Польська мова 7 клас Войцева 2020 by sloven

Олена Войцева Тетяна Бучацька

ПОЛЬСЬКА МОВА (7-й рік навчання)

підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти 2-ге видання, перероблене

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Helena Wojcewa Tatiana Buczacka

JĘZYK POLSKI (7. rok nauki)

podręcznik dla klasy 7 szkół średnich ogólnokształcących Wydanie drugie, poprawione

Чернівці „Букрек" 2020

УДК 811.162.1(075.3) В 65 Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (лист Міністерства освіти і науки України від 03.06.2020 № 1Ц1-3698) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

- zapamiętaj

- odpowiedz na pytania

- wykonaj ustnie zadania

- wykonuj zadania pisemnie

- słuchaj tekst ze zrozumieniem

- zastanów się, porównaj

- mów poprawnie

- czytaj cicho, na głos, komentuj tekst

V - powtarzaj, przypomnij wiadomo

ści, poznane w poprzednich kla sach - Wiem więcej: wiadomości wy

kraczające poza program

- słowniczek wyrazów, związków frazeologicznych używanych w tekście (praca ze słownikami, tłumaczenie tekstu, rozumienie znaczenia wyrazów)

- układaj wypowiedzi na określo ny temat - pracuj w grupie

- pracuj w parach

□ - kolor ramki wskazuje na przy

- uśmiechnij się

należność do określonego bloku ćwi czeń

Войцева O. А., Бучацька T. Г. В 65

Польська мова (7-й рік навчання) : підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти. 2-ге вид., перероблене. Чернівці : Букрек, 2020. 240 с. : іл. ISBN 978-617-7770-84-7

УДК 811.162.1(075.3)

В 65

Wojcewa Н., Buczacka Т. Język polski (7. rok nauki) : podręcznik dla klasy 7 szkół średnich ogólnokształcą cych. Wydanie drugie, poprawione. Czerniowce : Bukrek, 2020. 240 s. : ił. ISBN 978-617-7770-84-7 УДК 811.162.1(075.3)

ISBN 978-617-7770-84-7

Powtórzenie

TEMAT 1. JĘZYK SKARBEM DUCHOWYM NARODU. WYPOWIEDŹ USTNA I PISEMNA. POWTÓRZENIE Spróbuj określić główną myśl zawar

Przeczytaj wiersz wyraźnie. tą w utworze.

Jowita Czyż

Wakacje moje wakacje były wesołe śpiewne, kobiece, rozanielone podróż przez morze zachody słońca pełnia księżyca radość gorąca niezwykłe miejsca kochani ludzie - o takim właśnie wspominam cudzie Słowniczek wyrazów używanych w tekście: kobiecy-жіночий; rozanielony-радісний, веселий; gorący-гарячий; niezwykłyнезвичайний. Związki frazeologiczne:

zachód słońca - захід сонця pełnia księżyca - повний місяць, повня

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Jakie wspomnienia wywołuje u ciebie ten wiersz i dlaczego? Do jakiego gatunku literackiego należy ten utwór?

Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka i zapamiętaj ich znaczenie. 2. Pracuj w grupie. Ułóż zdania w taki sposób, żeby powstał opis wesołych wakacji. Wyko rzystaj wyrazy i wyrażenia pomocnicze.

А-

в-

Wyrazy і wyrażenia pomocnicze: życzyć - бажати; natura - природа; wędrować - мандрувати; zaskoczyć - вразити; woń kwiatów - аромат квітів; atrakcja - розвага, щось дуже цікаве; wianek - вінок; wspaniały dzień - прекрасний день. Na podstawie podanych niżej obrazków ułóż dialogi (7-8 zdań) z elementami opisu oraz refleksji.

Przeczytaj i przetłumacz. Wyjaśnij, jak rozumiesz podane niżej przysło wia? Czy są w języku ukraińskim ich odpowiedniki?

1. Dla chcącego nic trudnego. 2. Kto nie idzie naprzód, ten się cofa. 5

Słowniczek przysłów pomocniczych:

Хто не йде вперед, той сунеться назад. Немає нічого складного для того, хто бажає. В. Przeczytaj і przetłumacz. Wyjaśnij, co oznaczają podkreślone części zdania?

Już skończyło się lato, a z nim i wesołe wakacje. Staliście się przez ten rok bardziej dorośli. Dzięki temu zrozumiecie, że tylko uporczywa praca i wielkie pragnienie zdobywania wiedzy uczynią Wasze życie ciekawym i urozmaiconym. Pamiętajcie, że dla chcącego nic trudnego, kto nie idzie naprzód, ten się cofa. Posłuchaj tekstu.

cie.

Spróbuj określić główną myśl zawartą w tekś

Czytaj, zadawaj pytania i odpowiadaj (łańcuszek).

Znaczenie języka ojczystego Charakterystycznym wyłącznie dla ludzi jest porozumiewanie się za pomocą mowy. Każdy naród posiada swój język ojczysty, który jest skarbem duchowym. Językiem urzędowym w Ukrainie jest język ukraiński. W Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest ję zyk polski. Poznawanie języków innych narodów jest ważne dla rozwoju oso bistego, dla uświadamiania innych kultur i porozumiewania się z przedstawicielami różnych państw. Zapamiętaj! Kultura języka to porozumiewanie się języ kiem zgodnie z obowiązującą w danym społeczeństwie i zwycza jowo utrwaloną normą językową.

££7 Słowniczek wyrazów używanych w tekście: wyłączny - винятковий; porozumiewać się - порозуміватися; przedstawiciel представник; posługiwanie się - користування. Związki frazeologiczne: język ojczysty - рідна мова; skarb duchowy духовний скарб; rozwój umysłowy - розумовий розвиток.

Fonetyka

TEMAT 2. UCZEŃ W SZKOLE I JEGO ODKRYWANIE ŚWIATA. FONETYKA. WYMOWA SAMOGŁOSEK I SPÓŁGŁOSEK. AKCENT WYRAZOWY. WYRAZY NIEAKCENTOWANE Й 6.

Przeczytaj głośno tekst, poprawnie akcentując wyrazy.

Hanna Ożogowska

Tuż przed wakacjami Zostały dwa dni do końca roku szkolnego.

(...) O pierwszej w południe, kiedy dzień prze wracał się na drugi bok, w klasie robiło się go rąco. Młoda nauczycielka, a jednocześnie wy chowawczyni tej klasy, Zofia Ostrowska, na zywana przez uczniów „Gramatyką” - koń czyła rozdawać zeszyty z wypracowaniem. Już tylko trzy zeszyty. Już tylko dwa. I ostat ni. - Zórawiec! W twoim wypracowaniu jest sporo zdrowego sensu, mogłoby ono otrzymać nawet niezły stopień. Cóż, kiedy ortografia poniżej klasy pierwszej. Za taką ilość błędów nie można postawić wię cej niż dwójkę. Przy pierwszych słowach nauczycielki Stefan Zórawiec powstał. Lekko pochylony szedł między ławkami. Jasną, falującą czuprynę od garnął ręką do tyłu, a zielonkawe oczy błysnęły hardo. Odebrał z rąk nauczycielki zeszyt, ukłonił się niedbale i wracał na swoje miejsce. Siadając w ławce, rzucił półgłosem: - Nie szkodzi. Wszyscy wielcy ludzie pisali okropnie. Nauczycielka ze spokojem, który nie przyszedł jej łatwo, rzuciła w stronę ucznia: - Na przykład? Skoro tak twierdzisz, to chyba umiesz wymienić tych sławnych. Stefan wstał niechętnie. - No, chociażby... Napoleon. Widziałem jego podpis. Pisał jak kura pazurem. - Widziałeś chyba fotografię jego podpisu - poprawiła nauczyciel ka. - Pisał rzeczywiście niewyraźnie. Ale błędów nie robił. Ja nie za kaligrafię postawiłam ci dwójkę, tylko za błędy, za mnóstwo błędów powtórzyła z naciskiem pani Ostrowska. - A Karol Wielki? - upierał się Stefan. - Ten w ogóle nie umiał pisać. Zaledwie swoje imię. A do tej pory trzeba się o nim uczyć.

- Ha! Skoro tą drogą chcesz dojść do wielkości, to ci współczuję. Ten sposób wydaje mi się bardzo przestarzały i... już nieskuteczny. W klasie ktoś parsknął śmiechem. Stefan zaczerwienił się. Rozległ się dzwonek. Cała klasa, tak jak wstała na pożegnanie wychowawczyni, skamieniała na chwilę. Stefan stał blady, aż drobne piegi na nosie wystąpiły wyraźniej. Uchyliły się drzwi i błysnęła w nich łysa jak kolano głowa starego woźnego, zwanego „Kochasiu”. - Zórawiec, kochasiu! Do pana kie rownika, już zaraz! - Stefan! Masz pecha! - powiedział Wiktor. - Poskarżyła! - krzyk nął Franek Gawroński z satysfakcją w głosie. - A co? Nie mówiłem? Wszyscy tak za nią „dobra”, „dobra”, a ja zawsze powtarzam: „Jaka ona tam dobra?” Chodź, Stefan, odprowadzę cię. Kancelaria kierownika była na pierwszym piętrze, więc po scho dach towarzyszyli jeszcze koledze. Zapukał do drzwi kancelarii i za pytał siedzącą pod oknem sekretarkę, czy można wejść do pana kie rownika. - A po co? - Pan kierownik mnie wzywał - bąknął Stefan. - Aha! - powiedziała sekretarka tonem, który znaczył: „taki z ciebie ananas”, i machnęła ręką w stronę drzwi gabinetu - wejdź! Stefan znowu zapukał, na głośne „proszę” wszedł i zatrzymał się przy drzwiach. Pan kierownik patrzy na Stefana i mówi: - Powiedz no mi, Ste fan, czy ci nie wstyd? Stefanowi jest wstyd. Czerwieni się i jąka: - Tak... już tu pani od polskiego obsmarowała mnie. - Nie zgadłeś - mówi pan kierownik. - Nie rozmawiałem z panią Ostrowską. Po prostu podpisywałem dziś wasze cenzury i widziałem twoje stopnie. Trójka z polskiego. Więc spytam cię: Czy ci nie wstyd? Jesteś zdolny chłopiec. Masz dobre warunki do nauki, a na świadec twie kilka trójek. I jedna z nich - z języka ojczystego. - Tak - mówi już trochę śmielej Stefan - zdolny jestem, ale przez tę ortografię to ja życie będę miał zmarnowane. - O - zdziwił się dyrektor Marczyński. - Takiś nieszczęśliwy? A dla czego to inni twoi koledzy, nawet mniej zdolni od ciebie, dają sobie radę? - Po co tyle cierpień? Panie kierowniku, ja to bym zupełnie ina czej urządził! - Ciekawe jak? - zainteresował się kierownik. - Najgorsze w tej ortografii jest to, że mnóstwa trzeba na pamięć wykuć. Dlatego tak mi trudno, bo ja to lubię na rozum wziąć. Jak

coś zrozumiem, to od razu zapamiętam. Więc w ortografii też wy myśliłbym wszystkie takie prawidła, żeby każdy rozumiał, dlaczego się pisze tak, a nie inaczej. - Nie wszystko w ortografii da się wziąć na rozum. Są wyrazy, których pisania trzeba się nauczyć na pamięć. Mam do ciebie prośbę. Powiedz, że się na nią zgodzisz. - Tak jest, panie kierowniku, zgodzę się. - A więc proszę cię: zacznij pisać pamiętnik. - Ja? Pamiętnik? - spłoszył się Stefan. - Jak dziewczyna? - Dlaczego jak dziewczyna? Wielu sławnych ludzi pisało pamięt niki. - A jeżeli ja nie zostanę sławnym? - To nie jest konieczne, zapew niam cię. Najważniejsze, żebyś pisał o swoich pomysłach, o swoim życiu, o kolegach. Chyba tematu ci nie zabraknie?.. Na pamiątkę tej rozmowy dostaniesz ode mnie książkę. - Dobrze - zapewnił uradowany Stefan. Ale mina jego zrzedła, kiedy zobaczył, że pan Marczyński wyciągnął z szuflady zieloną, nie grubą książkę z wyraźnym, czarnym tytułem „Zasady pisowni pols kiej” (wg „Tajemnica Zielonej Pieczęci”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: hardo - гордо; półgłosem - півголосом; nieskuteczny - неефективний; przesta rzały - застарілий; zaczerwienić się - розчервонітися; cenzura - тут у значенні: шкільне свідоцтво; spłoszyć się - стривожитися; pomysł - задум; kochasiu розмовна форма звертання до чоловіка, досл. „той, якого люблять”; uradowanyобрадуваний; zasady - принципи.

• * zdolny - здібний niedbale - недбало

okropnie - жахливо bąknąć - буркнути

Związki frazeologiczne: falująca czupryna- кучерява чуприна; z naciskiem з притиском; drobne piegi - дрібні веснянки; czy nie wstyd - чи не соромно; dać sobie radę - дати собі раду; nie zabraknie tematu - вистачить тем.

tS*- Pytania i polecenia do tekstu.

Spróbuj przetłumaczyć samodzielnie lub za pomocą słownika wyróżnio ne w tekście zwroty i frazy. Określ miejsce i czas opisanych w powieści zdarzeń. Powiedz, jak zacho wuje się bohater i czy podoba się tobie jego zachowanie? Dlaczego Stefan nie

może opanować zasad ortografii polskiej? W jakim celu dyrektor szkoły wzywa Stefana Żórawca? Dlaczego poprosił głównego bohatera o napisanie pamiętni ka, jaką książkę mu podarował? Ułóż dialog do opisanej sytuacji z wykorzystaniem wyróżnionych w tekście wyrazów i związków frazeologicznych.

Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

Pracuj w grupie. А. В. C.: Podziel tekst na akapity i zatytułuj je. Jaki akapit zawiera główną myśl? Przekaż ją własnymi słowami.

s^l A. Znajdź w tekście różne typy zdań ze względu na cel wypowiedzi.

B. Znajdź imiona własne i wyjaśnij ich pisownię. C. Wypisz z tekstu przykłady dwóch wyrażeń i podkreśl w nich wyraz nadrzędny i podrzędny. Dobiera do wyrazów zdolny, niedbały, okropny, smutny synonimy i antonimy.

7. Wstaw brakujące litery. Sprawdź pisownię w słowniku. Podkreśl wyrazy, które mają przenośne znaczenie. Dzień p ewracał się na drugi bok; jak kura pazurem; parsknął śmie em; taki z c bie ananas; masz pe a; obsmarowa a mnie; ycie będ miał zmarnowane; na pam ć wykuć; na rozum wz ć; mina jego z edła. s^l 8. Wypisz z tekstu „Tuż przed wakacjami” po 2-3 przykłady: a) wyrazów, w których liczba głosek jest równa liczbie liter; b) wyrazów jednosylabowych; c) wyrazów dwusylabowych.

Podziel podane wyrazy na sylaby. Zapisz wszystkie możliwe sposoby.

Wychowawczyni, kaligrafia, kierownik, pożegnanie, kancelaria, uradowany.

Przeczytaj i naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczy

ciela / nauczycielki. Ułóż i zapisz plan do tekstu. Opowiedz tekst, korzy stając z ułożonego planu.

Wymowa samogłosek i spółgłosek

Źródłem dźwięków mowy - głosek (samogłosek i spół głosek) jest strumień powietrza, który wydychamy z płuc. Powietrze dostaje się do krtani, gdzie są wiązadła głosowe. Wszystkie samogłoski wymawiamy przy otwartej jamie ust nej . Spółgłoski dźwięczne wymawiamy przy zsuniętych wią zadłach głosowych, np. dz, b, z, spółgłoski bezdźwięczne przy rozsuniętych, np./?, t, c. W jamie ustnej ważną rolę odgrywa podniebienie miękkie zakończone języczkiem. Kiedy języczek przylega do ścianki jamy gardłowej, powietrze przepływa przez jamę ustną, powstają głoski ustne, np. a, e, z, s. Jeżeli języczek nie przylega do ścianki jamy gardłowej, jest opuszczony, to powstają gło ski nosowe, np. ą, ę, m, n. Jeśli środkowa część języka zbliża się do podniebienia 10 twardego, to wymawiamy spółgłoski miękkie, np. s ’, n ’, b ІЗ a jeżeli oddala się, wtedy wymawiamy spółgłoski twarde, np. 5, n, b.

2 11. Przypomnij różnicę między głoską a literą. Wskaż w podanych wyra zach litery, które oznaczają: samogłoski ustne i nosowe, spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne, ustne, nosowe, twarde i miękkie.

Gorąco, piętro, śmiech, kolega, prawidło, nauczycielka, szuflada, świadectwo, pisownia, błąd, pamiętnik. 12. Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości. swojemu koledze / swojej koleżance i podaj przykłady.

" *

Opowiedz go

Jeżeli spółgłoska miękka występuje przed samogłoską i, jej miękkość zawsze oznaczamy literą i. Gdy i stoi między dwiema spółgłoskami, wtedy oznacza samo głoskę i tworzy sylabę. 12

тіз. Podkreśl w podanych wyrazach i, które jest znakiem zmiękczenia i jednocześnie tworzy sylabę.

Mina, niedbale, list, pieśń, zielony, kino, siodło, piana, okienko. Wiem więcej

Hanna Ożogowska (1904-1995) to polska prozaiczka, poetka i tłumaczka literatury rosyj skiej, niemieckiej i włoskiej. Jedna z najpopular niejszych autorek utworów dla młodzieży, była współpracowniczką i redaktorem „Płomyka”. W swych powieściach łączyła przygodową fabułę z treściami wychowawczymi. Najsłynniejsze utwo ry Ożogowskiej to: „Złota kula” (1957), „Ucho od śledzia” (1964), „Głowa na tranzystorach” (1968). 14. Przeczytaj wiersz, dbaj o staranną wymowę. Spróbuj go przetłuma czyć, wykorzystaj podane niżej wyrazy.

Maria Terlikowska

Ziółko No, na przykład do Iwony, że fatalnie jej w zielonym. Kto zielony sweter bierze przy okropnej, żółtej cerze?! Albo mówię raz do Bronka, że ma piegi i się jąka. A do Hanki i do Jurka, że są rudzi jak wiewiórka. A do Reni, że sepleni... I co? Wszyscy obrażeni! Za co? Ze ja bez obłudy do rudego mówię: rudy? I że powiem do kolegi, że ma piegi, gdy ma piegi?! Mogę przysiąc nawet mamie, że to prawda, że nie kłamię. Widać prawda w oczy kole, więc za prawdę cierpię w szkole!

Wszyscy mówią o mnie: Ziółko. Ziółko, Ziółko - słyszę w kółko. Cała klasa mnie przezywa: Ziółko, Oset i Pokrzywa. Pytam: - Za co i dlaczego? Czy zrobiłam coś kolegom? Czyja kiedy z kimś zadzieram? Nie! Ja tylko jestem szczera! Mówię zawsze to, co myślę, szczerą prawdę, jak najściślej.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: ziółko - зіллячко, зілля, перен. „в'їдлива, причіплива людина”; oset - будяк, чортополох; pokrzywa - кропива; zadzierać - задиратися; szczery - щирий; jąka się - заїкається; seplenić - шепелявити; obrażony - ображений; kłamać брехати; cierpieć - страждати. Związki frazeologiczne: żółta cera - жовта шкіра на обличчі; rudy jak wie wiórka - рудий, як білка; bez obłudy - без лицемірства.

prawda w oczy kole - правда очі коле, неприємно слухати, визнавати правду

9 'Odpowiedz na pytania, wykonaj polecenia.

Przeczytaj zdanie z ramki, zapisz do słowniczka i zapamiętaj. Porównaj go z odpowiednim zwrotem w języku ukraińskim. Jak nazywamy takie zdania: a) przysłowia; b) aforyzmy; c) frazy?

Dlaczego głównej bohaterce nadano przezwisko Ziółko? Czy zgadzasz się ze zdaniem bohaterki wiersza „Ziółko”, że ona „zaprawdę cierpi w szkole”? Czy zawsze należy mówić to, co się myśli? Odpowiedź uzasadnij.

А Pracuj w grupie. Wypisz z wiersza wyrazy, które opisują: A. Wygląd zewnętrzny bohaterów; B. Nastrój narratora. A. B.: Ułóż z nimi wy rażenia i zwroty i zapisz: a) wyrazy przeciwstawne; b) wyrazy bliskoznaczne. VJ razie potrzeby korzystaj ze słownika.

15. Przeczytaj i naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczy ciela / nauczycielki. Podaj swoje przykłady wyrazów, na końcu których wyma wiamy głoski bezdźwięczne zamiast dźwięcznych.

Wymowa spółgłosek dźwięcznych

Spółgłoski dźwięczne nie zawsze wymawia się zgod nie z zapisem. Na końcu wyrazu (chleb [chlep], lekarz [lękasz]) i w sąsiedztwie głosek bezdźwięcznych (warszawski [warszafski]) wymawiamy głoski bezdźwięczne: w-f, b-p, d-t, z-s, ź-ś, ż-sz, dz-c, dź-ć, dż-cz, g-k. ■ź

16. Dopisz wyrazy, które uzasadniają pisownię podanych rzeczowników.

Wzór: Bluzka - bluza. Trąbka, kózka, trawka, drzewko, bródka, rybka. Dokończ rozpoczęte zdanie.

Sylaba to cząstka wyrazu zawierająca jedną ... .

Dopisz brakujące wyrazy.

Podziel podkreślone wyrazy na

sylaby.

Akcent wyrazowy Silniejsze wymówienie sylaby w wyrazie nazywamy . W ję zyku polskim akcent pada zwykle na drugą sylabę od końca wyrazu. W niektórych wyrazach akcentujemy albo sylabę od końca, np. w wyrazach obcego pochodzenia na -ik-a, -yk-a-, w formach 1. i 2. os. Im. czasu przeszłego, np. , w formach 1., 2., 3. os. i 3. os. Im. trybu przypuszczającego, np. 19. Przepisz podane wyrazy i podkreśl w nich sylabę akcentowaną.

Widzieliśmy, liceum, sportowiec, zrozumiałybyście, parasolka, biegaliście, zapamiętałeś, powiedziałyśmy, akrobatyka, tabliczka, wi delec. Posłuchaj tekstu. Obejrzyj obrazki. wyrazy kluczowe.

Ułóż plan i wypisz z utworu

Maria Nagajowa

Nieporozumienie - Kto się gniewa, niech się gniewa, niech przy czepi nos do drzewa. - Tak powiedziała Basia na temat swojej do niedawna przyjaciółki, Dorotki, do starszego brata, który właśnie przyjechał do domu na święta. Przyczyna zerwania przyjaźni Basi i Dorotki była taka. Ostatniego dnia przed feriami pani zro biła klasówkę z matematyki. Podczas rozwiązy wania zadań Basia nagle coś sobie przypomniała, 15

pochyliła się w stronę Dorotki i zaczęła jej coś mówić, gdy pani po patrzyła na dziewczynki surowym wzrokiem. Umilkły więc i wzięły się do pracy. Dorotka wcześniej skończyła, została więc zwolniona do domu. Podczas drogi myślała o tym, co powiedziała jej przyjaciółka. Lis. Pewnie rudy. I z dużą puszystą kitą. Przyszedł do nich. A kiedy? Coś podobnego, lis w mieście, co prawda niedużym. I nazwali lisa Radoś. Słusznie! Przecież to wielka uciecha mieć w domu oswojonego lisa. I to jeszcze nie z tej planety. A z której? Ee, o tej planecie to chyba Basia sobie wymyśliła. W domu powtórzyła wiadomość mamie. Mama okropnie się zdzi wiła: - Lis? I to jeszcze z innej planety? To niemożliwe. Może pies są siadów? Też jest rudy. - Na pewno lis. Nazwali go Radoś. A pies ma na imię Arnik upierała się Dorotka. - Coś przesadzasz, moja panno - powątpiewała mama. Po południu mama Dorotki spotkała w sklepie mamę Basi i spy tała więc o lisa. Mama Basi zaprzeczyła: - Ależ nie mamy żadnego lisa. W domu mama surowo upominała Dorotkę za zmyślanie i po wtarzanie nieprawdy. Dziewczynka się upierała, że mówi prawdę i... przestała się do Basi odzywać. Trwało to już tydzień, gdy przyjechał brat Basi. Jak się tylko dowiedział o sporze, postanowił wyjaśnić jego przyczynę. I tak wyszła na jaw przyczyna nieporozumienia. Na lekcji Basia powiedziała: „List do nas przyszedł. Radość nie z tej ziemi!” A mówiła o liście od brata, zapowiadającego w nim swój przyjazd na święta. Tymczasem Dorotka usłyszała: „Lis do nas przyszedł. Radoś. Nie z tej ziemi”. Brat Basi wyjaśnił przyjaciółkom przyczynę nieporozumienia i w ten sposób Basia i Dorotka się pogodziły, a przy tym obiecały sobie, że nigdy do podobnego nieporozumienia nie dopuszczą. * Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

nieporozumienie - непорозуміння; umilknąć - замовкнути; upierać się - затяти ся, упиратися; przesadzać - перебільшувати; powątpiewać - засумніватися; zaprzeczyć - заперечити; zmyślanie - вигадування; obiecać - обіцяти. Związki frazeologiczne: surowy wzrok - суворий погляд; puszysta kita пухнастий хвіст; oswojony lis - приручений лис.

zerwać przyjaźń - перестати приятелювати wziąć się do pracy - почати працювати przestać odzywać się - припинити розмовляти, спілкуватися

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Co się stało podczas klasówki z matematyki? Czy mama uwierzyła Do rotce? Dlaczego Dorotka przestała odzywać się do Basi? Jaka była przyczyna zerwania przyjaźni Basi i Dorotki i jak ona wyszła na jaw? Co obiecały sobie przyjaciółki? Zapisz nowe wyrazy do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie.

Czytaj, zadawaj pytania i odpowiadaj (łańcuszek).

Ułóż odpowiedź na pytanie i zapisz wypracowanie ze wstępem, rozwinię ciem i zakończeniem (6-7 zdań). Czy zrozumiałeś / zrozumiałaś, co było przyczyną nieporozumienia mię dzy Basią a Dorotką?

Ułóż niewielką wypowiedź pisemną „Nieporozumienie między Basią a Dorotką”, wykorzystując wyrażenia i zwroty podane niżej. Podkreśl czasowniki i wskaż ich osobę, liczbę, czas.

Zerwali przyjaźń; rudy lis przyszedł do nich; nazwała lisa Radoś; wielka uciecha; mają w domu oswojonego lisa; mama się zdziwiła; brat wyjaśnił przyczynę.

21. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj po dane wiadomości. Wyrazy nieakcentowane Do nieakcentowanych wyrazów, które łączą się w całość z wyrazem następnym, należą: 1) przyimki, np. do domu, na poczcie: 2) partykuła nie, np. nie słyszę. Do nieakcentowanych wyrazów, które łączą się w całość z wyrazem poprzednim, należą: 1) jednosylabowe zaim ki osobowe, np. znam go-, 2) zaimek się, np. poznajcie się-, 3) partykuła no, ap. powiedz no.

Jeśli jednak po przyimku, będącym sylabą, występu je wyraz jednosylabowy, akcent pada na przyimek, np. dla nas, na wieś, nie wiem.

22. Wypisz ze zdań wyrazy jednosylabowe akcentowane i wyrazy jednosylabowe nieakcentowane wraz z wyrazem poprzednim.

Kto się gniewa, niech się gniewa. Basia powiedziała na temat swojej przyjaciółki bratu, który właśnie przyjechał do domu. Basia nagle coś sobie przypomniała, zaczęła jej coś mówić. Lis w mieście, co prawda niedużym. Przyszedł do nich. A pies ma na imię Arnik. Dorotka przestała się do Basi odzywać. Lis nie z tej ziemi. Ш l^_J23 Wskaż w podanych zdaniach wyrazy, które nie mają samodzielnego akcentu.

Przed domem rosło piękne drzewo. Po śniadaniu idziemy do szkoły. Przeszliśmy na drugą stronę ulicy. 24. A. Grajmy. Klaśnij w ręce, gdy usłyszysz sz.

Szafa, sala, szop, sok, szorty, solniczka, sad, szabla. Szyja, syn, szeroki, serek, sen, szew, supeł, szuflada. Synek, szynka, sól, szofer, szampon, sanki. B. Przerysuj do zeszytu i rozwiąż krzyżówkę.

(pąodai ‘mymu ‘[олц ‘ityoz ‘m^od ‘т[ро[ ‘тролт ‘tjSzoj.) 18

Leksyka. Frazeologia

TEMAT 3. ZASADY ZACHOWANIA SIĘ UCZNIÓW W SZKOLE. POSTAWY WZAJEMNEJ POMOCY WŚRÓD UCZNIÓW HIGIENA OSOBISTA A ZDROWIE. SPORT W SZKOLE. GRUPY WYRAZÓW WEDŁUG ZNACZENIA I POCHODZENIA 25. Przeczytaj wyraźnie tekst.

Edmund, Niziurski

Koń To mi się zdarzyło od razu w nowej budzie. Szedłem właśnie do gabinetu lekarskiego po zwol nienie, kiedy ujrzałem naszego fizyka, pana Ro gera, zwanego Rogerem Fizycznym. Otóż Roger Fizyczny zbliżał się z przeciwnej strony. Chciałem zejść mu z drogi, ale on od razu mnie zatrzymał. - No i cóż, spotykamy się znowu, Ogromski! - Tak jest, proszę pana. - Nie masz zbyt zachwyconej miny - zauważył. - Chory jestem - jęknąłem, skurczyłem się i zgarbiłem, jak mo głem najżałośniej. - Ech, gdybyś był mądry, Ogromski - westchnął Roger - tobyś wykorzystał okazję. - Jaką okazję? - nadstawiłem chciwie ucha. - Masz szansę zacząć na nowo, to jest zupełnie nowa szkoła. Jes teś przesadzony na nowy grunt. W nowej szkole każdy jest jakby na rodzony na nowo. - To jest myśl, proszę pana! - przytaknąłem żywo. - Niczego wię cej nie pragnę, jak narodzić się na nowo. - Zresztą będziesz miał nowego wychowawcę. - Kogo? - Pana magistra Szykonia. Będzie zarazem was uczył polskiego. Jest pełen zapału i energii. Pamiętaj, Ogromski, to twoja wielka szan sa. Zapamiętaj! - Zapamiętam, proszę pana! Roger Fizyczny odszedł, a ja stałem przez chwilę oszołomiony. Szykoń z Urzędowa! Coś takiego! Pobiegłem więc do Doda zasięgnąć bliższych informacji. Dodo pokiwał głową. 20

- Jasne, że znam faceta. Będzie was uczyć Koń. - Koń?! - Dokładnie magister Szykoń, ale wszyscy nazywają go Koniem. - Znasz go dobrze? - Jasne. Uczył nas w Urzędowie. - Co to za typ? - Niesamowity. - Okropny? Drętwy? Nerwowy? Złośliwy? - dopytywałem. - On? Coś ty?! - żachnął się Dodo. - No więc, jaki jest? - zdenerwowałem się. - Koń? O, bracie, uważaj na Konia! On jest niebezpieczny. To zna czy, zdradziecko prosty i zabójczo rzeczowy, rozumiesz. Skinąłem głową, ale szczerze mówiąc, miałem mętlik w głowie. - Nie widzę go tutaj... Musiałbym go poszukać... - Jak go znajdziesz, to mnie zawołaj, będę w poczekalni u lekarza szkolnego. - Jesteś chory? - Dodo spojrzał na mnie zaskoczony, aleja oddali łem się szybko i zniknąłem w drzwiach gabinetu. W poczekalni siedziało dwu pacjentów: blady, ciemnowłosy, szczu pły i nieco niższy ode mnie chłopczyna, zupełnie mi nieznany, oraz znany mi z widzenia niejaki Hipek z czwartej. Z gabinetu wyszła Bia ła Niemiłosierna. - Co ci jest? - zapytała. - Mam mdłości i dreszcze - odpowiedziałem - prócz tego mam gniecenie, pieczenie i wiercenie... i jeszcze mi się troi w oczach. - Zmierzysz sobie gorączkę - powiedziała Biała Niemiłosierna. Wsadziła mi pod pachę termometr i wróciła do gabinetu. Natychmiast rozpocząłem intensywne mierzenie, mając na uwa dze prawo fizyczne, które głosi, że przy tarciu wytwarza się ciepło. Siedzący obok mnie koleś przyglądał się tym zabiegom z ciekawością i uśmiechnął się do mnie przyjaźnie, jak mi się zdawało. - Ty - odezwałem się - nie znam cię. Jesteś chyba nowy. - Pierwszy dzień w waszej szkole - powiedział. - I od razu gorączka? - mrugnąłem okiem. - Gorzej - powiedział - uczulenie. - Znam to - mruknąłem - mój ojciec też jest uczulony. To się na zywa alergia. Jak się nazywasz? - Jacek - odparł - A ty? - Ja mam imię i nazwisko maksymalne - powiedziałem - Nazywam się Maksymilian Ogromski, ale tu wszyscy mówią na mnie Cymek.

! JS

-33 ± F |І||i

11 1 '

Jacek uśmiechnął się, a potem jakby zastygł w tym uśmiechu i rozbawiony przyglądał mi się, aż mnie zaczęło to denerwować. - Co tak bez przerwy szczerzysz zęby? Wesoło ci? Wyjaśniłem mu dokładnie, jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego ze strony Ro gera Fizycznego, sióstr Burman od chemii i biologii, tudzież Iwana Groźnego od historii. - Lecz najbardziej uważaj na Konia - zakończyłem. - Na Konia? Jakiego Konia?! - zaniepokoił się. - To nowy magister od polskiego. Niebezpieczny. On magluje, a prócz tego nicuje. Jest przy tym zdradziecko logiczny. W tym momencie do poczekalni zajrzał zadyszany i jak mysz spo cony Dodo. - Cymek? Jesteś tu?! - rozglądał się po mrocznym pomieszczeniu. Potem zdjął okulary i zaczął je przecierać nerwowo. - O co chodzi? - zapytałem flegmatycznie. - Uważaj - zasapał Dodo. - Koń się źle poczuł i miał tutaj przyjść. Włożył na nos okulary, spojrzał. - O rany! - wrzasnął nagle, złapał się za usta i wybiegł przerażony. Ja też poczułem się dziwnie słabo. - Wyjdę na chwilę - bąknąłem. - Niech siostra się nie przejmuje - usłyszałem jeszcze głos Jacka. - Zdaje się, że kolega Ogromski jest już wyleczony. To była oczywiście lekka przesada. Dopiero teraz poczułem praw dziwą gorączkę i dreszcze, zakrztuszenie, zadławienie oraz ogólne zatkanie. Półprzytomny dopadłem w kącie korytarza Zezowatego Doda. - Powiedz, że się pomyliłeś. To nie był Koń! - To był Koń - jęknął Dodo. - Taki mały? 22

- On ma metr sześćdziesiąt dwa. - Co ty mi tu... takie rzeczy... - sapałem z wściekłością. - Przez ciebie jestem skończony... skompromitowany, ośmieszony... Boże, co za wygłup, co za nieszczęście, co za pech! A tak dobrze się wszystko układało (wg „Osobliweprzypadki Cymeona Maksymalnego”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: buda - розм. школа; koleś - розм. товариш; zgarbić się - згорбитися; zapał запал; oszołomiony - ошелешений; facet - тип (про людину); niesamowity дивовижний; złośliwy - злобний; niebezpieczny - небезпечний; zdradziec ko - зрадливо; zabójczo - вбивчо; rozbawiony - розвеселений; zaniepokoić się - занепокоїтися; przerażony - наляканий; bąknąć - бовкнути; przesada перебільшення; półprzytomny - напівсвідомий. Związki frazeologiczne: zejść z drogi - зійти з дороги; zachwycona mina захоплений вираз обличчя; wykorzystać okazję - використати нагоду; przesa dzony na nowy grunt - пересаджений на новий ґрунт; skinąć głową - кивнути головою; mieć mętlik w głowie - мати плутанину в голові; złapać się za usta тут у значенні: прикрити долонею рота.

