysłowia? 1. Gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta. 2. Dopóty dzban wodę nosi, dopóki mu się ucho nie urwie. 3. Gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą. 4. Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz. 5. Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle. 6. Gdyby babcia miała wąsy, toby była dziadkiem. 7. Choćbyś miał złota skrzynie, śmierci się nie wywiniesz. 8. Jak cię widzą, tak cię piszą. 9. Gdyby kózka nie skakała, toby nóżki nie złamała. 10. Gdy się człowiek śpieszy, to się diabeł cieszy. ^ Ć W IC Z E N I E 26

Przeczytaj poniższy tekst. Wybierz 5 najważniejszych - według Cie bie - zalet agroturystyki. Podaj kilka wad, czyli coś, co Ci nie pasuje do obrazu idealnych wakacji. Agroturystyka to ostatnio bardzo po pularna forma wypoczynku na wsi, szcze gólnie dla rodzin z małymi dziećmi. To nie tylko noclegi. Typowa agroturystyka to ka meralny dom na wsi z kilkoma pokojami, najczęściej z dużą zieloną przestrzenią wo kół, gdzie każdy może znaleźć cichy kącik dla siebie, a dzieci mogą do woli biegać i radować się latem.

193

To ogród, czasem sad, może nawet staw, ale przede wszystkim - domowe warunki, dobre jedzenie, pole uprawne i zwierzęta gospodarskie. Te przymioty odróżniają też kwaterę agroturystyczną od zwykłej kwatery na wsi, choć też ści śle związanej z turystyką wiejską. Agroturystyka powstaje najczęściej tam, gdzie nie ma dużego przemysłu, czyli w rejonach czystych, atrakcyjnych krajoznawczo i turystycznie. Gospodarze do tej pory żyjący tylko z rolnictwa, szu kając dodatkowego dochodu pozwalającego na lepsze życie, zakładają agrotu rystykę. Rytm życia gospodarstwa agroturystycznego niejednokrotnie wyznaczany jest terminami prac polowych i porami obrządku przy zwierzętach. Kojarzy się ze smakiem świeżego mleka, zapachem siana, pianiem koguta, odgłosami krów i owiec pasących się na pastwisku w pobliżu. To wszystko stanowi o niepowta rzalności i unikalności agroturystyki. Dodatkowo bliski kontakt z goszczącą nas rodziną to możliwość poznania jej historii i zwyczajów, bezpośredniej rozmowy, podzielenia się własnymi troskami i doświadczeniami. Serdeczna i rodzinna atmosfera takiego wypoczynku pozo staje w pamięci dłużej niż anonimowy pobyt w najbardziej luksusowym hotelu. {W g J . K ró lik o w sk iej)

^ Ć W I C Z E N I E 27

Czy zgadzasz się ze zdaniem „Serdeczna i rodzinna atmosfera takie go wypoczynku pozostaje w pamięci dłużej niż anonimowy pobyt w najbardziej luksusowym hotelu." Uzasadnij. Ć W IC Z E N IE 28

Czy znasz jakieś miejsce w Ukrainie, gdzie można urządzić go spodarstwo agroturystyczne? Opisz to miejsce: w którym regionie, w jakim budynku, daleko/ blisko lasu, nad jeziorem czy nad morzem. A może podasz jakieś znane tylko Tobie zalety takiego miejsca. Ć W IC Z E N IE 29 *1 3 2

Jak to powiesz Ty? Jak to powiedzą inni? 1. Pytasz gospodarzy, czy można chodzić po trawie wokół domu. 2. Pytasz gospodarzy, czy można się poczęstować owocami z ogrodu prosto z drzew i krzewów. 3. Pytasz gospodarzy, czy można pić wodę prosto ze studni.

194

4. Prosisz mamę o zgodę na spanie na sianie, picie mleka prosto od krowy. 5. Wyrażasz zachwyt widokiem z okna. 6. Ostrzegasz młodszą siostrę przed kogutem, który z tyłu chce ją dziobnąć. 7. Prosisz gospodarzy o opowiedzenie rodzinnej historii. 8. Gospodarz proponuje Ci dokładkę ekologicznego obiadu. 9. Gospodarze proponują łowienie ryb. 10. Pytasz rodziców, czy możesz iść sam/ sama do lasu. 11. Pytasz o hasło do Wi-Fi. 12. Wyrażasz rozczarowanie, że nie ma tu Internetu. Uważaj! Niebo w gębie. Wspaniałe! Bez sensu! Chętnie. Dziękuję, ale już nie mogę. Było bardzo smaczne. Przepraszam, czy to gospodarstwo... A szkoda! ^ Ć W I C Z E N I E 30

Ułóż 10 dwuzdaniowych dialogów w różnych sytuacjach związa nych z agroturystyką. Na przykład: pytanie - odpowiedź; prośba - zgo da/ odmowa; propozycja - akceptacja/ odmowa; pochwała lub kom plement - reakcja; wyrażenie zdania - reakcja i in. W Z Ó R : J a k i p y s z n y se rn ik . N ie b o w g ę b ie !

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Przy stole. Przy karmieniu zwierząt. Na wycieczce. W górach. W wypożyczalni nart. Na stoku. Na podwórku. W pokoju w pensjonacie. W lesie. W ogródku.

195

D z ię k u ję , sta ra ła m się.

♦ LEKCJA

K on tak ty p o n a d g ra n ica m i

Magda: Hej! Co słychać? Kuba: W porządku. A u ciebie? Magda: Byłam w Łodzi! Paweł: Na targach odzieżowych? Magda: ??? No, tak - z mamą byłyśmy. Skąd wiesz? Paweł: Bo Łódź kojarzy się z modą, odzieżą, to przecież dawne centrum przemy słu odzieżowego w Polsce. I co - kupiłyście coś? Magda: Wiesz, tak sobie. To były targi w Porcie Łódź... Chciałyśmy coś oryginal nego, ale... Kuba: O! już znalazłem, czekajcie, słabe to Wi-Fi jakieś tu... O, mam! „Targi mody w Porcie Łódź. W sobotę i niedzielę w Porcie Łódź odbywają się targi mody Polska Szafa. Swoje wyroby prezentują tu polscy projektanci. Kupić można m.in. ubrania, torebki, biżuterię i różne akcesoria." Ble, ble, ble... O: „Anna Danielska na targi wy brała się w towarzystwie córki. Panie wybrały bluzy. - Spodobał nam się oryginalny krój, a także materiał - mówi Anna Danielska. - Byłyśmy także tutaj podczas po przedniej edycji targów, ale wówczas nic dla siebie nie znalazłyśmy. Jesteśmy bar dzo zadowolone. 9-letnia Amelia z Łodzi do domu wróciła z nową koszulką z buldo giem. Dziewczynka bardzo lubi psy, ale nie ma żadnego w domu. Cieszy się więc z koszulki z wizerunkiem czworonoga."* Magda: Moja mama prowadzi mały butik z polską odzieżą, chciała zakupić nowe kolekcje dla młodzieży. Anka: A wiecie, że te firmy z galerii, co mają angielskie nazwy, to polskie są? Na przykład Cotton Club, Gatta, House, Italian Fashion, Reserved... Monika: Gatta to rajstopy i takie tam różne sprawy. Kuba: Ja to jeszcze nie byłem w Łodzi. Słyszałem tylko, że w tym mieście jest jedna z najdłuższych ulic handlowych w Europie licząca około 4,2 km.

196

Leszek: Piotrkowska. Łódź ma taki układ bez rynku, za to z długą ulicą reprezen tacyjną. Na Piotrkowskiej nie da się zgubić. Kuba: E, co to za miasto bez rynku. Gdzie jest centrum? Ale fakt: łatwa orientacja w terenie. Mikołaj: Jak to, w Łodzi nie ma takiego rynku, jak dajmy na to w Krakowie, Wro cławiu czy Lwowie? Magda: No nie, nie ma. Najpiękniejsze kamienice są na Piotrkowskiej. Dawniej tam też znajdowały się najlepsze sklepy o dużych witrynach. Potem je zamieniły domy towarowe. Borys: A teraz te centra handlowe, w których człowiek tylko może się zgubić. Wojtek: Czemu marudzisz? Nie lubisz łazić po sklepach - najlepiej z ciuchami? Borys: Nie lubię. To mnie nudzi i wyczerpuje. Lubię zakładać zwykłe adidasy, a do tego jakąś bluzę i dżinsy markowe. Teraz rodzicie już nawet mi nie proponują czegoś takiego i sami mi kupują odzież. Mikołaj: A ja słyszałem, że Łódź słynie ze swoich wytwórni filmowych, i w ogóle z filmu. Agnieszka: I wciąż pozostaje „zagłębiem" artystycznym dzięki kilku szkołom ar tystycznym, filmowym i teatralnym. Po maturze mam zamiar na jednej z nich stu diować. Paweł: O, to w przyszłości zamierzasz zostać aktorką. Piękna z ciebie gwiazda będzie! Tam gdzieś na Piotrkowskiej chyba można zostawić swój ślad... Kuba: Mam! „Aleja Gwiazd. Na ul. Piotrkowskiej między ul. 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina znajduje się Aleja Gwiazd. Pomysłodawcą alei, na wzór hollywoodzki, w 1996 roku był Jan Machulski. Pierwsza mosiężna gwiazda - dla aktora Andrzeja Seweryna - została wmurowana dwa lata później. Po stronie parzystej (wschodniej) są gwiazdy reżyserów, po stronie nieparzystej znajdują się płaskorzeźby aktorów."** Leszek: Weź już schowaj tego smartfona. Nudzisz. Mikołaj: Chyba w Łodzi na uniwersytecie czy na politechnice można studiować nauki ścisłe? Grzegorz: A co wy z tą Łodzią? Wszyscy chcecie tam studiować? A jak będzie: Łódź - przymiotnik łódzki, tak? W Ukrainie jest miasto Łuck. Wtedy przymiotnik od niego będzie ... łucki? Wymowa ta sama - powinny te miasta ze sobą współpraco wać! Agata: Pewnie współpracują. Magda: Jak jechałyśmy, to słuchałyśmy radia łódzkiego jakiegoś. W audycji też była mowa o tym, jak młodzież z województwa łódzkiego współpracuje z młodzie żą szkolną z Wołynia - a Łuck na Wołyniu jest. Mikołaj: Ta współpraca to w jakim sensie? Magda: Wspólnie opiekują się grobami legionistów Piłsudskiego poległych w bitwach z Rosjanami pod Kościuchnówką w latach 1915-1916. W tej wsi jest tak zwana „Polska Górka" - kopiec ku czci poległych legionistów. Agata: A skąd na Wołyniu wzięły się oddziały legionowe? Wojtek: Ponad rok wszystkie formacje legionowe w czasie pierwszej wojny pro wadziły działania zbrojne na Wołyniu. W lipcu 1916 roku walki o tę miejscowość zatrzymały ofensywę wojsk rosyjskich generała Brusiłowa. Borys: Może spytamy o to naszego profesora od historii? (W g *h ttp :/ /w w w .d z ie n n ik io d z k i.p i; * * W ik ip ed ia )

197

ĆWICZENIE 1 Przypomnij sobie słownictwo związane z ubraniem. Do tabelki wy pisz słowa z tekstu. Za pomocą słownika uzupełnij tabelkę. B ielizna p o d k o szu lek,

...

Odzież w ierzchnia p ła s z c z ,

...

Okrycie głow y k a p e lu sz ,

Odzież w izytow a

Buty

...

k o za k i ,

...

g a rn itu r ,

...

O gólnie k o sz u la ,

...

" ^ Ć W I C Z E N IE 2

Skomponujcie ubrania w wersji na lato, jesień/ wiosnę, zimę: Dla chłopców

Dla dziew czyn

Do szkoły Do pracy Do sklepu „Po dom u” Specjalne okazje (jakie?) Na w ycieczkę (dokąd?) Ć W IC Z E N IE 3

Opisz, co masz na sobie. Podaj kolory i ewentualne kształty (w krop ki, paski etc.). 7 ^ Ć W IC Z E N IE 4

Połącz słowa skierowane do Ciebie z właściwą odpowiedzią. Nie wiesz, gdzie jest przymierzalnia?

W galerii „Bocian", tam, wiesz, obok supermarketu. _______——

Ekstra! Oj tam, oj tam. No, dobrze, ale może zmierz jeszcze tę.

No i jak wyglądam? * Nie za długie te spodnie? Beznadzieja, jestem za gruba w nic się nie mieszczę.

Może nawet za krótkie. Ha!

Może lepsza dla Ciebie byłaby L-ka? Chcesz przymierzyć jeszcze M-kę? Ale ładna sukienka! Gdzie kupiłaś?

Nie, w sam raz. Rewelacja! Super! Tam, na prawo.

198

Ładnie ci w tej spódniczce.

Dobra, zmierzę L-kę. Dzięki! Tylko bez kompleksów. Nie, nie trzeba ta jest dobra. OK, zmierz jeszcze mniejszą.

Do twarzy ci w tej bluzie.

No, nie wiem... No coś ty. -^ Ć W IC Z E N IE 5

Których zwrotów nie użyjesz w sklepie? Zaznacz wypowiedzenia niewłaściwe dla języka polskiego literą N, a właściwe literą P. 1. Poproszę tę czerwoną bluzkę. 2. Czy mogę zobaczyć te czarne spodnie? 3. Pani, pokażcie mi tę bluzę czarnego koloru. 4. Proszę dać mi tenisówki rozmiar 36. 5. Czy mogę przymierzyć? 6. Czy są większe/ mniejsze/ dłuższe/ krótsze? 7. Czy są u was spodnie na mnie? 8. Dzień dobry, potrzebuję buty do biegania rozmiar 42. 9. Niestety, za długie.... 10. Czy macie bluzy z napisem „Polska"? 11. Czy są szaliki biało-czerwone? A w innym kolorze? To poproszę. 12. A są M-ki? -^ Ć W IC Z E N IE б

Wybierz kilka zwrotów z ćwiczeń powyżej i ułóż krótkie dialogi w sklepie odzieżowym. Skorzystaj ze słownictwa z ramki. Słucham, czym mogę służyć? W czym mogę pomóc? Płaci pan / pani w kasie. Tylko to, co widać. Niestety, nie ma innych kolorów. W paski/ kropki/ kratkę. Proszę pytać w przyszłym tygodniu. Tylko towar markowy. - ^ Ć W I C Z E N I E 7*1 9 8 7 6 5 4 3 2

Podyskutujcie: 1. Odzież: czy tylko markowa? 2. Specjalne okazje - jak się ubrać? 3. Odzież z drugiej ręki: moda czy konieczność? A może wstyd? 4. Elegancko czy wygodnie? 5. Szkoła: rewia mody? 6. Po co ludzie wymyślili modę? 7. Aktualna moda młodzieżowa. 8. Najlepiej ubrani Polacy i Ukraińcy - co to znaczy? 9. Twój styl.

199

^ĆW ICZENIE 8 Przeczytaj wiersz W. Chotomskiej. Opowiedz swoimi słowami przygo dę bohatera lirycznego w sklepie. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. W anda Chotom ska

Kapelusz Przed tygodniem w mieści Łodzi Pewien pan po sklepach chodził I sprzedawców prosił wielu, By wybrali mu kapelusz. Na kanapkach krytych pluszem Siadał mierząc kapelusze: Czarne - z wstążką i bez wstążki, Z filcu, z pilśni, gładkie, w prążki, Szare, szyte grubą nitką I myśliwskie - z małą kitką. Coraz spod innego ronda Do lusterka się przyglądał, Aż go rozbolały uszy Od mierzenia kapeluszy.

d *

r ■ Я Ш Ш ІМ Ш

Czy pamiętasz, że wielką literą piszemy nazwy firm, marek etc. Np.: samochód „Polonez”; obuwie marki „Adidas”. Natomiast wyroby tych firm piszemy małą literą. Np.: stary polonez, założyć adidasy.

Ć W IC Z E N IE 9

Wypisz z tekstu „Kontakty ponad granicami" wyrazy napisane wielką literą, uzasadnij pisownię i porównaj z pisownią w języku ukraińskim. 7 ^ Ć W IC Z E N IE 10

Ułóż swoje zdania, wykorzystując wyrażenia z ramki. Nowy opel: pracuje na Oplu: stary polonez: Mercedes klasy E: mercedesem w góry: kodak brata: firma Kodak; właściciel Fiata: czerwony fiat

200

■ ^ Ć W IC Z E N IE 11

Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

CIEKAW OSTKA Kamienica to kilkupiętrowy bu dynek mieszkalny, murowany z cegły lub kamienia, stojący w jednym szeregu innych domów. Kamienice były podstawą miej skiego budownictwa mieszka niowego od średniowiecza do XX wieku. W Polsce słynne kamienice znajdują się na war szawskim Starym Mieście. Ciągi kamienic wyznaczają zabytkowe trasy komunikacyjne. Na przykład ul. Piotrkowska w Łodzi czy Długi Targ w Gdańsku. (Wg A. Brożek, A. Ciesielska, M. Pułka, D. Zych „Swoimi słowami”)

■ ^ Ć W IC Z E N IE 12

Opisz dowolną kamienicę na poniższym zdjęciu. Jakie ma ściany? Z czego są zrobione? Okna duże czy małe? Jak wygląda balkon? Co się mieści na parterze? Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Grube mury; szerokie okna; drewniane drzwi wejściowe; sklepy/ lokale usłu gowe na parterze; balkon; balustrada na balkonie z kutego żelaza; fasadę zdobi sześć okien/ wykusz; to trzypiętrowa kamienica/ kamienica ma trzy piętra; kon dygnacje; spadzisty dach; gzyms; duże mieszkania; wysokie sufity; stare klatki schodowe; stare drewniane schody; winda; adaptowane na mieszkania strychy.

201

jjf ĆWICZENIE 13 Jak sądzisz, dla miast w Ukrainie jest charakterystyczny ciąg kamie nic przy głównej ulicy czy ukształtowanie w postaci rynku. Jak wygląda główna ulica w Twoim mieście? A może centrum miasta tworzy rynek? Opiniami podzielcie się w grupie.

' 0 ĆWICZENIE 14 Oto jest logo przeglądu filmów polskich „Pod Wyso kim Zamkiem". W jakich miastach się odbywa? To jest przedsięwzięcie cykliczne czy impreza doraźna? Znajdź w Internecie informacje o tegorocznej lwowskiej edycji tego przeglądu. Spisz repertuar z ostatniego przeglądu.

ĆWICZENIE 15 Przygotujcie krótkie informacje i porozmawiajcie w klasie o: 1. Polskiej szkole filmowej. 2. Andrzeju Wajdzie. 3. Krystynie Jandzie. 4. Dowolnym innym reżyserze filmowym. 5. Dowolnym polskim aktorze filmowym.

Е2ЕШЕ

Imiesłowy to nieosobowe formy czasownika

Przymiotnikowe Czynne zakonczone na -ący, -ące, -ąca. Np.: chorująсу, kochająca, mieszkającego i są tworzone od czasowników niedokonanych.

Przysłówkowe

Bierne zakonczone na -ny, -na, -ne, -ty, -ta, -te, -ony. Np.: ucieszony, upiększona wyciągniętego. Tworzymy je od czasowników dokonanych i niedokonanych oraz od czasówników przechodnich.

202

-^ĆWICZENIE 16 Otwórz nawiasy formami imiesłowu przymiotnikowego czynnego i biernego, tworząc je od bezokolicznika. 1. Przed nami był człowiek (móc) już mieć wszystko. 2. W kuchni przy oknie stała babcia (pić) owocową herbatę. 3. Na łące było widać dzieci (zbierać) poziomki. 4. Turyści (jechać) na wycieczkę zagraniczną czekali na autokar. 5. Na dywanie przed drzwiami (spać) dwa koty. 6. Na parapecie leżały (zerwać) na klombie kwiaty. 7. Wolę dostawać w prezencie kwiaty doniczkowe niż (ciąć). 8. Po deszczu wyglądasz jak (zmoknąć) kura. 9. (Spytać) o wczorajszym wydarzeniu, milczeliśmy. 10. Dziadek musi zebrać z łąki (wyschnąć) siano.