Я gorączka - температура spocony jak mysz - спітнілий, як миша uczulenie - алергія

mdłości - нудота dreszcze - озноб co za pech! - яка невдача!

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Kim jest główny bohater utworu E. Niziurskiego? Kto opowiada o jego przygodach? Co możesz powiedzieć o zachowaniu Cymka na podstawie frag mentu powieści? Znajdź imiona, nazwiska i pseudonimy nadane bohaterom przez autora i wyjaśnij ich pochodzenie. Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj. Popatrz na obrazek „Punkt pomocy medycznej w szkole”. Opisz po mieszczenie gabinetu medycznego. Pytaj i odpowiadaj (łańcuszek).

Pracuj w parach. Opowiedz koledze / koleżance z klasy, jak mo żesz powiązać treść opowiadania ze swoim życiem (czy był u ciebie albo u twoich kolegów podobny wypadek, oceń postępowanie głównego bohatera).

W razie potrzeby korzystaj ze słowniczka do tekstu. Ułóż dyktando z wyra zów przeznaczonych do zapamiętania na poprzednich lekcjach. Podyktuj tekst sąsiadowi / sąsiadce z ławki. Sprawdź pisownię.

■ 26. Przeczytaj tekst za nauczycielem / nauczycielką. Pracuj z informacją pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj podane wiadomości.

!?■

Treść i zakres wyrazu. Wyrazy o znaczeniu konkretnym i abstrakcyjnym Każde słowo, które coś nazywa, kryje w sobie zbiór cech osoby, przedmiotu lub czynności, stanu. Ten zbiór cech jest znaczeniem słowa. W każdym wyrazie wyróżniamy treść i za kres. Treść wyrazu stanowią takie cechy, które pozwalają rozpoznać klasę obiektów, np. na treść wyrazu biurko składają się następujące cechy: „mebel”, „z szufladami, szafkami”, „przy nim pisze się, pracuje”. Zakres wyrazu to jego zasięg, zbiór obiektów, do których od nosi się ten wyraz, np. biurko to:

r®

sekretarzyk, biurko szkolne,

biurko pod komputer (komputerowe),

biurko gabinetowe,

biurko pod laptop.

Wyrazy o znaczeniu konkretnym oznaczają przedmioty, które rozpoznajemy za pomocą zmysłów, np. nazwy przedmiotów szkolnych: zeszyt, ołówek, dłu gopis, gumka, podręcznik.

Wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym oznaczają nazwy, będące rezultatem naszego myślenia, np. rze czowniki, które nazywają uczucia, emocje, czynności: myśl, radość, mówienie.

Do słów pies, kwiat, owoc, ptak, meble, pojazd dopisz wyrazy o zna czeniu konkretnym.

Przeczytaj wyrazy i określ, które zaliczamy do wyrazów o znaczeniu konkretnym, a które - do wyrazów o znaczeniu abstrakcyjnym.

Energia, koń, szansa, mądrość, ucho, dobrze, pragnienie, pacjent, żal, chłopiec, niebezpiecznie, wychowawca, korytarz, przesada, zęby, mysz, termometr, przerażenie.

29.

Posłuchaj piosenki w wykonaniu Michała Bajora:

Jonasz Kofta

Trzeba marzyć Gdy spadają jak liście Kartki dat z kalendarzy Kiedy szaro i mgliście Trzeba marzyć W chłodnej pustej godzinie Na swój los się odważyć Nim twe szczęście cię minie Trzeba marzyć

Żeby coś się zdarzyło Żeby mogło się zdarzyć I zjawiła się miłość Trzeba marzyć

W rytmie wietrznej tęsknoty Wraca fala do plaży Ty pamiętaj wciąż o tym Trzeba marzyć

Zamiast dmuchać na zimne Na gorącym się sparzyć Z deszczu pobiec pod rynnę Trzeba marzyć

Żeby coś się zdarzyło Żeby mogło się zdarzyć I zjawiła się miłość Trzeba marzyć

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: marzyć - мріяти; mgliście - похмуро; odważyć się - відважитися. Związki frazeologiczne: z deszczu pobiec pod rynnę - побігти з дощу під ринву (з вогню та в полум’я); wietrzna tęsknota - вітряна туга.

dmuchać na zimne - дути на холодне (виявляти надмірну обачність, обережність) sparzyć się na gorącym - помилитися у своїх розрахунках

Odpowiedz na pytanie і wykonaj polecenia.

Ib Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj. Dobierz rym do wyrazu marzyć. Jaki jest nastrój wiersza: smutny, rados ny? Wskaż w wierszu pt. „Trzeba marzyć” wyrazy o znaczeniu konkretnym i abstrakcyjnym.

Uzupełnij tabelkę. Wyrazy o znaczeniu konkretnym

Wyrazy o znaczeniu

abstrakcyj nym

Naucz się na pamięć dwóch zwrotek wiersza, które ci się spodobały. Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości. Ułóż dialog, stosu jąc zwroty grzecznościowe używane w szkole w komunikacji oficjalnej.

4 Język literacki to część języka narodowego, słownic two i reguły gramatyczne używane przez wykształcone grupy spo łeczeństwa, a także szkoły i uczelnie, instytucje publiczne i pań stwowe. Dzieli się na język mówiony i pisany. Język potoczny to część języka narodowego, służy do użyt ku codziennego, do ustnego porozumiewania się, używa nierzadko wyrazów i sformułowań gwarowych, żargonowych, związanych z różnymi grupami zawodowymi lub wiekowymi.

31. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj poda ne wiadomości. 26

Synonimy ich rodzaje. Wyrazy neutralne i wyrazy nacechowane uczuciowo Wyrazy o takim samym znaczeniu nazywamy synonimami całkowitymi, np. alfabet - abecadło, metafora - przenośnia, składnia - syntaksa. Wyrazy o podobnym znaczeniu (synonimy częściowe) to wyrazy bliskoznaczne, np. fałszywy - podrobiony, fikcyjny, kłamłiwy, nieprawdziwy, nieszczery; wyjaśniać - tłumaczyć, unaoczniać, wykazywać, kłarować.

!?■

potok „струмок зі стрімкою течією, потік”

strumień „вузький потік води, струмінь”

Wyrazy neutralne nie są nacechowane pod względem uczu ciowym, stanowią podstawowy zbiór słownictwa, np. szkoła, uczyć się, odzieżowy. Wyrazy nacechowane uczuciowo obrazują pożytywne (ma ma - mamusia, serce - serduszko) lub negatywne emocje mówiącego (ocena niedostateczna - pot. pała, pałka, gała, nauczyć się czegoś z trudem, zwykle na pamięć - pot. wkuwać, przyglądać się czemuś lub komuś bezmyślnie - pot. gapić się). Wśród wyrazów, należących do języka potocznego, znajdują się wyrazy z nacechowaniem emocjonalnym: pieszczotliwe (córeczka, słoneczko); żartobliwe (ciuchcia „вузькоколійна залізниця”, bystrzak розм. „швидка, спритна людина”), ironiczne (ełegancik розм. „ввічливий, чемний чоловік”,ргасг/8 „людина, дуже пильна в роботі”). Używając wyrazów nacechowanych emocjonalnie, trzeba uważać, w jakiej sytuacji i do kogo zwracamy się, aby uniknąć gafy (промах перен. помилка в діях, учинках), czyli nietaktownego zachowania.

Zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o syno nimach? Podaj swoje przykłady synonimów całkowitych i częściowych.

33.

Zastąp wyróżnione słowa wyrazami o ogólniejszym znaczeniu.

W sadzie babci rosły: jabłonie, wiśnie, czereśnie, grusze, śłiwy, morełe, pigwy. W klasie szkolnej stoją: stoły, krzesła, szafy, ławki. 27

34. Dobierz do podkreślonych wyrazów synonimy. Sprawdź w słowniku języka polskiego, ile znaczeń mają wyrazy los, szczęście. W chłodnej, pustej godzinie Na swój los się odważyć

Nim twe szczęście cię minie Trzeba marzyć

35. Wyszukaj w słowniku 1-2 przykłady wyrazów bliskoznacznych do podanych słów. Tapczan, iść, garnek, przyjaciółka, biegać, budynek, kolega.

36. Opowiedz o swojej ulubionej książce. Korzystaj z podanych wyrazów bliskoznacznych. Książka - utwór, lektura, dzieło, publikacja, praca. Ulubiona - ciekawa, interesująca, pasjonująca, zajmująca. Ш

LZ_J37.

Dopisz wyrazy nacechowane emocjonalnie do wyrazów neutralnych.

Głowa, oczy, włosy, nos. Wyrazy i wyrażenia pomocnicze: oczka, czuprynka, główka, pa trzałki, dynia, czubek, grzywa, nosek.

38 . Przeczytaj i przetłumacz rozmowę z pisarzem Edmundem Niziurskim. Dżungla zwana szkołą - Kiedyś wydawało mi się, że szkoła to taki nudny temat. Po prze czytaniu Pana książek wiem, że szkoła może być jak dżungła... - ... w której wszystko może się zdarzyć. To prawda! Nawet w szkole można przeżyć wspaniałą przygodę. W dodatku szkołę - jak prawdziwą dżunglę, można oswoić! Znaleźć odtrutkę na ukąszenia wszelkiego rodzaju „szkolnych węży”. Od początku istnienia szkoły uczniowie szukali na to sposobów. Przecież to bardzo wdzięczny te mat dla pisarza!

- Maksymilian Ogromski zwany Cymeonem Maksymalnym ? Jest równie oryginalny, jak nazwisko... - Nazwiska też powinny być pomysłowe, aby książka dobrze się czytała. Najciekawsze postacie wymyślam sam. Pomagam sobie wy obraźnią i... własnymi marzeniami: takich kolegów chciałbym mieć. Z pewnością nie są idealni, ale za to - nieprzeciętni! Mają dziwne pomysły i wikłają się w dziwne sytuacje. Dzięki temu przygoda goni przygodę i ciągle coś się dzieje. - To prawda. Książka o wzorowym uczniu nie byłaby chyba zbyt ciekawa... Czy w Pana szkole działy się takie nieprawdopodobne his torie? - W mojej właściwie było dość monotonnie: lekcja, przerwa, lek cja... - Czy zdarzało się, że zanim oddał Pan książkę do druku, któreś z Pana dzieci czytało ją i mówiło na przykład: „Tata, to nie tak, tu musisz jeszcze coś poprawić... ”? - W czasie pisania nikomu nie pozwalam do niej zaglądać, rów nież moim dzieciom. Czasem jednak zakradały się do mojego gabine tu i czytały, co napisałem. Były to działania całkowicie nielegalne i zawsze spotykały się z moim niezadowoleniem. - A jakie książki Pan łubił czytać? - O szkole! Niestety, nie było ich kiedyś zbyt wiele... Dlatego między innymi zacząłem sam je pisać. Dla pisarza życie to przecież właśnie pisanie książek... A ja lubię pisać dla młodych ludzi, lubię ich świat (rozmawiała Bożena Głodkowska). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: dżungla - джунглі; wikłać się - вдаватися в клопітливу ситуацію або справу; przygoda - пригода; oswoić - приручити; wdzięczny - вдячний; pomysłowy меткий; nieprzeciętny - непересічний; wzorowy - зразковий; zakradać się - під крадатися; niezadowolenie - невдоволення. Związki frazeologiczne: przygoda goni przygodę - пригода за пригодою; coś się dzieje - щось відбувається; wzorowy uczeń - зразковий учень; niele galne działania - незаконні, недозволені дії. S*-

Wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania.

Pracuj w grupie. A. Spróbuj określić główną myśl zawartą w tekście. Znajdź i przeczytaj wyrazy, które o tym mówią. B. Przeczytaj fragmenty, w których pisarz zwraca uwagę na ważne cechy swojej twórczości. C. Ułóż i przeprowadź wywiad na temat szkoły.

Dlaczego pisarz E. Niziurski nazywa szkołę dżunglą? Co według Niziurskiego jest życiem dla pisarza i dla kogo on lubi pisać?

Zapisz wyrazy, wyrażenia, zwroty ze słowniczka do zeszytu. Wskaż, jakie to są części mowy? Podkreśl wyrazy o znaczeniu konkretnym.

Dobierz synonimy do podanych wyrazów, rzystaj ze słownika.

Wdzięczny , wzorowy -

W razie potrzeby ko-

, pomysłowy , ciekawy , niezadowolony -

, nudny -

Wiem więcej

Edmund Niziurski (1925-2013) to pol ski prozaik, publicysta, scenarzysta i dra maturg, a także socjolog i prawnik. Klasyk literatury młodzieżowej. Najbardziej znane i czytane książki Niziurskiego to: „Księga urwisów” (1954), „Sposób na Alcybiadesa” (1964), „Niewiarygodne przygody Marka Piegusa” (1959), „Klub włóczykijów” (1970), „Naprzód, Wspaniali!” (1971). Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj poda ne wiadomości.

Antonimy. Homonimy. Wyrazy wieloznaczne

Wyrazy o treści przeciwstawnej w stosunku do in nych wyrażeń lub wyrazów nazywamy antonimami, np. dzień - noc, biały - czarny, wejść - wyjść. Wyrazy podobne do siebie pod względem pisowni albo brzmienia nazywamy homonimami, np. pilot (kierowca samolotu) - pilot (od telewizora), kod (pocz towy) - kot (zwierzę).

W języku polskim wyróżniamy wyrazy wielo znaczne - słowa o kilku znaczeniach, np. góra „1) wyniosłość skorupy ziemskiej (łańcuch gór)-, 2) wiel ka ilość czegoś (góra kamieni); 3) część położona wyżej niż inne”, np. Na górze były małe pokoiki.

40.

Wśród podanych par słów znajdź antonimy i homonimy.

Pauza (ćwierćnutowa) - pauza (znak interpunkcyjny), ciepło zimno, morze - może, mądry - głupi, buk - Bug, wysoki - niski, odra Odra, gorzki - słodki, ładny - brzydki, głośny - cichy, mieć - miedź, ciekawy - nudny, mały - duży. * Jakie znaczenie mają wyrazy dziecko, dzidziuś, maluch, maleństwo, bo bas, smarkacz? Korzystaj ze słownika. * Co oznaczają wyrazy skowronek, kanar, osioł, użyte w odniesieniu do człowieka? Jak nazywają się takie wyrazy? Przypomnij, jakich reguł higieny musisz przestrzegać, aby nie za chorować? Popatrz na obrazek i ułóż dialog. Inscenizuj dialog z kolegami i koleżankami, użyj zwrotów wyrazowych: czystość to zdrowie, jeśli chcesz być zdrowy / zdrowa.

Posłuchaj wiersza.

Jan Brzechwa

Brudas Józio oświadczył: „Woda mi zbrzydła, dość już mam szczotki, wstręt mam do mydła!” I odtąd przybrał wygląd straszydła. Płakała matka i ojciec gryzł się:

„Ten Józio wszystkie soki z nas wyssie, od dwóch tygodni już się nie myje, czarne ma ręce, nogi i szyję, twarz ma od ucha brudną do ucha, czy kto takiego widział smolucha? Poradźcie ludzie, pomóżcie, ludzie, przecież nie można żyć w takim brudzie!” Józio na prośby wszelkie był głuchy, lepił się z brudu jak lep na muchy, czego się dotknął, tam była plama, wołał: „Niech mama myje się sama, tato niech kąpie się nieustannie, stryjek z wujkiem niech siedzą w wannie, niech się szorują, a ja tymczasem będę brudasem! Chcę być brudasem!” Przezwał go stryjek „Józio - niemyjek”, wujek doń mówił „niemyty ryjek”, błagała ciotka: „Józiu mój złoty, myj się!” Lecz Józio nie miał ochoty. Wyniósł się w końcu z domu na Czystem i zawiadomił rodziców listem, że myć się nie ma zamiaru, trudno! I poszedł mieszkać - dokąd? - na Bródno. ■ Słowniczek wyrazów używanych w tekście: brudas -розм. замазура; oświadczyć - оголосити; zbrzydzić - викликати огиду; gryzł się - кусався; straszydło - страховище; smoluch - нечупара; nieustannie невпинно; szorować - шарувати. Związki frazeologiczne: mieć wstręt - мати огиду; wyssie soki - висмокче соки; niemyty ryjek - невмите рильце; być głuchym na prośby - не чути прохань; lepić się z brudu - бути липким від бруду, дуже липким.

jak lep na muchy - як липучка для мух

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Й Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpowiednią intonację.

Jaki nastrój przekazuje autor wiersza: a) złość; b) radość; c) obraza; d) pogarda; e) drwiny?

Dlaczego wiersz Jana Brzechwy ma tytuł „Brudas”? Czy według ciebie Józio miał rację, kiedy oświadczył, że woda mu zbrzydła? Odpowiedź uzasad nij. Znajdź w wierszu wyrazy wieloznaczne. Wytłumacz ich znaczenie, korzystaj z pomocy słownika. Przepisz wyrażenie podane w ramce, zapamiętaj jego pisownię.

Ułóż zdanie z tym wyrażeniem i zapisz je do zeszytu.

Opowiedz swojemu 43. Przeczytaj tekst. Powtórz wiadomości. koledze / swojej koleżance o archaizmach i neologizmach.

Wyrazy nieużywane we współczesnej polszczyźnie (archaizmy). Nowe słowa w języku polskim (neologizmy) Wyrazy dawne, nieużywane we współczesnym języku polskim należą do archaizmów, np. fonetyczne archaizmy (sierce - serce, sumnienie - sumienie), leksykalne (kajet заст. „зошит”, kaleta заст. „гаманець”), słowotwórcze (ogrodny - ogrodowy). Nowe słowa w języku polskim nazywamy neologizmami, np. komputerowiec „1. pot. specjalista w zakresie obsługi i programo wania komputerów; 2. zapalony użytkownik komputera”, domo fon „urządzenie umożliwiające komunikację między osobą znajdu jącą się przy drzwiach wejściowych do budynku a lokatorem”.

44. A. Przeczytaj. Znajdź archaizmy i neologizmy. Korzystaj z pomocy słownika i nauczyciela. Kmieć - chłop; nagłośnić (sprawę) - nadać jej rozgłos; plomba nowy dom wbudowany pomiędzy dwa już istniejące; jeno - tylko; przeglądarka - program komputerowy służący do wyświetlania stron internetowych; wiesele - wesele; odrzutowiec - samolot; poćciwy poczciwy; obrabiarka - maszyna do mechanicznej obróbki przedmio tów; lico-twarz; promocja-reklama; niewiasta-kobieta; znajdziemznajdziemy; wilcy - wilki; ptaszkowie - ptaki; złączym się - złączy my się; rada - radość; przegubowiec - autobus, tramwaj złączony z wozem przegubem; zakon - prawo; chłodnik - altanka; korek - na gromadzenie samochodów na ulicy; wóz - samochód; mur - ściana, 33

którą piłkarze ustawiają na boisku, by zasłonić bramkę; betoniarka urządzenie do mieszania cementu; jadłodajnia - lokal, w którym można spożyć posiłek. B. Przeczytaj zdania, przetłumacz. Korzystaj z pomocy słownika albo nauczyciela. Wskaż archaizmy i neologizmy.

Zbyszko poszedł do wozu, wyjął oszczep i wręczył go Jagience. - Bądźcie zdrowi! - Bóg wam zapłać (H. Sienkiewicz, „Krzyżacy”). Był jeszcze najlepszym zapalaczem świec, największym rozbijaczem talerzy i najlepszym zapinaczem guzików przy kamizelkach (L. Kołakowski, „O sławnym człowieku”). 45. Porównaj wyrazy w ramce, ich znaczenie, brzmienie, pisownię. Українською

Польською

ratunek

порятунок

hańba

ганьба

rewanż

реванш

starter

стартер

46. Objaśnij znaczenie wyrażeń i zwrotów: połykanie noży, bieg stume trowy, wziął rozmach, strzał startera, czas szedł. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nauczy cielki. Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie. słownictwo rodzime - корінна (питома) лексика zapożyczenie - запозичення

Słownictwo rodzime i obce. Zapożyczenia W języku polskim występuje słownictwo rodzime - wyrazy odziedziczone z języka prasłowiańskiego, np. nazwy zjawisk przyrody: deszcz, śnieg, rosa, piorun,

(fi mróz, grom, gwiazda, obłok, tęcza, chmura, wiatr oraz wyrazy utworzone w polszczyźnie z elementów polskich, np. państwo, podręcznik, jak i z cząstek rodzimych i zapożyczonych, np. szkół-к-а., feZe-widz. Zapożyczenia to wyrazy oraz ich znaczenia, prze jęte z obcego języka, np. z łacińskiego: cebula, ocet, kryształ-, z niemieckiego: handel, jarmark, gmach, ganek-, z czeskiego: obywatel, hojny, własny, z angielskiego: boks, rower, komputer-, z ukraińskiego: step, chmara, hałas.

s^l 48. Uzupełnij zdania.

Słownictwo albo leksyka to ogół... i...... występujących w danym języku. Wyrazy nieużywane w polszczyźnie to .... Wyrazy, które poja wiły się niedawno w języku polskim, nazywamy ... . Uzupełnij dialog na temat „Słownictwo rodzime i obce. Zapożyczenia”.

- Co powiecie na podany temat? - O wyrazach odziedziczonych i przejętych? - Mogę znaleźć je w tekście i podać przykład. - Czy to prawda, że ta leksyka odgrywa ważną rolę w języku? «50. Przeczytaj wiersz wyraźnie.

Józef Ratajczak

Droga za progiem Za progiem tyle dróg, żebyś wyjść i przyjść mógł. Tyle dróg i drogowskazów, abyś trafił do celu od razu. Ale ty szukasz takiej drogi,

Jola Tondys. Polna droga

której nie ma jeszcze za progiem. Chcesz wydeptać ją jutro rano by nam krzyknąć stamtąd: - Dobranoc! Nowa droga za oknem się wije, twoja droga przez drogi niczyje.

& Słowniczek

wyrazów używanych w tekście:

drogowskaz - дороговказ; wydeptać - протоптати; niczyj - нічий; stamtąd звідти. Związki frazeologiczne: droga wije się - шлях в’ється.

!? trafić do celu - здійснити мету 9

Pytania i polecenia do tekstu.

Jaki nastrój przekazuje autor w wierszu "Droga za progiem"? Popatrz na na ilustrację i opisz, co zostało przedstawione na niej.

Jakie części mowy należą do odmiennych? Znajdź w ostatnim zdaniu wy razy, w których ilość liter i głosek jest jednakowa.

51 . Wskaż wśród

podanych wyrazów rodzime i zapożyczone. Korzystaj

z pomocy słowników.

Próg, szkoła, droga, cel, krzyk, okno, klasa, noc, dzień, chleb, ra nek, humor, trawa, czeremcha, serial. Zapisz frazeologizm ze słowniczka (ćwiczenie 50), zapamiętaj jego zna czenie i pisownię.

52.

Pisanie z pamięci. l Popatrz na wyrazy ze słowniczka (ćwiczenie 50). Zapamiętaj ich pisownię. Zamknij podręcznik i zapisz wyrazy. Otwórz pod ręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie.

53. Przeczytaj przysłowia polskie, dotyczące zdrowia i znaczenia sportu w życiu człowieka.

Przetłumacz je na język ukraiński.

słowia ukraińskie na ten temat i porównaj je z polskimi. do zeszytu.

Znajdź przyZapisz przysłowia

Zdrowie to największy majątek. Zdrowy nie wie, jaki ma skarb. Sport to zdrowie. W zdrowym ciele zdrowy duch. Kto zdrowia nie szanuje, ten na starość żałuje. 54. A. Odgadnij zagadki.

Przyjemnie pachnie, ładnie się pieni, a brudne ręce w czyste zamieni. (оір£иі) Czasem jest biała, siedzi w tubie, zęby nią czyścić lubię. (m.oqbz op Tpsnd)

Duży lub mały jest w każdej łazience. Kiedy skończysz mycie, wy trze ci ręce. (ynizoźd) Bywa w ramach lub bez ramy, często w nim się przeglądamy. Ono zawsze powie szczerze, czy wyglądasz jak należy. (OJfSnp B. Rozwiąż ustnie rebusy.

^?WiCA 4Пі

Lrnu ’

55. Utwórz krótką wypowiedź albo dialog na jeden z tematów: „Dlaczego warto uprawiać sport?”, „W zdrowym ciele zdrowy duch”.

TEMAT 4. PRACA W ROŻNYCH ZAWODACH. MÓJ PRZYSZŁY ZAWÓD. RODZAJE ZWIĄZKÓW FRAZEOLOGICZNYCH I ICH ŹRÓDŁA Popatrz na obrazki i powiedz, jaki to zawód? Mów poprawnie. Pomogą ci wyrazy pomocnicze. Pomyśl, jakie zawody będą potrzebne w przy szłości?

Zawód to wyuczone zajęcie wykonywane w celach zarobkowych.

Wyrazy i wyrażenia pomocnicze: Elektryk, aktor / aktorka, animator czasu wolnego, architekt, drukarz, dziennikarz / dziennikarka, kucharz / kucharka, sekretar ka, lekarz / lekarka, żołnierz, informatyk, nauczyciel / nauczyciel ka, marynarz, policjant / policjantka, fryzjer / fryzjerka, pielęgniarz / pielęgniarka, księgowy / księgowa, sprzedawca / sprzedawczyni, kierowca, trener, spawacz, strażak, malarz / malarka, rybak, sędzia, kominiarz, górnik, astronauta, weterynarz, fotograf, modelka, bu downiczy, rzeźbiarz / rzeźbiarka, lotnik, bibliotekarz / bibliotekarka, hutnik, inżynier, kelner / kelnerka, pisarz / pisarka, redaktor / re daktorka, reżyser, pedagog / pedagożka, logistyk, sprzątacz / sprzą taczka, grafik komputerowy, murarz, pracownik naukowy, krawiec / krawcowa, psycholog / psycholożka, manager, piosenkarz / piosen karka, programista.

Pracuj w grupie ze słownikiem.

2^2 Do podanych rzeczowników dobierz epitety określające cechy pracow nika: A. Modelka, malarz. B. Pisarz, aktor. C. Fotograf, piosenkarz. D. Lekarz, reżyser.

58.

Odpowiedz na pytania. Jaki rodzaj pracy (jaki zawód) wykonują twoi rodzice? Jakie korzyści daje ludziom ich praca? Kim chciałbyś / chciałabyś zostać?

L2J59.

Na podstawie obrazka z ćwiczenia 56 przygotuj niewielki opis zawo du ojca lub matki, wykorzystując wyrazy podane wyżej. Nadaj tytuł opisowi. W razie potrzeby korzystaj ze słownika.

60.

Akcentuj poprawnie.

Przeczytaj wiersz na głos.

Józef Ratajczak

Kto zliczy Od ilu zależę ludzi, Kto się zliczyć potrudzi? Od tych, co sieją, co orzą, Co w niebie, na lądzie, na morzu... Od lekarzy, murarzy, budowniczych. Któż to potrafi zliczyć? Bez nich, bez wszystkich razem Żyć bym się nie odważył. Pytanie i polecenia do tekstu.

Sformułuj główną myśl zawartą w wierszu. Czy wyznanie poety jest zgodne z twoim odczuciem? Swoją odpowiedź uzasadnij.

Znajdź w tekście zdanie pojedyncze, zapisz je do zeszytu. Podkreśl w nim podmiot (pojedynczą linią) i orzeczenie (podwójną linią). Wskaż w tych wyra zach głoski i litery, policz je.

!?■

Naucz się wiersza na pamięć.

Powiedz poprawnie przysłowia polskie podane w ramce, zapisz je

do słowniczka i zapamiętaj.

Dobierz odpowiednie przysłowia ukraińskie.

Przysłowia ukraińskie

Przysłowia polskie

1. Bez pracy nie ma kołaczy. 2. Kto nie pracuje, ten nie je. 3. Jaka praca, taka płaca. 4. Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz. 5. Najpierw obowiązek, potem przyjemność. 6. Żart żartem, ale sprawa sprawą. 7. Nie szata zdobi człowieka. 8. Mistrzowi robota jest posłuszna.

1. Не місце красить чоловіка, а чоловік місце. 2. Жарти жартами, а хвіст набік. 3. Попрацюй влітку відпочинеш взимку. 4. Щоб рибу їсти, треба у воду лізти. 5. Діло майстра боїться. 6. Хто не працює, той не їсть. 7. Як дбаєш, так і маєш. 8. Що посієш, те й пожнеш.

62. Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości. Opowiedz swojemu koledze / swojej koleżance o rodzajach związków frazeologicznych. /Й

Rodzaje związków frazeologicznych

Frazeologia to dział językoznawstwa, badający związki frazeologiczne języka. Ze względu na budowę gramatyczną związki frazeologiczne dzielimy na: 1) wyrażenia, czyli związki, w których członem podsta wowym jest rzeczownik, a podrzędnym członem jego określenie, także związki przymiotnika z przysłów kiem, np. biały kruk, bardzo miły, 2) zwroty, czyli związki wyrazowe, w których członem podstawowym jest czasownik, np. spojrzeć prawdzie w oczy, stawać okoniem-, 3) frazy, czyli związki związki, które mają

formę zdania lub równoważnika, np. Czym chata boga ta, tym rada. Jaki pan, taki kram. Ze względu na stopień łączliwości wyróżniamy: 1) związki łączliwe, w których wyrazy nie są ściśle związane ze sobą, np. pomyślny (szczęśliwy) zbieg oko liczności; 2) związki stałe (idiomy), w których żadna zmiana nie jest możliwa, gdyż związek traci sens, np. uciekać, gdzie pieprz rośnie „przen. bardzo daleko, w nieznane miejsce”; kupować kota w worku „kupować bez dokładnego sprawdzenia, bez obejrzenia, bez kon troli, w ciemno”. Łączliwe i stałe związki nazywamy frazeologizmami.

Podziel podane związki frazeologiczne na zwroty, wyrażenia i frazy. W razie potrzeby korzystaj ze słownika.

Grać pierwsze skrzypce. Stajnia Augiasza. Nie wszystko złoto, co się świeci. Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz. Robić kawały. Grać główną rolę. Wymierzyć karę. Siódme niebo. Spokój olimpijski. Pod nieść na duchu. Mieć cały dom na głowie. Siedzieć jak mysz pod miot łą. Mieć rację. Łabędzi śpiew. Pięta Achillesa. Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka. Czarna owca.

64.

Pracuj w grupie.

A. Odgadnij zagadki, zapisz odpowiedzi. Wykonaj polecenia. Przetłumacz odgadnięte słowa na język polski i zapisz je.

1. Як приходимо у клас, Там чекає він на нас. Вчить писати і читати, І невтомно працювати.

2. Золоті у неї руки: Робить зачіски й перуки, Підстриже і пофарбує, Гарний настрій подарує.

* Wskaż w odgadniętym wyrazie litery, głoski i sylaby.

3. Хто одежу шиє всім: І дорослим, і малим, Дружить з голкою й тканиною, Строчить швейною машиною. * Odgadnięty wyraz podziel na podstawę słowotwórczą i formant.

B. Określ i zapisz, kto podejmuje następujące działania:

a) gotuje, piecze, smaży; в) słucha, leczy, bada; c) piłuje, buduje, bije; d) śpiewa, występuje, wykonuje. * Znajdź w języku polskim zwrot, który odpowiada ukraińskiemu сидіти склавши руки. C. Połącz związki frazeologiczne z wyjaśnieniami ich znaczenia.

a) gwóźdź programu róg obfitości musztarda po obiedzie burza w szklance wody kość niezgody groch z kapustą urwanie głowy

b) „rzecz spóźniona” „przyczyna nieporozumień ” „bałagan” „niewyczerpane zasoby czegoś” „niepoważna awantura” „wielkie zamieszanie” „sensacja programu”

D. Uzupełnij podane przysłowia, które mieszczą nazwy zawodów.

Zły to żołnierz, który Gdzie kucharek sześć, tam Ślusarz zawinił, a Szewc w dziurawych Na myśliwego

65.

Uzupełnij według wzoru i wpisz do zeszytu.

Wzór: Bibliotekarz - (o) bibliotekarzu. Operator , scenograf , kostiumolog tor , czarodziej , magik , lotnik , inżynier , kelner , redaktor -

, kompozy , hutnik , reżyser -

Mów poprawnie.

Jaki pani / pan ma zawód? Czym się pani / pan zajmuje? Gdzie pani / pan pracuje? W jakiej instytucji pani / pan pracuje? Jakie pani / pan zajmuje stanowisko? Jestem inżynierem. Pracuję w fabryce samochodów. Jestem nauczycielką. Pracuję w szkole podstawowej. 42

Чим Ви займаєтеся? В якій установі Ви працюєте? Я працюю на автомобільному заводі. Ким Ви працюєте? Яка Ваша професія? (Хто Ви за фахом?) Я інженер, лікар, технік. Де Ви працюєте?

68 . Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nauczy cielki.

✓

Źródła związków frazeologicznych Do głównych źródeł związków frazeologicznych należą: mi tologia (nić Ariadny, Syzyfowa praca), Biblia (salomonowy wyrok, zakopane talenty), historia (chylić czoła „podziwiać, okazywać ko muś szacunek”^, literatura piękna (walka z wiatrakami „walczyć z czymś urojonym, nierealnym” (Migueł de Cervantes, „Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy”); być albo nie być „o wahaniach w rozwiązaniu ważnych pytań” (W. Szekspir, „Hamlet”), legendy, anegdoty (wyjść jak Zabłocki na mydłe „być na czymś stratnym, nie mieć żadnych korzyści”; wzrok Bazyłiszka „spojrzenie nieżyczliwe, pełne nienawiści, świdrujące”^, życie codzienne (bawić się w kotka i myszkę „zwodzić kogoś, stwarzać niejasne sytuacje, postępować nie szczerze”; pokładać się ze śmiechu „śmiać się bardzo gwałtownie”^.

69.

Ustal, z których źródeł pochodzą podane związki frazeologiczne.

Niewierny Tomasz, paniczny strach, judaszowe srebrniki, jabłko niezgody, kapuściana głowa, zapiąć na ostatni guzik, połknąć bakcy la, manna z nieba, koń trojański, zakazany owoc, mydlić oczy, ziemia obiecana, puszka Pandory, dantejskie sceny, siedzieć z założonymi rę kami. Ш ^70. Przeczytaj dialog, wypisz i wytłumacz podkreślone w nim związki frazeologiczne.

Zastanów się, do czego służą frazeologizmy?

- Cześć Jolka! Przeczytałaś już „Legendy warszawskie”? - Nie. Poszłam przedwczoraj do biblioteki, ale odprawiono mnie z kwitkiem. Chodzę jak struta, a kartkówka jutro. - Jarek ma, może ci pożyczy. Poproś go. - Nie znoszę go. Chodzi jak paw i zadziera nosa. - No to ja ci dam, tylko doczytam ostatnie dwie kartki. Stanęłam na głowie i zdobyłam książkę. Wyobraź sobie, że to świetne bajki.