-/ĆWICZENIE 17 Ze 1. 2. 3. 4. 5. 6.

zdań wypisz imiesłowy i określ ich typ. Zmęczywszy się podróżą, marzyłem o gorącej herbacie. Rower Janka był zakonserwowany na zimę i schowany na strychu. Czekając na spóźniających się kolegów, obserwowałem migające reklamy. Mirek gapił się na odjeżdżający samochód. Rower ma przebitą dętkę w przednim kole i skrzywioną ramę. Usunąwszy płot grożący zawaleniem, odpoczywałem otoczony uwiel bieniem. 7. Przeczytałem to opowiadanie, jadąc do babci. 8. Wykorzystując ogólne zamieszanie, wymknąłem się z klasy. 9. Ciekawa jest ta historia, powiązana z naszym miastem. 10. Wróciwszy z próby kółka teatralnego, byłem całkiem wyczerpany.

■f* ĆWICZENIE 18 Zapoznaj się z treścią ciekawostki na temat bitwy Legionów Pol skich pod Kościuchnówką.

CIEKAW OSTKA Bitwa pod Kościuchnówką na Wołyniu rozegrała się w dniach 4-6 lipca 1916 r. i była najkrwawszym starciem, jakie stoczyły Legiony Pol skie w okresie pierwszej wojny światowej w trakcie natarcia oddziałów rosyjskiej armii w ramach ofensywy generała Brusiłowa. Trzy legionowe brygady, które pod dowództwem Józefa Piłsudskiego skutecznie odpierały przeważające liczebnie oddziały rosyjskie, miały blisko dwa tysiące ofiar śmiertelnych, rannych i zaginionych. Walki pod Kościuchnówką zostały upamiętnione na Grobie Niezna nego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic.

203

^ĆW ICZENIE 19 Przeczytaj poniższy tekst. Nowe słownictwo wypisz do słowniczka. Wskaż na mapie Ukrainy i Polski miejscowości spotykane w tekście. Adam Zam ojski

Zgierz - Kościuchnówka - Maniewicze. Przez historię do współczesności. Początki spotkań z mieszkańcami niewielkiej Kościuchnówki i rejonu Manie wicze województwa wołyńskiego sięgają praktycznie pierwszych miesięcy nie podległej Ukrainy. Ich inicjatorem był emerytowany zgierski nauczyciel historii i filolog klasyczny, Władysław Barański, który po latach zapomnienia przez władze PRL-u postanowił odbudować pamięć czynu legionowego na odległym Wołyniu. Pierwszy kontakt udało się nawiązać dopiero w połowie 1992 r. za pośred nictwem polskiego konsulatu we Lwowie. Mieszkańcy Kościuchnówki pisali, że cmentarz znajdujący się w pobliżu wsi, jest w zaniedbanym stanie. W najbliż szym czasie zamierzali go uporządkować. Był to praktycznie pierwszy sygnał, że utworzony jeszcze w latach wojny świato wej 1914-1918 cmentarz wojenny przetrwał dziesiątki lat dziejowego zapomnienia. W tym liście daje się odczuć jakąś głęboką uczciwość. Po 56 latach nakaza nego „zapominania" o polskich pierwiastkach przeszłości tej ziemi, pamięć po tych latach pozostała żywym i ciepłym wspomnieniem, na tyle ważnym, że stało się przekazanym dzieciom i wnukom przez rodziców i dziadków. Może w tym jest obecna także głęboka, prosta ludzka życzliwość dla innych, dla przeszłości rodzinnej ziemi, przechowana w sercach jak jakiś cenny skarb, którego nie wol no zagubić? Ten sygnał otrzymany już w pierwszym roku istnienia Niepodległej Ukrainy, był dobrym znakiem na przyszłość. Kolejne lata przyniosły potwierdzenie faktu, iż na tej ziemi Polacy są mile wi dziani. Trudno jest zliczyć, ile razy zgierzanie, i nie tylko oni, odbywali wyprawy do rejonu maniewickiego. W roku 2000 harcerze ziemi Łódzkiej razem z młodzieżą z Wołynia dokoń czyli odbudowę cmentarza w Polskim Lasku pod Kościuchnówką. Wówczas wy równano teren pomiędzy mogiłami, zaś główną alejkę wysypano grysem. U wej ścia stanęły dwa betonowe pylony, a w nich tablice z napisem „Polski cmentarz wojenny" - w dwóch językach: polskim i ukraińskim. W 1928 roku społeczność wołyńska jako wyraz szacunku dla bohaterów Le gionów Polskich podjęła decyzję o usypaniu symbolicznego kopca na Polskiej Górce - wzgórzu zwanym tak za krwawe zasługi legionistów pod Kościuchnów ką w lipcu 1915 roku. W lipcu 1936 roku na Polskiej Górce odbyły się uroczystości dwudziestolecia boju, największe obchody w całej historii II Rzeczypospolitej. (Anatol Sulik, Adam Zamojski „Przewodnik historyczny po wołyńskim pobojowisku Legionów Józefa Piłsudskiego pod Kościuchnówką (1915-1916)", Fundacja Niepodległości, Lublin, 2016)

204

ĆWICZENIE 20 Przyjrzyj się mapie Polski. Wskaż, gdzie się znajduje Łódź i Zgierz. Ustal, jak daleko te miasta leżą od Warszawy, od przejść granicznych z Ukrainą w Dorohusku, Zosinie, Hrebennem. Jak daleko od przejść gra nicznych jest położona Kościuchnówka, Twoja miejscowość? Czy istnie je prosta droga z województwa łódzkiego na Wołyń? Porozmawiajcie o tym w grupie.

^ĆW ICZENIE 21 Porozmawiajcie z osobami starszymi o przeszłości Waszej miejsco wości. Ustalcie, czy są jakieś miejsca związane z polską pamięcią lub innych sąsiednich narodowości?

Ijf ĆWICZENIE 22 Pomóżcie Agatce i Borysowi z tekstu „Kontakty ponad granicami" odpowiedzieć na pytanie: „Skąd na Wołyniu wzięły się oddziały legio nowe?". Skorzystajcie z Internetu, wiedzy zaczerpniętej ze źródeł i ma teriałów historycznych.

ODROBINA SKŁADNI (CIĄG DALSZY) Imiesłowowy równoważnik zdania Imiesłów przysłówkowy wraz z jego określeniami nazywamy ^ imiesłowowym równoważnikiem zdania. W wypowiedzeniu złożonym pełni on funkcję taką, jak zdanie podrzędne okolicznikowe. Np.: S k oń czyw szy p ra c ę, p o s z ła n a basen . K u ba, g ra ją c w p iłk ę , d o zn a ł k o n tu zji kolan a.

Wypowiedzenie, w którym zdanie podrzędne zostało zastąpione imiesłowowym równoważnikiem zdania, nazywamy wypowie dzeniem złożonym z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Imiesłowowy równoważnik zdania zawsze oddzielamy przecinkiem od zdania nadrzędnego. Jeśli imiesłowowy równoważnik jest wtrącony w zdanie nadrzędne, to wydzielamy go dwoma przecinkami. W zdaniu nadrzędnym i podrzędnym (imiesłowowym równoważniku) musi występować ten sam podmiot. Np.: M ó j p ie s, czu jąc n iebezpieczeń stw o, z a c zą ł g ło śn o szczek a ć, (ten sam podmiot w zdaniu i równoważniku)

205

ĆWICZENIE 23 Przekształć zdania złożone na wypowiedzenia z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Wpisz je pod zdaniem podrzędnie złożonym. 1. Borys, kiedy rano szedł do szkoły, spotkał wysiadających z tramwaju ko legów. 2.

Uczniowie z naszej klasy, gdy wrócili z wycieczki, napisali wypracowanie na temat zwiedzania Starego Miasta.

3. Zasnąłem tylko nad ranem, kiedy przeczytałem książkę do końca. 4.

Gdy wszedłem do sklepu, od razu zobaczyłem piękną bluzę.

Kiedy uciekaliśmy przed burzą, zgubiliśmy w lesie drogę.

- / ĆWICZENIE 24 Czy poniższe zdania posiadają błędy? Jeżeli tak, to usuń je. 1. Pijąc herbatę, rozległ się dzwonek koło drzwi. 2. Pisząc list, wszedł kolega. 3. Oglądając film w telewizji, wyszedł z domu. 4. Idąc do szkoły, wykoleił się tramwaj. 5. Gotując zupę, zjadł ją ze smakiem. 6. Przygotowawszy się do sprawdzianu wyszedł na spacer. 7. Otworzywszy książkę, wszedł do pokoju. 8. Odkurzywszy dywan, wcześniej usmażyła jajecznicę.

ĆWICZENIE 25*1 0 9 8 7 6 5 4 3 2 Poniższe zdania przekształć w wypowiedzenia z imiesłowowym rów noważnikiem zdania. Czy można tego dokonać w każdym przypadku? 1. Kiedy zobaczyłem ten dom, oniemiałem z zachwytu. 2. Kiedy graliśmy w piłkę, na boisko nagle wpadł rudy kot. 3. Agatka i Borys czekali przed sklepem na Magdę i rozmawiali. 4. Gdy jechaliśmy przez główną ulicę miasta, zauważyliśmy dużo sklepów. 5. Kuba, kiedy grał na skrzypcach bez nut, trenował pamięć. 6. Mikołaj, kiedy się uspokoił, przeprosił kolegów za swoje zachowanie. 7. Kiedy Grzegorz wszedł do teatru, zauważył kilku znajomych. 8. Goście, kiedy wchodzili na salę, ciekawie się rozglądali. 9. Kiedy przyjechali do Kościuchnówki, udali się na Polską Górkę. 10. Kiedy wyszli na jej szczyt, złożyli wiązankę kwiatów.

206

LEKTURA UZUPEŁNIAJĄCA Adam Mickiewicz

Lilie (z p ie ś n i g m in n e j) Zbrodnia to niesłychana, Pani zabija pana. Zabiwszy grzebie w gaju, Na łączce przy ruczaju, Grób liliją zasiewa, Zasiewając tak śpiewa: „Rośnij kwiecie wysoko, Jak pan leży głęboko; Jak pan leży głęboko, Tak ty rośnij wysoko”. Potem cała skrwawiona, Męża zbójczyni żona, Bieży przez łąki, przez knieje, I górą, i dołem, i górą. Zmrok pada, wietrzyk wieje; Ciemno, wietrzno, ponuro. Wrona gdzieniegdzie kracze, I puchają puchacze. Bieży w dół do strumyka, Gdzie stary rośnie buk, Do chatki pustelnika Stuk stuk, stuk stuk! „Kto tam?” Spadła zapora, Wychodzi starzec, świeci; Pani na kształt upiora Z krzykiem do chatki leci. Ha! ha! zsiniałe usta, Oczy przewraca w słup, Drżąca, zbladła jak chusta: „Ha! mąż, ha! trup!” - „Niewiasto, Pan Bóg z tobą! Co ciebie tutaj niesie? Wieczorną, słotną dobą, Co robisz sama w lesie?” - „Tu za lasem, za stawem, Błyszczą mych zamków ściany, Mąż z królem Bolesławem Poszedł na Kijowiany.