Mówię ci, główni bohaterowie przeżywają przygody mrożące krew w żyłach. - Chyba przesadzasz. Ja to zniosę z kamiennym spokojem. Nie lubię takich niestworzonych historii. To twoja książka? -A skąd! Wędruje z rąk do rąk. Nie wiem, czyja jest. Dostałam ją od Piotrka, to jemu oddam. - Dobrze! Podniosłaś mnie na duchu. Wracaj do domu, przyjdę po książkę za godzinę. Cześć! (wg A. Grzelak-Król).

71 . Zastanów się, które z przedmiotów potrzebne są policjantowi, leka rzowi, malarzowi? Zapisz nazwy przedmiotów do zeszytu.

Uśmiechnij się

Nauczycielka pyta uczniów na lekcji, kim chcą zostać, kiedy do rosną? Dzieci wybierają takie zawody: aktorka, piosenkarka, strażak, policjant. Tylko Jaś mówi, że chciałby zostać św. Mikołajem. - Czy dlatego Jasiu, że św. Mikołaj roznosi prezenty? - pyta nauczycielka. - Nie. Dlatego, że pracuje raz w roku. 44

Słowotwó rstwo 7 i

*1 Лі *

•

жЯ

11. L h

TEMAT 5. PRZYRODA I JEJ OCHRONA. SPOSOBY TWORZENIA NOWYCH WYRAZÓW Przeczytaj tekst, obejrzyj ilustracje i odpowiedz na pytania. znacz typ i styl tekstu.

Szczepan A. Pieniążek

Jabłoń śpiewająca i złota Na konary starej jabłoni sypie śnieg. Patrzę przez jej koronę dotykającą nieledwie okna. Płatki śniegu jakby nie mia ły siły opadać, bo nie ma najlżejszego po wiewu wiatru. Cisza taka, jaka zawsze za stanawia człowieka, który dopiero co przy jechał z miasta. Zdaje mi się, że coś dzwoni mi w uszach. Dopiero rozpoczęła się zima, jabłoni daleko jeszcze do kwitnie nia, ale wydaje mi się, że pień jej pulsuje żywym tętnem. Przyleciała sikorka, pień wokoło okrąża, przysłuchuje się prądom żywotnych so ków drzewa. Taką jabłoń, starą, pamiętam z czasów mego dzieciństwa. Rosła tuż za oknem i tak jak choinka, splotła się w moich wspomnieniach ze Świętami. Czekaliśmy pierwszej gwiazdki, opłatka i wigilijnych potraw. Po wieczerzy matka wynosiła do obory resztki jedzenia, do którego dorzucała trochę pokruszonego opłatka, a ojciec kręcił ze sto jącego w kącie izby żytniego snopa powrósło, wychodził na dwór i obwiązywał pień jabłoni, aby dobrze owocowała. „To kosztela - mówił nam - odmiana przez samego króla Sobie skiego na warszawskim zamku wyhodowana”. W szkole średniej uczono mnie długo, ale skutecznie łaciny i greki. Szczególnie zapadły mi w pamięć mity z jabłonią i jabłkiem związane. „Jabłoń złota i śpiewająca” - tak mówił o niej grecki poeta z IV wieku p.n.e. Jabłoń urzekała nie tylko poetów i mędrców. Pod jej nie mniej szym czarem pozostawali ludzie mali i prości. W czasach mojego dzie ciństwa panował na wsi swego rodzaju zwyczaj, od którego nie ważyli się odstąpić chłopcy. Wzdłuż prowadzącej z naszej wioski do miasta drogi posadzono na wiosnę na jednym odcinku klony i lipy, a na dru gim jabłonie. Pewnego dnia ktoś przełamał przez pół wszystkie klony

i lipy. Ale nie odważył się pod nieść ręki na jabłoń. Nie złamał ani jednej. Wracając do mojej jabłoni za oknem. Rzeczywiście król So bieski znalazł odmianę koszteli na weselu w Jaworowie. Jabłka bardzo przypadły do gustu Ma rysieńce, bo słodkie. Niektórym ludziom żal daw Henri Gascar. Jan III Sobieski z żoną Marią Kazimierą i dziećmi. 1693 r. nych sadów, bo potężnie rozro śnięte jabłonie były na pewno o wiele piękniejsze od drzew karłowatych, foremnych wprawdzie, ale zupełnie jednakowych, które dziś proponujemy. Pewnego dnia po prosiłem zaprzyjaźnioną malarkę, aby namalowała jakiś zakątek na szego sadu. Przeszła się, minęła najbardziej nowoczesne, najobficiej owocujące kwatery, zatrzymała się przy rosnącym za płotem drzewie starym i krzywym o wypróchniałym pniu i konarach nadwerężonych przez wichury i burze. To jej się podobało. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: konary - товсті гілки; sikorka - синичка; obora - обора; karłowaty - карликовий; foremny - правильний. owocować - плодоносити wyhodować - виростити urzekać - чарувати Związki frazeologiczne: płatki śniegu - сніжинки; żytni snop - житній сніп; pozostawać pod czarem - залишатися під чарами; podnieść rękę - підняти руку; przypaść do gustu - сподобатися.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kto opowiada o jabłoni? Jakie znaczenie miała jabłoń w życiu autora i jego krewnych? Kto wyhodował na warszawskim zamku odmianę jabłoni kosztelę? Jaki zwyczaj panował w czasach dzieciństwa autora opowiadania? Jaki powinien być stosunek człowieka do roślin?

Ułóż i zapisz jedno lub dwa pytania do tekstu. Spróbuj opowiedzieć treść. Wykorzystaj słowniczek i pytania do tekstu.

Zapisz f73. Czytaj, zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek), wyróżnione wyrazy z tekstu do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pi sownię.

4fi

■

Wyrazy podstawowe i pochodne Nowe wyrazy częściej tworzymy, opierając się na wyrazach już istniejących w języku. Nauka, która zaj muje się budową wyrazów i wyjaśnia ich powstawanie, nazywa się słowotwórstwem. Wyrazy, od których tworzymy inne wyrazy, nazywa my wyrazami podstawowymi. Wyrazy, które zostały utworzone od innych wyrazów, nazywamy wyrazami pochodnymi, np. czytać - czytanie, koń - konik. Wyraz pochodny dzielimy na dwa człony. Człon, przejęty z wyrazu podstawowego, nazywamy pod stawą słowotwórczą, np. nos - nos-ек. Drugi człon, za pomocą którego tworzymy ten wyraz, nazywamy formantem (dom - dom-e&). Formanty, które wystę pują po podstawie słowotwórczej, nazywamy przyrost kami, np. miły - mil-sz-y. Formanty, które występują przed podstawą słowotwórczą, nazywamy przedrost kami, np. milszy - naj-milszy. Rodzina wyrazów to grupa wyrazów pokrew nych, wp. jabłoń - jabłko, jabłecznik „яблучний пиріг; вино з яблук”, zdrobn. jabłonka, jabłkowy, jabłoniowy, jabłeczny.

Znajdź pary wyrazów podstawowych i pochodnych. Wpisz je do ta beli.

Wyrazy pochodne

Wyrazy podstawowe

Listeczek, sikorka, owoc, jechać, ogród, sadzić, wiosna, lecieć, gwiazda, padać, błękitny, listek, przylecieć, wiosenny, czytać, błękit,

Marysia, ogródek, przeczytać, sikora, opad, przyjechać, Marysieńka, gwiazdka, posadzić, owocować. Wiem więcej

Kosztela to polska odmiana jabło ni pochodząca prawdopodobnie z XVII wieku. Jabłko odniosło ogromną rolę w światowej kulturze. Wystarczy przypo mnieć sobie „rajską jabłoń”, czy mito logiczne „złote jabłko dla najpiękniej szej”. Zawsze było symbolem miłości i płodności. Drewno jabłoni wykorzysty wane jest w stolarce. Rozpoznaj i przeczytaj przysłowia, wyjaśnij ich znaczenie.

1. Niedalekopadajabłkoodjabłoni. 2. Jakiej abłko, takaskórka, jakamatka, takacórka. 3. Gdyjabłońdrugirazwrokuzakwitnie, zięćdodomuzawita.

76.

Przeczytaj wiersz. Akcentuj poprawnie.

Joanna Kulmowa

Kolory Zimą takie szare są dni, że się ziemi za kolorem kolor śni. A to zieleń jak zielone młode listeczki. A to złoto żółte jak słonecznik. A to błękit najniebieściejsza niezabudka. A to czerwień jak maliny w ogródkach. I tak jest aż do wiosennej pory kiedy słońce śnieg topi i dobywa kolory. Sen czerwony złoty z ziemi wychynie aby zbudzić się w listeczku, słoneczniku, malinie.

•? Skomentuj treść wiersza na podstawie pytań i wykonaj polecenia.

O czyim śnie mówi się w tym wierszu? Określ jego nastrój. Opowiedz ten

sen.

Wypisz podkreślone rzeczowniki i przymiotniki - nazwy kolorów i obok wyrazy, z którymi porównują się te kolory.

Jaka pora roku kojarzy się z każdym z kolorów? Kiedy następuje przebu dzenie ziemi? Wyjaśnij, co znaczą przenośnie: zimą ziemia śpi, pierzyna śnie gu, ziemia się budzi, ziemi się coś śni.

Co można powiedzieć o podmiocie lirycznym wiersza?

77. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj wia domości.

Sposoby tworzenia nowych wyrazów

CD5

Wyrazy podstawowe mogą być pochodnymi w stosunku do innych wyrazów, np. praca - wyraz pod stawowy do pracownik, jest pochodny do wyrazu pra cować. Wyrazy te powstały w następującej kolejności: pracować - praca - pracownik. Zarówno wyrazami pod stawowymi, jak i pochodnymi mogą być różne części mowy, np. mowa - mówić, mówiony, mówienie; biały białawy, białość, biełić. Wyrazy pochodne mogą być też tworzone od wy rażeń przyimkowych, np. pod wieczór - podwieczorek, nad Wisłą - nadwiśłański.

78. Utwórz wyrazy pokrewne od wyrazów: list, praca, malina.

79. Do podanych słów dopisz 1-2 wyrazy pochodne.

Słońce, kwiat, morski, okno, śpiewać, deszcz. 50

Przeczytaj wiersz. Znajdź w nim homonimy.

Józef Ratajczak

Liście jak listy Liść z listem można pomylić, aby spostrzec po chwili: lecą liście na wszystkie strony, a każdy - polecony. Wiatr tu jest listonoszem. - Odebrać listy proszę! Co dzisiaj doniósł liść klonu? Jakie nowiny zawiera liść olszyny? A jakie listek brzozy? Kto na polski przełoży? Biorę liście do ręki, a tam nic więcej nie ma; tylko nadawca: błękit, i adres wyraźny: ziemia. Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenie. Kto do kogo pisze listy w wierszu? Kto je roznosi? Kto jest nadawcą, a ktoodbiorcą listu? Komu nadane zostały cechy ludzkie? Jakie zjawisko przyrody opisuje autor? Jaki nastrój panuje w utworze? Czy zrozumiałeś / zrozumiałaś, jak można „Liść z listem pomylić’’?

Ш81 .

Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj poda ne wiadomości.

Budowa czasowników niedokonanych i dokonanych Czasowniki niedokonane i dokonane różnią się nie tylko znaczeniem i zasobem form czasowych, ale także budową słowotwórczą.

Różnica w budowie między czasownikami niedo konanymi a dokonanymi polega na tym, że czasowniki dokonane przybierają przedrostek, np. mylić - pomy lić, szyć - u-szyć. Różnice w budowie czasowników niedokonanych i dokonanych mogą też polegać na różnych przyrostkach oraz na obocznościach głosek w tematach, np. rąbać rąbnąć, skakać - skoczyć, zrywać - zerwać.

82. Znajdź podstawę słowotwórczą i formanty w podanych wyrazach, określ aspekt czasowników i wskaż, jak one zostały utworzone.

Pomylić, doniósł, spostrzec, odebrać, przełoży. Ш LZ_J83. Dopisz czasowniki dokonane do czasowników niedokonanych.

Nosić, gubić, prosić, zapominać, odrabiać, leczyć, kształcić, ryso wać, gotować, grać. Posłuchaj tekstu.

Wojciech Cejrowski

Jak jest w dżungli Arkady Fiedler pisał, że gdy do ziemi nad Amazonką wetknąć parasol, to po dwóch miesią cach zakwitnie. Nieprawda. Nie zakwitnie. Ale dość szybko obok niego wyrośnie drugi. Dżungla to najbardziej płodny las świata, który bije wszel kie rekordy obfitości - na powierzchni równej jednemu boisku piłkarskiemu wprawny botanik znajdzie tam więcej gatunków roślin niż w całej Polsce! Mimo to w tropikalnej puszczy można umrzeć z głodu lub pragnienia równie łatwo jak na pustyni. W dżungli jest zawsze bardzo wilgotno - jak pod prysznicem ale jednocześnie bardzo trudno znaleźć tam wodę pitną. Chyba, że się ma do pomocy indiańskiego przewodnika, który potrafi rozpoznać odpowiednią lianę. Wiele lian po przecięciu obficie tryska sokiem, ale tylko kilka gatunków zawiera płyn nadający się do picia. Na dodatek

trzeba wiedzieć, w którym miejscu przeciąć, żeby nam się wszystko w jednej chwili nie wylało na ziemię. A strumienie, rzeczki i źródełka? Są. Ale to jeszcze za mało, aby przeżyć. Tylko Indianin, stały mieszkaniec puszczy, wie, który stru mień niesie wodę do picia, a który do mycia. Pijąc wodę do mycia można dostać którejś z odmian cholery, najgroźniejsza z której zabija w trzy godziny. W tym czasie zupełnie zdrowy człowiek odwadnia się do tego stop nia, że nie ma już dla niego ratunku. Nie pomaga picie, nie pomaga polewanie wodą... Pomogłaby - być może - kroplówka i sole fizjolo giczne, ale tylko podane natychmiast, a do najbliższej kroplówki jest stąd... sześć dni łodzią motorową. Dla chorego jedno i drugie oznacza Wieczność. Równie łatwo jest tam umrzeć z głodu. W dżungli pełnej tych wszystkich dzikich owoców? Owszem. Większość z nich rośnie wyso ko nad głowami - żeby je zdobyć, trzeba być małpą i poruszać się w koronach drzew A zwierzęta? Polowanie? Na ptaki i ssaki co skaczą i fruwają, i których pełno dookoła? Owszem pełno. Przechodzą kilka kroków od ciebie. Ale ich nie wypatrzysz w gęstwinie i nie upolujesz żadną strzelbą, bo to tak, jakbyś chciał polować na polu dojrzewającej kukurydzy - widoczność sprowadza się tu do ciągłego odgarniania liści sprzed nosa. Żeby cię dżungla nie zagłodziła na śmierć, musisz poprosić o pomoc Indianina, który jest częścią otaczającej przyrody. A on zapewne każę ci zostawić strzel bę, zdjąć ubranie, nasmarować ciało łojem z gruczołów tapira i iść tuż za sobą. Ślad w ślad. Nie wolno się rozglądać ani oglą dać. Nie wolno się zatrzymać, zamyślić, rozmarzyć... W dżungli musisz być stale skupiony! Na przetrwaniu! Bo dżungla zabija ludzi nieuważnych na tysiące spo sobów (wg „Gringo wśród dzikich pleTapir z rodziny ssaków mion ”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: gringo - ґрінґо (від ісп. дгіедо „грек”), „в країнах Латинської Америки зневажли ва назва іноземців”; cal - дюйм (2,54 cm.), одиниця вимірювання довжини; płodny - плідний; obfitość - надмір; wprawny - вправний, умілий; pragnienie прагнення; wilgotno - волого; przewodnik - провідник; liana - ліана; przecinać прорізувати; przeżyć - вижити; kroplówka - крапельниця; wieczność - вічність; ssaki - ссавці; skupiony - зосереджений; zamyślić się - замислитися.

Związki frazeologiczne: boisko piłkarskie - футбольний майданчик; tropi kalna puszcza - тропічна пуща; woda pitna / do picia - питна вода І вода для пиття; tryskać sokiem - струменіти соком; sole fizjologiczne - фізіологічні солі; łódź motorowa - моторний човен; umrzeć z głodu - померти з голоду; upolować strzelbą - полювати за допомогою рушниці; ślad w ślad - (йти) слід в слід; łój z gruczołów tapira - жир з залози тапіра; na przetrwaniu - на виживанні.

Odpowiedz па pytania.

Czemu autor nazywa dżunglę najbardziej płodnym lasem świata? Czy łat wo tam znaleźć wodę pitną? Dlaczego dżungla obfituje w żywność, ale trudno ją zdobyć? Czego nie wolno robić w dżungli? 85. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj poda ne wiadomości.

Budowa rzeczowników a ich znaczenie Za pomocą formantów nadajemy wyrazom pochod nym określone znaczenie, np. rzeka - rzecz-k-a „mała rzeka”. Wśród klas znaczeniowych rzeczowników wyróż niamy: a) nazwy wykonawców czynności, utwo rzone za pomocą formantów -c(a), -acz, -arz, -iciel / -yciel, -ator, np. twór-c-a, spaw-acz, tok-arz, wielb-iciel, oskarż-yciel, inform-ator-, b) nazwy czynno ści tworzy się regularnie za pomocą formantów -anie, -enie, -cie, np. czyt-anie, mówi-enie, pi-cie. Niektó re nazwy czynności tworzymy za pomocą formantów -k(a), -ank(a) (np. rozgryw-k-a, przebier-ank-a) oraz przez odrzucenie przyrostka od wyrazu podstawowego □o (np. odskok, wykup)-, c) nazwy cech tworzymy głów nie od przymiotników, przeważnie za pomocą formantu 05 -ość, np. obfit-ość, rzadziej -ot(a), -stw(o), np. młod ość, ciasn-ot-a, szałeń-stw-o. Ol

Niekiedy ten sam formant tworzy wyrazy pochodne

■ /

o różnym znaczeniu, np. orać - or-k-a, aktor - aktork-a, ręka - rącz-k-a.

86.

Uzupełnij tabelę.

Wyraz podstawowy

Wyraz pochodny

Formant

Zdobywca, słuchacz, krakowianin, czytanie, betoniarz, płodny, le karka, bohaterstwo, mieszkanie, mycie, przebieranka, kreślarz, pły wanie, pitny, malarz, główka. Wskaż, do jakich klas znaczeniowych należą wyrazy z ćwiczenia 86.

a) nazwy wykonawców czynności b) nazwy czynności ; c) nazwy cech Wiem więcej

Wojciech Cejrowski (ur. 1964 r.) to polski dziennikarz radiowy, podróżnik, autor książek i publikacji prasowych, kierownik artystyczny bi blioteki „Poznaj Świat”. Książka przygodowa i po dróżnicza „Gringo wśród dzikich plemion”, która opowiada o wyprawach autora do ostatnich dzikich plemion Amazonii, została wydana w 2003 r. Wy dano także serię „pachnącą dżunglą” - nasączoną olejkiem zapachowym. Za tę publikację autor otrzymał „Bursztyno wego motyla” 2003 - nagrodę im. Arkadego Fiedlera dla najlepszej książki podróżniczej roku, a w 2008 r. utwór Cejrowskiego stał się bestsellerem (z ang. „najlepiej sprzedający się”). Zwróć uwagę na wyrazy o podob 88. Przeczytaj uważnie wiersz. nym brzmieniu. Na czym polega żart w tym utworze?

Wiktor Woroszylski

Felek Wiecie, dzieci? świat jest wielki, a na świecie same Felki.

Więc: dla nóżek - pantofelki, a na obiad - kartofelki, a do lodów są - wafelki, a do pieca są - kafelki, a do śmieci są - szufelki... Naokoło wielki świat, a pośrodku stoję ja: nie kafelek, nie kufelek, ani nawet pantofelek, stoję ja: po prostu Felek. Tadeusz Makowski. Portret małego chłopca. 1922 r.

Przeczytaj wiersz. ny w nim wyraz gdybiarz?

Zastanów się, co może oznaczać zastosowa

Joanna Kulmowa

Moje Gdyby W moich Gdybach, daję wam słowo, gdyby było, toby było fajowo. Gdyby było byłoby w deseczkę: każdy mógłby pogdybać troszeczkę. Wszyscy mieliby to, o czym zamarzą. Nikt by nie dokuczał gdybiarzom. Moje Gdyby mogłyby być wszędzie. Gdyby się zdarzyło to, czego nie będzie.

Gyórgy Vastagh. Portret dziewczynki w białej sukience z niebieskim pasem i różami. 1883 r. 9

tS*- Odpowiedz na pytania.

Czym są Gdyby dla bohatera tego wiersza? Na czym polega humor tego utworu?

Przeczytaj wiersz, zwróć uwagę na wyrazy pochodne.

Józef Ratajczak

Miasto na drzewie Myszy w polu bobrują, bobry w lesie myszkują, echo - ech tam! - wciąż woła, pędzą koła dokoła. A ja sobie stoję w kole i wybieram dwie topole: jedną z gniazdem pod gwiazdą, drugą z miastem wśród liści. Mieszka tam wróbel, wróblowa, księżyca łysa głowa i królik - ale - mysi! i wybieram dwie topole: jedną z gniazdem pod gwiazdą, drugą z miastem wśród liści. Mieszka tam wróbel, wróblowa, księżyca łysa głowa i królik - ale - mysi! S*-

Odpowiedz na pytanie i wykonaj polecenie.

Jak zostały utworzone pochodne czasowniki bobrują, myszkują, rze czownik wróblowa? Wyjaśnij ich znaczenie. Uzupełnij brakujące litery. Sprawdź w słowniku ortograficznym pisownię wyrazów.

rz / ż wie a pat eć pot eba krą yć aden

ó /u w z p szcza kr 1 lica mr z

ch / h wiła erb ra unek ejnał wsze świat

92. Przeczytaj i przepisz zapis rozmowy, uzasadnij użycie znaków inter punkcyjnych. - Dzień dobry. Mówi Henia. - Dzień dobry, słucham. - Mam do ciebie prośbę! Czy możesz mi pożyczyć książkę z języka polskiego? Swoją przypadkowo zostawiłam w szkole.

- Oczywiście! Kiedy zechcesz. Ja już przygotowałam zadania do mowe. - Ach! Jak to dobrze, dziękuję ci. Zaraz do ciebie przyjdę! - Bardzo proszę.

93.

Posłuchaj i zaśpiewaj piosenkę.

Las Słowa, muzyka P. Brylski, śpiew: B. Dzikowski

1. Las jest strasznie stary, żyje swoim życiem, poskręcane drzew konary kryją tajemnicę. W lesie nigdy nie wiem, co się zaraz stanie. Za kolejnym każdym drzewem czai się nieznane. Refren-. Las, straszny las, czym zaskoczy dzisiaj nas? Nie wiadomo, co przyniesie Spacer po prastarym lesie.

2. Ciągle gdzieś w oddali jakiś cień przemyka, skrada się między drzewami, pojawia i znika. Lecz ten potwór z lasu nie zrobi nic złego, chce się od czasu do czasu bawić w chowanego. 3. Kiedy nie wiadomo, co się może zdarzyć, może stać się to, co komu się tylko wymarzy. Chcę po lesie biegać, za drzewami chować i się wcale lasu nie bać, bo las to przygoda!

Morfologia

TEMAT 6. KRAJOBRAZ. KRAJ RODZINNY. CZĘŚCI MOWY. RZECZOWNIK I JEGO ODMIANA. ROLA RZECZOWNIKA W ZDANIU 94.

Sprawdzamy wiadomości.

1. Pisz poprawnie. Zapisz wyrazy pod dyktando. rzeczowniki. Udowodnij słuszność swojego wyboru.

Znajdź i podkreśl

Zaskoczyć, rzucić, zawód, profesja, wysoko, murarz, piekarz, sto larz, malarz, lekarz, pisarz, hutnik, rolnik, kowal, listonosz, szofer, pilot, pracowity, astronauta, kolejarz. 2. Ułóż wypowiedzi z części zdań podanych w tabeli. W kilku zdaniach sko mentuj swój wybór.

1. Części mowy dzielą się na odmienne - ... nieodmienne - .

a) nazwy osób, rzeczy, roślin, zwierząt oraz nazwy zjawisk przyrody i nazwy czynności; b) rzeczownik, przymiotnik, czasownik, liczebnik, zaimek;

2. Rzeczownik może oznaczać ...

c) przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła.

3. Dokończ rozpoczęte zdanie.

Rzeczownik odpowiada na pytania: ...?, ...?, np. ..., ... . 4. W każdej linijce skreśl niewłaściwy wyraz. W razie potrzeby korzystaj ze słownika.

1) 2) 3) 4)

Książka, kotka, błękitny, piłka. Pięć, dziesięć, w górze, dwadzieścia pięć. Skakać, śmiać się, bądź, rozmyślać. Zielony, różowy, chyba, żółty.

95. Czytamy po cichu. Opowiadamy tekst. Przeczytaj nieznajomy tekst. Postaraj się zrozumieć i zapamiętać jego treść, aby następnie odpowiedzieć na pytania. Iwona Wasilewska

Jezioro otulone balladą Tereny rozciągające się na wschód od Bugu... Te ogromne połacie stepów, puszczy, borów skrywają wiele tajemnic i były niejednokrot-

Józef Ch ełmoński. Zachód słońca. Jezioro Świteź. 1898 r.

nie świadkami niezwykłych wydarzeń. One też dawały natchnienie poetom, malarzom, którzy zamieszkiwali te tereny. Nigdy nie przy puszczałam, że stanę nad brzegiem jeziora wielokrotnie opiewanego w utworach wieszcza Mickiewicza. Pewnego zimnego grudniowego dnia razem z przyjaciółmi trafiłam do Nowogródka. Dom Mickiewi cza współcześnie odbudowany stał w parku okryty śniegową czapą. Zwiedziliśmy go oraz spokojne i jakby wyludnione miasteczko. Nie daleko od miejsca dzieciństwa Adasia leży Świteź - przepiękne jezio ro, którego powierzchnia wynosi około 1,5 kilometra kwadratowego, a głębokość 15 metrów. Jechaliśmy leśną asfaltową drogą. Nagle zza drzew zamigotała biała tafla. Zatrzymaliśmy się na leśnym parkingu. Brnąc po kolana w śniegu, doszliśmy na brzeg jeziora. Przejmująca cisza, lekki wiatr i delikatnie unosząca się nad wodą mgła. Widok był niesamowity. Ol brzymie jezioro przykryte taflą lodu i przyprószone delikatnie śnie giem. Dookoła tylko las. Legenda głosi, że zaginione miasto księcia Tuhana napadnięte przez cara i jego wojaków leży na dnie Świtezi. 4 lipca, jak twierdzą miejscowi, w południe można usłyszeć i zobaczyć wśród fal Świtezi dzwony z zatopionego miasta. Patrząc na ten bajkowy krajobraz niedziwne, że urzekł on wiesz cza Mickiewicza, a jezioro stało się tematem jego ballad. Wiele lat później syn poety, Władysław, stanąwszy oczarowany nad brzegiem, miał ponoć stwierdzić, iż nigdy by sobie nie wybaczył, gdyby nie zo baczył Świtezi. Zauroczona pięknem jeziora odwiedzałam to miejsce jeszcze kil kakrotnie, i o różnych porach roku. Moje drugie spotkanie ze Świtezią było wczesną wiosną, kiedy zielone listki drzew i krzewów otaczały jezioro. Marszczona przez wiatr woda iskrzyła w słońcu. A woda! Dawno nie widziałam tak kryształowej. Stojąc na pomoście, widziałam żółty piasek na dnie Świtezi. I znów był tylko las, woda, ptaki i cisza. Wydawało się, że czas stoi w miejscu.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Świteź - Світязь, озеро в Гродненській області Білорусі, за 20 км на південний схід від міста Новогрудок; otulić - укутати; natchnienie - натхнення; opiewany оспівуваний; trafić - потрапити; niesamowity - дивовижний; miejscowi - місцеві жителі; urzekać - чарувати; wieszcz - пророк; ponoć - ніби; zauroczony захоплений; iskrzyć - іскрити; kryształowy - криштальний. Związki frazeologiczne: połacie stepów-простори степів; śniegowa czapaснігова шапка; biała tafla - біла поверхня; przejmująca cisza - пронизлива тиша; bajkowy krajobraz - казковий краєвид; książę Tuhan - князь Туган; czas stoi w miejscu - час не рухається.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jaki jest temat tego tekstu? Które zdanie określa główną myśl? Kto jest narratorem opowiadania?

Czy utwór mieści opis przyrody? Przeczytaj opis przyrody i nazwij wyrazy, które pomagają zrozumieć jej piękno.

Pomyśl, na jakie części można podzielić tekst, dobierz do nich tytuły.

Opowiedz tę część tekstu, która podobała ci się najbardziej. Wiem więcej

Walenty Wańkowicz. Portret Adam a Mickiewicza. 1821 r.

Jezioro Świteź Według legendy, na miejscu jeziora Świteź stało piękne miasto. Pewnego razu na nowo gródzką ziemię przyszli najeźdźcy. Starzy i mło dzi poszli walczyć, a w mieście zostały tylko bez bronne żony i córki. Kiedy najeźdźcy znaleźli się pod bramą, wydarzył się cud. Ziemia rozstąpiła się i pochłonęła miasto, by nie oddać go wro gowi. Na jego miejscu zaś rozlało się nadzwy czajnie piękne jezioro, na którego przejrzystej powierzchni pojawiły się kwiaty, jakich nie ma nigdzie indziej. Najeźdźcy poginęli, gdyż zaczęli rwać owe trujące kwiaty („cary”, czyli lobelia jeziorna), w które zostali zamienieni byli mieszkańcy Świtezi.

Największy poeta literatu ry polskiej i słowiańskiej Adam Mickiewicz urodził się w 1798 r. Kto Kolwiek będziesz w we wsi Zaosie w pobliżu Świ rcwojródzkiej stronie, uo Plużyn ciemnego боги tezi. Często bywał nad nią i Wjechawszy, ponsnij zachwycał się jej pięknem. Na icirzymac twe konie, pisał ballady „Świteź” i „Świ ByS Się przypo-ґŹyf tezianka” (zbiór „Ballady i ro manse”, 1822 r.). W pobliżu jeziora znajduje się kamień, na którym wypisa no fragment ballady „Świteź”: Ktokolwiek będziesz w nowogrodzkiej stronie, Do Płużyn ciemnego boru Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie, Byś się przypatrzył jezioru (A. Mickiewicz).

96.

Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości.

styl podanego tekstu. * " uzasadnij swoje odpowiedzi.

Wyznacz typ i

Ułóż pytania do niego. Odpowiedz na pytania i

□O C3D

'■£' Rzeczownik należy do odmiennych części mowy. Rzeczowniki nazywają osoby, zwierzęta, rośliny, przedmioty, zjawiska, nazwy cech i czynności. O rze czownik pytamy: kto? co? Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki i liczby. Każdy rzeczownik ma określony rodzaj: męski, żeński lub nijaki. Rzeczowniki, które służą do nazywania osób, zwie rząt lub rzeczy, nazywamy własnymi, np. Mickiewicz, Świteź, „Wpustyni i puszczy”, „Miś”. Są to imiona i na zwiska osób, nazwy geograficzne, tytuły utworów lite rackich i czasopism. Pozostałe rzeczowniki nazywamy pospolitymi, np. góra, powieść.

97 . Wybierz z tekstu „Jezioro otulone balladą” 3-4 rzeczowniki i określ ich formy gramatyczne. Wskaż rzeczowniki własne w tym opowiadaniu. '98.

Dop sz do podanych rzeczowników pospolitych po 2-3 nazwy własne.

Państwo Pisarz Rzeka

. . .

Miasto Jezioro Bajka

* 99. Przeczytaj і zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o rzeczowniku? Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

Rzeczowniki mogą być: abstrakcyjne (na zywają pojęcia, uczucia, cechy, stany, uogólnienia, np. piękno, barwa, zdrowie) i konkretne (nazywają przed mioty, osoby, zwierzęta, rośliny). Rzeczowniki konkretne dzielimy na: 1) żywotne (nazywają osoby, zwierzęta, np. pan, siostra, pies), oso bowe (nazywająludzi, np. brat, koleżanka), nieosobowe (nazywają zwierzęta, np. kogut, małpa)-, 2) nieżywotne (nazywają wszelkie przedmioty, narzędzia, sprzęty, zja wiska, rośliny, np. biurko, łopata, deszcz, trawa).

'100 Wypisz z tekstu „Jezioro Świteź” po 2-3 przykłady rzeczowników konkretnych, abstrakcyjnych, żywotnych i nieżywotnych. Ułóż dialogi według podanego wzoru, wykorzystując rzeczowniki ze znaczeniem miejsca i zapisz do zeszytu.

Wzór: - Byłeś w teatrze? - Nie, na koncercie. Wyrazy i wyrażenia pomocnicze: stadion, sala gimnastyczna, sklep, rynek, rzeka, jezioro, Kijów, Warszawa, Ukraina, Polska.

Znajdź nazwy własne i wyjaśnij ich pisownię. rzeczowników i określ ustnie ich formę gramatyczną.

Wypisz dwa przykłady

102

Posłuchaj wiersza.

Teresa Ferenc

Ziemio moja, zielona Ziemio moja, zielona jak sosna. Ziemio, popielata jak przepiórka. Ziemio, ruda jak kwitnący szczaw. Ziemio zielona, granatowa, niebieska jak bałtycka woda. Ziemio jak pelargonia, ojczyzno jak liść pelargonii, gdzie śniegi po uszy, gdzie ciepło po czubek nosa, gdzie słońce skrzypiące w zbożach, gdzie wiatr szeleszczący w słomie... Gdzie zimno i ciepło, gdzie źle i gdzie dobrze razem zasadzone w tej samej ziemi, w tej samej doniczce, w tym samym, prawdziwym domu. Gdzie najlepiej. Elżbieta Pazera. Pejzaż polski - łąka. 2011 r.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: pelargonia - пеларгонія; skrzypiący - скрипучий; doniczka - горщик для квітів. Związki frazeologiczne: śniegi po uszy - сніги по вуха; czubek nosa - кінчик носа. przepiórka - перепілка popielaty - попелястий

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Z czym porównuje ziemię autorka wiersza? Wymień barwy i dźwięki, które kojarzą się z ziemią. Co łączy ziemię, doniczkę i dom?

Pisanie z pamięci. Popatrz na wyrazy w ramce. Zapamiętaj ich pisownię. Zamknij podręcznik i zapisz wyrazy. Otwórz podręcznik i sprawdź poprawność napisanych wyrazów.

Znajdź w wierszu rzeczowniki, które należą do abstrakcyjnych i konkret nych.

Znajdź w utworze rzeczownik, nazwę pory roku, określ jego rodzaj, liczbę, przypadek.

Dobierz synonimy do wyrażenia śniegi po uszy i zapisz do zeszytu.

Zapisz 5-6 zdań, które opisują zimę. W razie potrzeby korzystaj ze słow

nika.

103.

Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela /

nauczycielki.

Zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek). Zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o rzeczownikach?

Odmiana rzeczowników w liczbie pojedynczej i mnogiej

Odmiana rzeczownika przez przypadki nazywa się deklinacją. Zmieniającą się końcową część wyrazu nazywamy końcówką. Część wyrazu pozostającego po odrzuceniu końcówki nazywamy tematem. Tematy odmieniających się wyrazów często występują w obocz nych postaciach. Oboczności tematów polegają na wy mianach samogłosek i spółgłosek, np. przyjaciel: przy jaciół. Rzeczowniki rodzaju męskiego żywotne mają w lp. biernik równy dopełniaczowi, a nieżywotne - biernik równy mianownikowi, np. Widzę syna. Widzę pomnik. Rzeczowniki rodzaju męskiego osobowe mają w lm. biernik równy dopełniaczowi, a nieosobowe - bier nik równy mianownikowi, np. Proszę panów. Lubię ptaki. □0 Końcówkę -owie mają w mianowniku lm. niektóre rzeczowniki osobowe rodzaju męskiego, oznaczające □5 stanowiska i stopnie pokrewieństwa, np. ojcowie, pro fesorowie. Ol

□fi □3

□1

W miejscowniku lp. rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego mają końcówkę -e lub -u. Końcówka -e wystę puje po tematach zakończonych na spółgłoskę twardą, prócz k, g, ch oraz c, cz, dz, dż, sz, ż (rz), np. brat (o) bracie, sito - (o) sicie. Wyjątki-, (o)panu, synu, domu. Końcówka -u występuje po tematach zakończonych na spółgłoskę miękką lub na jedną z wymienionych po wyżej twardych, np. uczeń - (o) uczniu, oko - (o) oku. Rzeczowniki rodzaju męskiego mają w dopełniaczu lp. końcówkę -a, np. ojc-a, syn-a, brat-a. Wyjątki-, woł-u, bawoł-u. Wśród rzeczowników męskich nieżywotnych przeważa w tym przypadku końcówka -u, np. uch-u, stoł-u, dęb-u. Liczne rzeczowniki tego typu mają końcówkę -a: nazwy narzędzi, naczyń, miesięcy, np. młotk-a, noż-a, styczni-a-, rzeczowniki zdrobniałe, np. stolik-a, wózk-a, ogródk-a (ale: domk-u)- inne rzeczowniki nieżywotne, np. semafor-a, akumulator-a, arkusz-a, ratusz-a, kapelusz-a.

104. Pracuj z tablicami pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki.

pamiętaj podaną informację

Zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek).

Odmiana rzeczowników rodzaju męskiego (ojciec, syn, pan) lp. M. D. C. B. N. Mc. W

ojciec ojca ojcu ojca ojcem (o) ojcu ojcze!

Za-

syn syna synowi syna synem (o) synu synu!

pan pana panu pana panem (o) panu panie!

lm. M. D. C. B. N. Mc. W

ojcowie ojców ojcom ojców ojcami (o) ojcach ojcowie!

synowie synów synom synów synami (o) synach synowie!

panowie panów panom panów panami (o) panach panowie!

105. Pracuj z tablicami pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki.

Zapamiętaj podaną informację.

Odmiana rzeczowników rodzaju nijakiego (sito, oko, ucho) lp. M.

sito

oko

ucho

sita

oka

ucha

situ

oku

uchu

sito

oko

ucho

sitem

okiem

uchem

Mc.

(o) sicie

(o) oku

(o) uchu

sito!

oko!

ucho!

lm. M.

sita

D. C. B. N. Mc. W.

sit sitom sita sitami (o) sitach sita!

oka (w rosole) oczu ok oczom okom oczy oka oczami okami (o) oczach (o) okach oczy! oka!

oczy

ucha (w dzbanie) uszu /-ów uch uszom uchom uszy ucha uszami uchami (o) uszach (o) uchach uszy! ucha!

uszy

106. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia łaś się o rzeczownikach?

Zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek).

Odmiana rzeczowników rodzaju żeńskiego {ręka, kość, dłoń) lp. M. D. C. B. N. Mc. W.

ręka ręki ręce rękę ręką (o) ręce / ręku ręko!

kość kości kości kość kością (o) kości kości!

ręce rąk rękom ręce rękami / rękoma (o) rękach / rząd. ręku ręce!

kości kości kościom kości kośćmi

dłonie dłoni dłoniom dłonie dłoniami / dłońmi

(o) kościach

(o) dłoniach

kości!

dłonie!

dłoń dłoni dłoni dłoń dłonią (o) dłoni dłoni!

Im. M. D. C. B. N.

Mc. W

107 . Odmień rzeczowniki: las, woda, światw lp. i Im. Wskaż temat i koń cówkę. Wypisz oboczności. Uzupełnij podane zdania, wpisując odpowiednie formy rzeczow-

Ogromne połacie (stepy), puszczy, (bory) skrywają wiele (tajemnica). One dawały natchnienie (poeci), (malarzy), którzy zamieszkiwali te tereny. Nie przypuszczałam, że stanę nad (brzeg) jeziora opiewanego w (utwory) wieszcza Mickiewicza. Pewnego zimnego grudniowego (dzień) razem z (przyjaciele) trafiłam do Nowogródka. 109. Zaznacz końcówki w podanych parach rzeczowników, wypisz te maty oboczne.

Wzór: Szkoła - szkole (ł:l). Stół - stołu, dąb - dębu, dzień - dnia, ucho - uszy, ręka - rąk, poeta - poeci, bór - borów, droga - dróg, brat - bracie, woda - wodzie.

110.

Uzupełnij zdania rzeczownikiem ucho w odpowiedniej formie.

Garnek nie miał obu Woda wlewa się do Trzeba chwycić kociołek za oba do góry - pocieszał brat siostrę. Mój pies ma długie

111. Z fragmentu wiersza T. Ferenc "Ziemio moja, zielona" wypisz rze czowniki. Określ ich przypadek, liczbę i rodzaj gramatyczny. Ziemio jak pelargonia, ojczyzno jak liść pelargonii, gdzie śniegi po uszy, gdzie ciepło po czubek nosa. 112. Posłuchaj wiersza. Skomentuj jego treść na podstawie pytań.

Maria Konopnicka

Kochasz ty dom... Kochasz ty dom, rodzinny dom, У-йхАУ Co w letnią noc, skroś srebrnej mgły, Szumem swych lip wtórzy twym snom, ErpSt.1 A ciszą swą koi twe łzy? Kochasz ty dom, ten stary dach, Co prawi baśń o dawnych dniach, Omszałych wrót rodzinny próg, Co wita cię z cierniowych dróg? Kochasz ty dom, rzeźwiącą woń Skoszonych traw i płowych zbóż, Wilgotnych olch i dzikich róż, Co głogom kwiat wplatają w skroń? Kochasz ty dom, ten ciemny bór, Co szumów swych potężny śpiew I duchów jęk, i wichrów chór Przelewa w twą kipiącą krew? Kochasz ty dom, rodzinny dom, Co wpośród burz, w zwątpienia dnie, Gdy w duszę ci uderzy grom, Wspomnieniem swym ocala cię? O, jeśli kochasz, jeśli chcesz Żyć pod tym dachem, chleb jeść zbóż, Włodzimierz Tetmajer. Sercem ojczystych progów strzeż, Obejście w Bronowicach. Serce w ojczystych ścianach złóż!... 1900 r.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: omszały - замшілий; głóg - глід; skroń - скроня; jęk - стогін; ocalić - врятувати. Związki frazeologiczne: srebrna mgła - срібний туман; wichrów chór - хор вихорів; strzeż progów - стережи пороги.

koić łzy - вгамовувати сльози cierniowa droga - важкий шлях

prawić baśń - розказувати казки rzeźwiąca woń - свіжий запах

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Powiedz, kto jest odbiorcą wiersza? O co pyta poetka? Jak rozumie dom w tym wierszu M. Konopnicka? Jaka może być odpowiedź odbiorcy?

1. Wypisz epitety z wiersza. 2. Pisanie z pamięci. Popatrz na wyrazy w ramce. Zapamiętaj ich pisownię. Zamknij podręcznik i zapisz wyrazy. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie.

113.

Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia

łaś się o rzeczownikach?

Zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek).

Odmiana nazwisk

Nazwiska polskie zakończone na-sk-i (sk-а), -ck-i, (-ck-a), -dzk-i (-dzk-a) mają odmianę przymiotni kową, np. M. Wasilewski, Wasilewska D. Wasilewskiego, Wasilewskiej N. Wasilewskim, Wasilewską

GDO CD3

(=>■

Również przymiotnikową odmianę mają nazwiska męskie obcego pochodzenia zakończone na -y, -i, jak Batory, Rakoczy, np. Batory, Batorego, Batoremu, Batorym. Jedynie w mianowniku lm. przyjmują one rzeczownikową końcówkę -owie (Batorowie).

Nazwiska męskie obcego pochodzenia zakończone na -e, jak Lange, odmieniają się w lp. według deklinacji przymiotnikowej, lecz w narzędniku i miejscowniku mają końcówkę -em, np. Lange, Langego, Langemu, Langego, Langem. W lm. nazwiska te odmieniają się według męskiej deklinacji rzeczownikowej, np. Lango wie, Langów, Langom. Nazwiska męskie zakończone na -o lub -a odmienia ją się w lp. według deklinacji żeńskiej, np. Kościuszko, Kościuszki, Kościuszce. W lm. odmieniają się według deklinacji męskiej, np. Kościuszkowie, Kościuszków. Nazwiska męskie zakończone na spółgłoskę od mieniają się jak rzeczowniki pospolite o tym samym zakończeniu, np. Nowak, Nowaka, Nowakowi. W mia nowniku lm. mają one zawsze końcówkę -owie (np. No wakowie). Według deklinacji przymiotnikowej odmieniają się nazwiska żeńskie zakończone na -sk-a, -ck-a, -dzk-a, -ow-a, np. Kowalska, Kowalskiej. Według deklinacji rzeczownikowej odmieniają się nazwiska żeńskie zakończone na -in-a oraz córek zakoń czone na -ówn-a, -ank-a, np. Zarębina, Zarębiny, Zarębinie. Inne nazwiska kobiet nie odmieniają się, np. Ferenc.

114.

Utwórz formy żeńskie i formy liczby mnogiej od podanych nazwisk.

Michał Kraśnicki, Barbara , siostry . Stefan Kowalski, Jadwiga , bracia . Adam Mickiewicz, Celina , państwo 4dns. Odmień w lp. i Im. nazwiska Linde, Sidło. Wskaż, jak odmieniają się nazwiska zakończone na -e oraz -o?

js.

116. Odmień w lp. nazwiska żeńskie Kulmowa, Konopnicka, Zarembina. 72

Przeczytaj wiersz starannie.

Joanna Kulmowa

Niebo nad miastem To pochmurne, to szare, ponure, co na dachach leży, na kominach, z drugiej strony po pniach sosen się wspina, biegnie wolne za ostatnim murem. Za ostatnim blokiem, za barakiem wierzb rozchwianych dosiada okrakiem i ujeżdża cwałujące wiatraki. Więc to szare, smutne kocham mimo wszystko, skoro z tamtej strony domów, kominów, traw dotyka i szemrzących listków. I ponurość mu wybaczam i szarość. Niechaj będzie tu jak szara ścierka, Barbara Czerwińska. byleby tam się wspinało Miasto 13 po świerkach pełnych ptasiego gwaru. I wybaczam mu, że wisi nad nami jak sufit zakurzony, za to, że mi pozwala myślami, marzeniami dotykać tamtej strony.

Ib Słowniczek wyrazów używanych w tekście: wspinać się - підніматися.

Związki frazeologiczne: wierzby rozchwiane - розхитані верби; dosiadać okrakiem - сідати верхи; cwałujące wiatraki - вітряки, що мчаться; ptasi gwarпташиний гомін; sufit zakurzony - вкрита пилом стеля; szemrzące listki - листя, що шелестить.

9 U*-

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenie.

Kto jest narratorem w tym wierszu? Znajdź wyrazy, które na to wskazują. Co możemy na podstawie tego wiersza powiedzieć o mówiącym? Gdzie miesz ka bohater wiersza i za czym tęskni?

118. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia

łaś się o rzeczownikach?

j pytania, odpowiadaj (łańcuszek).

• * Odmiana nazw geograficznych (Warszawa, Kraków, Zakopane)

lp. M.

Warszawa

Kraków

Zakopane

Warszawy

Krakowa

Zakopanego

Warszawie

Krakowowi

Zakopanemu

Warszawę

Kraków

Zakopane

Warszawą

Krakowem

Zakopanem

Mc.

(o) Warszawie

(o) Krakowie

(o) Zakopanem

Warszawo!

Krakowie!

Zakopane!

ЬГИ19. Do podanych rzeczowników dopisz formy dopełniacza i miejscow nika lp.

Warszawa - do ,w Kraków - do ,w Kijów - do ,w Zakopane - do ,w Odessa - do ,w Wrocław - do , we Gdańsk - do ,w

120. Odgadnij zagadki.

Miasto założyli Wars i Sawa W herbie ma Syrenkę, nazywa się ... (vaivzsav^[) Są w nim kościoły, Wawel, Sukiennice. Czy już poznajesz dawną stolicę? (тополя)

Gdy chcesz na nartach pośmigać kolego, Musisz się udać do... (oSdundoipz)

TEMAT 7. W ŚWIECIE ZWIERZĄT. PRZYMIOTNIK I JEGO ODMIANA. FUNKCJA SKŁADNIOWA PRZYMIOTNIKÓW W ZDANIU. STOPNIOWANIE PRZYMIOTNIKÓW 121. Sprawdzamy wiadomości. 1. A. Wyjaśnij znaczenie wyrazów pomocniczych.

Wyrazy i wyrażenia pomocnicze: „bujne, sterczące włosy” левова грива; „bystre, przenikliwe oczy” - соколині очі; „ostry, zakrzywiony lekko w dół nos” - орлиний ніс; „duże uszy” віслюкові вуха; „szerokie, wąskie usta” - жаб’ячий рот; „niena sycony apetyt” - вовчий апетит; „płochliwe serce” - заяче серце. В. Pisz poprawnie. Zapisz wyrażenia pod dyktando. czowniki. Udowodnij słuszność swojego wyboru.

Znajdź i podkreśl rze

Lwia grzywa, sokole oczy, orli nos, ośle uszy, żabie usta, wilczy apetyt, zajęcze serce. 2. Dokończ zdanie.

Przymiotnik określa cechy innych wyrazów, odpowiada na pyta nia: ...?, ...?, ...?, np. ..., ..., ... . 3. Skreśl niewłaściwy wyraz. W razie potrzeby korzystaj ze słownika.

Dzień: słoneczny, jasny, mroczny, zimny, blady. Niebo: niebieskie, szare, błękitne, mroźne. Śnieg: puszysty, miękki, biały, mroczny. Posłuchaj tekstu. Postaraj się zrozumieć i zapamiętać jego treść, żeby odpowiedzieć na pytania. do tekstu.

W razie potrzeby korzystaj ze słowniczka

Elżbieta Burakowska

Zimą też bywa gorąco Przybłąkał się do nas jakoś krótko przed Bożym Narodzeniem. Był w fatalnym stanie: skudlona, poplątana sierść, załzawione oczy, zapadnięte boki, słowem - obraz nędzy i rozpaczy. Mógł mieć wtedy trzy miesiące, chociaż wyglądał na mniej. Gdyby zachowywał się jak każdy kociak, dostałby pewnie mleka i poszedł w świat. Ale ten był chory. Kaszlał, kichał, słaniał się na no-

gach i nie można było wyrzucić go na mróz. No, i ta pora - tuż przed Gwiazdką. Skoro los zsyła kota w prezencie pod choinkę - co można zrobić? Takich przynajmniej używałam argumentów wobec niezbyt zachwyconej rodziny. Był głodny. Zjadł nieprawdopodobną ilość pasztetu, wypił chyba szklankę mleka, i oczywi ście za dwie godziny zaczął chorować na żołądek. Gdy go wyszezotkowalam, okazało się, że jest nieprzeciętnie urodziwy i... dziwny. Jakiś inny. Łebek miał szeroki, pyzaty, obrośnięty imponującymi bokobrodami, szeroko rozstawione uszy, nienaturalnie puszysty ogon. Cały był żółtawobrunatny, pręgowany, z czarnym pasem wzdłuż grzbietu do tego biała mordka, biały duży śliniak pod brodą, na przednich nogach białe skarpetki, a na tylnych też białe, ale podkolanówki. Okropnie kaszlał. Właściwie nie wierzyliśmy, że przeżyje. Poszła w ruch aspiryna, witamina C, dużo mleka. Dni mijały, kot żył i oży wiał się niemal z godziny na godzinę. Po kilkunastu dniach nie było dla niego przeszkody - właził wszędzie i... wszędzie kichał. Uporczy wy katar minął mu dopiero, gdy nastało lato. Zaprzyjaźniał się z trudem. Do dzisiaj woli zachowywać dystans. Szuka naszego towarzystwa, lubi być w pobliżu, ale nie łasi się na trętnie. Muszę się pochwalić, że jestem jedyną osobą w domu, do któ rej czasem z własnej woli przychodzi posiedzieć na kolanach, a i to tylko wtedy, gdy mam na sobie jego ulubioną spódnicę. Od początku był i został dziki i płochliwy. Dzwonek do drzwi bu dzi w nim natychmiastowy odruch ucieczki pod wannę, bo tam naj bezpieczniej, najniedostępniej. Wraca do pokoju, gdy goście opuszczą mieszkanie. Ta dzikość, przyznacie, u domowego kota jest trochę dziw na. I jego zachowanie było zawsze odmienne. Nigdy na przykład nie nauczył się jeść gotowanych potraw. Tylko surowe mięso albo ryba. Długo nie miał imienia. Wołaliśmy go Psotnik, Szkodnik, Tru teń, szukaliśmy różnych oryginalnych imion, a Babcia nazywała go po swojemu, zwyczajnie - Buruś. I na to imię zaczął reagować. Czy może być coś bardziej pospolitego? Buruś! A Buruś rósł, tył i coraz bardziej był nie taki jak trzeba. Łapy mu nie urosły, zostały krótkie, łeb, zamiast przybrać kształt trójkąta, jak przystało na normalnego kota, zrobił się szeroki i płaski jak jajko w poprzek. Obrósł wspaniałym, gęstym i długim, aksamitnym futrem, z mordką ozdobioną szerokimi bokobrodami, i chodził dostojnie na 76

przygiętych łapach, tuż przy ziemi, a za nim ciągnął się szeroki, nie słychanie puszysty ogon. Zaczęłam czytać literaturę. Obejrzałam w encyklopedii rasowe koty, ale żaden nie pasował do mojego. Szukałam dalej. Przerzucałam książki i nagle w rozdziale o drapieżnikach zobaczyłam zdjęcie Burusia! Te same bokobrody, taki sam zwisający z gałęzi szeroki ogon, nie malże identyczne pręgi na ciele i czarna smuga na grzbiecie. Nawet wyraz pyszczka i spojrzenie były podobne. To było zdjęcie żbika. A potem doczytałam się, że znane są dość liczne przypadki, iż domowa kotka rodzi kocięta mieszane - żbikowate. A więc Buruś ma w sobie domieszkę dzikiej, żbiczej krwi! I zacho wał część leśnych obyczajów. Rzadko kiedy na przykład ułoży się na środku pokoju. Zawsze woli usadowić się pod krzesłem, za zasłoną na oknie, w jakimś kąciku, skąd on widzi wszystko, co się dzieje, a sam pozostaje przynajmniej osłonięty. To moje odkrycie bardzo podniosło autorytet Burusia w domu. Jednocześnie pobudziło naszą wyobraźnię. Biedny półdzikus, skaza ny na krzesła, fotele i dywan, nieznający szumu drzew, zapachu lasu. Nieszczęśliwa, skrzywdzona przez życie istota! Był już u nas wystar czająco długo, żeby wrócić do domu. Chcieliśmy go wypuścić na dwór, ale on nie chciał. Nie nęciły go otwarte drzwi, wyniesiony na schody, pędem wrócił do domu i schował się pod wannę. Nie chciał i już. Zima trwała w całej pełni. Tego dnia, kiedy wybieraliśmy się na spacer do lasu, prószył śnieg. Postanowiliśmy wziąć Burusia ze sobą. Uznaliśmy, że zła pogoda powstrzyma kota przed ucieczką, gdyby zew puszczy okazał się nazbyt silny. Wzięłam Burusia pod futro, wczepił się kurczowo łapkami w szalik, nie interesowała go ulica, było mu zimno, cierpiał i czekał, kiedy to się skończy. Weszliśmy na leśną ścieżkę, przemocą wyciągnęłam go i pokazy wałam baśniowy, biały świat. Ale on chyba się nie znał na baśniach. Rozejrzałam się, szybko wybrałam niskie, złamane drzewko i po sadziłam kota na gałęzi. Trochę niepewnie, ale zaczął po niej iść. Radził sobie świetnie. Nie wiadomo kiedy z małego drzewka prze skoczył na wcale niemałą sosnę i zaczął się po niej wspinać. Doszedł do pierwszej poprzecznej gałęzi i tam przysiadł. Jeszcze się nie zanie pokoiłam. Zawołałam go. Spojrzał w dół na nas i chyba się wystraszył wysokości, bo zamiauczał. Wołałam dalej. Przebierał łapami po gałęzi, chciał zejść i nie wiedział jak. Wreszcie po kilku minutach podjął decy zję, pomiaukując... poszedł wyżej! On po prostu nie umiał zejść, a sko czyć się bał. Utknął na następnej gałęzi. Sytuacja robiła się poważna,

zimowe popołudnie jest krótkie. Zaczynało zmierzchać. Buruś też chyba doszedł do wniosku, że żarty się skończyły, bo dygotał na gałęzi i rozpaczliwie miauczał. Śnieg padał, robiło się coraz zimniej... Teraz męską decyzję podjął Zbyszek. Stanowczym ruchem zdjął palto, rzucił mi je na ręce i oto poważny, starszy pan zaczął dra pać się na drzewo. Ku mojemu zdziwieniu szło mu to nad wyraz sprawnie. Dzielnie dotarł do trzeciego „piętra”, wyciągnął rękę i Buruś pędem po gałęzi doskoczył do ręki, przebiegł po niej i wtulił się Zbyszkowi w szyję. Wróciliśmy szczęśliwie do domu. Buruś zakopał się zaraz u Babci pod kocem i spał sześć godzin bez przerwy. Od tamtej pory, a miną wkrótce dwa lata, Buruś nie pozwala nie tylko wynieść się z domu, ale nawet przynieść pod drzwi. Już dawno zapomniał dlaczego, ale ma świadomość, że poza drzwiami czyha złe. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: przybłąkać się - приблукатися; fatalny - тут у значенні: жахливий; załzawio ny - у сльозах; kichać - чхати; bokobrody - бакенбарди; podkolanówki гольфи; osłonięty - закритий; zmierzchać - сутеніти. płochliwy - полохливий półdzikus - напівдикун skudlona sierść - кудлата шерсть wyszczotkować - вичистити щіткою

urodziwy - вродливий żbik - лісовий кіт dygotać - тремтіти drapać się - дряпатися

Związki frazeologiczne: niezbyt zachwycona - не дуже захоплена; za chowywać dystans - зберігати відстань; nie łasi się natrętnie - не нав’язується, щоб його погладили; pobudzić wyobraźnię - спонукати уяву; zew puszczy поклик пущі; czyha złe - підстерігає зло.

9 Ł

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Kiedy і gdzie rozgrywają się wydarzenia opisane w opowiadaniu? Z któ rych części składa się utwór? Dlaczego kot Buruś zachowywał się w taki sposób?

Wyjaśnij znaczenie tytułu utworu. Do której z dwóch części tekstu on od nosi się szczególnie?

Uczymy się nowych wyrazów. Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

123. Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości, styl podanego tekstu.

Określ typ i

Przymiotnik nazywa cechy i właściwości. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? czyj? czyja? czyje? Przymiotniki odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje. Przymiotnik jest określeniem rzeczownika, dosto sowuje do niego swoją formę gramatyczną.

<кІ124.

Podkreśl przymiotniki, zadaj pytania, na jakie odpowiadają. Wskaż

przypadek, liczbę i rodzaj przymiotnika.

Chory kociak, biała mordka, z własnej woli, czerwona spódnica, wzorowe zachowanie, rasowe koty, na leśną ścieżkę, aksamitnym futrem, puszysty ogon. Z

bxJ125. Dopisz przymiotniki o przeciwstawnym znaczeniu.

Szczery, uczciwy, stały, naturalny, pracowity, trudny, dobry, duży, chory.

126.

Przeczytaj wiersz.

Jan Brzechwa

Lis i jaskółka „Wyznaj ę bez obsłonki, Ze ja wierzchołki wolę.” Lis szybko pobiegł w pole I zasiał pełno marchwi, Więc się jaskółka martwi: „Plon każdy rolnik zbiera I nawet lis przechera Na marchwi się bogaci, A ja mam kupę naci, Po prostu kupę ziółek Niezdatnych dla jaskółek.

Namówił lis jaskółkę, By z nim zawarła spółkę. „To - rzecze - proste całkiem: Mam pola pręt z kawałkiem, Coś na nim zasadzimy, A przed nadejściem zimy Zbierzemy plon pomału, Pół na pół do podziału, Pani się zna na roli, Co z dwojga pani woli, Wierzchołki czy korzonki?”

To rzekłszy pobiegł w pole W ostatnim dniu kwartału Znów przyszło do podziału: Lis wziął kapustę całą, Jaskółce zaś zostało Pięć wiązek i pół szóstej Korzonków od kapusty. Mówią odtąd jaskółki, że niedobre są spółki.

Ha, wpadłam, trudna rada, Lecz tylko raz się wpada!” A lis już krąży w kółko: „Cóż powiesz mi, jaskółko? „To powiem, że na zmianę Tym razem ja dostanę Korzonki. Co pan na to?” „Ja na to jak na lato, Wierzchołki nawet wolę.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: pręt - заст. прут, народна земельна міра (4,2 м); przechera - хитра людина; plon - врожай; wierzchołek - верхівка; korzonki - корінці; woleć - бажати; nać - бадилля; niezdatny - негодний. Związki frazeologiczne: zawrzeć spółkę - домовитись, укласти договір; znać się na roli - розумітися на сільському господарстві; kupa ziółek - купа трав; wyznaję bez obsłonki - говорю чисту правду.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenie. Na co lis namówił jaskółkę? Co posadził lis? Co od tej pory mówią jaskół ki? Jaki jest morał tej bajki? Wskaż przypadek, liczbę, rodzaj i funkcję w zdaniu podkreślonych przymiotników. Od czego zależy rodzaj przymiotnika?

127. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia łaś się o przymiotnikach? Zapamiętaj nowe wyrazy i ich znaczenie.

Podział przymiotników ze względu na znaczenie. Funkcje przymiotnika w zdaniu Pod względem znaczeniowym przymiotniki nazy wają właściwości (cechy} istot żywych, przedmiotów i obiektów abstrakcyjnych, np. wesoły brat, piękny dom, silny charakter. Zwykle przymiotnik pełni w zda niu funkcję przydawki (biały kwiatek} lub orzecznika (kwiatek jest biały}.

\z" 128. Dopisz do podanych rzeczowników 2-3 przymiotniki, określ ich rodzaj, liczbę. Kotek, wiosna, futro, drzewa, droga, babcia, kwiaty.

129.

Przeczytaj głośno i wyraźnie wiersz.

Ryszard Marek Groński

Nos Kiedy smutny wracasz z miasta, Kiedy łamie ci się głos - Czarny niby czarna pasta Koło ciebie krąży... Nos. Najpierw milczkiem, najpierw z dala, Przestrzegając reguł gry. Jak detektyw Nos ustala, Skąd się bierze nastrój zły. Potem, gdy już Nos przyczyny Twojej kwaśnej miny zna, Wie, że sposób jest jedyny, Jedna rada... Właśnie ta: Wspiąć się jak roślinka pnąca, Zlizać z twarzy krople łez... Nagle czujesz: pies cię trąca! Nosem trąca cię twój pies.

Halina Małgorzata Jaskłowska. Portret Sabinki w parku

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: krążyć - кружляти; milczkiem - мовчки; przestrzegać - остерігати. Związki frazeologiczne: łamie się głos - ламається голос; reguły gry - пра вила гри; roślinka pnąca - рослинка, яка в’ється; pies cię trąca - собака штов хає тебе. kwaśna mina - кисла міна trącać - штовхати 9

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jak sądzisz, czy w tym wierszu od początku wiadomo, co oznacza wyraz

Nos?

Odszukaj wersy, które wyjaśniają tę zagadkę. Pomyśl, dlaczego poeta umieścił je w tym miejscu?

Wypisz dwa przykłady przymiotników i określ ustnie ich rodzaj, liczbę, przypadek. Wskaż ich funkcję w zdaniu.

ЬП 130. Znajdź i zapisz środki stylistyczne w wierszu R. M. Grońskiego „Nos”: przenośnie, uosobienie i dźwiękonaśladownictwo.

Podziel wyrazy

na głoski i sylaby.

131. Przeczytaj wiersz.

Wanda Chotomska

Motyle W szarych miastach szary beton, szary asfalt. W szarych miastach szare dymy aż do nieba. Nie ma miejsca dla motyli w szarych miastach, a tak mało, tak niewiele im potrzeba. Taki motyl to ma skromne wymagania nie je masła ani mięsa, ani chleba, Małgorzata Miegiel. Motyle nie potrzeba mu mieszkania i ubrania, inwestować w niego wcale nie potrzeba. Ludzie mówią, że to tylko zwykły owad, a to przecież do krainy czarów bilet, wstęp do bajki i przygoda kolorowa, wiec pomyślcie o motylach choć przez chwilę. Dla motyli trzeba miejsce zrobić w miastach i odkurzyć zakurzony błękit nieba, żeby słońcem i kwiatami zakwitł asfalt, tylko tyle i nic więcej już nie trzeba.

•? *-и

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Mów poprawnie. Przeczytaj wyrazy z samogłoskami ą, ę.

Jaki przymiotnik powtarza się kilkakrotnie i co autorka chciała przez to osiągnąć? Wskaż w tekście zwroty poetyckie mówiące, czym jest motyl. Dla czego w szarych miastach nie ma miejsca dla motyli?

W jaki sposób można „dla motyli miejsce zrobić w miastach i odkurzyć zakurzony błękit nieba”? Zapisz do zeszytu drugie zdanie wiersza. Podkreśl w nim nieodmienne części mowy.

Wiem więcej

Wanda Chotomska (1929-2017) to pols ka pisarka, autorka wierszy i ponad 200 ksią żek dla dzieci i młodzieży, audycji radiowych i telewizyjnych, scenariuszy do filmów krótkometrażowych i sztuk teatralnych. 132. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki.

Zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek), Zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o przymiotnikach?

Odmiana przymiotników

Przymiotniki odmieniają się przez przypadki i rodzaje: męski, żeński i nijaki w lp. oraz męskoosobowy i niemęskoosobowy w lm.

lp. Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

dobry, wielki

dobra, wielka

dobre, wielkie

dobrego, wielkiego

dobrej, wielkiej

dobrego, wielkiego

dobremu, wielkiemu dobrej, wielkiej

dobremu, wielkiemu

dobry, wielki (las) lub dobrego, wielkiego (pana)

dobrą, wielką

dobre, wielkie

dobrym, wielkim

dobrą, wielką

dobrym, wielkim

Mc.

(o) dobrym, (o) wielkim

(o) dobrej, (o) wielkiej

(o) dobrym, (o) wielkim

dobry ! wielki!

dobra! wielka!

dobre! wielkie!

lm. Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

dobrzy, wielcy

dobre, wielkie

dobrych, wielkich

dobrym, wielkim

dobrych, wielkich

dobre, wielkie

dobrymi, wielkimi

Mc.

(o) dobrych, (o) wielkich

dobrzy! wielcy!

dobre! wielkie!

133. Odmień przez przypadki przymiotnik słoneczny w lp. i Im. wraz z rzeczownikami. Słoneczny dzień, słoneczne lato, słoneczna rodzina.

134.

Przeczytaj tekst.

Anna Kozłowiecka

Gniady Był radosnym i rozbrykanym źrebięciem. Nazywano go „Gnia dy”, z powodu jego brązowej, jedwabistej maści. Mieszkał ze swoją mamą u dobrego gospodarza na mazurskiej wsi. Wstawał koło świtu

i wybiegał na pastwisko pełne soczystej trawy. Tam beztrosko hasał całymi dniami: galopował, kłusował i skakał tak wysoko, aż wyda wało mu się, że dosięga chmur. Rżał i parskał wtedy radośnie, de monstrując swoją zwinność i młodość. Ani się też Gniady spostrzegł, kiedy wyrósł na pięknego i odważnego konia. - No, kochanieńki, wstawaj! - usłyszał pewnego dnia wesoły głos swego gospodarza. - Pojedziesz do wielkiej stadniny, hen, hen, dale ko! Kto wie, może kiedyś wystartujesz w biegach? Gniademu było lekko na duszy. Wciągnął przez młode nozdrza rześkie powietrze. Zaraz też przy swoim boku poczuł ciepły matczyny oddech. - Mamo, mamo kochana! - prychnął radośnie i otarł się ufnie o jej bok. Tym razem matka nie odpowiedziała podobnym gestem. Położy ła za to swój ciężki łeb na synowskim grzbiecie, a z jej smutnych oczu potoczyły się wielkie łzy. W nowym domu Gniady do stał wygodną zagrodę, wiadro owsa i smakowitą marchew. Po tem przyszedł do niego człowiek, pachnący świeżą trawą. - Będę twoim nowym panem - powiedział przymilnie i pogła skał konia po łebie. Tak Gniady wkroczył w swe dorosłe, pracowite życie. Treno wał niezmordowanie od świtu do zmierzchu: galopował, aż ziemia rozpryskiwała się na boki, skakał przez przeszkody i jeździł w zaprzę gach. Zdobywał najwyższe medale, startując w zawodach jeździec kich. Jakże go wszyscy wtedy kochali! Były przyjacielskie poklepy wania, były chrupiące jabłka i cukier. I tak mijały lata, wypełnione ciężką pracą i krótkotrwałymi radościami. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: pastwisko - пасовище; kłusować - пересуватися клусом (швидкий алюр, середній між галопом і кроком; рись); galopować-чвалувати, галопувати; par skać - пирхати; zwinność - жвавість; stadnina - кінний завод; zagroda - ого рожа; przymilnie - привітно; pogłaskać - попестити; poklepywanie - поплес кування. Związki frazeologiczne: dosięgać chmur - досягати хмар; jeździć w zaprzę gach - їздити в упряжці; zawody jeździeckie - кінні перегони.

•? Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Dlaczego źrebię nazwano Gniady? Gdzie ono mieszkało? Jak źrebię spę dzało czas? Jakim koniem stał się Gniady? Dokąd go przywieźli? Co robił Gnia dy w dorosłym życiu? Mów poprawnie. Wymów wyrazy i związki wyrazowe ze słowniczka do tekstu. Znajdź w utworze różne według intonacji zdania i przeczytaj je.

135. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nau czycielki.

Zapisz podkreślone wyrazy do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

10 15

CD'

Stopniowanie przymiotników

Większość przymiotników można stopniować. Sto pień równy, wyższy, najwyższy informuje o natęże niu cechy: jasny, jaśniejszy, najjaśniejszy. Nie stopniujemy przymiotników, które nazywają cechy stałe, np. drewniany, historyczny, angielski. Przymiotniki stopniujemy w sposób prosty lub opisowy. Przy stopniowaniu prostym w stopniu wyższym dodajemy końcówkę -sz-y lub -ejsz-y, np. miły - milszy, bystry - bystrzejszy. Stopień najwyższy powstaje przez dodawanie do formy stopnia wyższego przedrostkanaj-, np. najmilszy, najbystrzejszy. Przy stopniowaniu opisowym w stopniu wyższym dodajemy wyraz bardziej, np. bardziej miły, bardziej bystry, a w stopniu najwyższym najbardziej, np. naj bardziej miły, najbardziej bystry.