207

Lato za latem bieży, Nie masz go z bojowiska, Ja młoda śród młodzieży, A droga cnoty śliska! Nie dochowałam wiary, Ach! biada mojej głowie! Król srogie głosi kary; Powrócili mężowie. Ha! ha! mąż się nie dowie! Oto krew! oto nóż! Po nim już, po nim już! Starcze: wyznałam szczerze, Ty głoś świętemi usty, Jakie mówić pacierze, Gdzie mam iść na odpusty? Ach! pójdę aż do piekła, Zniosę bicze, pochodnie, Byleby moję zbrodnię Wieczysta noc powlekła”. „Niewiasto - rzecze stary Więc ci nie żal rozboju, Ale tylko strach kary? Idźże sobie w pokoju, Rzuć bojaźń, rozjaśń lica, Wieczna twa tajemnica. Bo takie sądy Boże, Iż co ty zrobisz skrycie, Mąż tylko wydać może, A mąż twój stracił życie”. Pani z wyroku rada, Jak wpadła, tak wypada. Bieży nocą do domu, Nic nie mówiąc nikomu. Stoją dzieci przed bramą: „Mamo - wołają - mamo! A gdzie został nasz tato?” „Nieboszczyk? co? wasz tato?” - Nie wie, co mówić na to „Został w lesie za dworem, Powróci dziś wieczorem”. Czekają wieczór dzieci; Czekają drugi, trzeci, Czekają tydzień cały; Nareszcie zapomniały. Pani zapomnieć trudno, Nie wygnać z myśli grzechu, Zawsze na sercu nudno,

208

Nigdy na ustach śmiechu, Nigdy snu na źrenicy! Bo często w nocnej porze, Coś stuka się na dworze, Coś chodzi po świetlicy: „Dzieci, - woła - to ja to, To ja, dzieci, wasz tato!” Noc przeszła, zasnąć trudno; Nie wygnać z myśli grzechu, Zawsze na sercu nudno, Nigdy na ustach śmiechu! „Idź, Hanko, przez dziedziniec: Słyszę tętent na moście, I kurzy się gościniec: Czy nie jadą tu goście? Idź na gościniec i w las, Czy kto nie jedzie do nas?” - „Jadą, jadą w tę stronę, Tuman na drodze wielki, Rżą, rżą koniki wronę*, Ostre błyszczą szabelki, Jadą, jadą panowie, Nieboszczyka bratowie!” - „A witaj że, czy zdrowa? Witajże nam, bratowa. Gdzie brat?” - „Nieboszczyk brat, Już pożegnał ten świat”. - „Kiedy?” - „Dawno, rok minął, Umarł... na wojnie zginął”. - „To kłamstwo, bądź spokojna, Już skończyła się wojna; Brat zdrowy i ochoczy, Ujrzysz go na twe oczy”. Pani ze strachu zbladła, Zemdlała i upadła; Oczy przewraca w słup, Z trwogą dokoła rzuca: „Gdzie on? gdzie mąż? gdzie trup?” Powoli się ocuca; Mdlała niby z radości I pytała u gości: „Gdzie mąż, gdzie me kochanie, Kiedy przede mną stanie?” - „Powracał razem z nami, * k o n ik i w ro n ę - koń m aści karej (jednolicie czarne zabarw ienie sierści, grzywy i ogo na) i odcieniu w ronim (odcień popielaty bez połysku).

209

Lecz przodem chciał pospieszyć, Nas przyjąć z rycerzami, I twoje łzy pocieszyć. Dziś, jutro, pewnie będzie, Pewnie kędyś w obłędzie* Ubite minął szlaki. Zaczekajmy dzień jaki, Poszlemy szukać wszędzie, Dziś, jutro, pewnie będzie”. Posłali wszędzie sługi, Czekali dzień i drugi; Gdy nic nie doczekali, Z płaczem chcą jechać dalej. Zachodzi drogę pani: „Bracia moi kochani, Jesień zła do podróży, Wiatry, słoty i deszcze, Wszak czekaliście dłużej, Czekajcie trochę jeszcze”. Czekają. Przyszła zima, Brata nie ma i nie ma. Czekają; myślą sobie: Może powróci z wiosną? A on już leży w grobie, A nad nim kwiatki rosną, A rosną tak wysoko, Jak on leży głęboko. I wiosnę przeczekali, I już nie jadą dalej. Do smaku im gospoda, Bo gospodyni młoda; Że chcą jechać, udają, A tymczasem czekają, Czekają aż do lata, Zapominają brata. Do smaku im gospoda, I gospodyni młoda. Jak dwaj u niej gościli, Tak ją dwaj polubili. Obu nadzieja łechce, Obadwaj zjęci trwogą, Żyć bez niej żaden nie chce, Żyć z nią obaj nie mogą. Wreszcie, na jedno zdani, * w o b łę d z ie - zbłądziwszy w drodze.

210

Idą razem do pani. - „Słuchaj, pani bratowo, Przyjm dobrze nasze słowo: My tu próżno siedzimy, Brata nie zobaczymy. Ty jeszcze jesteś młoda, Młodości twojej szkoda, Nie wiąż dla siebie świata, Wybierz brata za brata”. To rzekli i stanęli. Gniew ich i zazdrość piecze, Ten, to ów okiem strzeli, Ten, to ów słówko rzecze; Usta sine przycięli, W ręku ściskają miecze. Pani ich widzi w gniewie, Co mówić, sama nie wie. Prosi o chwilkę czasu, Bieży zaraz do lasu. Bieży w dół do strumyka, Gdzie stary rośnie buk, Do chatki pustelnika Stuk stuk, stuk stuk! Całą mu rzecz wykłada, Pyta się, co za rada? „Ach, jak pogodzić braci? Chcą mojej ręki oba; Ten i ten się podoba, Lecz kto weźmie? kto straci? Ja mam maleńkie dziatki, I wioski i dostatki; Dostatek się zmitręża", Gdy zostałam bez męża. Lecz ach! nie dla mnie szczęście Nie dla mnie już zamęście! Boża nade mną kara, Ściga mnie nocna mara: Zaledwie przymknę oczy, Traf, traf, klamka odskoczy; Budzę się: widzę, słyszę, Jak idzie i jak dysze, Jak dysze i jak tupa, Ach, widzę, słyszę trupa! Skrzyp, skrzyp, i już nad łożem* * zm itręża s ię - m arnuje się.

211

Skrwawionym sięga nożem, I iskry z gęby sypie, I ciągnie mnie i szczypie. Ach! dosyć, dosyć strachu, Nie siedzieć mnie w tym gmachu, Nie dla mnie świat i szczęście, Nie dla mnie już zamęście!” „Córko - rzecze jej stary Nie masz zbrodni bez kary, Lecz jeśli szczera skrucha, Zbrodniarzów Pan Bóg słucha. Znam ja tajnie wyroku, Miłą ci rzecz obwieszczę: Choć mąż zginął od roku, Ja go wskrzeszę dziś jeszcze”. - „Co, co? jak, jak? mój ojcze! Nie czas już, ach, nie czas! To żelazo zabójcze Na wieki dzieli nas! Ach znam*, żem warta kary, I zniosę wszelkie kary, Byle się pozbyć mary. Zrzekę się mego zbioru I pójdę do klasztoru, I pójdę w ciemny las. Nie, nie wskrzeszaj, mój ojcze! Nie czas już, ach, nie czas! To żelazo zabójcze Na wieki dzieli nas!” Starzec westchnął głęboko, I łzami zalał oko, Oblicze skrył w zasłonie, Drżące załamał dłonie: „Idź za mąż, póki pora, Nie lękaj się upiora. Martwy się nie ocuci, Twarda wieczności brama; I mąż twój nie powróci, Chyba zawołasz sama”. - „Lecz jak pogodzić braci? Kto weźmie, a kto straci?...” - „Najlepsza będzie droga, Zdać się na los i Boga. Niechajże z ranną rosą * znam - tu: wiem. 212

Pójdą i kwiecia zniosą. Niech każdy weźmie kwiecie, I wianek tobie splecie, I niechaj doda znaki, Żeby poznać, czyj jaki? I pójdzie w kościół Boży, I na ołtarzu złoży: Czyj pierwszy weźmiesz wianek, Ten mąż twój, ten kochanek”. Pani z przestrogi rada, Już do małżeństwa skora, Nie boi się upiora; Bo w myśli swej układa, Nigdy w żadnej potrzebie Nie wołać go do siebie. I z tych układów rada, Jak wpadła, tak wypada. Bieży prosto do domu, Nic nie mówiąc nikomu. Bieży przez łąki, przez gaje, I bieży i staje I staje i myśli i słucha: Zda się, że ją ktoś goni, I że coś szepce do niej (Wokoło ciemność głucha): „To ja, twój mąż, twój mąż!” I staje i myśli i słucha; Słucha, zrywa się, bieży, Włos się na głowie jeży, W tył obejrzeć się lęka, Coś wciąż po krzakach stęka, Echo powtarza wciąż: „To ja, twój mąż, twój mąż!” Lecz zbliża się niedziela, Zbliża się czas wesela. Zaledwie słońce wschodzi, Wybiegają dwaj młodzi. Pani, śród dziewic grona Do ślubu prowadzona, Wystąpi śród kościoła I bierze pierwszy wianek, Obnosi go dokoła: „Oto w wieńcu lilije, Ach! czyjeż to są, czyje? Kto mój mąż, kto kochanek?” Wybiega starszy brat, Radość na licach płonie,

213

Skacze i klaszcze w dłonie: „Tyś moja, mój to kwiat! Między liliji kręgi Uplotłem wstążek zwój: To znak, to moje wstęgi! To mój, to mój, to mój!” „Kłamstwo! - drugi zawoła Wyjdźcie tylko z kościoła, Miejsce widzieć możecie, Kędy rwałem to kwiecie. Rwałem na łączce, w gaju, Na grobie przy ruczaju, Okażę grób i zdrój: To mój, to mój, to mój!” Kłócą się źli młodzieńce, Ten mówi, ten zaprzecza; Dobyli z pochew miecza, Wszczyna się srogi bój, Szarpią do siebie wieńce: „To mój, to mój, to mój!” Wtem drzwi kościoła trzasły Wiatr zawiał, świece zgasły, Wchodzi osoba w bieli: Znany chód, znana zbroja... Staje, wszyscy zadrżeli, Staje, patrzy ukosem, Podziemnym woła głosem: „Mój wieniec i ty moja! Kwiat na mym rwany grobie: Mnie, księże, stułą wiąż; Zła żono, biada tobie! To ja, twój mąż, twój mąż! Źli bracia! biada obu! Z mego rwaliście grobu, Zawieście krwawy bój! To ja, twój mąż, wasz brat, Wy moi, wieniec mój, Dalej na tamten świat!” Wstrzęsła się cerkwi posada, Z zrębu wysuwa się zrąb, Sklep trzeszczy, w głąb zapada, Cerkiew zapada w głąb. Ziemia ją z wierzchu kryje, Na niej rosną lilije, A rosną tak wysoko, Jak pan leżał głęboko.