Zapamiętaj przymiotniki, które stopniujemy w sposób nieregularny: dobry - lepszy, najlepszy, zły gorszy, najgorszy, duży - większy, największy, mały - mniejszy, najmniejszy.

тізб.

Utwórz stopień wyższy i najwyższy prosty i opisowy od podanych przymiotników.

Niski, ostry, nowy, stary, wspaniały, biały.

137 . Wstaw ustnie rozsypane przymiotniki do właściwego diagramu.

trudna

1. 2. 3. 4.

makaron ... tata... wieżowiec ... piernik ...

jajeczny

słodki

jabłkowa

1. 2. 3. 4.

szarlotka... kanapka ... książka ... krzyżówka...

odważny

TEMAT 8. W SWIECIE ROŚLIN. ZAIMEK. PODZIAŁ ZAIMKÓW. ODMIANA ZAIMKÓW OSOBOWYCH I ZWROTNEGO SIĘ 138. Przeczytaj tekst i obejrzyj wideo:

Józef Mu larczyli. Dąb Bartek. 1996 r.

Polskie legendy. Dąb Bartek Działo się to w początkach państwa polskiego. Anioł stróż udał się do ówczesnego władcy księcia Mieszka, aby się przedstawić. Jednak jak tu iść na audiencję bez żadnego daru. Postanowił, że weźmie ze sobą coś niezwykłego. Prezent od anioła stróża bardzo zaskoczył Mieszka - był nim bo wiem mały zielony żołądź. Gość szybko wyjaśnił, iż nie jest to zwykły żołądź. Po zasadzeniu miało z niego wyrosnąć wielkie drzewo. Powiedział również, że naród polski będzie tak długo istniał, jak długo będzie z nim ten dąb. Wszel kie zaś dobre i złe wydarzenia w życiu Polaków będą miały na nim swoje odzwierciedlenie. Książę bardzo ucieszył się z niebiańskiego daru i szybko posadził otrzymane nasionko. Długo zastanawiał się jak zapewnić drzewu jak najdłuższe życie, a swojemu narodowi istnienie. Wezwał gońców i posłał do wszystkich zakątków swojego kraju ich zadaniem było rozpowszechnienie historii Bartka, bo tak został nazwany niezwykły dąb.

Dąb zaś został otoczony specjalną opieką. Odwiedzało go wielu z władców Polski, był świadkiem najważniejszych wydarzeń w historii naszego narodu. Zgodnie z przepowiednią w czasach świetności kraju Bartek wspaniale się rozrastał. Jednak za każdym razem, gdy Polska była w niebezpieczeństwie, na drzewo spadały nieszczęścia i tym sa mym ostrzegały przed zagrożeniem (wg Mariusza Strzeleckiego). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: udać się - вдатися; żołądź - жолудь; ówczesny - тодішній; odzwierciedlenie відбиття; ucieszyć się - зрадіти; nasionko - насіннячко; istnienie - існування; goniec - гонець, посланець; rozrastać się - розростатися; niebezpieczeństwoнебезпека. Związkifrazeologiczne: początki państwa-початки держави; niebiański darнеземний дар; czasy świetności - часи розквіту; spadały nieszczęścia - ви никали нещастя; ostrzegać przed zagrożeniem - застерігати перед загрозою.

audiencja - прийом przepowiednia - передбачення władca - правитель anioł stróż - янгол-охоронець zakątki kraju - куточки країни świadek wydarzeń - свідок подій otoczyć opieką - опікати, доглядати

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Wyznacz typ i styl podanego wyżej tekstu.

Dokąd udał się anioł stróż? Co przyniósł księciu Mieszkowi w darze? Dlaczego żołądź był niezwykły? Jakie zadanie księcia wykonywali gońcy? Czy spełniła się według legendy przepowiednia wobec dębu?

Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisow nię.

Mów poprawnie. Odczytaj głośno wyrazy i zwroty wyrazowe ze słownicz ka do tekstu. Spróbuj znaleźć nazwy własne w tekście. Zastanów się, z ilu głosek one się składają? Jak nazywamy te głoski?

Wypisz z tekstu pt. „Polskie legendy. Dąb Bartek” podkreślone przymiot niki wraz z rzeczownikami. Określ pytania, na które odpowiadają przymiotniki, ich liczbę i rodzaj.

Dokończ rozpoczęte zdanie.

Zaimek to część mowy, która w wypowiedzi zastępuje inne ... .

W podanych związkach wyrazowych znajdź zaimki, wskaż ich rodzaj ze względu na znaczenie.

Był nim mały, odwiedzało go, jak tu iść, do wszystkich zakątków, nie jest to zwykły żołądź, swojego kraju.

ГТ1 139. Przepisz podane zdania. Zastąp powtarzające się wyrazy zaimkami.

Anioł stróż udał się do księcia Mieszka. Anioł postanowił, że weź mie do księcia Mieszka żołądź. Żołądź bardzo zaskoczył Mieszka. Po zasadzeniu miało z żołędzia wyrosnąć wielkie drzewo. Na drzewie będą miały swoje odzwierciedlenie dobre i złe wydarzenia. Dąb zaś został otoczony specjalną opieką. Odwiedzało dąb wielu z władców Polski. » 140. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa miętaj nowe wyrazy i ich znaczenie.

ІФ

Rodzaje zaimków

Zaimki pełnią w tekście funkcje zastępowanych przez siebie części mowy. Ze względu na to, jaką cześć mowy zastępują zaimki, wyróżniamy: 1) zaimki rzeczowne, które zastępują rzeczowniki -ja, ty, on, to, kto, co, ktoś, cokolwiek, nikt, nic, każdy, wszyscy, 2) zaimki przymiotne, które zastępują przymiotniki - taki, jaki, ten, tamten, jakiś, mój, twój, nasz, wasz, jego, który, czyj, jakikolwiek, każdy, 3) zaimki liczebne, które zastępują liczebniki - tyle, ileś, ile-, 4) zaimki przy-

słowne, które zastępują przysłówki - tak, jak, jakoś, tam, gdzie, gdzieś, tu, tędy, kiedy, wtedy, kiedyś, wszędzie, nigdzie. Zaimki rzeczowne, liczebne odmieniają się przez przypadki, zaimki przymiotne przez przypadki, liczby i rodzaje, zaimki przysłowne nie odmieniają się.

141. Wpisz zaimki do tabeli.

Jakoś, kto, jego, ono, tamtego, ileś, wszyscy, dokąd, mój, ile, sie bie, naszych, dotąd, kiedy, cokolwiek, one, taki, nigdzie, co, mi, wtedy, jak, tyle.

zaimki rzeczowne

zaimki przymiotne

zaimki liczebne

zaimki przysłowne

Wiem więcej

Dąb Bartek - jeden z najstarszych w Polsce dębów, od 1954 r. chroniony jako po mnik przyrody, rosnący przy drodze we wsi Zagnańsk, w województwie świętokrzy skim. Wiek Bartka wynosi ponad 600 lat. Według jednej z legend król polski Jan III Sobieski i jego żona Marysieńka ukryli w Bartku skarby. Mimo uderzenia pioruna w 1991 roku, dąb pozostaje wspaniałym przykładem potęgi natury. Obecnie w Ukrainie jest 8 dębów, które liczą ponad 1000 lat. Wśród nich: 4 dęby w obwodzie czerkaskim, 1 dąb w obwodzie równieńskim, 1 dąb w obwodzie zakarpackim, 2 dęby w obwodzie lwow skim. Najstarszy dąb w Ukrainie - Dziadek-Dąb rośnie w pobliżu wsi Stużycia (rejon wełykoberezniański, obwód zakarpacki). Jego wiek ok. 1100-1200 lat. 1000-letnie dęby rosną w obwodzie lwowskim: w pobliżu cerkwi we wsi Weryn (rejon mikołajowski) oraz w parku (po zostałości starego lasu) miasteczka Niemirów (wg https:/lzik.ua/pll news/2009/091231). Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na temat „Co rośnie na podwórku szkoły (domu)?” lub „Rośliny w ogrodzie botanicznym”.

Zapisz do zeszytu dialog. Wskaż zaimki i ich rodzaje. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia łaś się o Janie Kochanowskim? Przygotuj niewielką wypowiedź, wykorzystując wyrazy i zwroty z tekstu.

з з

Miller namalował Jana Kochanowskiego, siedzącego pod lipą, w otoczeniu żony i córek z prawej strony oraz stojącego z lewej strony, pewnej odległości, kanclerza Zamoyskiego w czerwonym kontuszu towarzystwie kilku dworzan.

Karol Miller. Jan Kochanowski i kanclerz Zamoyski w Czarnolesie. 1877 r.

Posłuchaj wiersza.

Jan Kochanowski

Na lipę Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie! Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie, Choć się nawysszej wzbije, a proste promienie Ściągną pod swoje drzewa rozstrzelane cienie.

Edward Coley Burne-Jones. Ogród Hesperyd. 1887 r.

Tu zawżdy chłodne wiatry z pola zawiewają, Tu słowicy, tu szpacy wdzięcznie narzekają. Z mego wonnego kwiatu pracowite pszczoły Biorą miód, który potem szlachci pańskie stoły. A ja swym cichym szeptem sprawić umiem snadnie, Ze człowiekowi łacno słodki sen przypadnie. Jabłek wprawdzie nie rodzę, lecz mię pan tak kładzie Jako szczep napłodniejszy w hesperyskim sadzie. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: przyrzekać - обіцяти; zawiewać - віяти; szczep - молоде деревце або кущ, отриманий в результаті прищеплення відростка. Związki frazeologiczne: słodki sen - солодкий сон; hesperyjski sad - „в античній міфології гесперийський сад, де росли золоті яблука вічної молодості, які охороняли німфи Геспериди”.

s*-

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Kto і do kogo zwraca się w wierszu? Jakie zalety lipy opisuje poeta w swoim utworze? Odczytaj zakończenie wiersza. Jak je rozumiesz? Dlaczego lipa dla swego pana jest niezwykle cenna? Jak sądzisz, czy wiersz Jana Ko chanowskiego to pochwała lipy, czy również pewnego sposobu życia? Spróbuj powiedzieć, jakiego? Popatrz na obraz „Ogród Hesperyd” i opowiedz, co jest na nim przedstawione? Mów poprawnie. Przeczytaj wiersz na głos.

Powtórz znane ci wiadomości.

Archaizmy to wyrazy, formy wyrazów, konstrukcje składnio we, które wyszły z użycia. Przeczytaj archaizmy i ich współczesne odpowiedniki z fraszki („krótki żartobliwy wiersz”) Jana Kochanowskiego „Na lipę”. Przetłumacz je na język ukraiński.

Dojdzie - dosięgnie, nawysze - najwyżej, zawżdy - zawsze, słowicy - słowiki, ptacy - ptaki, narzekają - śpiewają, łacno łatwo, szlachci - zdobi, snadnie - szybko, odpoczni - odpocznij, napłodniejszy - najpłodniejszy, najobfitszy. Dobierz po 1-2 przymiotniki do wyrazów drzewo, lipa, sen.

Zapamiętaj nowy termin i jego znaczenie.

9 Antropomorfizacja to przenośnia polegająca na przy pisywaniu cech ludzkich zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom abstrakcyjnym. Znajdź w utworze J. Kochanowskiego "Na lipę" antropomorfizację i epitety.

145.

Podkreśl w podanych zdaniach zaimki. Określ rodzaje podanych

zaimków.

Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie! Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie. Proste promienie ściągną pod swoje drzewa rozstrzelane cienie. Posłuchaj wiersza.

Józef Ratajczak

Liść Usiadł liść na gałązce, zieleń zaciska w piąstce, otwiera dłonie i z dłoni lato rozwija zielone. Usiadł listek na drzewie, kiedy odlecieć, nie wie. Piórka żółte nastroszył, bo jesień podmuchem go płoszy. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: piąstka - кулачок; podmuch - подих. Związki frazeologiczne: zieleń zaciska - зелень стискає; piórka nastro szył- настовбурчив пір’ячко.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Która zwrotka zawiera opis jesieni, a która - wiosny? Odpowiedź uzasad nij, powołując się na wiersz.

,ї.

Jaka jest różnica w sposobie przedstawienia listka wiosennego i listka jesiennego?

» Zapamiętaj nowe wyrazy i ich znaczenie, zapamiętaj ich pisownię.

Zapisz je do słowniczka,

Ożywienie to sposób pisania nadający przedmiotom martwym właściwości istot żywych, np. Słońce idzie po niebie. Na leży ten sposób odróżniać od uosobienia nadającego przedmiotom martwym właściwości ludzi, np. Słońce uśmiecha się wesoło. Ж Wskaż cechy stylu poetyckiego (przenośnie, uosobienia, epitety) w wier szu J. Ratajczaka „Liść”. Znajdź w utworze zaimki i ustal, jakie części mowy one zastępują? r 147. Pisanie z pamięci. Popatrz na wiersz J. Ratajczaka „Liść” i zapa miętaj jego pisownię. Zamknij podręcznik i zapisz utwór, a następnie sprawdź pisownię. » 148. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa miętaj nowe wyrazy.

4! !? Ze względu na znaczenie zaimki dzielimy na:

CZ)O

CDI

1) osobowe-ja, ty, my, wy, oni, ci, tamci (wskazują na osobę czy przedmioty, o których mowa w zdaniu); 2) zwrotne-się, siebie, sobie-, 3) dzierżawcze-znój, twój, nasz, wasz, ich, jego, jej (wskazują na przyna leżność czegoś do kogoś); 4) wskazujące - ten, tam ten, ów, taki (wskazują na przedmioty lub ich cechy); 5) pytające - kto, co, komu, czemu, kogo, gdzie, kiedy (wprowadzają pytania o przedmioty, cechy, miej sce, kierunek, czas); 6) względne - kto, co, komu (są wskaźnikami w zdaniach złożonych podrzędnie); 7) nieokreślone - nikt, coś, ktoś, nic, cokolwiek, pewien (wskazują na bliżej nieokreślony obiekt).

149.

Zadaj pytanie, dotyczące podkreślonej części mowy.

Usiadł liść na gałązce. Otwiera dłonie. Z dłoni lato rozwija zielone. Piórka żółte nastroszył.

150.

Przeczytaj wiersz głośno i wyraźnie.

Zbigniew Jerzyna

Brzoza Ubrana w sukienkę świtu, panna lasu, radosna jak zorza. Wita nas swym białym uśmiechem brzoza. A ma listki drobne jak szept. A jest piękna, jakby była w welonie. Chyba śni jej się wiejski ślub bryczka i konie. Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Wymień cechy, jakie zostały przypisane brzozie. Z kim porównuje tytuło we drzewo autor?

Wypisz z wiersza porównania i uosobienia.

Wskaż w wierszu „Brzoza” zaimki i ich rodzaj ze względu na znaczenie. Mów poprawnie. Przeczytaj wiersz na głos.

Zamknij podręcznik i powtórz tekst, a potem zapisz go z pamięci.

151

Wstaw brakujące litery i wyjaśnij pisownię wyrazów.

G ra, ogr d, kr 1, og rek, mak wka, szam, ona, b eg.

ejnał,

ata, p epra-

Ж 152. Przeczytaj і powtórz znane ci wiadomości. Opowiedz je swojemu koledze / swojej koleżance.

Odmiana zaimków osobowych

1PM. D. C. B. N. Mc.

ja mnie mnie, mi mnie, mię mną (o) mnie

ty ciebie tobie, ci ciebie, cię tobą (o) tobie

lm. M. D. C. B. N. Mc.

wy was wam was wami (o) was

my nas nam nas nami (o) nas

1PRodzaj męski

M. D. C. B. N. Mc.

on jego, go, niego jemu, mu, niemu jego, go, niego nim (o) nim

Rodzaj żeński

ona jej, niej jej, niej ją, nią nią (o) niej

Rodzaj nijaki

ono jego, go, niego jemu, mu, niemu je, nie nim (o) nim

lm. Rodzaj męskoosobowy

M. D. C. B. N. Mc.

Rodzaj niemęskoosobowy

one ich, nich im, nim je, nie nimi (o) nich

oni ich, nich im, nim ich, nich nimi (o) nich

bdl53. Użyj w zdaniach właściwych form zaimków osobowych.

Czy pójdziemy z (ona) do teatru? Wczoraj do (ty) przyszła paczka od babci. 97

Mówiłam (oni), żeby czekali na zaproszenie. Jak (ona) nazywają w domu? (Ja) się to nie podoba. Widziałeś (on) na basenie? 154. Przeczytaj bajkę.

Jan Brzechwa

Rzepa i miód Chwaliła się rzepa przed całym ogrodem. Ze jest bardzo smaczna z miodem. Na to miód się odezwie i tak jej przygani: „A ja jestem smaczniejszy i bez pani!” Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Czym się chwaliła rzepa? Jak odpowiedział miód na słowa rzepy? Na czym polega komizm bajki i jakie ludzkie wady wyśmiewa autor?

Opisz swojego przyjaciela / przyjaciółkę, użyj jak najwięcej zaimków.

Jakie części mowy w tekście służą dołączenia wyrazów w zdaniu? Znajdź w ostatnim zdaniu wyrazy, w których ilość liter i głosek jest jednakowa. Mów poprawnie. Przeczytaj na głos zdanie z bajki J. Brzechwy „Rzepa i miód” z mową niezależną. 155. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nau czycielki.

Cechy odmiany zaimków osobowych i ich użycie w zdaniu

Zaimki ja, ty, on mają w celowniku dwie formy dłuższą i krótszą: mnie - mi, tobie - ci, jemu (niemu) mu. Form dłuższych używamy na początku zdania, po przyimku oraz gdy akcentujemy je w zdaniu, np. Mnie możesz powiedzieć. Podarowałem album nie tobie, lecz jemu.

W dopełniaczu i bierniku również używamy dwóch form zaimka ty i on: ciebie - cię, jego (niego)-go. Zasa dy ich użycia są takie same jak form tobie - ci, jemu mu, np. Ciebie wszyscy znają. Pójdę do niego jutro. Zaimki on i ono różnią się formami mianownika i biernika. Zaimek on ma w bierniku formy jego lub go (po przyimku niego), a zaimek ono - formę je (po przyimku nie), np. To domowe zadanie. Potrafięje roz wiązać. Zaimek on (ona, ono) ma w liczbie mnogiej osobne formy męskoosobowe i niemęskoosobowe w mianowni ku i bierniku.

156.

Przeczytaj zdania i wyjaśnij użycie form zaimków osobowych.

Jemu nic się nie podoba. Nie wszystko ci przekazałam. Jemu trzeba pomóc. Każdy o niego dba. Tylko uważaj na nie. Wyprowadź dziecko na spacer. Jakie to są części mowy? Będę na nich czekała. Podaj mi gazetę. Ш

157. Ułóż 1-2 zdania z dłuższą i krótszą formą zaimka ja w celowniku i zaimka ty w bierniku i zapisz do zeszytu. 158 . Odczytaj głośno wiersz.

Kazimiera Iłłakowiczówna

Jesienny żart

Klon krwawy i żółta lipa liście, listeczki sypią. Zrzuca je ptak lecący, strąca osa niechcący.

Wiatrowi na płacz się zbiera, że liście się poniewiera; chodzi dołem i górą i zbiera je oburącz, i płacze nad nimi deszczem, po gałęziach je mokrych wiesza. Nic z tego... Oczywiście. Potem mówią, że wiatr zrywa liście.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jakie drzewa sypią liście? Dlaczego wiatrowi na płacz się zbiera? Co robi wiatr? Jak rozumiesz tytuł wiersza? Wymień zwroty poetyckie, które nawiązują do rozmaitych dźwięków. Ja kie środki stylistyczne wykorzystuje poetka?

Wypisz z tekstu przymiotniki i zaimki. wskaż formanty, jakie w nich występują.

Znajdź wyrazy pochodne i

159. Pracuj w grupie. Na postawie obrazka do wiersza Kazimiery Iłłakowiczówny „Jesienny żart” ułóż opis, zapisz go do zeszytu. Wiem więcej

Kazimiera „Ilia” Iłłakowiczówna (1892-1983) to polska poetka, prozaik, dramaturg i tłumaczka. Na leżała do najwybitniejszych postaci życia literackiego Warszawy XX w.

ЖІ160

Przeczytaj i powtórz znane ci wiadomości.

Ułóż i zapisz jedno

lub dwa pytania.

Odmiana zaimka zwrotnego się M. D. C. B. N. Ms.

161 .

siebie sobie się, siebie sobą (o) sobie

Czytaj, zadawaj pytania, odpowiadaj.

Użycie zaimka zwrotnego się Zaimka zwrotnego się nie należy używać na począt ku oraz na końcu zdania, np. Bardzo się cieszę.

100

Zaimek się występuje na końcu zdania wtedy, kiedy składa się ono tylko z orzeczenia, np. Nie martw się. W środku zdania zaimek zwrotny umieszczamy przeważnie przed czasownikiem. Można oddzielić za imek się od czasownika innymi wyrazami, np. Jeszcze się taki nie narodził, co by wszystkim dogodził.

ЬП162.

Przepisz podane zdania, zwróć uwagę na użycie zaimka zwrotnego

się.

Czerwiec się czerwieni, będzie dość w kieszeni. Jeśli w kwietniu pszczoły nie latają, to długie chłody się zapowia dają. Najgłupszemu chłopu największe kartofle się rodzą. Jeśli w styczniu deszcze leją, nie ciesz się wielką nadzieją.

‘3

163.

Odgadnij, jakie to muzyczne warzywo?

Nie jest skoczkiem, ma tyczkę, przerośnie ogrodniczkę. Zdobi działki, ogródki, w nazwie ma trzy nutki. fnyosą/J

164. 1

Przerysuj do zeszytu i rozwiąż krzyżówkę „Park”.

(пцтхц ‘mizdios ‘miurpuoj ‘сцоц 101

‘цтиттщ ‘npom)

TEMAT 9. POZNAJEMY NAJWAŻNIEJSZE DATY W HISTORII POLSKI. CZASOWNIK. FORMY NIEOSOBOWE CZASOWNIKA ZAKOŃCZONE NA -NO, -TO. ODMIANA CZASOWNIKÓW. STRONA CZYNNA I STRONA BIERNA CZASOWNIKA. FORMA ZWROTNA CZASOWNIKA 165. Czytaj, zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek). Obejrzyj frag ment filmu "Krzyżacy".

Kadr z filmu „Krzyżacy”, reżyser A. Ford, 1960 r.

Henryk Sienkiewicz

Przed bitwą Król zjechał właśnie z nadbrzeża jeziora i udał się na lewe skrzy dło do polskich chorągwi, gdzie miał pasować całą gromadę rycerzy, gdy nagle dano mu znać, iż dwóch heroldów zjeżdża od krzyżackiego wojska. Serce Władysława zabiło nadzieją. - Nuże ze sprawiedliwym pokojem jadą! - Daj Bóg - odrzekli duchowni. Król posłał po Witolda, ale ów zajęty już szykowaniem swych wojsk nie mógł przybyć, a tymczasem heroldowie nie spiesząc się zbliżali się do obozu. W jasnym świetle słońca widziano ich doskonale, podjeżdżających na ogromnych, pokrytych kropierzami koniach bojowych; jeden miał na tarczy cesarskiego czarnego orła na złotym polu, drugi, który był heroldem księcia szczecińskiego, gryfa na białym polu. Szeregi roz stąpiły się przed nimi, oni zaś zsiadłszy z koni, stanęli po chwili przed wielkim królem i skłoniwszy nieco głowy dla okazania mu czci, tak odprawili swoje poselstwo: 102

- Mistrz Ulryk - rzekł pierwszy herold - wzywa twój majestat, panie, i księcia Witolda na bitwę śmiertelną i aby męstwo wasze, któ rego wam widać brakuje, podniecić, śle wam te dwa nagie miecze. To rzekłszy, złożył miecze u stóp królewskich. Jaśko Mążyk z Dą browy, wytłumaczył jego słowa królowi, ale ledwie skończył, wysunął się drugi herold z gryfem na tarczy i tak przemówił: - Mistrz Ulryk kazał wam też oznajmić, panie, iż jeśli skąpo wam pola do bitwy, to się z wojskami wam ustąpi. Jaśko Mążyk znów przełożył jego słowa i nastała cisza, tylko w orszaku królewskim rycerze poczęli zgrzytać z cicha zębami na takie zuchwalstwo i zniewagę. Więc wzniósłszy załzawione oczy do góry, tak odrzekł: - Mieczów ci u nas dostatek, ale i te przyjmuję jako wróżbę zwy cięstwa, którą mi sam Bóg przez wasze ręce zsyła. A pole bitwy On także wyznaczy. I dwie wielkie łzy spłynęły mu po ogorzałych policzkach. Tymcza sem głosy rycerskie w orszaku poczęły wołać: - Cofają się Niemce. Dają pole! Heroldowie odeszli i po chwili widziano ich znowu jadących pod górę na swych ogromnych koniach i błyszczących w świetle słonecz nym od jedwabiów, które po wierzchu zbroi nosili (wg „Krzyżacy”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Krzyżacy - хрестоносці, лицарі заснованого у XII ст. Тевтонського чернечого ор дену Римо-католицької церкви;

Władysław II Jagiełło Владислав II Ягайло (1362 або 1352-1434), великий князь Литовський, польський король (1386-1434)

Witold - Вітовт Великий (1354 або 1355-1430), литовський князь з династії Гедиміновичів, двоюрідний брат Ягайла

103

Mistrz Ulryk - Ульріх фон Юнгінген (13601410), великий магістр Тевтонського Ордену з 1407 до 1410 року

chorągiew - іст. основний військовий відділ якогось роду військ; herold герольд, глашатай при дворах феодальних правителів; duchowni - священики; kropierz - іст. довге декоративне покривало, що вкривало коня; ogorzały загорілий.

majestat - велич zuchwalstwo - зухвалість cofać się - відступати

męstwo - мужність zniewaga - зневага

Związki frazeologiczne: pasować na rycerza - посвячувати в лицарі; szyko wanie wojsk - приготування військ; okazanie czci - виказування пошани; odpra wić poselstwo - відправити представництво; orszak królewski - королівський кортеж; zgrzytać zębami - скреготати зубами; wróżba zwycięstwa - пророцтво перемоги.

9 J*-

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Z jakich części składa się tekst? Ile jest w tekście akapitów? O czym mówi się w każdej części? Dokąd udał się król Władysław Jagiełło? Co pomyślał król, kiedy dowie dział się o heroldach krzyżackich? Znajdź w tekście opis heroldów. Dlaczego mistrz Ulryk przysłał królowi dwa miecze? Co jeszcze kazał oznajmić? Kto tłu maczył wypowiedzi heroldów? Nazwij postacie historyczne, które występują w tym fragmencie. Opowiedz o sytuacji, która miała miejsce przed bitwą.

Znajdź w utworze wyrazy nieużywane we współczesnym języku polskim, wyjaśnij ich znaczenie. Jak nazywamy takie wyrazy? Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

166.

Przeczytaj tekst. Powtórz znane ci wiadomości. Dokończ rozpoczę-

te zdania.

t1 Czasownik to samodzielna, odmienna część mowy, która nazywa .... Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Czasownik odmienia się przez ... . Formy osobowe czasownika występują w zdaniu w funkcji.... Oprócz osobowych form wyróżniamy nieosobowe formy cza sownika, do których należy bezokolicznik.

104

Czasowniki występują w trzech czasach: teraźniejszym, prze szłym i przyszłym, np. opowiadam, opowiadałem, będę opowia dał (lub będę opowiadać). Formy trzech czasów mają czasowniki ... . Czasowniki dokonane, które oznaczają zakończenie czynności lub stanu w przeszłości lub w przyszłości, występują tylko w dwóch czasach, np. zakończyłem (pracę) - zakończę (pracę).

167 Uzupełnij zdania czasownikami w odpowiedniej formie. Wskaż oso bę, liczbę i rodzaj czasowników. Król (zjechać) właśnie z nadbrzeża jeziora i (udać się) na lewe skrzydło do polskich chorągwi. Dwóch heroldów (zjeżdżać) od krzy żackiego wojska. Serce Władysława (zabić) nadzieją. Ze sprawiedli wym pokojem (jechać). Król (posłać) po Witolda. Heroldowie (zbliżać się) do obozu. Szeregi (rozstąpić się) przed nimi. Jaśko Mążyk (prze łożyć) jego słowa. Mieczów u nas dostatek, ale i te (przyjmować) jako wróżbę zwycięstwa. Heroldowie (odejść).

168. Od podanych czasowników utwórz bezokoliczniki, a następnie uporządkuj, wpisując je w odpowiednie rubryki tabeli.

Jechał, złożyliśmy, będzie mówił, wołałeś, stanęłam, będę prze mawiała, zabiło, jechał, rzekli, mogły, widzimy, będziemy słuchali, podjeżdżam. be zokolicznik

czas teraźniejszy

czas przeszły

czas przyszły

Wiem więcej

Jan Matejko. Bitwa pod Grunwaldem. 1878r.

Bitwa pod Grunwaldem to jedna z największych bitew w his torii średniowiecznej Europy, stoczona 15 lipca 1410 roku w czasie 105

trwania wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego wspo maganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie, pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena a połączonymi siłami pol skimi i litewskimi pod dowództwem króla Polski Władysława II Ja giełły. Bitwa ta zakończyła się zwycięstwem wojsk polsko-litewskich i pogromem sił krzyżackich. 169. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa miętaj nowe wyrazy i ich znaczenie.

!?•

Formy nieosobowe czasownika zakończone na -no, -to

Jedną z form nieosobowych czasownika oprócz bezokolicznika tworzą czasowniki zakończone na -no, -to, np. poproszono, zdobyto. Formy te pełnią fun kcje orzeczenia w zdaniu. Jednak nie można w takich zdaniach wskazać wykonawcy czynności. Są to zdania bezpodmiotowe, np. O tym wydarzeniu napisano w prasie. Form nieosobowych czasownika na -no, -to używa my, kiedy nie wiadomo, kto jest wykonawcą czynności.

ЬГИ70. Utwórz formy na -no lub -to od podanych czasowników.

Bić, czytać, biegać, mówić, wybudować, prowadzić, znaleźć, wska zywać. 171. Przepisz do zeszytu, podkreśl czasowniki i uzupełnij tabelę.

Z komnaty zamkowej uchylono drzwi. Dochodzą głosy. Toczono tam naradę. Królowa Jadwiga zwołała na naradę mądrych poważ nych ludzi. Dwaj paziowie nasłuchują ciekawie. O czym mówiono na naradzie. Trzeba wskrzesić w Krakowie uniwersytet. Król Ka zimierz przywiązywał wagę do tej szkoły wyższej. Trzeba będzie wyznaczyć gmach obszerny z salami do nauki. Profesorów należy dobrze zaopatrzyć, szkołę wyposażyć w księgi. Wiele na to potrzeba będzie złota.

106

Bierzcie wszystkie moje łańcuchy. Niech jak najprędzej uczelnia stanie, a Kraków zaroi się żakami. formy osobowe czasowników

formy nieosobowe czasowników

Wiem więcej

Akademia Krakowska obecnie Uniwersytet Jagielloński to naj starsza polska uczelnia. Została za łożona w 1364 r. przez Kazimierza III Wielkiego i odnowiona w 1400 r. w Krakowie przez Władysława II Ja giełłę z fundacji Jadwigi Andegaweń skiej. W 1817 r. nadano mu nazwę Ja gielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią. W Rankingu Szkół Wyższych 2012 r. oraz 2013 r. Uni wersytet Jagielloński został uznany za najlepszą uczelnię w Polsce. Posłuchaj tekstu.

Maria Dąbrowska

Trzeci maj Krystka i Anielki Akcja opowiadania rozgrywa się w dniach 2 i 3 maja 1791 r. pod czas uchwalania Konstytucji. Anielka siedzi na łóżku i płacze. Krystek usiadł na łóżku, objął siostrę i przytulił do siebie. - Krystuś - pytała Anielka - a kto tam jest na dole? - Różni przychodzą z nowinami z miasta. - A dobrze... a słuchaj, to powiedz mi jeszcze raz, jak to było? Więc Krystek opowiadał znów, jaki był na Świętojańskiej ulicy ścisk, jakie karoce jechały, jak cechy szły z chorągwiami. - To jak teraz będzie? - No nic, szlachta się z mieszczanami porównała. Będzie teraz tak... - Krystek wyprostował się przed Anielką w srebrnym świet le księżyca i wyrecytował jednym tchem, czego się już nasłuchał i naczytał: „Miasta nasze królewskie w państwach Rzeczypospoli tej wolne są. Wolno odtąd jest i będzie każdemu mieszczaninowi...” - A wiesz, co wolno? - Mówiłeś już. Ty, szlachetny Krystian Hencel...

107

- Ja, szlachetny Krystian Hen cel, będę mógł dosługiwać się wszystkich urzędów i w wojsku oficerskich rang. - Ale co będzie jutro? - Jutro? Konstytucja. Żebyś nie płakała, bo będę jutro latał. Ledwie świt Anielka obudziła się rześka i silna. Wtedy rozległo się znów skrzypienie drzwi i wesoła piosenka na schodach. Przyszła siostra Anielki, Zośka. Miała siedemnaście lat, włosy brązowozłote, oczy, jak Anielka - czarne, a w nich pełno śmiechu i szczęścia. Przy niosła Anielce śniadanie. - Krystek poleciał, ale przyjdzie i wszystko mi opowie - zawołała Anielka. Potem przyszli rodzice. Byli ubrani świątecznie. Matka miała sutą fałdzistą spódnicę w kwiaty, na ramionach chustkę prześlicz ną, czepiec z najcieńszych koronek. Ojciec miał na sobie surdut granatowy, krótkie czarne spodnie, pończochy białe jedwabne, trze wiki ze srebrnymi sprzączkami, a na głowie białą, pudrowaną pe rukę. - Jak pięknie! - wołała Anielka, którą wszystko dzisiaj cieszyło. Rodzice obejmowali ją, ściskali i całowali. - Idziemy na Zamek, na sesję sejmową - powiedział ojciec. - Idziemy usłyszeć, jak sejmujące stany będą ogłaszały Konstytu cję narodową. Przed Zamkiem Królewskim snuły się tłumy. Gwałtowna i rado sna ciekawość ogarnęła stolicę, Idą, idą, idą - wszyscy do Zamku. Tam jadą karoce złociste, czarne, czerwone - pełno hajduków w pstrych barwach. Tu wchodzi na schody rój strojnych panów. Krystek biegał wśród tłumów z innymi chłopcami. Zakładał się z nimi, że wejdzie do Zamku, choć straż dzieci nie puszcza. I rzeczywiście udało mu się jakimś bocznym wejściem na galerię do sali sejmowej dostać. Wcisnął się między ludzi i spojrzał. Serce zabiło mu gorąco. Galeria była na górze. W dole zaś sala ogromna, cała szczelnie wypełniona. U samego końca czerwone wielkie krze sło, a na nim - król. Cisza była w sali ogromna - i gorąco. Było już po południu. Widać już Konstytucja była przeczytana, a teraz posłowie mówili jeden po drugim, którzy za, a którzy przeciw. Mówił właśnie pan po seł litewski, Kiciński. - Pytam się, na co nam się przyda dłużej ociągać z ustanowieniem rządu i czego mamy oczekiwać? 108

Kazimierz Wojniakowski. Uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791. 1806 r.

Krystek słucha, a słowa te brzmią groźnie i smutnie. Serce mu się ściska. Myśli o Anielce, która tam sama leży. Sama leży chora i słyszeć nie może. Potem kończy pan Kiciński, wołając wielkim głosem: - Mości panie marszałku sejmowy! Róbmy spieszno ustawę rzą du! Róbmy ją dzisiaj! Po nim zaś inni mówili, wołając, aby przyjmować Konstytucję i przysięgać, i o głosowanie. Wreszcie sam król się podniósł i prosił, by głosować. A gdy wszyscy wraz przyjęli Konstytucję, wołając: Zgoda! Zgoda! Wiwat Konstytucja! - zerwał się poseł inflancki, Zabiełło, i zakrzyknął: - Zaklinam was, najjaśniejsze stany, abyście raczyli tę nową przy jąć Konstytucję, ciebie zaś, najjaśniejszy królu, proszę, abyś najpierwszy na przyjęcie jej wykonał obywatelską przysięgę, a my wszyscy za twym pójdziemy przykładem! Dopiero wtedy przerwała się skupiona cisza sali na dobre. Ruszyli wszyscy ze swoich miejsc do tronu, wołając: Zgoda! W radosnej wrza wie zniknęły głosy tych paru, co się przeciw Konstytucji opowiadali. Wszyscy szli teraz do tronu po przysięgę na nowe prawa, jak po nowe życie, jak po szczęście i wolność bezpieczną na wszystkie czasy. Krystek płakał, a widział, że koło niego płakali i inni, więc się nie wstydził. Mignęły mu w tłumie galerii twarze rodziców. Matka ma chała chustką i płakała. A król tymczasem wszedł na wysokie, czer wone swoje krzesło. Widać go było teraz wyraźnie. Król podniósł palce do góry. Biskup krakowski odebrał od niego przysięgę, Stanisław August donośnym głosem powtarzał łacińskie słowa tak, że go wszyscy mogli słyszeć. Wreszcie zawołał: 109

- Przysiągłem Bogu i żałować tego nie będę. Proszę waszmość panów, kto kocha ojczyznę, niech idzie za mną do kościoła wykonać tę samą przysięgę! A wtedy ruszyli wszyscy do drzwi, wołając, ile kto miał siły w piersiach: Wiwat Konstytucja narodowa! Wiwat król! Wiwat wszyst kie stany! Wyleciał i Krystek. Przeciskając się przez tłum, wydostał się wreszcie za krużganki Zamku i pędem biegł do Anielki (wg „Dzieci Ojczyzny”).

Ib Słowniczek wyrazów używanych w tekście: przytulić - притулити; ściskać - обнімати; sejm - сейм, найвищий законодавчий орган (парламент) Королівства Польського, Речі Посполитої XV-XVI ст.; surdut - заст. сюртук; sprzączka - пряжка; hajduk - заст. гайдук, солдат у війську Речі Посполитої; przysięgać - присягати; zaklinać - заклинати; wrzawa - галас; krużganek - внутрішня галерея. Związki frazeologiczne: cechy z chorągwiami - товариства ремісників з пра порами; pudrowana peruka - напудрена перука; sesja sejmowa - сесія сейму; szczelnie wypełniona - щільно заповнена; ustanowienie rządu - встановлення уряду; serce się ściska - серце стискається; mości panie - милостивий пане, складова частина давнього ввічливого звертання; biec pędem - швидко бігти.

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Jaki jest temat opowiadania? Wskaż czas i miejsce utworu. Dlaczego Anielka płakała? Dokąd zebrali się z rana 3 maja rodzice i siostra Anielki? * «<

Przeczytaj, jak byli ubrani matka i ojciec. “ Co działo się przed Zam kiem Królewskim? Świadkiem jakiego wydarzenia był Krystek? Jaki jest na strój tego opowiadania? Pracuj w grupie. A. Sporządź plan do podanego tekstu i wypisz wyrazy kluczowe.

B. Znajdź w tekście czasownik czasu przeszłego, aspektu dokonanego, ro dzaju żeńskiego lp. C. Wypisz jeden przymiotnik (do wyboru) i nazwij w nim rdzeń, formanty, końcówkę fleksyjną. D. Znajdź imiona własne i wyjaśnij ich pisownię. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji do

tekstu.

110

173. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa miętaj nowe wyrazy i ich znaczenie.

174.

Utwórz formy czasu teraźniejszego w podanym rodzaju gramatycz nym od czasowników w ramkach. Do jakiej koniugacji należą te czasowniki?

lm.

lp. r.n.

r. męskoosobowy

głosować powiedzieć biec 1. 2. 3.

porównywać 1. 2. 3.

r.m.

r.ż.

111

r. niemęskoosobowy

wykonać

175.

Przeczytaj wyraźnie wiersz. Posłuchaj Mazurka 3 Maja.

Rajnold Suchodolski

Mazurek 3 Maja Witaj, majowa jutrzenko, Świeć naszej polskiej krainie, Uczcimy ciebie piosenką, Która w całej Polsce słynie. Witaj, maj, piękny maj, U Polaków błogi raj.

Nierząd braci naszych cisnął, Gnuśność w ręku króla spała, A wtem trzeci maj zabłysnął I nasza Polska powstała. Witaj, maj, piękny maj, Wiwat wielki Kołłątaj! (...) Józef Peszka. Portret Hugona Kołłątaja. 1812 r.

Ib Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

Hugo Kołłątaj - Гуґо Коллонтай (1750-1812), польський політик, просвітник; ma zurek - мазурка; jutrzenka - рання зоря; uczcić - відсвяткувати; słynąć - слави тися; nierząd - безлад, анархія; cisnąć - тиснути; zabłysnąć - заблищати. Związki frazeologiczne: błogi raj - блаженний рай.

*tS

Odpowiedz na pytanie i wykonaj polecenia.

Jakie emocje zostały wyrażone w wierszu? Wypisz z tekstu wszystkie czasowniki i określ ich formę gramatyczną. Ułóż zdania z podanymi związkami wyrazowymi: błogi raj, Mazurek 3 Maja. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji do

tekstu.

112

Wiem więcej

Konstytucja 3 maja Konstytucja 3 maja (Ustawa Rządowa z dnia 3 maja) została uchwalona w 1791 r. Jest to ustawa regulująca ustrój prawny Rze czypospolitej Obojga Narodów. Powszechnie przyjmuje się, że Konstytucja 3 maja była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po kon stytucji amerykańskiej z 1787 r.) nowoczesną konstytucją. Ustawa ta zmieniła ustrój pań stwa na monarchię dziedziczną, ograniczyła demokrację szlachecką, wprowadziła politycz ne zrównanie mieszczan i szlachty oraz stawia ła chłopów pod ochroną państwa.

Oryginalny manuskrypt Konstytucji 3 maja

176. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj nowe wyrazy i ich znaczenie. Ułóż dialog do tekstu. Użyj przykładów odnalezionych samodzielnie.

Czynności lub stany wyrażone za pomocą cza sowników możemy traktować jako rzeczywiste, przy puszczalne albo pożądane. Ten stosunek do czynności i stanów wyrażamy za pomocą trybów czasownika (способи дієслова). Rozróżniamy formy trzech trybów: 1) trybu orzekającego (дійсний спосіб), np. Jutro napiszę list,2) trybu rozkazującego (наказовий спосіб), np. Napisz jutro list; 3) trybu przypuszczającego (умовний спосіб), np. Napisałbym jutro list, gdybym miał czas.

113

W czasie przeszłym i przyszłym złożonym trybu orzekającego oraz w trybie przypuszczającym czasow niki mają formy rodzaju. W lp. czasowniki występują w trzech rodzajach: męskim, żeńskim i nijakim, a w lm. - w dwóch rodzajach: męskoosobowym i niemęskoosobowym.

177. Wypisz z tekstu „Konstytucja 3 maja” dwa dowolne czasowniki i utwórz od nich formy trybu oznajmującego, przypuszczającego, rozkazującego.

178. Posłuchaj wiersza. Obejrzyj wirtualny spacer po Belwederze.

Antoni Słonimski

Niepodległość Ach, jakże mi nie mówić o tych dniach radości, O tej chmurnej jesieni, gdy w szumiącym wietrze Szedł nad miastem rodzinnym pierwszy powiew wolności. Kiedyśmy pełną piersią pili to powietrze, Nocą w ciemnych alejach stłoczeni szpalerem, Czekając, aż zapłonie świt nad Belwederem. Jakże Ciebie przywitać radosna swobodo? I czym uczcić najpiękniej? Chyba tym uśmiechem I młodzieńczej poezji burzliwą urodą, Co szła śpiewem przez miasto i wracała echem. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Belweder - Бельведерський палац у Варшаві; szpaler - два ряди людей обабіч вулиці; burzliwy - бурхливий. Związki frazeologiczne: powiew wolności - подих свободи; pełną piersią повними грудьми; wracać echem - повертатися луною.

Pałac Belwederski w Warszawie, fot. Marek i Ewa Wojciechowscy

114

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Mów poprawnie. Przeczytaj poprawnie za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słowniczka do tekstu. O jakim czasie wspomina poeta? W czyim imieniu wypowiada się podmiot liryczny? Znajdź w wierszu pytania retoryczne i inne środki stylistyczne.

179. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa(«_■ t ?

miętaj nowe wyrazy i ich znaczenie. *"* Ułóż dialog do tekstu. W odpowiedziach użyj przykładów odnalezionych samodzielnie.

Strona czynna i strona bierna czasownika

□fi 05

Strona czynna (активний стан дієслова) to oso bowa forma czasownika pełniącego funkcję orzeczenia, np. Chłopiec rozwiązuje zadanie. Strona bierna (пасивний стан дієслова) skła da się z formy osobowej czasownika być oraz z formy przymiotnikowej czasownika, który w stronie czynnej występuje w roli orzeczenia, np. Zadanie jest rozwiązy wane przez chłopca. Formy strony biernej mają czasowniki, których dopełnienie można przekształcić na podmioty przy zmianie konstrukcji czynnej na bierną, np. myć, ma lować. Czasowniki takie nazywamy przechodnimi (перехідні дієслова). Czasowniki nie mające form stro ny biernej, nazywamy nieprzechodnimi (неперехідні дієслова), wp. pracować, iść.

115

Przekształć zdania tak, aby użyć czasowników w stronie czyn-

Film „Pan Tadeusz” został wyreżyserowany przez Andrzeja Waj dę. Jedna z głównych ról w filmie „Pan Tadeusz” grana jest przez Michała Zebrowskiego. Druk został wynaleziony przez Jana Gutenberga w XV wieku.

181 . Od podanych czasowników, tam gdzie jest to możliwe, utwórz stro nę bierną. Wskaż, które z tych czasowników są nieprzechodnie? Wziąć, czekać, wracać, skakać, wypić, opowiadać, uczcić, pływać, przywitać, wybrać.

182.

Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapa miętaj nowe wyrazy i ich znaczenie.

Forma zwrotna czasownika

CD 5 CDI

Jeśli wykonawca czynności jest jednocześnie jej podmiotem, używa się form strony zwrotnej cza sownika, np. Kotek się myje. Formy te składają się z formy osobowej danego cza sownika oraz z zaimka zwrotnego się (siebie). Zaimek zwrotny pełni w powyższych przykładach funkcję do pełnienia, oznaczającego przedmiot czynności. Niektó re czasowniki występują wyłącznie w formie zwrot nej, np. bać się, śmiać się. Formy te mają znaczenie strony czynnej, np. On się śmieje.

183.

Wskaż, które z podanych czasowników nie występują bez zaimka

się?

Dziwić się, wypełniły się, ubierać się, uśmiechać się, bać się, grzać się, starać się, przekonać się, stroić się.

116

184. Posłuchaj wiersza.

Konstanty Ildefons Gałczyński

Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Kiedy się wypełniły dni i przyszło zginąć latem, prosto do nieba czwórkami szli żołnierze z Westerplatte.

(A lato było piękne tego roku). I tak śpiewali: Ach, to nic, że tak bolały rany, bo jakże słodko teraz iść na te niebiańskie polany.

(A na ziemi tego roku było tyle wrzosu na bukiety.) W Gdańsku staliśmy tak jak mur, gwiżdżąc na szwabską armatę, teraz wznosimy się wśród chmur, żołnierze z Westerplatte. I śpiew słyszano taki: - By słoneczny czas wyzyskać, będziemy grzać się w ciepłe dni na rajskich wrzosowiskach.

Lecz gdy wiatr zimny będzie dął i smutek krążył światem, w środek Warszawy spłyniemy w dół, żołnierze z Westerplatte. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Westerplatte - Вестерплятте, півострів на польському березі Балтійського моря біля Ґданська, де з 1 до 7 вересня 1939 р. відбувалася героїчна оборона польського військово-транзитного складу; zginąć - загинути; wrzos - верес; gwizdać - свистіти; krążyć - кружляти. Związki frazeologiczne: niebiańskie polany - небесні галявини; rajskie wrzosowiska - райські поля, де росте верес; szwabska armata - розм. німецька гармата; staliśmy jak mur - ми стали як мур.

117

•? Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenie. Jakie uczucia wywarł u ciebie wiersz K. I. Gałczyńskiego?

Jakie porównania poety budzą zdziwienie? Opowiedz, co jest tematem tego wiersza. Sprawdzamy wiadomości.

Pracuj w grupie.

A. Znajdź imiona własne i wyjaśnij ich pisownię.

B. Wypisz z wiersza epitety, przenośnie i porównania. C. Wypisz z tekstu przymiotniki. D. Wypisz z utworu czasowniki.

2^2 Wyjaśnij pisownię wyrazów: Westerplatte, czwórka, dół, żołnierz, wrzos, grzać się. Wiem więcej

Westerplatte Pomnik Obrońców Wybrzeża

K. I. Gatczyńskiwwierszu„Pieśńożołnierzach z Westerplatte” rozważa o jednym z najistotniej szych momentów polskiego września, rozpoczynających II wojnę światową- o siedmiodniowej obro nie bombardowanego przez niemiecki pancernik Schleswig-Holstein posterunku na Westerplatte. Wydarzenie to stało się symbolem bohaterskiej po stawy mniejszości wobec atakującego, przewy ższającego liczebnie wroga fwgK. Marlęgi).

118

TEMAT 10. TRADYCJE LUDOWE. LICZEBNIK. ODMIANA LICZEBNIKÓW PROSTYCH 185. Przeczytaj tekst.

Barbórka Barbórka lub Dzień Górnika jest tradycyjnym świętem polskich górników. To święto jest obcho dzone 4 grudnia, w dniu św. Barbary, która jest pa tronką ludzi „narażonych na wybuchy”, czyli mię dzy innymi górników. Zgodnie z tradycją Barbórka rozpoczyna się mszą świętą. Po niej następuje uroczysty przemarsz orkiestr górniczych. W tym dniu organizowane są także przeróżne koncerty, występy artystycz ne i bale górnicze, w których uczestniczą całe rodziny. Charakterystycznym wydarzeniem są też biesiadne spotkania górników. Odbywają się one według starego rytuału: uczestnicy biesiady zasiadają przy dwóch długich stołach, śpiewa się pieśni górnicze, nagradza się zasłużonych górni ków i przyjmuje młodych adeptów do górniczego grona. Górnicy są ubrani w mundur górniczy, z czarnym czako i pióropuszem (wg Dominiki Strzeleckiej). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: czako - чако, головний убір польських гірників; pióropusz - пір’я, яке носять як прикрасу на головному уборі; przeróżny - всілякий; adept - прихильник; brać брати. Związkifrazeologiczne: Dzień Górnika-День шахтаря; narażony nawybuchпід загрозою вибуху; msza święta - богослужіння; przemarsz orkiestr górni czych - парад оркестрів гірників; biesiadne spotkania - застільні зустрічі; górni cze grono - коло гірників.

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Kiedy obchodzą polscy górnicy Barbórkę? Kim była św. Barbara? Jakie imprezy organizują w tym dniu?

119

Mów poprawnie.

Wymów prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy i związki fra zeologiczne ze słowniczka do tekstu. Pracuj w grupie.

А. В. C. D. E. Wypisz z tekstu: a) wszystkie nazwy własne; b) przymiotniki wraz z wyrazami, które one określają; c) liczebniki, określające liczbę obiek tów; d) czasowniki. Znajdź części słowa w jednym z wypisanych wyrazów (do wyboru). A. Wyznacz typ tekstu. Odpowiedź uzasadnij. Sporządź plan do podanego tekstu. Skomentuj jego treść na podstawie pytań.

B. W podanym zdaniu wskaż części główne. Wytłumacz pisownię znaków interpunkcyjnych.

Uczestnicy biesiady zasiadają przy długich stołach, śpiewają pie śni górnicze, nagradzają zasłużonych górników i przyjmują młodych adeptów do górniczego grona. C. Przygotuj ustnie dialog złożony z 5-6 replik na podstawie tekstu. D. Zapisz do zeszytu 7-8 zdań, które opisują Dzień Górnika. E. Znajdź w podanych zdaniach wyrazy oznaczające liczbę, ilość oraz po rządek czegoś.

Trzeba kupić dwa kilogramy jabłek. Dzień siedemdziesiąty. Jadę do domu autobusem numer pięć. Jestem pierwszy na liście. W naszej klasie jest trzydziestu uczniów. Na wycieczkę pojechało troje kole gów.

186. Powtórz znane ci wiadomości. w języku polskim i ukraińskim.

Porównaj znaczenie terminów

Liczebnik to samodzielna odmienna część mowy, określająca liczbę obiektów (osób, zwierząt, przedmiotów) oraz kolejność poszczególnych obiektów. Odpowiada na pytania: ile? który? która? które z kolei?

120

b<J187.

Podkreśl liczebniki w podanych zdaniach i powiedz, na jakie pyta nia one odpowiadają?

Barbórka to święto obchodzone czwartego grudnia. Opłatki zja wiały się w pierwszej połowie grudnia. Ważną tradycją jest przygoto wanie dwunastu wigilijnych potraw. W dziewiętnastym wieku staje się popularna w Polsce choinka. Wigilia Świąt Bożego Narodzenia jest obchodzona dwudziestego czwartego grudnia.

188.

Posłuchaj wiersza.

Danuta Wawiłow

Znicze Nikt ich nie zliczy. Od żywej ziemi, od ciepłej ziemi, Tym, którzy w ogniu dla niej płonęli, Tym, co zginęli w huku i dymie, I nie wiesz nawet, jak im na imię. Palą się znicze. A oni w trawie śpią pośród miasta. Każdemu z serca drzewo wyrasta. A w drzewach ptaki uwiły gniazda, a w górze niebo, a w niebie gwiazda. Palą się znicze. Przechodzą ludzie i chylą głowy. Wśród żółtych liści listopadowych palą się znicze.

Na Marszałkowskiej, na Kanoniczej palą się znicze. Na Ogrodowej, Sadowej, Wilczej palą się znicze. Kwitną zniczami ciemne chodniki. Jesienne kwiaty, błędne ogniki, palą się znicze. Dziesiątki, setki, tysiące zniczy.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: znicz - скляна посудина, наповнена воском, вогонь; kwitnąć - квітнути. Związki frazeologiczne: błędny ognik - блукаючий вогник; chylić głowę схиляти голову.

121

•? Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kiedy obchodzi się w Polsce uroczystość Wszystkich Świętych? Dla kogo 1 listopada zapala się znicze? Uczymy się nowych słów ze słowniczka do tekstu. związkami frazeologicznymi.

Ułóż zdania ze

Przeczytaj wiersz „Znicze”, dbając o staranną wymowę.

Do podanych rzeczowników dopisz formy dopełniacza lp.

Wzór: Pies - psa. Komputer, pedagog, wiek, sport, wypoczynek, teatr, umysł, ko niec, czas, człowiek, ogród, film.

Wśród podanych czasowników znajdź formy: 1 os. lp., czas przeszły, r. męskoosobowy, 3 os. lp. czas teraźniejszy, r. niemęskoosobowy, 2 os. Im., czas przeszły, r. niemęskoosobowy, 1 os. Im., czas przeszły, r. męskoosobowy, 3 os. lp., czas przyszły, rodzaj żeński.

Organizowałyście, mogłam, weszlibyśmy, skoczył, będzie praco wała, szli, dowodził, będę pracował, śpiewać, opowiada się.

189.

Posłuchaj kolędy.

Teofil Lenartowicz

Mizerna, cicha Mizerna, cicha, Stajenka licha, Pełna niebieskiej chwały; Oto leżący, Przed nami śpiący, W promieniach Jezus mały. Nad nim Anieli W locie stanęli I pochyleni klęczą; Z włosy złotymi, Z skrzydły białymi, Pod malowaną tęczą.

Gerrit von Honthorst. Pokłon pasterzy. 1621 r.

122

I oto mnodzy, Ludzie ubodzy Radzi oglądać Pana; Pełni natchnienia, Pełni zbawienia Upadli na kolana. Oto Maryja, Czysta lilija, Przy niej staruszek drżący, Stoją przed nami, Przed pastuszkami, Tacy uśmiechający. Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

mizerny - бідний; lichy - убогий; stajenka - стайня; natchnienie - натхнення; zbawienie - спасіння; pastuszek - пастушок. Związki frazeologiczne: pochyleni klęczą - стоять навколішки, схилившись. S*-

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Zapoznaj się z nowymi wyrazami ze słowniczka do tekstu. Zapisz wyrazy do zeszytu.

Gdzie rozgrywają się wydarzenia przedstawione w kolędzie? Opisz to miejsce. Jaki jest nastrój kolędy? Wskaż wyrazy obecnie rzadko używane. Popatrz na obrazek i opowiedz, co zostało na nim przedstawione.

Wypisz do zeszytu porównania, epitety i przenośnie z podanego wiersza.

Przeczytaj na głos.

Powtórz znane ci wiadomości.

“ Wigilia Bożego Narodzenia jest obchodzona 24 grud nia. Święta Bożego Narodzenia przypadają na 25 grudnia.

Kolęda to religijna pieśń bożonarodzeniowa, początkowo wy wodząca się z tradycji ludowej. Odmianą kolędy jest pastorałka - pieśń zawierająca wątki z życia codziennego i pasterskiego. 123

Wiem więcej

Teofil Lenartowicz (1822-1893) to polski et nograf, rzeźbiarz, poeta romantyczny. Tekst kolędy „Mizerna, cicha”, której słowa napisał Lenartowicz, po raz pierwszy został wydany w 1849 r.

190.

Przeczytaj tekst.

Ewa Ferenc-Szydełkowa

Choinka Bożonarodzeniowa choinka, zanim przybrała swoją dzisiejszą po stać, przeszła wielowiekową ewolucję. Wiadomo, że w całej Europie na gody przynoszono do domów zielo ne gałęzie, splatano je w wieniec albo wiązano i zawieszano u belki. Często bywało to małe drzewko, koniecznie zawsze zielone, a więc sosna, świerk albo inne. Mógł to też być czub drzewa zawieszony wierzchołkiem w dół. Taką zieleń w izbie zwano „podłaź niczką” lub „sadem”. Z czasemsady zo stały zastąpione przez tzw. „światy” misternie wyplecione ze słomy albo utworzone z opłatków kule i krążki. Później pojawiły się u pułapów chłopskich izb pająki konstruowane ze słomy i kolorowych bibułek. W XIX wieku choinka stała pro sto, na gałązkach zapłonęły świeczki i kolorowe szklane bańki, a na szczycie drzewka - gwiazda. Choinki ubiera no także w piernikowe figurki ludzi i zwierząt, lukrowane kolorowo, po sypane makiem. Tak ustrojona cho inka stała w domu do Trzech Króli, a więc do końca godnich świąt (wg „Rok kościelny a polskie tradycje”).

124

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: gody - період різдвяних свят від 25 грудня до 6 січня; Trzech Króli - свято трьох царів, яке припадає в католицькій релігії на 6 січня; podłaźniczka- верхівка ялини або соснова гілка, які вішають під стелею як прикрасу під час Різдва; pułap стеля; lukrować - покривати глазур’ю. Związki frazeologiczne: czub drzewa - верхівка дерева; kolorowa bibułka кольоровий папір; szklane bańki - скляні ялинкові кульки.

”9“ Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Zapoznaj się z nowymi wyrazami ze słowniczka do tekstu.

Wymień etapy ewolucji choinki. Jak dawniej wyglądało świąteczne drzewko? Kiedy zaczęto stawiać w domach choinkę? Opisz poszczególne ozdoby choinkowe. Jaką choinkę wolisz na święta - naturalną czy sztuczną?

Ułóż plan do tekstu i wypisz wyrazy kluczowe. Na podstawie obrazków, planu i wyrazów kluczowych przygotuj niewielką wypowiedź pisemną. Wykorzystaj wyrazy i związki frazeologiczne ze słowniczka.

191 . Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia łaś się o liczebnikach? Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

№

Rodzaje liczebników

Ze względu na znaczenie liczebniki dzielimy na: główne (odpowiadają na pytanie ile?, np. jeden, trzy dzieści, sto dwadzieścia), porządkowe (odpowiada ją na pytanie który?, która?, które z kolei?, np. piąty, setna), zbiorowe (określają osoby różnej płci, isto ty niedorosłe, które nie mają liczby pojedynczej, np. dwoje, czworo, trzynaścioro), ułamkowe (są nazwami ułamków, np. pól, trzy czwarte), nieokreślone (nie poddają się dokładnej liczbie, np. kilka, kilkaset, wiele).

125

C=JO

Liczebniki nieokreślone, podobnie jak liczebniki główne, występują w mianowniku i bierniku w formie męskoosobowej i niemęskoosobowej, np. W konkursie wzięło udział sześciu chłopców i sześć dziewczynek. Liczebniki główne i zbiorowe występują w zdaniu w funkcji przydawek. Określany przez liczebniki podmiot przyjmuje formę dopełniacza. W takich przypadkach zmienia się postać orzeczenia, które przyjmuje formę 3. os. lp., np. Piętnastu uczniów bierze udział w konkur sie. W czasie przeszłym jest to forma 3. os. lp. rodzaju nijakiego, np. Piętnastu uczniów wzięło udział w kon kursie.

192 .

Nazwij rodzaje liczebników.

1) kilkadziesiąt kilkanaście wiele

2) drugi osiemdziesiąty trzydziesty ósmy

4) półtora jedna czwarta pół

3) dziesięć sto dwa milion 5) pięcioro dwoje trzynaścioro

193. Przeczytaj zdania. Wyznacz funkcje składniowe liczebników porządkowych, głównych i zbiorowych. Zwróć uwagę na formę orzeczenia w zdaniach z liczebnikami głównymi i zbiorowymi. Czternastu uczniów przyszło na wycieczkę. Na uroczystości za proszono piętnaścioro osób. Pierwszego listopada mama kończy sześćdziesiąt trzy lata. Dwoje kolegów zatelefonowało dziś do mnie. Córka i zięć organizują przyjęcie urodzinowe w niedzielę drugiego listopada.

194.

Zapisz podane liczby słownie: 573, 14, 9, 20, 1000, 365.

126

195.

Przeczytaj, dbając o staranną wymowę, obejrzyj obrazek.

Maria Dąbrowska

Boże Narodzenie Bardzo tęskniliśmy do Gwiazdki. Dnie były coraz krótsze, a pogoda wilgotna i ciepła. A potem przychodził mróz i słychać było, że ona znów nadcho dzi, dudniąc po zmarzłej ziemi. Padał śnieg i mięk ką ścielił jej drogę. Wieczorem, zanim okiennice zamknięto, dzie ci przybliżały się do okien i patrzyły, jak tam za nimi śni noc prześliczna, obojętna, wyraźna; jak na bladozłotym śniegu leżą granatowe cienie drzew i gałęzi, jak wyso ko między białymi konarami wiszą drżące gwiazdy - a na największej wysokości niedosiężny płynie złoto-srebrzysty księżyc. Nareszcie zamykano okiennice. Wtedy dzieci zasiadały przy wiel kim stole i zaczynały się roboty na choinkę. Klajstrem z żytniej mąki kleił się pasek do paska. Żółty z fiołkowym, czerwony z granatowym, zielony z szafirowym, srebrny ze złotym. Długie szeleszczące łańcu chy zarzucaliśmy sobie na szyję i siedzieliśmy dumni przy stole niby królowie dzikich plemion. Opłatki zjawiały się w pierwszej połowie grudnia. Przynosił je or ganista, którego poznawali wszyscy, ledwo się tylko ukazał w kasz tanowej alei ze swym ogromnym koszem i ze swym kijem sękatym. - Idą opłatki, dzieci. Na dwa dni przed wilią posyłano do boru po choinkę. Czasem był już zmrok, a choinka nie przybywała jeszcze. Dzieci smuciły się wtedy i przeczuwały tysiące nieszczęść. Przychodził ojciec, zasiadał z dziećmi o szarej godzinie i pocieszał je. Ale wnet dudniło coś za oknem. To choinka jechała z lasu - i w aksamicie nocy słychać było przed domem donośne głosy, gdy ją ścią gano z wozu. Nazajutrz rano wnoszono choinkę do jadalnego pokoju. Przyno siła ze sobą zapach lasu i zimy. Stała mroźna, ciemna i zamyślona, wysoka od podłogi do sufitu.

127

Dzieci chodzą koło niej i raz po raz dotykają ostrych zmarznię tych igieł. Wieczorem po kolacji matka otwiera kredens. Wstrzymujemy od dech. - Macie tu figi, pierniki... Cukierków chyba starczy, a orzechy się zaraz przyniesie. A tu marcypanowe owoce. Dzieci, nie zjadać! Matka rozdzieliła między dzieci kolorową włóczkę, zaczyna się robota. Do każdej sztuki przywiązać trzeba kawałeczek włóczki i zro bić pętelkę, żeby można było na choince powiesić. A teraz ojciec idzie na górę po jabłka i orzechy. Potem ojciec sam jajkiem klei złocone orzechy, po dwa, po trzy, po cztery, i wiąże jabł ka. Późno wieczorem matka odnosiła tace ze słodyczami do salonu i przykrywała je serwetą. Dzieci drżały wewnętrznie od przeczuć. Cieszyły się straszli wie i bały się, że się coś stanie. A nuż jutrzejszy dzień okaże się nie Gwiazdką. Był jednak Gwiazdką. Jeszcze za oknem stała noc ciemna, śnieżna, gdy dzieci już się zrywały ze snu. Otwierały okiennice i noc patrzyła w ciche, nagrzane wnętrze domu, po którym snuły się i pełzały rubinowe blaski od za palonych w piecu i na kominku ogni. Przez okno z salonu widać było gwiazdę zaranną, jak brylantową lilię, z czarnych niebios kwitnącą. Choinkę wnoszono do salonu, a jeszcze zanim ją postawiono, trze ba było umieścić na szczycie srebrzystą gwiazdę i anioła, dmącego w puzon. Potem zawieszało się jabłka, pod którymi zwolna i leniwie gięły się gałęzie choinki. A gdy choinka była już ubrana i omotana w złote i srebrne nici, od ciepła w pokoju zaczynały wirować wielobarwne świecidła, pachnieć pierniki i figi. Zmrok nadchodził powoli. Zdawał się już być blisko i cofał się zno wu. Dzieciom ćmiło się w oczach wytężonych. Nareszcie ojciec mówił: - Widzę już gwiazdę. A jeśli było pochmurno, mówił: - Muszą już być gwiazdy na niebie - i wstawał. Drzwi otwierały się wreszcie. Salon jaśniał, pachniał i krążył przed naszymi oczyma. Dużo chwil cudnych upłynęło, zanim dzieci wreszcie spostrzegły podarunki pod choinką dla wszystkich ułożone. Ojciec ujmował wtedy skrzypce, przygrywał na nich i śpiewał. Później myśmy się z rodzicami dzielili opłatkiem i nareszcie za siadaliśmy do wieczerzy. W końcu zjawiały się bakalie - sen całego roku - słodycz daktyli pachnąca i ostra słodycz fig, aromatycznie

128

szczypiące rodzynki, zimne marmoladki, wonne pierniki, a na końcu orzechy. Duże włoskie orzechy jedliśmy z miodem. Po wieczerzy jesz cze raz zapalano świeczki - słodka nuda ogarniała wszystko wielkim szczęściem. Pół śniąc nad naszymi zabawkami - słyszeliśmy, jak we mgle z obszarów nocy i mrozu płynie kolęda. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Gwiazdka, wigilia, wilia-Святий вечір; dudnić-торохкотіти, гуркотіти; zmarzłyзамерзлий; okiennice - віконниці; wyraźny - виразний; organista - органіст; włóczka - гарус; ćmić się - темніти; daktyl - фінік; rodzynki - родзинки; marmo ladki - мармелад. Związki frazeologiczne: kij sękaty - гачкуватий костур; aksamit nocy оксамит ночі; doniosłe głosy - важливі голоси; anioł dmący w puzon - янгол, який грає на тромбоні; oczy wytężone - напружені очі. S*-

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Na co czekały dzieci? Kiedy wysyłano do boru po choinkę? Co w opo wiadaniu wskazuje na to, że utwór ten jest oparty na wspomnieniach z okresu dzieciństwa? Podaj przykłady. Czego nowego dowiedziałeś się o tradycjach Bożego Narodzenia?

Pracuj w grupie. A. Napisz plan opowiadania, uwzględniając najważniejsze etapy przygoto wań do Wigilii i jej przebieg.

B. Wypisz z tekstu „Boże Narodzenie” epitety do rzeczowników: pogoda, noc, księżyc, choinka, gwiazda. Ułóż odpowiedź na pytanie i zapisz ją. Które z opisanych zwyczajów są obecne w Ukrainie? Jak przebiegają przygotowania do świąt w twoim domu?

Wiem więcej

Maria Dąbrowska (1889-1965) to jedna z ważniejszych polskich powieściopisarek XX wieku. Twórczość Dąbrowskiej otwierają opowiadania o tematyce młodzieżowej, umieszczone w zbiorach „Dzieci ojczyzny” (1918), „Uśmiech dzieciństwa” (1923). Najwybitniejsze dzieło - powieść „Noce i dnie” - ukazała się w latach 1932-1934.

129

196. Pracuj z tablicami pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Za pamiętaj podane wiadomości. f Odmiana liczebnikówjeden, dwa, trzy, cztery lp., r.m.

Im., r.m.

r.m.

jedni uczniowie jednych uczniów jednym uczniom jednych uczniów jednymi uczniami (o) jednych uczniach uczniowie!

dwaj panowie dwóch / dwu panów dwóm panom dwóch / dwu panów dwoma panami (o) dwóch panach dwaj panowie!

M. jeden uczeń D. jednego ucznia C. jednemu uczniowi B. jednego ucznia N. jednym uczniem Mc. (o) jednym uczniu W uczniu!

r.ż.

r.m. M. dwóch / dwu braci D. dwóch braci C. dwóm / dwu braciom B. dwóch braci N. dwoma braćmi Mc. (o) dwóch braciach W bracia!