214

Maria Konopnicka

P r z e d sądem Drobny, wychudły, z oczyma jasnemi, W których łzy wielkie i srebrne wzbierały I gasły w rzęsach spuszczonych ku ziemi, Blady jak nędza, a tak jeszcze mały, Że mógł rozpłakać się i wołać: Matko! Gdyby miał matkę... i mógł stroić psoty, I pocałunków żądać, i pieszczoty, I spać na piersiach ojca... a tak drżący, Jak ptak wyjęty z gniazda i już mrący, Wiejski sierota stał w sądzie przed kratką. A dziwna była ta sala sądowa, Wielka i pusta, i ciemna, i chłodna, I bezlitosna, i łez ludzkich głodna. I nigdy dla nich nie mająca słowa Miłości bratniej, i taka surowa, Tak spiskująca ławkami w półkole Na ludzką nędzę i ludzką niedolę, Że Chrystus biały, co stał tam w pobliżu, Zdawał się cierpieć i drżeć na swym krzyżu. Przy winowajcy nie było nikogo... I któż by bronił dziecięcia nędzarzy? Chyba te wielkie dwie łzy, co po twarzy Leciały jakąś pełną iskier drogą. Chyba dzieciństwo, nędz pełne, sieroty I chyba tylko promyczek ten złoty, Co mu przez okno upadał na głowę, Jakby Bóg gładził włosięta mu płowe. Wszedł sędzia, spojrzał i rzekł: "Gdzie rodzice?" „Nieznani” - odrzekł pan pisarz z powagą. Chłopiec wzniósł zgasłe, błękitne źrenice I ściągnął świtkę na pierś swoją nagą, Bo oto nagle od jednego słowa Zjęło go zimno i pustka grobowa... Sędzia zadumał się, pochylił czoła I spytał znowu: "Czy w wiosce jest szkoła?" „Nie”. —Pisarz zwykle chmurny był w urzędzie, Przy tym - pytanie było jakoś dziwne... Wahał się chwilę, czy właściwym będzie Odpowiedź chłopca pisać w protokóle; Więc wyprostował palce swoje sztywne I bębnił z lekka po szarej bibule...

215

A sędzia patrzył na drżącą dziecinę, Na ręce nagie, wychudłe i sine, Na pierś zapadłą i nędzne łachmany, Na blask tych oczu zmącony i szklany, Gdzie przecież mogły odbić się niebiosy... Na drobną główkę, gdzie myśl głucho śpiąca Nie znała światła innego prócz słońca I innych wrażeń ożywczych prócz rosy. I dziwnym cieniem zaszło mu oblicze, I w piersi uczuł drżenie tajemnicze, Jakby ta sala pusta była tronem, Nad którym przyszłość z czołem zachmurzonem Zasiada, pełna klęsk i spustoszenia... I jakimś grzmiącym i ogromnym słowem Oblicza plony na polu jałowem, Przed sąd wzywając całe pokolenia... I widział, jak szły gęste, ciemne tłumy I tamowały ruch globu w błękicie... I spostrzegł, pełny trwogi i zadumy, Że były chmurą ogromną o świcie, Przez którą przebić nie mogło się słońce, I zmierzch nad ziemią trwał przez lat tysiące... Widział, że tłum ten - to siła stracona Dla wielkich celów i dążeń ludzkości, I czytał w groźnym spojrzeniu przyszłości, Że chce rachunku - z miliona... I ujrzał nagle, że wydziedziczeni Za społeczeństwa swego cierpią winy... I przerażony - posłyszał w przestrzeni Sądy - nad sprawą chłopczyny... „Niechże was Chrystus - głos mówił - rozsądzi, Kto więcej winien: czy ten nieświadomy, Co drogi nie zna i w ciemnościach błądzi, Czy wy, co grube spisujecie tomy Karnej ustawy, a nie dbacie o to, By uczyć dziecię, które jest sierotą?... Niechże was Chrystus sądzi!” Lecz krzyż czarny Stał nieruchomy i cichy na stole, Jako milczące wobec łez ołtarze... A sędzia powstał i szedł, gdzie pacholę Blade czekało na wyrok surowy, I dotknął ręką jego płowej głowy, I rzekł: „Pójdź, dziecię! ja cię uczyć każę!”

216

Aleksander Fredro

Zem sta (F ragm en ty) N ie m asz nic ta k złego, żeby się n a dobre nie p rzy d a ło . B yw a z w ęża dryjakiew* *, złe często dobrem u o k a zyją daje.

And. Maks. Fredro "

Osoby: Cześnik Raptusiewicz Klara - jego synowicą Rejent Milczek Wacław - syn Rejenta Podstolina Papkin Dyndalski - marszałek Cześnika Śmigalski - dworzanin Cześnika Perełka - kuchmistrz Cześnika Mularze, hajduki, pachołki etc. Scena na wsi. (...)

Akt III Scena 4 R ejent, P a p kin PAPKIN

Wsuwając się trwożliwie: Wolnoż wstąpić? REJENT

Bardzo proszę. PAPKIN

Z najniższym, ukłonem i nieśmiało: Pana w domu i Rejenta Widzieć w godnej tej osobie Chluba wielka, niepojęta Spada na mnie w tejże dobie, Jak niemylnie pewnie wnoszę? * Dryjakiew (z gr.) - lekarstwo. ** Andrzej M aksym ilian Fredro (ok. 1620-1679) - historyk, pisarz polityczny i zbieracz przysłów. F rag m en t przytoczony w motcie pochodzi z dzieła Przysłowia mów potocznych, obyczajowe, radne, wojenne... z r. 1658, cennego zbioru przysłów siedemnastowiecznych. A leksander Fredro mylnie uw ażał się za potom ka A ndrzeja M aksym iliana. Przodkowie kom ediopisarza należeli do innej linii Fredrów.

217

REJENT

Pokornie: Tak jest - sługa uniżony. Wolnoż mi się w odwet spytać, Kogom zyskał honor witać? PAPKIN

Na stronie: Hm! pokorna coś szlachciurka, Z każdym słowem daje nurka**Niepotrzebne miałem względy. Śmielej: Jestem Papkin. Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie. Jak uważam, Skończę wszystko bez pomocy. Głośno, wyciągając się na krześle: Jestem Papkin - lew północy, Rotmistrz sławny i kawaler Okazując gestem wstęgi orderowe: Tak, siak, tędy i owędy. Mądry w radzie, dzielny w boju, Dusza wojny, wróg pokoju. Znają Szwedy, muzułmany, Sasy, Włochy i Hiszpany Artemizy ostrze sławne I nim władać ramię wprawne. Jednym słowem, krótko mówiąc, Kula ziemska zna Papkina Teraz, bratku, daj mi wina. REJENT

Po krótkim wahaniu, na stronie: Nemo sapiens, nisi patiens**. Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, na lewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje. PAPKIN

Na stronie: O! Brat szlachcic tchórzem podszyt! Po zleceniu od Cześnika Może sobie udrę łyka***. * daje n u rk a - wyrażenie myśliwskie: ustępuje, cofa się przed niebezpieczeństwem; tu: spuszcza z tonu. ** Nemo sapiens, nisi patien s (łac.) - „Nie je s t mądry, kto nie um ie być cierpliwy” średniowieczne przysłowie łacińskie. *** u d r ę łyk a - coś zarobię, coś skorzystam .

218

Nakrywa głowę - pije: CienkuszP Pije: deresz!""" Pije: REJENT

Na stronie: Nadto śmiało. PAPKIN

Istna lura, panie bracie, Cóż, lepszego tu nie macie? REJENT

Wybacz, waszmość, lecz nie stało. PAPKIN

Otóż to jest szlachta nasza! Ze wzgardą: Siedzi na wsi - sieje, wieje Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje. A dać wina - to nie staje. Idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma: Albo jeśli przyjdzie flasza, Samą maścią"""**już przestrasza; Potem prosi: „Jeśli łaska” Nie proś, nie nudź, hreczkosieju""*""*, A lepszego daj, u diaska! REJENT

Ależ mości dobrodzieju... PAPKIN

Pijąc: Mętne, kwaśne nad pojęcie Istna lura, mój Rejencie! REJENT

Na stronie: Cierpliwości wiele trzeba; Niech się dzieje wola nieba. PAPKIN

Zwiedź piwnice wszystkie moje, Gdzie z pół świata masz napoje, * cie n k u sz (dosł.: osad piwny, zlewki) —tu: złe, słabe wino. ** d e r e sz (z węg.) - tu: mętny, słaby tru n ek , lura. *** sa m ą m a ścią - zew nętrznym wyglądem. F laszka powinna być dobrze omszała, co je st świadectwem starości, a więc dobroci wina. **** h r e c z k o s ie j szlachcica.