M. D. C. B. N. Mc. W

dwa dęby dwóch dębów dwóm dębom dwa dęby dwoma dębami (o) dwóch dębach dwa dęby!

dwie siostry dwóch sióstr dwóm siostrom dwie siostry dwiema siostrami (o) dwóch siostrach dwie siostry!

r.ż.

r.m.

trzy, cztery książki trzech, czterech książek trzem, czterem książkom trzy, cztery książki trzema, czterema książkami (o) trzech, czterech książkach trzy, cztery książki!

trzej, czterej sąsiedzi trzech, czterech sąsiadów trzem, czterem sąsiadom trzech, czterech sąsiadów trzema, czterema sąsiadami (o) trzech, czterech sąsiadach trzej, czterej sąsiedzi!

b>J197.

Przepisz podane związki wyrazowe i zapisz cyfry słowami.

2 uczniów, 4 miesiącami, 3 stołów, 3 mężczyzn, 2 rolników, 3 maj, 4 sportowców, 3 sprzedawczyniom.

198.

Pracuj w grupie.

Znajdź w polskich utworach dla dzieci, w podręczniku, gazecie lub w cza sopiśmie niewielki tekst z liczebnikami. Wypisz 1-2 zdania z liczebnikami, za mieniając cyfry wyrazami.

130

199. Przetłumacz na język polski, zapisz do zeszytu. Korzystaj z pomocy słownika.

Величезну роль у житті людини відіграють числа першого десятка. Фактично від них і виникли всі числівники, завдяки яким можна вести рахунок. Найбільш уживаними є вісім числівників: один, два, три, чотири, п’ять, шість, сім, вісім. 200. Przeczytaj wiersz wyraźnie.

Jan Twardowski

Baranek Jaki piękny jest baranek wielkanocny. Wydaje się, że słaby, bezbronny, żadne rogi nie pomogą, jeśli napadną wilki. Ale baranek nie jest słaby. Na Wielkanoc stoi z wysoko podniesioną chorągiewką jak żołnierz, który wygrał bitwę. Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Jaki wydaje się baranek wielkanocny? Czy baranek, zdaniem poety, jest słaby? Odpowiedź uzasadnij. Pisz poprawnie. Zamknij podręcznik i powtórz tekst, a potem zapisz go pod dyktando. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały na pisane poprawnie. Podkreśl nieodmienne części mowy.

Przetłumacz przysłowia polskie na język ukraiński. Korzystaj z wy rażeń i przysłów pomocniczych. Wypisz do zeszytu wyrażenia i zwroty, w których są liczebniki proste. Wskaż formę gramatyczną liczebników.

Gdzie dwóch się bije tam trzeci korzysta. Jedna jaskółka wiosny nie czyni. Pleść piąte przez dziesiąte. Z jednego barana nigdy siedem skór nie drą. Z drugiej ręki. Swoje trzy grosze każdy uważa za najlepszą monetę.

131

Wyrażenia i przysłowia pomocnicze:

Один іншого вартує. Один розум добре, а два - краще. Одна ластівка весни не робить. З одного барана сім шкур не деруть. З перших рук.

202.

Powtórz znane сі wiadomości.

Przetłumacz na język ukraiński.

Pieśń to utwór poetycki, w którym występuje podział na zwrotki, często przeplatane refrenem. t1

203 .

Posłuchaj utworu.

Jan Kochanowski

Pieśń świętojańska o Sobótce (fragment) Gdy słońce Raka zagrzewa, A słowik więcej nie śpiewa, Sobótkę, jako czas niesie, Zapalono w Czarnym Lesie. Tam goście, tam i domowi Sypali się ku ogniowi; Bąki za raz troje grały A sady się sprzeciwiały. Siedli wszyscy na murawie; Potym wstało sześć par prawie Dziewek jednako ubranych I bielicą przepasanych. Wszytki śpiewać nauczone, W tańcu także niezganione; Więc koleją zaczynały, A pierwszej tak począć dały:

Janina Gliszczyńska. Wianki. Rzeźba w drewnie

Panna I Siostry, ogień napalono I placu nam postąpiono; Czemu sobie rąk nie damy, A społem nie zaśpiewamy? Piękna nocy, życz pogody, Broń wiatrów i nagłej wody; Dziś przyszedł czas, że na dworze Mamy czekać rannej zorze.

132

Tak to matki nam podały, Samy także z drugich miały, Ze na dzień świętego Jana Zawżdy sobótka palana. Dzieci, rady mej słuchajcie, Ojcowski rząd zachowajcie: Święto niechaj świętem będzie, Tak bywało przed tym wszędzie. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Sobótka, św. Jana - свято Івана Купала, також вогнище, яке супроводжували танці та співи дівчат; bąki - дудки, пищалки; sprzeciwiać - тут у значенні: відповідати співом, грою; prawie - заст. як належить; murawa - мурава; bieli ca (заст.), bylica - полин, трава, якій приписували магічні сили; niezganiony бездоганний. Związki frazeologiczne: słońce Raka zagrzewa - сонце під знаком Рака (від 22 червня); jako czas niesie - як час наказує; sypać ku ogniowi - бігти до вогню; placu (...) postąpiono - визначено місце; ojcowski rząd - традиційний порядок. S*-

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Opowiedz, jak dawniej obchodzono Sobótkę. Do czego przekonuje Pan na I w swej pieśni? Jak poeta przedstawia Czarnolas? Mów poprawnie.

Przeczytaj poprawnie za nauczycielem / nauczycielką wyrazy i związki fra zeologiczne ze słowniczka do tekstu. Odszukaj i przeczytaj wyrazy, które wyrażają idee wiersza. Znajdź w tekś cie różne typy zdań ze względu na cel wypowiedzi.

Pracuj w grupie.

А. В. C. D. 1. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji. Porównaj z treścią wiersza. Podziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy.

s^l А. В. C. D. 2. Na podstawie obrazka przygotuj niewielką wypowiedź pi

semną, wykorzystując słownictwo z podanego fragmentu „Pieśni świętojań skiej o Sobótce”.

133

TEMAT 11. KUCHNIA POLSKA. PRZEPISY KULINARNE. ZAKUPY. NIEODMIENNE CZĘŚCI MOWY. PRZYSŁÓWEK I JEGO STOPNIOWANIE 204.

Posłuchaj tekstu.

O kuchni polskiej Kuchnia polska jest głęboko zako rzeniona w kulturze narodu. Codzienny jadłospis Polaków składa się z potraw przyrządzanych według starych, sprawdzonych przepi sów. Najbardziej typowąjest pomidoro wa lub jarzynowa zupa i rosół. „Kró lem” drugiego dania jest mięso. Do niego najczęściej dodają marchewkę z groszkiem lub zasmażane buraczki. Na śniadanie oraz kolację chętnie jedzą kanapki. Doceniają pie rogi, dania rybne, knedle (kulki z ciasta nadziewane mięsem), pyzy ziemniaczane lub drożdżowe (duże kluski, o kształtach zbliżonych do kulistych lub owalnych), choć większość Polaków uznaje je za cza sochłonne (wg Sylwii Jakulewicz). Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

• * codzienny jadłospis - щоденне меню kanapka - бутерброд knedle - кнедлі ziemniaczany - картопляний

kotlet - котлета rosół - бульйон kluski - кльоцки (клюски) drożdżowy - дріжджовий

Związki frazeologiczne: zupa pomidorowa - помідорний cyn; zupa jarzy nowa - овочевий cyn; sprawdzony przepis - перевірений рецепт; kulki z ciasta - кульки з тіста; zasmażane buraczki - смажені бурячки.

*tS

Wykonaj polecenia.

Zapisz wyrazy ze słowniczka do zeszytu. Zapamiętaj ich znaczenie i pi sownię.

134

Ułóż plan ramowy do tekstu.

Opowiedz tekst z wykorzystaniem planu i wyrazów kluczowych. Mów poprawnie.

Wymów poprawnie za nauczycielem / nauczycielką wyrazy i związki fra zeologiczne ze słowniczka do tekstu.

Ułóż zdania z podanymi związkami frazeologicznymi.

205. Powtórz znane ci wiadomości. w języku polskim i ukraińskim.

Porównaj znaczenie wyrazów

Nieodmienne części mowy Nieodmienne części mowy to wyrazy, które nie zmieniają swojej formy gramatycznej. Należą do nich: przysłówki, spójni ki, przyimki, wykrzykniki, partykuły.

206 . Zapisz do zeszytu ostatni akapit tekstu „O kuchni polskiej”.

jaśnij pisownię wyrazów. Podkreśl nieodmienne części mowy.

207. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowie działaś się o nieodmiennych częściach mowy? Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie. • * Przysłówek to nieodmienna część mowy, któ ra określa cechy czynności nazywanej przez czasownik (mówi wyraźnie), wskazuje na okoliczności (pójdę po jutrze), na stopień natężenia cech (dziękuję uprzejmie). Przysłówek odpowiada na pytania jak?, gdzie?, kiedy? W zdaniu przysłówki występują zazwyczaj w postaci okolicznika, np. Mieszkam blisko. Przysłówki mogą wystę pować w funkcji orzeczników, np. Wczoraj było zimno.

135

С~>0 □5

Spójnik to nieodmienna część mowy, która łączy wyrazy w zdaniu pojedynczym (spójniki współrzędne: i, a, ale, lecz, więc, albo, czy, natomiast, zatem) (Matka i syn chodzili do sklepu.) oraz wypowiedzenia składowe w zdaniu złożonym (spójniki podrzędne: że, żeby, ponieważ) (Cieszy mnie, że w tej szkole znala złam nowych przyjaciół.). Przyimek to nieodmienna część mowy, która naj częściej łączy się z rzeczownikiem (za miasto), zaim kiem (patrzę na niego). Wykrzyknik to nieodmienna część mowy, która służy do wyrażania uczuć mówiącego (brr, ochl), wpły wa na odbiorcę (hola! hej\), naśladuje dźwięki świata (kap-kap, bęc). Partykuła to nieodmienna część mowy, która wy raża stosunek mówiącego do wypowiadanej treści, np. Chodźcie no szybciej!

208. Pogrupuj nieodmienne części mowy, umieszczając je w odpo wiednich miejscach tabeli. Korzystaj ze słownika lub z pomocy nauczyciela / nauczycielki.

Wczoraj, ale, hallo! za, bodaj, oraz, niechaj, albo, mądrze, oraz, i, więc, późno, w, wszak, daleko, starannie, zielono, żeby, źle, li, lecz, przy, codziennie, wysoko, dlatego. przysłówek

spójnik

przyimek

wykrzyk nik

partykuła

209. Uzupełnij zdania, zmieniając przypadek rzeczowników po przyim-

kach.

Siostra wyszła do (sklep) po proszek do (ciasto). Janek położył na (biurko) ołówek obok (książka). Przy (łóż ko) stoi szafka, a nad (lustro) wisi lampka. 136

210.

Wstaw przepuszczone litery. Z podanego tekstu wypisz osobno

spójniki podrzędności i współrzędności.

Uzasadnij pisownię wyrazów.

Potem p ybywało lat i dobytku, a wraz z nim na świątecznym stole pojawiało się coraz więcej. Na śniadanie oraz kolację ętnie je dzą kanapki i doceniają pierogi. A tylko po to, by nie zmarnowała się adna kromka. Na stole pr cz tego, co wymieniłem, pojawiły się śledzie.

211 . Za pomocą partykuł: aby, rzeczywiście, no, przecież a) wzmocnisz swoje polecenie: Podejdź do dziadka! b) zaprzeczysz oskarżeniu: Ja tego nie zrobiłam! c) wyrazisz przypuszczenie: Czy oni to zrobili? d) wyrazisz życzenie: się te obawy nie sprawdziły!

212 . W podanych zdaniach wyróżnij wykrzykniki. - Ojej, kiedy wreszcie będzie ciepło? - Aha, naprawdę lubisz pączki. - Ale! Czy to jest prawda? - Ba, to nie takie łatwe... - Oj, boli.

213.

Posłuchaj wiersza.

Julian Tuwim

Warzywa Położyła kucharka na stole: Kartofle, Buraki, Marchewkę, Fasolę, Kapustę, Pietruszkę, Selery I groch. Och! Zaczęły się kłótnie, Kłócą się okrutnie:

137

Kto z nich większy, A kto mniejszy, Kto ładniejszy, Kto zgrabniejszy: Kartofle? Buraki? Marchewka? Fasola? Kapusta? Pietruszka? Selery Czy groch? Ach! Nakrzyczały się, że strach!

Wzięła kucharka Nożem ciach! Pokrajała, posiekała: Kartofle, Buraki, Marchewkę, Fasolę, Kapustę, Pietruszkę, Selery I groch I do garnka.

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: nakrzyczeć się - накричатися; posiekać - покришити.

zgrabny - спритний pokrajać - порізати kłócić się okrutnie - сильно сваритися Związki frazeologiczne: nożem ciach - стукнути ножем.

9 J*- Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jakie warzywa, o co się kłóciły? Co zrobiła kucharka z warzywami?

Znajdź i przeczytaj wyrazy, które wyrażają idee wiersza. Znajdź w tekście różne typy zdań ze względu na cel wypowiedzi. Wskaż w podanym wierszu wszystkie przyimki oraz rzeczowniki, z którymi tworzą one wyrażenia. Znajdź w utworze przymiotniki, ustal ich stopień. Mów poprawnie. Przeczytaj, pamiętając o odpowiedniej intonacji zdania z wykrzyknikami.

Uczymy się nowych wyrazów ze słowniczka do tekstu.

Ułóż zdania z podanym związkiem frazeologicznym.

138

214.

Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nau

czycielki.

•O

Rodzaje przysłówków

Przysłówki jakościowe, utworzone od przymiotni ków jakościowych z zakończeniami -o, -e, określają wła ściwości sytuacji albo cech, np. bliski - blisko, ostrożny ostrożnie. Przysłówki okolicznościowe nazywają okolicz ności zdarzeń, nie podlegają stopniowaniu, np. ukrad kiem, wczoraj.

bZ_J215.

Utwórz przysłówki od podanych przymiotników.

Uprzejmy, swobodny, głupi, skuteczny, bezpieczny, niemądry, głę boki, obszerny, wątpliwy, jawny, pomyślny.

r b<J216.

W poniższym tekście zaznacz: a) przysłówki, które nie pochodzą od przymiotników i oznaczają okoliczności czynności; b) spójniki; c) przyimki.

Chciałem ukradkiem wymknąć się na ulicę, zrzuciłem ostrożnie piłkę z półki w przedpokoju. Mama natychmiast wyjrzała z kuchni. Zdaje się, że, niestety, mecz odbędzie się dziś beze mnie.

217.

Przeczytaj tekst.

Krzysztof Daukszewicz

Świąteczny stół Pierwsze święta Bożego Narodzenia, ja kie utkwiły w mojej pamięci, były nadzwyczaj skromne. Masło z amerykańskich darów, tro chę pierogów z grzybami, czerwony barszcz, kapusta ze skwarkami i chleb własnej roboty pieczony przez mamę w taki sposób, że mógł przeleżeć w chłodzie i dwa tygodnie. A tylko po to, by nie zmarnowała się żadna kromka. Potem przybywało lat i dobytku, a wraz z nim i na świątecznym stole pojawiało się coraz więcej. Szynka wędzona przez tatę w cało ści, o takim smaku, że nie powstydziliby się jej i Tyrolczycy, którzy

139

podobno wędzą najlepiej. Zaczęły się pojawiać i ciasta, bo o mąkę było już łatwiej. I śleziki, mówiąc po wileńsku. Śleziki - to drobne, prosto kątne suche ciasteczka rozpuszczane w wodzie z miodem i makiem. I tak co kilka lat dochodziło coś nowego. A to boczek faszerowany, a to ryba i mięsa zamarynowane, kotlety w słoikach odstawione na czarną i świąteczną godzinę. Zawsze szło ku górze. Coraz wyżej, coraz smaczniej i lepiej. I wy dawało mi się, że kiedy rok temu na stole prócz tego, co wymieniłem, pojawiły się śledzie w różnych smakach, schab pieczony ze śliwkami, karp po żydowsku w rodzynkach i galareta z czosnkiem, do tego cia sto bananowe i inne różne przysmaki, których już zapamiętać nie sposób - wydawało mi się, że nic nowego nie powinno się już pojawić. Pomyliłem się. W tym roku w drugi dzień świąt moi synowie poprosili pizzę i hamburgera! Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Tyrolczyk - тиролець, житель Тироля, історичної області Центральної Євро пи у східній частині Альпійських гір; utkwić - запам’ятатися; pizza - піца; ham burger - гамбургер. Związki frazeologiczne: żadna kromka - жодна скибка; szło ku górze йшло нагору.

9 J*- Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Poznajemy nazwy potraw polskich. Przeczytaj, przetłumacz i zapisz w zeszycie wyrazy, które oznaczają najpopularniejsze polskie dania.

Z jakich potraw składa się codzienny jadłospis Polaków? Wymień dania kuchni polskiej. Rozpisz własne menu na świąteczny stół.

218. Z tekstu „Świąteczny stół” (ćwiczenie 217) wypisz osobno przy miotniki jakościowe i względne.

219. Przeczytaj na głos. Akcentuj poprawnie. Zadawaj pytania, odpo wiadaj (łańcuszek). Używaj zdań pojedynczych rozwiniętych. Zupy: barszcz biały, barszcz czerwony, żurek, krupnik, kapuś niak, zupa ogórkowa, zupa koperkowa, zupa pomidorowa, zupa grzybowa, rosół z kurczaka, grochówka, flaki wołowe. 140

Przystawki: smalec, śledzie w śmietanie, boczek ze śliwką, ta

tar. Dania mięsne: sztuka mięsa w sosie chrzanowym, eskalopy z cielęciny, polędwica, ozór wołowy, zrazy, kotlet schabowy, kaczka z jabłkami, kurczak, gołąbki, szaszłyk. Dania rybne: karp po żydowsku, pstrąg w galarecie, sandacz smażony. Dania poboczne: frytki, kopytka, kluski, kasza gryczana, placki ziemniaczane. Desery: faworki, galaretka owocowa, makowiec, pączki, ser nik, szarlotka.

220. Przeczytaj wiadomości w ramce.

Omów je w parach.

Stopniowanie przysłówków

CDO

CD3 CDI

Przysłówki, utworzone od przymiotników, stop niują się. Na podstawową wartość cechy nazywanej przez przysłówek wskazuje stopień równy, np. ład nie. Na większe natężenie wskazuje stopień wyższy, który powstaje w wyniku dodania do tematu przysłów ka w stopniu równym przyrostka -ej, np. ładnie - ładni-ej. Na maksymalny wzrost natężenia wskazuje sto pień najwyższy, który powstaje w wyniku dodania przedrostka naj- do przysłówka w stopniu wyższym, np. naj-ładniej. Zapamiętaj nieregularne formy przysłówków: do brze, łepiej, najłepiej; źłe, gorzej, najgorzej; mało, mniej, najmniej; dużo, więcej, najwięcej.

221 W podanych zdaniach odszukaj przysłówki i dopisz do nich formy stopnia wyższego i najwyższego. Bardzo się cieszę z twojego prezentu. Uczeń był dobrze wycho wany. Przyjemnie jest spacerować w parku. Niebo mocniej pobladło. Wysoko latają ptaki. Mieszkam blisko. Jedzenie było smaczne i obfite.

141

Wiem więcej

Bigos to potrawa z kapusty i mięsa, tradycyjna dla kuchni polskiej, litewskiej i białoruskiej, rosyjskiej i niemieckiej. Sło wo bigos może wywodzić się z niemieckie go begieften „oblać, polać” lub od włoskiego bigutta „kociołek do warzenia rosołu”. Ist nieje legenda, że bigos do Polski przywiózł książę litewski, a później król polski Włady sław Jagiełło. Podstawowymi składnikami bigosu jest drobno posiekana kapu sta kiszona i świeża, różne gatunki mięsa i wędlin, suszone grzyby oraz śliwki, cebula i przyprawy. 222. Przeczytaj tekst.

Kołacz, ciasto z mąki pszennej łub najlepszego gatunku żytniej wypiekane w kształcie koła. Kołacze przygotowywano na wesela i na Wielkanoc. Dzisiejszy sernik nazywano kołaczem twarożnym. Kołacznikiem był „łakotnych rzeczy piekarz” - cu kiernik (wg „Popularnej encyklopedii staro polskiej”). 9 J*- Wykonaj polecenia. Przeczytaj notatkę poświęconą kołaczowi. informację.

Zamknij książkę i powtórz

Wyjaśnij, co znaczą przysłowia: Bez pracy nie ma kołaczy. Dobry chleb, gdy kołacza nie masz. Kto ze mną jeść nie chce Chleba, ja z nim nie będę jeść kołacza.

Przetłumacz na język ukraiński.

Zapisz przysłowia do zeszytu.

223. Przeczytaj tekst. znacz jego typ i styl.

Podziel go na części, nadaj tytuł oraz wy-

Ułóż plan odpowiedzi.

142

Ciekawostki kuchni polskiej Kuchnia polska jest jedyna w swoim ro dzaju. Do staropolskich potraw należy zali czyć kasze, żurek. Przysłowie mówi: Gdzie żur, tam Polska. Kuchnię polską kształtowali przez wieki mieszkańcy różnych kultur i dlatego w spi sie potraw są: barszcz ukraiński, chłodnik li tewski, ruskie pierogi czy karp po żydowsku. Znaczny wpływ na polską kuchnię mieli Żydzi: stąd pojawiły się słodkie bułki, obwarzanki, lekkie sosy, pasztety. Kucharze francuscy na dworze króla Stanisława Leszczyńskiego wprowadzili ziemniaki, paprykę, pomidory, galaretki. Warto zwrócić uwagę na niepowtarzalność smaku dań kuchni polskiej: żuru, pierogów, bigosu, pysznych wędlin, czy królewskiego karpia (wg materiałów Muzeum Staropolskiego Okręgu Przemysło wego w Starachowicach). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: bułka-булка; pasztet-паштет; panierowanie-панірування; papryka-паприка.

kurczęta - курчата sos - соус wędliny - м’ясопродукти

obwarzanek - бублик galaretka - желе

Związki frazeologiczne: chłodnik litewski - холодник, холодний борщ з буряків; pierogi ruskie - вареники з сиром і картоплею; karp po żydowsku фарширована риба. S*-

Wykonaj polecenia.

Praca ze słownikiem: zapisz wyrazy z ramki do słowniczka, zapamiętaj ich znaczenie. Ułóż i inscenizuj dialog na temat: „Kuchnia polska i ukraińska”.

Porównaj tradycyjne danie kuchni polskiej z podobnym daniem kuchni ukraińskiej (1-2 zdania).

Ułóż plan odpowiedzi. Na podstawie planu opowiedz tekst.

143

ЬП224.

Ułóż wypowiedź na temat: „Moje ulubione danie”.

225.

Opowiedz kolegom / koleżankom o przygotowaniu dań.

Przetłumacz na język polski nazwy dań kuchni ukraińskiej. Korzystaj z domowych przepisów oraz książek kucharskich.

« 226. Przeczytaj, dbając o staranną wymowę. Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

!?•

Przyimki proste i złożone

Ze względu na budowę rozróżniamy przyimki pro ste, niepodzielne słowotwórczo, np. z, po, i przyimki złożone, np. ponad składa się z przyimków prostych po+nad, zza - z+za, mogą składać się z przyimków prostych i z członów -bok, -czas, -koło, -miast, -śród, -wnątrz, np. obok, podczas.

227 . Wskaż, z jakich przyimków prostych i członów składają się podane przyimki złożone. Poprzez, powyżej, około, dokoła, zamiast, pośród, spośród, we wnątrz, pomiędzy, spoza, naokoło, oprócz.

228 . Wstaw brakujące przyimki we fragmencie przepisu

na sałatkę pro-

wansalską.

Kiełbasę pokroić cieniutkie plasterki. Ser pokroić kostkę. Cebulę posiekać i dodać oleju razem rozgniecionym czosnkiem, listkiem laurowym i rozmarynem. Olej dodatkami przelać słoika, zamknąć i odstawić trzy godziny. Następnie olej odsączyć, wymieszać octem, solą i cukrem. Salami i ser rozłożyć wyłożonych liśćmi sałaty miseczkach, polać sosem. 144

229. Zapisz wyrazy do słowniczka i przetłumacz je na język ukraiński. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

babka

sernik

pierniki

mazurek

jabłecznik

Wiem więcej

Kuchnia polska może poszczycić się licznymi smacznymi dese rami. Do nich należą:pierniki, babki, serniki, jabłeczniki, boga to zdobione i smaczne mazurki wypiekane z okazji Świąt Wielkiej Nocy.

230. pytania.

Zapoznaj się z menu dla uczniów szkoły średniej, odpowiedz na

Zapisz odpowiedzi w zeszycie.

Menu dla ucznia szkoły średniej Śniadanie Twarożek z rzeżuchą, szczypiorem i pomi dorem, kromka białego pieczywa, 2 suszone morele, szklanka soku owocowego lub herbata owocowa z cytryną i 1 łyżeczką cukru. Drugie śniadanie Kromka chleba z warzywami, kawałek keksa, banan, mleczny koktajl, mandarynka. Obiad Zapiekanka z sera i półkwaśnego mleka z dodatkiem gotowanych na parze brokułów, groszku i plastrów pomidorów. Podwieczorek Owoc lub jogurt. Kolacja Zupa z fasolką, sałatka grecka, herbata owocowa.

UŻJ231

Jakie potrawy lubisz jeść na śniadanie? Jakie potrawy lubisz jeść na obiady i kolacje? Czego nie lubisz? Jaki jest twój ulubiony deser? Wskaż w „Menu dla ucznia szkoły średniej” nieodmienne części mowy.

145

Wiem więcej

Sprzęt kuchenny

tarka

trzepaczka

tłuczek do mięsa

wałek

pałka

Sprzęt kuchenny służy: do tarcia, rozdrabniania - tarka-, do ubijania piany - trzepacz ka-, do krojenia, siekania - nóż i deska-, do rozbijania mięsa - tłu czek do mięsa-, do wałkowania ciasta - wałek -, do ucierania - pał ka.

232.

Mów poprawnie.

Zapisz tekst i wstaw brakujące litery.

Uzasadnij pisownię wyrazów.

Wyliczanka W pokoiku na stoliku Stało mleczko i jajeczko. P yszedł kotek, wypił mleczko, A ogonkiem stłuk jajeczko. Przyszła pani, pieska zbiła A skorupki wy uciła!

Pracuj w grupie. Dokończ reguły ortograficzne. Podaj przykłady rzeczowników.

A. ch piszemy, gdy wymienia się na B. rz piszemy, gdy wymienia się na

C. ó piszemy, gdy wymienia się na D. ż piszemy, gdy wymienia się na

146

, np. , np. , np. , np.

s^l A. Zapisz do zeszytu pierwsze zdanie wyliczanki. Podkreśl w nim nieod mienne części mowy.

B. Wypisz z tekstu rzeczowniki i przeczytaj. Zastanów się, z ilu głosek one się składają? Jak nazywamy te głoski? C. Podziel zdania na wyrazy.

Wartozwrócićuwagęnaniepowtarzalnośćsmakudańkuchnipolskiejżurupierogówbigosupysznychwędlinczykrólewskiegokarpia D. Zapisz do zeszytu wyrazy. Skreśl wyrazy, które nie pasują do pozosta łych:

mleko, jogurt, śmietana, herbata; bułka, chleb, czekolada, rogal; szynka, pierogi, parówki, kiełbasa; czereśnie, burak, marchewka, kapusta; budyń, lody, kotlet, kisiel. 233. Przerysuj do zeszytu i rozwiąż krzyżówkę gramatyczną.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Odmieniają się przez nie rzeczowniki i przymiotniki. Są nazwami rzeczy, zwierząt, ludzi, roślin. Część mowy odpowiadająca na pytanie: co robi? Część mowy odpowiadająca na pytanie jaki? Czasownik odmienia się przez ... . Nazwa ostatniego przypadka. Głoski dzielimy na samogłoski i... . Przypadek odpowiadający na pytania: o kim?, o czym? Przypadek odpowiadający na pytania: kogo?, co? Przypadek odpowiadający na pytania: z kim?, z czym? (wg Beaty Kwiecień) 147

234. Odgadnij zagadki.

Mały czy duży do gotowania służy. (г[дилт)§)

Ma ucho i dziobek, gwiżdże na nas czasami. Gdy woda się w nim gotuje, Przez dziobek paruje.

adłem ze sił do znaku, bom nie był do takie} i jesień idzie... za nią zima... He, myślę sob л>! Przeliczyłem talarki w trzosie, siwka s] ki! Jechałem, jechałem... ażem i dojechał do jkotały koła po kamieniach... ojciec, matka, e to goście jadą, a tu ja z bryki wyskakuję i

(^[lUpOZO)

Może być z plastiku, szkła lub porcelany. Tutaj nakładamy, wszystko co zjadamy.

Ma uzębienie, choć nie lubi jeść. Pomaga jedzenie do buzi nieść. (oappun) Co to jest? Trzonek i ostrze Narzędzia najprostsze. (zow)

Mała do herbaty, duża do rosołu. Spotykasz się z nią, gdy siadasz do stołu. Nie ściera ołówka, a zetrze warzywa Jak taki przedmiot się nazywa? (wg Moniki Dzierżko). 235. Rozwiąż ustnie rebusy.

KOA

ZEW O

(пи^лрипр

148

MANUAR

Składnia

TEMAT 12. WYBITNI POLACY. ZWIĄZKI WYRAZOWE. ZDANIE POJEDYNCZE. SPOSOBY WYRAŻANIA GŁÓWNYCH I DRUGORZĘDNYCH CZĘŚCI ZDANIA 236. Przeczytaj tekst.

Określ, jakim stylem został on napisany oraz

jakie cechy o tym decydują? nie Kochanowskim.

Sporządź plan do tekstu. Obejrzyj film o Ja

Władysław Śłewiński. Krajobraz z Czarnołasu. 1909 r.

Janina Porazińska W czarnoleskim dworze Miało się ku wieczorowi. W swej wiejskiej siedzibie, co zwała się Czarnolas, siedział pogrążony w pracy Jan Kochanowski. Przygoto wywał fraszki. Nie były one jeszcze do druku gotowe. Trzeba było wygładzić je trochę: tu słówko dodać, tam rym przerobić, aby każda fraszka jak klejnocik mieniła się piękną barwą polskiego słowa. Nagle za oknem zaturkotało. Goście przyjechali. Pan Jan u pro gu ich witał i prowadził do bawialnej izby, pani domu pobiegła do kuchni, aby zarządzić przygotowanie wieczerzy. Dwór czarnoleski w porównaniu z siedzibami magnackimi był skromny, ale było w nim do syta tego, co na wsi być może - więc i spiżarnia, i piwnica, i apteczka we dworze były, pod dostatkiem wszystkiego, co potrzeba na najazd gości. Gospodarze - Jan i Dorota - wystąpili na środek komnaty i po prosili gości, by raczyli zejść do jadalni posilić się skromną wieczerzą. Zaraz też wszyscy zaczęli schodzić. Mężczyźni prowadzili kobiety. Siadano przy stole według starszeństwa. Kobiety całym rządkiem po jednej stronie. Weszli pachołcy. Ten pierwszy podstawiał misę, ten drugi nalewał z dzbana wodę, a dwaj inni trzymali po końcach długi ręcznik. Pod chodzili do niego goście, kolejno myli i wycierali ręce.

150

Za czym zaczęli dobywać mężczyźni z cholew, kobiety ze specjal nych wożonych ze sobą sakiewek łyżki i noże i żwawo zabrali się do je dzenia. Widelce w owym czasie nie były jeszcze znane. Łyżka, nóż i pal ce wystarczyły. Dla każdych trzech biesiadników stawiano jedną misę z jadłem, do której sięgali i wybierali sobie kąski wedle upodobania. Pod stołem krążył Jadłbyś, Rozbój i inne jeszcze podwórzowe kundle. Goście ciskali pod stół kości tłuste, smakowite i często z przy chylności dla piesków nie do ostatka obgryzione. Gdy pierwszy głód zaspokojono, zaczęły się rozmowy, opowiadania i śmiechy. - Imć Kochanowski na królewskim dworze się wysiedział. Niech że nam co opowie! - Gospodarzu, gadajcie! Jan Kochanowski nie dał się długo prosić. Wstał, z pięknym uśmiechem podziękował za miłą mu prośbę i zaczął: - Gwarne były na zamku biesiady. Przy stołach gadki krążyły. Jeden z sekretarzy króla jegomości tak się nam razu pewnego przy obiedzie wyspowiadał: „Wysłał mnie pan ojciec na naukę do Włoch. Droga, wiadomo, daleka. Przyłączyłem się do kupców, i z nimi na koniu sześć tygodni jechałem, ażem wreszcie do Padwy, miasta wło skiego, dojechał. Ano, inaksze tam wszytko niż w Polsce, a osobliwie jedzenie. U nas, jak podadzą na stół, to pół barana, ćwiartkę cielęciny, rząd tuczonych gąsek... z ogródeczka: zieleninka, sałatka, szpina czek, szczawik. Opadłem ze sił do znaku, bom nie był do takiego jadła wezwyczajony. A tu jesień idzie... za nią zima... He, myślę sobie, trza uciekać, pókim żyw! Przeliczyłem talarki w trzosie, siwka sprzeda łem i hajda do Polski! Jechałem, jechałem... ażem i dojechał do nasze go Gołębina. Zatrąjkotały koła po kamieniach... ojciec, matka, siostry na ganek wbiegli, że to goście jadą, a tu ja z bryki wyskakuję i buch! panu ojcu do kolan. - Laboga, rety! - wrzasnął ojciec. - Jużeś tu? Jużeś wszyćkie za graniczne rozumy pojadł?! A ja jak długi rozciągam się u pana ojcowych nóg i wołam: - Panie ojcze, panie ojcze... miejcie nade mną zlitowanie! Toć tam bez całe lato karmili mnie trawą! Uciekłem, bom się bojał, co mi w zimie każą jeść siano!” Jan Kochanowski obrzucił wzrokiem zgromadzonych przy stole, śmiech znikł na chwilę z jego twarzy, gdy mówił: - Jeślibyśmy tyle czasu poświęcali na myślenie o potrzebach Rze czypospolitej, co poświęcamy na biesiady - myślę, co dobrze by było... (wg „Kto mi dał skrzydła”). 151

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Padwa - Падуя, місто в Італії; Gołębin - Голембін, село у Влоцлавському повіті в Польщі; siedziba - садиба; wygładzić - розправити; zaturkotać - загуркотіти; biesiada - книжн. бенкет, званий обід або вечеря, розкішний прийом; pacholec, pachołek - заст. слуга, помічник; Imć - заст. ввічливе звертання від скорочення ”jego miłość”; inakszy - заст. інший; wszyćkie - діал. усі; bojał się, bał się - діал. боявся. spiżarnia - комора piwnica - підвал bryka - фургон

trzos - заст. шкіряний або вовняний пояс з кишенями для грошей

Związki frazeologiczne: pogrążony w pracy - занурений у роботу; bawialna izba - кімната для ігор; zarządzić przygotowanie wieczerzy - розпорядитися, щоб приготували вечерю; najazd gości - приїзд гостей; by raczyli zejść зробили б милість зійти; wedle upodobania - згідно з уподобаннями; podwórzo wy kundel - дворовий собака; nie dał się prosić - відповів на прохання; gadki krążyły - ходили чутки; pókim żyw - поки живий; siwka sprzedałem - продав коня; jużeć ty - чи це ти; zagraniczne rozumy pojadł - оволодів іноземними знаннями; miejcie zlitowanie - змилуйтеся.