- p ogardliw a n azw a zasiedziałego n a wsi, n iezbyt zam ożnego

Gdzie sto beczek stoi rzędem! Jeśli znajdziesz co takiego, Dam ci, bratku, konia z rzędem. REJENT

Z ukłonem: Pozwól spytać, panie drogi, Gdyż nie znana mi przyczyna, Co w nikczemne moje progi Marsowego wiedzie syna? PAPKIN

Rozpierając się na krześle przy stoliku: Co? Chcesz wiedzieć? REJENT

Proszę o to. PAPKIN

Więc staję tu, wiedz, niecnoto, Z strony jaśnie wielmożnego Cześnika Raptusiewicza, Co go ranka dzisiejszego Twych służalców sprośna dziczą**, Godna jednak pryncypała, W jego zamku napaść śmiała. REJENT

Mówże, waszmość, trochę ciszej, Jego sługa dobrze słyszy. PAPKIN

Mówię zawsze podług woli. REJENT

Ależ bo mnie głowa boli. PAPKIN

Jeszcze głośniej: Że tam komu w uszach strzyka Albo że tam czyj łeb chory, Przez to nigdy w pieśń słowika Nie odmienią głos stentory,**. REJENT

Słodko: Ależ bo ja mam i ludzi. Każę oknem cię wyrzucić. Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz. A tam dobry kawał z góry. * d ziczą (forma staropol. tak jak: łodzią, pieczenia itp.) - dzisiejsze: dzicz. ** S te n to r - człowiek o potężnym głosie. Nazwa pochodzi od jednego z bohaterów wojny trojańskiej, Stentora, odznaczanego się silnym, tubalnym głosem.

220

PAPKIN

O, nie trzeba. REJENT

Jest tam który! Hola! PAPKIN

Niech się pan nie trudzi. REJENT

Pan jak piórko stąd wyjedzie. Do służących: Czekać w czterech tam za drzwiami! PAPKIN

Ale na cóż to, sąsiedzie, Tej parady między nami? REJENT

Teraz słucham waszmość pana. Sadzając go prawie gwałtem: Bardzo proszę - bardzo proszę Siada blisko i naprzeciwko: Jakaż czynność jest mu dana? Nie spuszcza z oka Papkina: PAPKIN

Jesteś trochę nadto żywy: Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem, Że tak bardzo masz słuch tkliwy Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem Jakieś słówko głośniej powiem. REJENT

Czy się prędko rzeczy dowiem? PAPKIN

Bardzo cicho: Zaraz - Cześnik bardzo prosi... REJENT

Hę! PAPKIN

Czy głośniej? Na znak potakujący Rejenta mówi dalej: Cześnik prosi... To jest... raczej Cześnik wnosi, Że, by skończyć w jednej chwili Kontrowersją*, co... zrobili... * K on trow ersja (z łac.) —spór, sprzeczka, nieporozumienie.

221

Nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej Dobrze mówię... co zrobili... Kontrowersją... jak rzecz znana... Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja... Odwracając się, na stronie: A to jakiś wzrok szatana, Cały język w trąbkę zwija. REJENT

Ja nie jestem pojąć w stanie, Waszmość prawisz zbyt zawiło. PAPKIN

Wstając: Bo to... bo te... wybacz, panie, Wino trochę mocne było. A nie jestem zbyt wymowny... Ciszej: Czy tych czterech jeszcze stoi? REJENT

Jednym słowem - mój szanowny, Dobry sąsiad czego żąda? PAPKIN

Lecz się poseł trochę REJENT

Kończąc: ...Boi. Bądź, serdeńko, bez obawy. PAPKIN

Więc Cześnika prośba niesie, Abyś waszmość circa ąuartam* U trzech kopców w Czarnym Lesie Stanął z szablą do rozprawy. REJENT

Ironicznie: Stary Cześnik jeszcze żwawy! PAPKIN

Ośmielając się: Ba! To wszyscy wiedzą przecie, Że niemylne jego ciosy Wszakże w całym już powiecie Pokarbował szlachcie nosy, Tylko jeszcze... REJENT

Ciszej, proszę. *C irca ą u a rta m (łac.) - koło czwartej.

222

PAPKIN

Oglądając się na drzwi: Prawda, ciszej. - Cicho zatem Jego grzeczną prośbę wnoszę I dołączam moją własną O odpowiedź krótką, jasną. REJENT

Tę listownie mu udzielę, Ale jakże się to zgadza: Wszak ci jutro ma wesele. PAPKIN

Śmielej: Tamto temu nie przeszkadza: Rano pierścień - w pół dnia szabla Wieczór kielich - w nocy... REJENT

Słodko: Cicho. PAPKIN

Prawda, cicho. Na stronie: Sprawa diabla, Ani mrumru. - Czy mnie licho Tu przyniosło w takie szpony! REJENT

Ironicznie: Wielkiż afekt‘przyszłej żony? PAPKIN

Fiu! fiu! fiu! - Taż z miłości Trzykroć na dzień wpada w mdłości Cześnik, także rozogniony, Jak gromnica ku niej pała Będzie para doskonała. A że wierna w każdej sprawie, Ręce, nogi w zakład stawię.

Akt IV Scena 2 C ześnik, P apkin Dyndalski pomógłszy przypasać karabelę Cześnikowi, odchodzi w drzwi lewe. CZEŚNIK

Jesteś przecie... PAPKIN

Kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trochę w nieładzie:* * A fek t (z łac.) - tu: uczucie.

223

Z suchym gardłem Pozwól kapkę. To mi sprawa! Nalewa sobie i pije: Toż mu pieprzu w nos natarłem, Aż mu urósł na trzy piędzie! CZEŚNIK

Toż to teraz pływać będzie! PAPKIN

Lecz ten Rejent sztuczka żwawa, I szatańska przy tym postać; Omal, omal żem nie musiał Artemizy z pochew dostać. Lecz się bałem, mówiąc szczerze, Bo jak zwącha moje ramię, Czart ją chyba zdzierży w mierze. CZEŚNIK

Jak ten neąuam* ostro kłamie! Lecz cóż Rejent? będęż wiedzieć? PAPKIN

Przyjął grzecznie - prosił siedzieć Dodał wina, zieleniaka1" CZEŚNIK

Jakby do siebie: Otruł pewnie... PAPKIN

Jak to? co to? CZEŚNIK

Nie, nie... PAPKIN

Ale... CZEŚNIK

I cóż dalej? PAPKIN

Otruł, mówisz? CZEŚNIK

Z tą niecnotą Nie ma żartu, mocium panie. PAPKIN

Mnie bez tego... coś tu pali. * N eą u a m (łac.) - nicpoń, ladaco. * * Z ie le n ia k - gatu n ek w ina węgierskiego.

224

CZEŚNIK

Jakże przyjął me wyzwanie? Cóż? Milczenie. A tam co? głuchoniemy? Papkin osłupiały, nie patrząc się, oddaje list. Aha! z listu się dowiemy. Czyta: Co, co, co, co! Prędko: co, co, co, co! Postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem krzyczy „co!”, jakby nie mógł słów znaleźć. Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący. Co, co, co, co! PAPKIN

To, to, to, to! CZEŚNIK

Podstolina... PAPKIN

Płaczliwie sens kończąc: Nam skrewiła*. CZEŚNIK

Do Rejenta... PAPKIN

Jak wyżej: ...zabłądziła. CZEŚNIK

Do Rejenta... do Rejenta? I chce... chce pójść... PAPKIN

Truchlejąc: ...za Wacława. CZEŚNIK

I tyś milczał, ćmo przeklęta!... Ale krótka będzie sprawa... O płci zdradna! czci niewarta! Obyś była jak ta karta W moim ręku teraz cała. Mnąc list: Tak, tu... * S k rew iła - nie dopisała, zawiodła nadzieję, zdradziła.

225

PAPKIN

Wpadając w mowę, na stronie: Z pyszna by się miała! CZEŚNIK

Utarłbym cię w proch z kretesem Ale czasu nie chcę tracić. Do weselnej sarabandy* Muszę skrzypka im zapłacić Niech im zagra, a od ucha! Aż się Rejent w kółko zwinie! Pozna szlachcic po festynie**, Jak się panu w kaszę dmucha! Hola, ciury!*** Hej, dworzanie! Dalej za mną, mocium panie! Wychodzi środkowymi drzwiami:

Scena 3 P apkin, p ó ź n ie j D yn d a lsk i PAPKIN

Po długim milczeniu krzywi się, potem macając się po brzuchu: Tu coś boli. - Oj! aj! piecze Ach, to wino! takie męty! O zbrodniarzu! O przeklęty! Taką piękną niszczysz różę! Dyndalski wychodzi z drzwi lewych. Ach, Dyndalsiu, cny człowiecze! Ach, powiedzcie, czy być może? DYNDALSKI

Co, czy może? PAPKIN

Że ta żmija, Ten w Rejenta czart wcielony, Dziś trucizną mnie zabija? DYNDALSKI

Ej, gdzie znowu! PAPKIN

Nie wierzycie? DYNDALSKI

Kto by się tam i łakomił Na waszmości nędzne życie! * S a rab an d a (hiszp.) - taniec hiszpański, trzytaktowy. ** F esty n (z fi'.) —zabawa. *** C iu ry - w dawnym wojsku słudzy rycerza, którzy nie brali udziału w boju; pogardliwa nazw a używ ana dość często w stosunku do ludzi, o których się nie m a zbyt wysokiego wyobrażenia.

226

PAPKIN

Nic nie będzie zatem złego? DYNDALSKI

Ej, nie. PAPKIN

Cześnik mówił przecie... DYNDALSKI

Ha, to znowu co innego. Jaśnie panu wszystko w świecie Tak jest znane, jakby komu, Mój paniczu, w własnym domu. Otruł! - proszę! - co za psota! PAPKIN

Jakaż wasza teraz rada? Robić, począć co wypada? DYNDALSKI

Ha! Zażywa: Po księdza posłać trzeba Wychodząc w drzwi środkowe: Proszę, proszę, to niecnota!

227

Adam M ickiewicz

Reduta Ordona Opowiadanie adiutanta Nam strzelać nie kazano. - Wstąpiłem na działo I spojrzałem na pole; dwieście armat grzmiało. Artyleryi ruskiej ciągną się szeregi, Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi; I widziałem ich wodza: przybiegł, mieczem skinął I jak ptak jedno skrzydło wojska swego zwinął; Wylewa się spod skrzydła ściśniona piechota Długą czarną kolumną, jako lawa błota, Nasypana iskrami bagnetów. Jak sępy Czarne chorągwie na śmierć prowadzą zastępy. Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, Jak głaz bodzący morze, reduta Ordona. Sześć tylko miała armat; wciąż dymią i świecą; I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy. Patrz, tam granat w sam środek kolumny się nurza, Jak w fale bryła lawy, pułk dymem zachmurza; Pęka śród dymu granat, szyk pod niebo leci I ogromna łysina śród kolumny świeci. Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje. Ryczy jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; Już dopadła; jak boa śród kolumn się zwija, Pali piersią, rwie zębem, oddechem zabija. Najstraszniejszej nie widać, lecz słychać po dźwięku, Po waleniu się trupów, po ranionych jęku: Gdy kolumnę od końca do końca przewierci, Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci. Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia? Czy dzieli ich odwagę, czy pierś sam nadstawia? Nie, on siedzi o pięćset mil na swej stolicy, Król wielki, samowładnik świata połowicy; Zmarszczył brwi, - i tysiące kibitek wnet leci; Podpisał, - tysiąc matek opłakuje dzieci; Skinął, - padają knuty od Niemna do Chiwy. Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy, Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże, -

228

Warszawa jedna twojej mocy się urąga, Podnosi na cię rękę i koronę ściąga, Koronę Kazimierzów, Chrobrych z twojej głowy, Boś ją ukradł i skrwawił, synu Wasilowy! Car dziwi się - ze strachu. Drżą Petersburczany, Car gniewa się - ze strachu mrą jego dworzany; Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara Jest Car. - Car gniewny: umrzem, rozweselim Cara. Posłany wódz kaukaski z siłami pół-świata, Wierny, czynny i sprawny - jak knut w ręku kata. Ura! ura! Patrz, blisko reduty, już w rowy Walą się, na faszynę kładąc swe tułowy; Już czernią się na białych palisadach wałów. Jeszcze reduta w środku, jasna od wystrzałów, Czerwieni się nad czernią: jak w środek mrowiaka Wrzucony motyl błyska, - mrowie go naciska, Zgasł - tak zgasła reduta. Czyż ostatnie działo Strącone z łoża w piasku paszczę zagrzebało? Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał? Zgasnął ogień. - Już Moskal rogatki wywalał. Gdzież ręczna broń? - Ach, dzisiaj pracowała więcej Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcej; Zgadłem, dlaczego milczy, - bo nieraz widziałem Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem. Gdy godzinę wołano dwa słowa: pal, nabij; Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi; A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność; Na koniec bez rozkazu pełnią swą powinność, Na koniec bez rozwagi, bez czucia, pamięci, Żołnierz jako młyn palny nabija - grzmi - kręci Broń od oka do nogi, od nogi na oko: Aż ręka w ładownicy długo i głęboko Szukała, nie znalazła - i żołnierz pobladnął, Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie władnął; I uczuł, że go pali strzelba rozogniona; Upuścił ją i upadł; - nim dobiją, skona. Takem myślił, - a w szaniec nieprzyjaciół kupa Już lazła, jak robactwo na świeżego trupa. Pociemniało mi w oczach - a gdym łzy ocierał, Słyszałem, że coś do mnie mówił mój Jenerał. On przez lunetę wspartą na moim ramieniu Długo na szturm i szaniec poglądał w milczeniu.

229

Na koniec rzekł; „Stracona”. - Spod lunety jego Wymknęło się łez kilka, - rzekł do mnie: "Kolego, Wzrok młody od szkieł lepszy; patrzaj, tam na wale, Znasz Ordona, czy widzisz, gdzie jest?" - „Jenerale, Czy go znam? - Tam stał zawsze, to działo kierował. Nie widzę - znajdę - dojrzę! - śród dymu się schował: Lecz śród najgęstszych kłębów dymu ileż razy Widziałem rękę jego, dającą rozkazy. Widzę go znowu, - widzę rękę - błyskawicę, Wywija, grozi wrogom, trzyma palną świecę, Biorą go - zginął - o nie, - skoczył w dół, - do lochów”! „Dobrze - rzecze Jenerał - nie odda im prochów”. Tu blask - dym - chwila cicho - i huk jak stu gromów. Zaćmiło się powietrze od ziemi wyłomów, Harmaty podskoczyły i jak wystrzelone Toczyły się na kołach - lonty zapalone Nie trafiły do swoich panew. I dym wionął Prosto ku nam; i w gęstej chmurze nas ochłonął. I nie było nic widać prócz granatów blasku, I powoli dym rzedniał, opadał deszcz piasku. Spojrzałem na redutę; - wały, palisady, Działa i naszych garstka, i wrogów gromady; Wszystko jako sen znikło. Tylko czarna bryła Ziemi niekształtnej leży - rozjemcza mogiła. Tam i ci, co bronili, - i ci, co się wdarli, Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli. Choćby cesarz Moskalom kazał wstać, już dusza Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza. Tam zagrzebane tylu set ciała, imiona: Dusze gdzie? nie wiem; lecz wiem, gdzie dusza Ordona. On będzie Patron szańców! - Bo dzieło zniszczenia W dobrej sprawie jest święte, Jak dzieło tworzenia; Bóg wyrzekł słowo stań się, Bóg i zgiń wyrzecze. Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze, Kiedy ziemię despotyzm i duma szalona Obleją, jak Moskale redutę Ordona Karząc plemię zwycięzców zbrodniami zatrute, Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę.

230

Stanisław Wyspiański

Wesele D ram at w trzech aktach Osoby: Gospodarz Gospodyni Pan Młody Panna Młoda Marysia Wojtek Ojciec Dziad Jasiek Kasper

Poeta Dziennikarz Nos Ksiądz Maryna Zosia Radczyni Haneczka Czepiec

Czepcowa Klimina Kasia Staszek Kuba Żyd Rachel Muzykant Isia

Osoby dram atu: Chochoł Widmo Stańczyk Hetman Rycerz Czarny Upiór Wernzhora

D ekoracja: Noc listopadowa; w chacie, w świetlicy. Izba wybielona siwo, prawie błękit na, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty, i ludzi, którzy się przez nią przesuną. Przez drzwi otwarte z boku, ku sieni, słychać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet, hukania chłopów i bab i przygłu szający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotających tancerzy, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wrzawie piosenki... I cała uwaga osób, które przez tę izbę-scenę przejdą, zwrócona jest tam, ciągle tam; zasłuchani, zapatrzeni ustawicznie w ten tan, na polską nutę... wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych wstą żek, pawich piór, kierezyj1", barwnych kaftanów'”'' i kabatów1”1” , nasza dzisiejsza wiejska Polska.* * krasy - barwny. ** kierezja albo karazja - su km ana granatow a z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftam i i błyszczącymi blaszkam i, opadającym nisko n a plecy; kierezja i rogatyw ka czerwona, „krakuska”, należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa. *** kaftan - noszony pod su km aną (kierezja) żupanik z rękaw am i, granatow y n a czerwonej podszewce, naszyw any frędzlam i i m etalowym i guziczkami. **** kabat - wcięta w pasie k u rtk a czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdam i z tyłu, niekiedy naszyw ana.

231

A na ścianie głębnej: drzwi do alkierzyka*, gdzie łóżko gospodarstwa i ko łyska, i pośpione na łóżkach dzieci, a górą zszeregowani Święci obrazkowi. Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione""* białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; - za oknem ciemno mrok - za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę""", w zimową ochronę okryty. Na środku izby stół okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie przy ja rzących brązowych świecznikach żydowskich""""* suta zastawa, talerze poniechane tak, jak dopiero co od nich cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o sprzątaniu nie myśli. Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biur kiem fotografia Matejkowskiego „Wernyhory”"""""*i litograficzne odbicie Matejkowskich „Racławic”""1""'". Przy ścianie w głębi sofa wyszarzana; ponad nią złożone w krzyż szable, flinty, pasy podróżne, torba skórzana. W innym kącie piec bielony, do maści z izbą; obok pieca stolik empire , zdobny świecącymi reszta-* * alkierzyk - izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien ** przysłonione - dziś popr.: przysłonięte *** krzew otulony w słomę - tzw. chochoł albo chachoł; motyw u W yspiańskiego pow tarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej)1904) mowa je st o „krzewach w słomianej uwięzi”. Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł, chachoł etc.: ,,a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły [...]; b) najwyższy snop w m endlu [...] (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul [...]; c) okrycie słom iane, używane przez pasterzy w polu” i inne. Znaczenie, w jak im w yrazu używa W yspiański, było, ja k się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem) nieznane. **** świeczniki żydowskie - siedm ioram ienne o charakterystycznym kształcie; świece w nich zapalali Żydzi w świąteczny wieczór piątkowy (przed szabatem ); z uwagi n a piękny k sz ta łt przyjęły się również poza środowiskiem żydowskim ***** Matejkowski „Wernyhora” - obraz J a n a M atejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja w isiała w domu W łodzimierza Tetm ajera w Bronowicach Małych. W ernyhora to legendarna (lub n a pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby W ernyhory łączono z dalszym i losam i Polski i Ukrainy, widząc w nim w szcze gólności proroka „zm artw ychw stania” Polski i rzecznika pojednania między narodam i obu krajów. Postać W ernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z w ystępującą w nim postacią W ernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (prem iera 24 m arca). Sam W yspiański pisał (nieukończony) rapsod Werny hora począwszy od kw ietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty w itraża). ****** Matejkowskie „Racławice” - obraz J . M atejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w M uzeum Narodowym w Krakowie), przedstaw iający znany m om ent pow itania „naczel n ika w sukm anie” przez podkrakowskich kosynierów z B artoszem Głowackim po zdo byciu przez nich rosyjskich arm at. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedm iotem poem atu T. Lenartow icza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki W. L. Anczyca Kościuszko pod Racławicami. ******* do maści - do koloru, w tym sam ym kolorze. ******** empire (fr.) - styl cesarstw a; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji n a początku XIX w., właśnie za cesarstw a Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W m eblarstw ie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu.

232

mi brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami**dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju przy twarzy młodej w lokach i na ciemnej sukni. U boku drzwi weselnych skrzynia ogromna wyprawna wiejska, malowana** w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła. Pod oknem stary grat, fotel z wysokim oparciem. Nad drzwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej*** z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej****, w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i koronie polskiej Królowej, z Dzieciąt kiem, które rączkę ku błogosławieniu wzniosło. Strop drewniany w długie belki proste z wypisanym na nich Słowem Bożym i rokiem pobudowania. Rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym.

Akt III Scena XIV P an n a M łoda, M arysia MARYSIA

Cieszę się, a myślę sobie, że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA

Czego żal? MARYSIA

Jakeś do pola ganiała krasą i siemiematke ; jageś jesce była mała i ty, i Hanusia, i ja, byłyśmy razem doma, że ci sie zacnie bez stajnie; żeś kole niej wyrosła zwycajnie i bez cały ty wsioski roboty, bez tego harowanio; * alabastrowe kolumienki - „klasyczne” kolum ienki należały do znam iennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstw a; alabaster - biały m arm ur, prześwietlony, jakby przejrzysty. ** skrzynia [...] malowana - takie skrzynie były sprzętam i znajdującym i się w niem al każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barw ne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. *** obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej - kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. **** obraz Matki Boskiej Częstochowskiej - kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. W yspiański sam nam alow ał sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz n a scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię). ***** krasa (gw.) - krowa m aści czerwono-białej lub czarno-białe.j. ****** siemieniatka (gw.) - krowa m aści siem ieniatej (siemieniaty - pstry, w cętki lub b ru natny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka - k u ra pstra).

233

że jak ty bedzies panią, cieszę sie, a myślę sobie, że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA

Czego ż a l----? MARYSIA

Że ci sie będzie cnieło bez tatusia, bez nos, bez tych płotów, bez ogroda; że choć sie chłopem uciesys, jesce tu płacząca przylecis, bo tutok duszę mos, bo tu sie serce przyjęło, a tam ci będzie samotno i bez to ci będzie markotno, i bez to ci będzie żal. PANNA MŁODA

Mało szkoda, krótki żal. MARYSIA

A teraz ty sobie chwal, rumień się teraz i pal; ale tutok dusza sie ostanie i tutok twoje kochanie, a tam ci będzie samotno i bez to ci będzie markotno, i bez to ci będzie żal.

Scena XV M arysia, Ojciec MARYSIA

Tatuś sie Weselem cieszą... OJCIEC

Niech sie bawią, niech sie weselą; tela tego, co te parę dni a potem, jak sie pobiera, to już mnie do nich nic, niech se ta na swoich żarnach mielą, jako chcą - nie moje prawo. MARYSIA

Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą grontów - do tej upłaty - ? OJCIEC

Jo patrzę swego - jo nie bogaty; posłaś, toś posła;

234

су tam za tego, су za insego: telo, co byś sie wyniosła na tamten świat. MARYSIA

Może byście byli więcej rad, żebym za pana sie wydała, jak mię to przed laty chcioł - ? OJCIEC

Ten, co umarł; - ostał swat, boś sie przez Wojtka swatała, i swat ciebie wzioł. MARYSIA

A ja swata pokochała, a dzisiok, jak sie Jaga wydała i ja sobie moje przypomniała 0 tym zmarłym przyjacielu, jakem sie to ś nim poznała na Hanusinym weselu zrobiło mi sie markotno, nie wiem czego — przecie wolałam mego chyba, że onemu samotno. OJCIEC

Ka twój mąż? MARYSIA

Już legnoł, śpi, zmęcony - a kazał mi tu być, tom przyszła - a nie wiem, po co nic tu dla mnie, a tu ide, że tu tańczą - jak przed laty: kiedy do mnie przyszły swaty 1 od chłopa, i od pana, a ja byłam zakochana. OJCIEC

Idze ku nim. MARYSIA

Ino patrzę: jak te druhny coraz bladsze z umęcenia, a kręcom sie, nie ustanom, raduj om sie. OJCIEC

Potańcuj se. MARYSIA

Ino patrzę...

235

OJCIEC

Płaczesz — ? MARYSIA

Tak się w oczach mgli, wszystko widzę coraz bladsze.

Scena XVI Poeta, P an n a M łoda POETA

Panna młoda - ze snu, z nocy? PANNA MŁODA

A sen to miałam, choć nie spałam, ino w taki ległam niemocy... POETA

Od miłości panna młoda osłabła. PANNA MŁODA

We złotej ogromnej karocy napotkałam na śnie diabła; takie mi sie głupstwo śniło, tak sie ta pletło, baiło. POETA

I od razu diabeł jak z procy, i od razu kareta złota? PANNA MŁODA

A tak -ta na śnie, nie dziwota, że sie jakie byle co zwidzi; niech ino pon nie szydzi, bo pon, to po dniu zdziwuje, jesce wsady rozgaduje, jakby cejco* - choć ni ma co. POETA

Są tacy, co za to płacą; że z jednego takiego bajania można sobie powóz sprawić i zestrojonego diabła, i ogromnie wielu gapiów zabawić. PANNA MŁODA

Od tańcenia takem osłabła... Śniło mi się, że siadam do karety, * jakby cejco - jakby coś ważnego.

236

a oczy mi sie kleją - o re ty Śniło mi sie, że siedzę w karecie i pytam sie, bo mnie wieżą przez lasy, przez jakiesi murowane miasta „a gdzież mnie, biesy, wieziecie?” a oni mówią: „do Polski” A kaz tyz ta Polska, a kaz ta? Pon wiedzą? POETA

Po całym świecie możesz szukać Polski, panno młoda, i nigdzie jej nie najdziecie. PANNA MŁODA

To może i szukać szkoda. POETA

A jest jedna mała klatka o, niech tak Jagusia przymknie rękę pod pierś. PANNA MŁODA

To zakładka gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie. POETA

------ A tam puka? PANNA MŁODA

I cóz za tako nauka? Serce - ! - ? POETA

A to Polska właśnie.

Scena XVII Poeta, P an M łody PAN MŁODY

Takie zimno bardzo rano; noc tę dzisiaj nieprzespaną zapamiętam długie czasy. POETA

Zapewne, noc to poślubna, ta jest zawsze siłopróbna. PAN MŁODY

Trochę to, co inne jeszcze. Ujęły mnie jakieś kleszcze przestrachu, ogromne grozy. Uląkłem się nagle prozy, jaka jest we fantastycznym świecie:

237

że to, co jest tu przed nami żywe, tak się nagle wiatrem zmiecie; że my próżno wyciągamy ręce do widziadeł - bo to są widziadła, i tak mi fantazja zbladła, bo już się była układła do snu we widziadeł lesie. POETA

A mnie to znowu teraz niesie ten wicher z nocy. Określiłbym to tak, że dusza pnie się po skale stromej w górę i wie - wie, że stanie tam! Taka pewność sił, tę teraz mam! PAN MŁODY

I to wszystko na żart — ? POETA

A ot tak, jak leci czart po nocy - nie zeszła jeszcze noc. PAN MŁODY

A trafiaj ty orły z proc, ja wolę gaik spokojny, sad cichy, woniami upojny: żeby mi się kwieciły jabłonie i mlecze w puchów koronie, i trawa schodziła zielona, kręciła się przy mnie żona, żebym miał kąt z bożej łaski, maleńki, jak te obrazki, co maluje Stanisławski* z jabłoniami i z bodiakiem we złotawem słońcu takiem... żeby mi tam było cicho, spokojnie, a jeśli gwarno i rojnie, to od brzęczących pszczół, błyszczących much.

* J a n Stanisław ski (1860-1907), objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowa dził metodę studiów plenerowych. Jed en to z najwybitniejszych przedstawicieli im pre sjonizm u w m alarstw ie polskim. Malował m ałe pejzaże liryczne, głównie o motywach u k raińskich (stam tąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa P an a Młodego św ietnie ch arakteryzują jego „obrazki”.

238

SPIS TREŚCI Дорогий друже!............................................................................................................................. З LEKCJA 1 Z D R O W O W K R A K O W IE ................................................................................................................. 5

LEKCJA 2 N O W A S Z K O Ł A , N O W A W IE D Z A . L IC E U M - T O T E Ż S Z K O Ł A ........................................................................................................ 25

LEKCJA 3 C Z Y M J E S T N A T U R A 2 0 0 0 ? ........................................................................................................ 4 4

LEKCJA 4 P O L S K A D O B R Z E Z O R G A N I Z O W A N A ................................................................................ 72

LEKCJA 5 P O L S K A W U N II E U R O P E J S K I E J ............................................................................................. 99

LEKCJA 6 S T O L A T N I E P O D L E G Ł O Ś C I ..................................................................................................... 128

LEKCJA 7 W R O CŁA W - EU R O P EJSK A S T O L IC A K U L T U R Y ......................................................................................................................... 155

LEKCJA 8 P O L S K A R E G IO N Ó W .................................................................................................................... 183

LEKCJA 9 K O N T A K T Y P O N A D G R A N IC A M I........................................................................................... 196

LEKTURA UZUPEŁNIAJĄCA Adam Mickiewicz LILIE ........................................................................................................................................ 207 Maria Konopnicka PRZED SĄDEM ................................................................................................................... 215 Aleksander Fredro ZEMSTA.................................................................................................................................. 217 Adam Mickiewicz REDUTA ORDONA.............................................................................................................228 Stanisław Wyspiański WESELE................................................................................................................................... 231

239

Н авчальне видання

БІЛЕНЬКА-СВИСТОВИЧ Леся Володимирівна, КОВАЛЕВСЬКИЙ Єжи, ЯРМОЛЮК Микола Олександрович

ПОЛЬСЬКА МОВА (5-й р ік навчання)

для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською мовою Підручник для 9 класу загальноосвітніх навчальних закладів Р е к о м е н д о в а н о М ін іс т е р с т в о м о с в іт и і н а у к и У к р а їн и

Видано за рахунок державних коштів. Продажзаборонено

У підручнику використано матеріали з інтернет-джерел

Редактор Н . Д о р о ш к е в и ч Коректор Т. К а л у с ь к і Технічний редактор С . М а к с и м е ц ь Дизайн і верстка І. С т у с и к а

Формат 70x100/16. Ум. друк. арк. 19,44. Обл.-вид. арк. 18,00. Наклад 16407. Зам. № 1203.

Видавець і виготовлювач видавничий дім „Букрек”, вул. Радищева, 10, м. Чернівці. 58000. Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.