9 'Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Co robił Jan Kochanowski w swojej wiejskiej siedzibie? Kto przyjechał do siedziby Kochanowskich? Jak gospodarze przywitali gości? Jaką historię w trakcie biesiady opowiedział Kochanowski? Czego nowego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o Janie Kochanowskim?

Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie, z nimi związki wyrazowe.

Ułóż

Pracuj w grupie. Znajdź w tekście i przeczytaj dialog z podziałem na role. Ułóż i insceni zuj dialog do podanego utworu.

Zapisz do zeszytu synonimy do słowa biesiada. Korzystaj z pomocy słow ników.

Wyróżnij w tekście zaimki rzeczowne, ustal, jaki rzeczownik zastąpiono tymi zaimkami.

152

b<J237. Do podanych wyrazów z ó dopisz wyrazy pokrewne, w których ó wymienia się na o lub e.

Wschód, siódmy, rów, zwrócić, próg, wół, pióro, zbiórka, wróg, mróz. Z

bZ_J238. Do przymiotników dopisz formy stopnia wyższego i najwyższego.

Różny, równy, krótki, ogólny, próżny, główny, późny. Ш L^_J 239. Uzasadnij pisownię wyrazów z rz, dopisując do nich formy tych wyrazów lub wyrazy pokrewne.

Dworzec, mierzyć, dworzanin, żołnierz, wzorzec, drukarz. Ш l^_I240. Do podanych rzeczowników dopisz czasowniki w formie bezoko

licznika.

Handel, haft, hart, hodowla, hałas. » 241 Powtórz znane ci wiadomości. Czytaj, zadawaj pytania, odpowia daj (łańcuszek).

Zespoły składniowe. Związki zgody, rządu i przynależności Części wypowiedzenia wiążą się w zespoły składniowe. Czło ny zespołu składniowego łączą się w stosunku współrzędnym (np. dzień i noc) i niewspółrzędnym (np. podręcznik kolegi). Zespół, którego człony łączą się w stosunku niewspółrzędnym, nazywamy związkiem. Związek składa się z członu nadrzędne go (określanego) i podrzędnego (określającego), np. pisze (co?) list do rodziców. Związek główny zachodzi pomiędzy podmiotem a orzecze niem, np. Uczeń słucha. Związek zgody polega na tym, że wyraz podrzędny dostoso wuje cechy fleksyjne do wyrazu nadrzędnego, np. ciepły dzień. Związek rządu polega na tym, że wyraz nadrzędny narzuca formę wyrazowi podrzędnemu, np. szukać (kogo?, czego?) znajome go, pracy. Związek przynależności polega na tym, że między członami występuje jedynie związek znaczeniowy, np. wracać wieczorem.

153

L_mJ242. Rozwiń zdania za pomocą określeń: na wakacje, w Krakowie, no wym, różne, o szyby, nad rzeczką. Postaw odpowiednie pytanie skierowane od wyrazu nadrzędnego do wyrazu podrzędnego.

Deszcz dzwoni. Rodzina jedzie. Poeta studiował. Wiszą obrazy. Kwiaty rosną. Uczniowie zapoznali się z komputerem. Z podanych wyżej zdań wypisz związki składniowe i określ ich rodzaj.

243 . Ułóż 4-5 zdań pojedynczych rozwiniętych, w których opisz jednego ze znanych Polaków.

Zapisz opis do zeszytu, podkreśl podmiot linią poje

dynczą, a orzeczenie - podwójną.

Określ rodzaj związków składniowych.

Wiem więcej

Bronisław Abramowicz. Uczta u Wierzynka. 1876 r.

Biesiada to posiedzenie wesołe przy napitku i potrawach. Lud wiejski nazywał biesiadą każdą uroczystość rodzinną, a mianowicie wesela i chrzciny. Siedem - biesiada, dziewięć - zwada. Przysłowie to oznacza, że lepiej mniej mieć gości a dobranych, niż liczną hałastrę (pogardl. „banda, zgraja”). O biesiadach mawiano: Kiedy siedzisz przy biesiadzie, nie myśl o żadnej zwadzie. Biesiada rzadka bez błazna. Bogatego pokuta - ubo giego biesiada (wg Z. Gloger, „Encyklopedia staropolska”).

154

244. Przeczytaj, dbając o staranną wymowę. Obejrzyj film o Janie Matej-

Jan Matejko. Portret trojga dzieci artysty: Tadeusza, Heleny i Beaty. 1870 r.

Bohdan Grzegorzewski

Przed obrazami Matejki Ponury październikowy wieczór 1844 roku. Jesienny deszcz i nuda. W domu znanego w Krakowie nauczyciela muzyki, Franciszka Matejki, spora gromadka jego dzieci zebrała się przy dużym stole w jadalni. Cisza jak makiem zasiał! Coś to zupełnie wyjątkowego w tym domu tak zawsze pełnym gwaru. Pani Karolina Matejkowa, matka tej całej gromadki, ma nareszcie chwilę spokoju. A ostatnio bardzo go potrzebuje. Zdrowie coraz słabsze, sił do pilnowania trzech najstar szych synów z każdym dniem mniej. A tu chłopaki rozbrykane! Mama wpadła na znakomity pomysł i ogłosiła dla wszystkich wielki konkurs z nagrodami na najlepszy rysunek przedstawiający bitwę. I oto wszyscy z zapałem rysują, starannie zasłaniając swoje dzieło przed innymi. Początkowo było co prawda trochę kłótni, gdyż starsi bracia kategorycznie oświadczyli, że nie zamierzają stawać do zawodów z małym Jasiem - bo „co tam taki sześcioletni berbeć po trafi!” Ale ostatecznie jakoś doszło do zgody. I teraz malec razem z innymi, gryzmoli coś zawzięcie ogromnym ołówkiem. Po godzinie wszyscy składają swoje rysunki tak, żeby Mama nie mogła się zorientować, kto co rysował - bo jakby wiedziała, któ ry rysunek czyj, to już na pewno Jaś dostałby nagrodę. Mama tak zawsze! 155

Niebawem wszystkie prace są już przejrzane i ręka pani Ka roliny kładzie uroczyście na stole rysunek opatrzony rzymską cyfrą I. - Pierwsza nagroda! Nie do wiary, toż to rysunek Jasia. Starsi chłop cy oczywiście próbują protestować, ale po obejrzeniu rysunku mu szą matce przyznać rację. W chwilę później przy akompaniamencie triumfalnego wrzasku całego rodzeństwa czerwony jak burak chłop czyk odbiera z rąk matki pierwszą nagrodę - kawał placka z konfitu rami. I kto by mógł wówczas przypuścić, że prawie dokładnie w 34 lata później ten sam mały Jaś, już poważny profesor Jan Matejko, za na malowanie innego obrazu otrzyma od miasta Krakowa berło na znak panowania nad sztuką polską. Ani jednak to berło, ani inne nagrody, które w życiu otrzymał, nie sprawiły mu tyle radości, co ta pierwsza - kawał placka wygrany w domowym konkursie. W rok później umarła pani Karolina i opiekę nad dziećmi przejęła jej siostra, Katarzyna Zamojska. Zarówno ciotka, jak i ojciec wyma rzyli sobie, że Jaś powinien zostać księdzem lub w ostateczności, tak jak ojciec - muzykiem. Ale chłopiec chciał być malarzem i postawił na swoim. Po skończeniu szkoły zapisał się do Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. I tu pierwsze rozczarowanie: nauka idzie mu nadzwyczaj ciężko. Nad ćwiczeniami malarskimi musi ślęczeć długie godziny, żeby coś z tego wyszło. Dopiero w dalszych latach, kiedy przebrnął przez te nudne ćwiczenia, przyszła pora sukcesów. W roku 1858 dwudziesto letni Matejko otrzymuje stypendium na wyjazd za granicę. Jedzie do Niemiec, do Monachium, potem do Austrii, do Wiednia. I tak po trudnych latach studenckich dostaje wreszcie upragniony dyplom. Minęło 11 lat. Malarz staje się z roku na rok coraz sławniejszy. W roku 1878 cały Kraków obiega sensacyjna wieść: Matejko nama lował nowy wielki obraz. Sala na Ratuszu, gdzie po raz pierwszy wy stawiono nowe dzieło mistrza, ledwie może pomieścić tłumy cieka wych. Czegoś podobnego jeszcze nie widziano. Na olbrzymim płótnie błyskają miecze, łopoczą sztandary, kłębi się tłum rycerzy - bitwa pod Grunwaldem! Pięć lat pracował malarz nad tym obrazem, pięć lat pracowicie pokrywał olejnymi farbami każdy skrawek specjalnie z Francji sprowadzonego płótna, i oto wynik. Władze miejskie Krakowa urządzają na cześć malarza wielkie przyjęcie, w czasie którego otrzy muje Matejko berło - znak panowania nad polskim malarstwem. Kiedy patrzymy na obrazy Matejki, nieraz zadajemy sobie pyta nie, jak one powstawały. A kto chociaż raz sam próbował malować,

156

zdaje sobie sprawę z tego, jak trudną sztuką jest malarstwo. Powsta nie każdego obrazu poprzedza długa praca przygotowawcza. Wygląda to mniej więcej tak. Kiedy Matejko obmyślił sobie te mat, to najpierw brał do ręki ołówek i papier i rysował wstępne szkice. Zastanawiał się, co powinien robić bohater, jak ma stać, jaki ma być gest jego rąk. A kogo namalować obok niego, w jakiej pozie, jak ubranego? Takie pytania rozstrzygał malarz za pomo cą ołówkowych szkiców. Próbował. Rysował tak, rysował inaczej, wybierał. Gdy już wiedział, jak całość obrazu powinna wyglądać, na drewnianej ramie odpowiedniej wielkości napinał mocno na ciągnięte płótno i najpierw „gruntował”, to znaczy pokrywał płót no farbą olejną lub kredą zmieszaną z klejem. Gruntowanie za pobiegało wsiąkaniu i przypadkowemu rozlewaniu się farb na płót nie podczas malowania. Kiedy „grunt” wysechł, kawałkiem specjal nego węgla drzewnego, który można łatwo ścierać, rysował malarz kontury postaci, sprzętów, tła. Dopiero, gdy szkic był gotowy, kładł na płótno pierwsze farby. Podstawowymi narzędziami pracy malarza są tuby z farbami, pędzle różnych typów i rozmiarów oraz cienka owalna deseczka zwa na paletą. Malarz bardzo rzadko wyciska farbę z tuby wprost na płót no, zwykle wyciska trochę farby na paletę i z niej pędzlem przenosi na obraz. Jeśli chce otrzymać kolor złożony, wyciska na paletę kilka farb, miesza je w odpowiednim stosunku i dopiero uzyskawszy pożą dany odcień przenosi go pędzlem na obraz. Ale wypełnienie szkicu kolorem to jeszcze nie koniec pracy. Najważniejsze jest bowiem wy kończenie obrazu. Kiedy wszystko już zostało namalowane z grubsza i nieco podeschło, następowało ostateczne „rozkładanie świateł i cieni”, czyli stopniowe rozjaśnianie koloru tu, gdzie pada światło, i przyciemnia nie tam, gdzie leży cień. W sposób wyżej opisany malował Matejko i większość współ czesnych mu malarzy. Matejko jako malarz tematów historycznych musiał poza techniką malarską poznać doskonale historię. Nie tylko czytał mnóstwo książek, ale także badał oryginalne stare dokumenty i kroniki oraz gromadził przedmioty, które się dochowały z dawnych lat, jak ubiory, zbroje, broń, meble, ozdoby itp. Aby jak najdokład niej przedstawić wybrany temat historyczny, Matejko szukał ludzi, którzy swą twarzą czy postawą przypominaliby postacie historyczne. Wszystkich znajomych, a nawet nieznajomych zamęczał prośbami o pozowanie do swych obrazów. W każdym też obrazie poznajemy

157

twarze jego przyjaciół, a nawet bardzo znanych osobistości, których udało się malarzowi zaciągnąć do swojej pracowni, przebrać w histo ryczny kostium i przedstawić jako jakąś prawdziwą postać. Niejedno krotnie takim modelem był dla siebie sam malarz.

Ib Słowniczek wyrazów używanych

w tekście:

Monachium - Мюнхен, місто на річці Ізар на півдні Німеччини; Wiedeń - Ві день, столиця Австрії; ratusz - ратуша; berbeć - розм. дитина; malec - малюк; rozbrykany - тут у значенні: неслухняний; gryzmolić - недбало малю вати; berło - скіпетр, берло, оздоблена дорогоцінним камінням та різьбленням палиця, що є символом вла ди; ksiądz - ксьондз, римо-католицький священик; mu zyk - музикант; rozczarowanie - розчарування; ślęczeć розм. робити щось довго і важко; przebrnąć - тут у значенні: зробити щось, подолавши труднощі; upra gniony - бажаний; przyjęcie - урочисте запрошення гостей на вечерю; szkic ескіз; rozstrzygać - розв’язувати; napinać - натягувати; wsiąkanie - всмок тування; sprzęt - тут у значенні: інструменти, якими користуються живописці; tło - фон; pędzel - пензель; paleta - палітра. Związki frazeologiczne: z zapałem - із завзятістю; stawać do zawodów почати змагання; doszło do zgody - дійшло до згоди; nie do wiary - (не) йняти віри, не вірити кому-, чому-небудь; przyznać rację - признати рацію кому, рідко, вважати кого-небудь правим у чомусь; triumfalny wrzask - крик, який виражає тріумф, радість перемоги; sprawić radość - порадувати; węgiel drzewny деревне вугілля; tuby z farbami - тюбики з фарбами. cisza jak makiem zasiał-тиша, хоч маком сій pełny gwaru - наповнений гомоном pora sukcesów - пора успіхів praca przygotowawcza - підготовча робота obmyślić temat - обдумати тему wykończenie obrazu - завершення картини

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Wymień etapy drogi Jana Matejki do sławy. Jaki był Matejko w dzieciń stwie? Jak malował Jan Matejko swoje obrazy? Czego dowiadujemy się, oglą dając obrazy Matejki? Zastanów się, jakie cechy powinien mieć artysta malują cy obrazy historyczne?

Z jakich części składa się tekst? Nadaj tytuł każdej części. O czym jest w nich mowa? Z ilu akapitów składa się tekst?

Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

158

Pracuj w grupie. Z podanego tekstu wypisz wszystkie rzeczowniki własne. B. Do podanych wyrazów dopisz wyrazy pokrewne, w których ch wymienia się na sz.

Suchy, mucha, głucho, duch, węch, ruch. C. Rozwiń w podanych zdaniach grupę podmiotu i grupę orzeczenia.

Wyrazy pomocnicze: rzeczką, szkolnym, utalentowana, nowy, mój, naszym. znajomy zadzwonił do mnie. Kwiaty rosną nad . Na stole leży słownik. Ojciec kupił samochód. Uczniowie pracowali ze komputerem. aktorka zagrała w najnowszym filmie.

• *

I—U245. Popatrz na obraz Jana Matejki „Portret trojga dzieci artysty: Tade usza, Heleny i Beaty” (ćwiczenie 244). Sporządź jego opis.

246. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

19 Wypowiedzenie, zdanie, równoważnik zdania. Wypowiedzenia ze względu na cel wypowiedzi

(—)0 (=33 CDI

Wypowiedzenie to najmniejsza samodzielna jed nostka porozumiewania językowego. Do wypowiedzeń należą zdania i równoważniki zdania. Do zdań wchodzi czasownik w formie osobowej lub nieosobowej, np. W klasie panuje cisza. Równoważnik zdania nie ma osobowej formy cza sownika, ale możemy ją wprowadzić i w ten sposób prze kształcić równoważnik w zdanie, np. Dziadek w domu ? Czy dziadek jest w domu ? Wypowiedzenia ze względu na cel wypowiedzi dzielą się na: 1) pytające, np. Czy odrobiłeś lekcje?-, 2) oznajmujące, np. Dziś idziemy do teatru.-, 3) rozkazujące, np. Chodźmy do domu\

159

Napisz po 1-2 przykłady zdań do podanych wyżej wiadomości (lub znajdź je w tekście).

247. Przeczytaj zdania i wskaż, które z nich mają formę zdań, a które równoważników zdań? Powstanie każdego obrazu poprzedza długa praca. Ponury paź dziernikowy wieczór 1844 roku. Próbował. Cisza! Rysował tak, ryso wał inaczej. Gromadka dzieci zebrała się przy dużym stole w jadalni. Najważniejsze jest wykończenie obrazu.

* 248.

Przekształć równoważniki zdań na zdania.

Wsiadać do autobusu i zamykać drzwi. Chłopcy w szkole. W ca łym domu cisza.

249. Przeczytaj wypowiedzenia najpierw cicho. Zwróć uwagę na ich treść. Potem przeczytaj głośno. Ustal, jakie to są wypowiedzenia ze względu na cel wypowiedzi. Jesienny deszcz i nuda. A tu chłopaki rozbrykane! Co jest wyjąt kowego w tym domu? Co tam taki sześcioletni berbeć potrafi! Mama ogłosiła konkurs z nagrodami. Mama tak zawsze! Cisza jak makiem zasiał! I kto by mógł wówczas przypuścić? Chłopiec chciał być mala rzem i postawił na swoim.

250 .

Posłuchaj wiersza.

Tadeusz Szyma

Matejko Żył przed wiekiem w wiekowym Krakowie Wątły, drobny, niepozorny człowiek, Co malował obrazy ogromne. By historię Ojczyzny przypomnieć Trudne chwile i zwycięskie boje, Przeszłość świetną jak husarskie zbroje. To, co budzi dumę; i co boli, Chciał przypomnieć rodakom w niewoli Obrazami opowiadać dzieje, Pędzlem, uczyć i budzić nadzieję... Tak po latach zszedł z jego palety Tłum rycerzy... Królewskie portrety Otoczyły go dostojnym kołem...

160

Jan Matejko. Zawieszenie dzwonu Zygmunta na wieży katedry w roku 1521 w Krakowie. 1874 r.

Znów zabłysły korony nad czołem Kazimierza, Zygmunta, Stefana... Pod dotknięciem pędzla Mistrza Jana! I nim Polska powstała z niewoli, On ją pierw w swych płótnach wyzwolił! Sam dokonał tego w Krakowie Wątły, drobny, niepozorny człowiek... Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Kazimierz-Казимир III Великий (1310-1370), польський король, останній представ ник династії П’ястів; Zygmunt - Сигізмунд III Ваза (1566-1632), король Польщі; Stefan - Стефан Баторій (1533-1586), польський король (з 1576), Великий князь Литовський та Руський, глава Речі Посполитої обох народів; wątły - кволий; drob ny- худий; niepozorny-непоказний; rodacy-співвітчизники; wyzwolić-звільнити. Związki frazeologiczne: zwycięskie boje - переможні битви; budzić nadzie je - пробуджувати надії; dotknięcie pędzla - дотик пензля.

'J*- Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Czego nowego dowiedziałeś się o Janie Matejce? W jakim celu Matejko malował obrazy historyczne? Objaśnij znaczenie przenośni: Obrazami opowia dać dzieje, Pędzlem, uczyć i budzić nadzieję. Mów poprawnie. Pracuj w grupie. Podany fragment wiersza przeczytaj cicho, a następnie głośno. Zwróć uwagę na odpowiednią intonację.

Tak po latach zszedł z jego palety Tłum rycerzy... Królewskie portrety Otoczyły go dostojnym kołem... A. Wyjaśnij pisownię zapisanych kursywą wyrazów.

B. W pierwszym zdaniu wskaż główne części zdania. C. W podanym zdaniu wytłumacz pisownię znaków interpunkcyjnych.

Znów zabłysły korony nad czołem Kazimierza, Zygmunta, Stefana... Pod dotknięciem pędzla Mistrza Jana!

X Wybierz z wiersza zdanie, które najbardziej ci się podoba. Krótko uzasad nij swój wybór. Zamknij podręcznik, powtórz i zapisz zdanie z pamięci.

161

Wiem więcej

Jan Matejko (1838-1893) to naj wybitniejszy przedstawiciel polskiego malarstwa historycznego XIX wieku. Odbył wiele podróży zagranicznych (Paryż, Wiedeń, Turcja, Czechy, Wę gry, Włochy) i po Polsce. Od połowy lat 50-tych tworzył ob razy głównie z dziejów Polski, poprze dzone wnikliwymi studiami histo Jan Matejko w pracowni w Szkole rycznymi. Główne dzieła: „Stańczyk” Sztuk Pięknych na ile obrazu (1862), „Kazanie Skargi” (1864), „Rej „Konstytucja 3 maja ”. Kraków. 1891 r. tan” (1866), „Unia Lubelska” (1869), Fot. z atelier Juliusza Miena „Stefan Batory pod Pskowem” (1872), „Zawieszenie dzwonu Zygmunta” (1874), „Bitwa pod Grunwaldem” (1878), „Hołd pruski” (1882), „Sobieski pod Wiedniem” (1883), „Ko ściuszko pod Racławicami” (1888), „Konstytucja 3 maja” (1891). Jego uczniami byli Jacek Malczewski, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański. Obecnie dzieła Matejki znajdują się głównie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie i w Warszawie. 251 . Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

■ f

Podmiot i orzeczenie. Sposoby wyrażania podmiotu i orzeczenia

Ze względu na funkcję, jaką pełnią części zdania wjego budowie, wyróżniamy podmiot (підмет), orzeczenie (присудок) i określenia (другорядні члени речення). Podmiot jest główną częścią zdania, oznacza to, o czym w zdaniu orzekamy za pomocą orzeczenia: o oso bach, zwierzętach, rzeczach, zjawiskach, o które pytamy kto? lub co?, np. Turyści wrócili do domu (kto wrócił?). Kirto podobało się wszystkim (co się podobało?). Podmiot wraz z określeniami nazywamy grupą podmiotu.

162

■ЦІ

Najczęściej w roli podmiotu występuje rzeczownik lub zaimek rzeczowny w mianowniku, np. Marysia uczy się świetnie. Ona jest zdolna. W roli podmiotu mogą wy stąpić także inne części mowy, użyte w znaczeniu rze czownika, np. Chorzy czekali na lekarza. Często opusz czamy w zdaniu podmiot, jeśli możemy się go domyślić, np. Jutro pojedziemy na wycieczkę (my). Orzeczenie jest główną częścią zdania, która ozna cza czynność lub stan tego, na co wskazuje podmiot, np. Uczennica zadaje pytania (co robi uczennica?)- Orzecze nie wraz z jego określeniami nazywamy grupą orze czenia. W roli orzeczenia występuje zazwyczaj czasownik w formie osobowej w różnych czasach i trybach, np. Chłopcy wybrali się na wycieczkę. Jedzmy na wyciecz kę. Wybralibyśmy się na wycieczkę, gdyby nie padał deszcz. Takie orzeczenie nazywamy orzeczeniem cza sownikowym. Orzeczenie, złożone z dwóch wyrazów, z czasownika i innej części mowy, które oznacza ce chę tego, na co wskazuje podmiot, nazywamy orzecze niem imiennym, np. Janek jest pracowity. Pierwszą częścią orzeczenia imiennego jest czasownik, który na zywamy łącznikiem (formy osobowe czasowników być, stać się, zostać). Drugą część orzeczenia imiennego na zywamy orzecznikiem. W roli orzecznika występują: przymiotnik, rzeczownik, zaimek rzeczowny, liczebnik lub przysłówek, np. Wieczór był ciepły. On jest maryna rzem. Bądź zawsze sobą.

J252.

Uzupełnij zdania brakującą częścią. Jak się nazywa ta część zdania?

Żył przed wiekiem w Krakowie malował ogromne obrazy. 163

powstała z niewoli,

253. Wypisz z tekstu podmioty wraz z orzeczeniami. Wskaż zdania, w których nie występuje podmiot. Powiedz, jakie części mowy występują w roli podmiotu. Wskaż orzeczenia i powiedz, w jakiej formie one występują. W swej wiejskiej siedzibie siedział pogrążony w pracy Jan Kocha nowski. Przygotowywał fraszki. Nagle za oknem zaturkotało. Goś cie przyjechali. Pan Jan u progu ich witał. Pani domu pobiegła do kuchni. Dwór czarnoleski w porównaniu z siedzibami magnackimi był skromny. Siadano przy stole według starszeństwa. Weszli chłopcy. Wszyscy kolejno myli ręce.

254. W zdaniach, w których nie występuje podmiot, wyjaśnij, jak można się domyślić, do jakich podmiotów odnoszą się orzeczenia? Zebrali się przy dużym stole w jadalni. Po skończeniu szkoły zapi sał się do Akademii Sztuk Pięknych. Nieraz zadajemy sobie pytanie. Namalowałem obraz farbami olejnymi. Po trudnych latach studenc kich dostaje wreszcie dyplom.

255. Znajdź w podanych zdaniach orzeczenia czasownikowe i imienne. W orzeczeniach imiennych ustal łącznik i orzecznik. Moja siostra studiuje na Politechnice. Niebo zasuwa się chmura mi. Deszcz dzwoni o szyby. Jutro będzie klasówka. Chętnie chodzimy do szkoły. Słońce skryło się za lasem. Podróżować jest przyjemnie.

256.

Przeczytaj tekst, obejrzyj ilustrację i zdjęcie.

Hanna Januszewska

Słowa prawdziwe - Franek - mówi ojciec - co to za zeszyt? - A to mój - odpowiada Franek. - No... no... - kręci głową ojciec i rozkłada zeszyt na stole pod lampą. Przewraca zasmarowane kartki jedna po drugiej. Pożal się Boże, jak ten zeszyt Franka wygląda! Tu zapisane, co zadane z arytmetyki, a tam - na skos - co z polskiego. Obok nabazgrany sa molot. Obok samolotu - krzyżówka. Na następ Harold Andersen. nej stronie wielki tytuł: „Przygody w aeropla Młody chłopak studiuje nie” - i gęste szeregi pisma. - Co to takiego: „Przygody w aeroplanie”? - pyta ojciec. - To moja... powieść - zaczerwienił się Franek.

164

- To ty powieść piszesz? - Tak - mówi Franek i podnosi głowę. - Chciałbym być pisarzem, jak dorosnę. - Nie mam nic przeciwko temu - uśmiecha się ojciec. -Tylko... - Tylko co?— pyta Franek. - Tylko - nie wiem, co z twoją pracowitością będzie. - O, to tak łatwo pisać! - zakrzyknął Franek. - To dużo łatwiejsze niż arytmetyka! - Tak myślisz? - odezwał się nagle dziadek ze swego fotela i odłożył gazetę. - No myślę. Pisze się, jak jakiś pomysł do głowy przyjdzie... i już. - I myślisz, że taka pisanina będzie zawsze coś warta? Będzie dziełem? - Dziełem? - Tak: dziełem. Wynikiem nie tylko zdolności, ale głębokiego przemyślenia i pracy. Ach, Franek, dzieciaku! Czegokolwiek się podejmiesz, jakikolwiek zawód obierzesz, aby czegoś dokonać, musisz do zdolności dodać swoją ciężką pracę. Posłuchaj, co ci opowiem. Franek bardzo lubi opowiadania. Przysuwa się z krzesłem do jego fotela. Dziadek wpatruje się chwilę w światło lampy leżące złotym krę giem na stole. Po czym zaczyna opowiadać. - Było to przed pierwszą wojną światową. Na końcu Alej Ujazdow skich szumiały, jak dziś, drzewa Łazienek. Jak dziś, po wodach stawu pływały łabędzie, okrążając biały pałacyk królewski. Nieraz tam cho dziłem. Raz, jesiennym przedpołudniem, spotkałem, idąc długą aleją, niepozornego człowieka w ciemnym, skromnym ubraniu. Siwiejący zarost otaczał jego szczupłą twarz, oczy spoglądały spokojnie spoza szkieł okularów. Szedł powoli, jakby z trudem. Spokojnie rozglądał się wokoło. Zatrzymywał się przy szerokich trawnikach, przypomi nających polany, przy skupionych drzewach. Zdawał się śledzić blask słońca w złotych, jesiennych liściach. Gdy któraś z licznych wiewiórek śmignęła przez aleję, by dopaść wysokich pni drzew, od prowadzał ją wzrokiem, jakby chciał zapamiętać każdy jej ruch, każdy błysk w ciemnych, żywych oczach zwierzątka. Wiewiórka w - Kto to był, dziadku - wyrwało się Franko Łazienkach wi - malarz? Dziadek pokręcił głową z uśmiechem. Królewskich. Fot. Marcin Borkowski - Nie, był to pisarz. Jeden z najwybitniej 165

szych i najbardziej zasłużonych polskich pisarzy: Aleksander Gło wacki, znany pod pseudonimem Bolesław Prus. - Ach! - zawołał Franek. - Tak, człowiek ten, który w dziełach swych chciał przedstawić świat prawdziwie, nie tracił czasu nawet na przechadzce. Patrzył, nasłuchiwał, aby wszystko opisać najwierniej, gdyż wiedział, że im więcej będzie prawdy w jego prostych, pięknych słowach, tym bliższe będzie jego dzieło doskonałości. Każdy ruch liści na wietrze, każdy skok zwierzątka utrwalał w pamięci, zapisywał, by korzystać z tych notatek, gdyby go pamięć zawiodła. Franek westchnął. Wydawało mu się to aż dziwne, by tak wiel ki pisarz zadawał sobie tyle trudu, aby otaczającą go przyrodę tak wnikliwie obserwować. Tymczasem dziadek ciągnął dalej. Wróciwszy do swego skromnego mieszkania, którego jedynym bogactwem były książki, do których często zaglądał - zasiadał Bolesław Prus przy biurku, aby pracować. Nieraz notował w małym zeszyciku spostrze żenia z całego dnia. Nie spoczął nigdy w swych uciążliwych poszuki waniach słów odpowiednich do wyrażenia tego, co czuł, widząc czy słysząc. Po przechadzkach notatnik Bolesława Prusa zapełniał się króciutkimi zapiskami, np. „Jesień. Z rana biały szron na trawni kach, mostku, liściach. Na tle zielonych sosen żółte drzewa liściaste.” „Ogród w jesieni. Trawniki zasypane zupełnie więdnącymi liśćmi. Dywan żółty z zielonawym odcieniem.” Dziadek przerwał i zamyślił się. Zamyślił się i Franek, oparł szy głowę na dziadka kolanach. Dłoń dziadka spoczęła na czuprynie chłopca. Widzisz, mój drogi, tak pracował człowiek obdarzony wiel kim talentem. Nie dość mu jednak było patrzeć i śledzić. Chciał on jeszcze do gruntu poznać ten język, którym władał sprawnie. Nie żałował trudu, aby badać czasowniki, rzeczowniki, zastanawiać się nad ich znaczeniem. To też była żmudna, ale nie byle jaka pra ca, lecz kochał ją, kochał swój zawód pisarza. Wiedział, że pisać, to jakby budować coś ze słów. Marny to murarz, który nie wie nic o cegle i zaprawie. Marny to pisarz, nie znający całej mocy i wielkości słowa. Dziadek umilkł. Wiatr jesienny uderzał o szyby. Dziadek wpatrzył się w ciemne okno. Może ów brzęczący wiatr przypominał mu tamtą jesień, złote liście na ścieżkach Łazienek i niepozornego człowieka, który był nie tylko wielkim pisarzem, ale i niestrudzonym pracowni kiem w swoim pięknym zawodzie. 166

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Aleje Ujazdowskie - Уяздовські Алеї, одна з найкрасивіших вулиць у Варшаві; Łazienki - Лазєнки, палацо-парковий комплекс, улюблене місце прогулянок варшав’ян; rozkładać - розкладати; nabazgrany - зневажл. намазюканий; zaczerwienić się - зачервонітися, почервоніти (про обличчя, щоки); pracowi tość - працьовитість; dzieło - тут у значенні: художній твір; doskonałość досконалість; notatka - замітка. Związki frazeologiczne: zasmarowane kartki - засмальцьовані сторінки; pożal się Boże - тут у значенні: погано; gęste szeregi - густі рядки; jak dorosnę - коли я виросту; nie mam nic przeciwko temu - я не маю нічого проти цього; głębokie przemyślenia - глибокі роздуми; szczupła twarz - худорляве обличчя; pamięć zawiodła - пам’ять підвела; zadawać tyle trudu - покладати стільки праці; wnikliwie obserwować - вдумливо спостерігати; więdnące liście - зів’яле листя; do gruntu poznać - пізнати ґрунтовно; brzęczący wiatr - вітер, який гуде, віє; niestrudzony pracownik - невтомний трудівник.

• v zdolność - здібність śmigać - пробігати uciążliwy - обтяжливий sprawnie - справно zaprawa - загартування

wpatrywać się - вдивлятися przechadzka - прогулянка śledzić - стежити żmudny - копіткий

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jak wyglądał zeszyt Franka? Kim chciałby zostać Franek, kiedy doro śnie? O kim dziadek opowiedział Frankowi? Podaj: imię i nazwisko, pseudo nim, zawód, najważniejszą cechę charakteru tej osoby. Jakie pouczenie dla Franka jest w opowiadaniu dziadka? Jak rozumiesz zdania: „Pisać, to jakby budować coś ze słów. Marny to murarz, który nie wie nic o cegle i zaprawie”? Jak pisać, by zostać pisarzem z prawdziwego zdarzenia? Czego dowiedziałeś / dowiedziałaś się o pisarzu Bolesławie Prusie?

Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj. Pisanie z pamięci. Popatrz na wyrazy w ramce. Zapamiętaj ich pisownię. Zamknij podręcznik i zapisz wyrazy. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszyst kie wyrazy zostały napisane poprawnie.

Sporządź plan do podanego tekstu. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji Ha rolda Andersena „Młody chłopak studiuje”. Podziel się spostrzeżeniami z ko legą / koleżanką z klasy.

167

W tekście znajdź różne rodzaje wypowiedzeń ze względu na cel wypo wiedzi.

Zapisz do zeszytu ostatnie zdanie tekstu. Podkreśl w nim nieodmienne części mowy. ił /

Wiem więcej

Bolesław Prus, właściwie Aleksander Głowacki (1847-1912) to polski pisarz, prozaik, nowelista i publi cysta, współtwórca polskiego realizmu, kronikarz War szawy, myśliciel i popularyzator wiedzy, działacz społecz ny. Twórczość prozatorska Prusa należy do największych osiągnięć literatury polskiej. Najważniejsze dzieła pisarza: powieści „Placówka” (1885-1886), „Lalka” (1887-1889), „Faraon” (1895-1896). 257. Czytaj, zadawaj pytania, odpowiadaj (łańcuszek). Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

Sposoby wyrażania przydawki Przydawka (означення) to określenie rzeczowni ka, które oznacza cechy osób, przedmiotów i pojęć, np. czerwony ołówek. Przydawki odpowiadają na pytania jaki?, który?, czyj?, ile?, czego?, z czego? Rozróżniamy przydawki wyrażane: 1) przymiot nikiem, zaimkiem przymiotnym lub liczebnikiem, np. nasza klasa, drugi dom-, 2) przez rzeczownik w tym sa mym przypadku, co rzeczownik określany, np. miasto Warszawa-, 3) przez rzeczownik lub zaimek rzeczowny w przypadku zależnym, np. samochód ojca-, 4) przez przyimek z rzeczownikiem w formie przypadka zależ nego, np. dom z cegły. Jeśli przydawka wyrażana przymiotnikiem oznacza C-JO zasadniczą cechę określanego przedmiotu, stawiamy ją ED5 po rzeczowniku, np. Orzeczenie imienne składa się z ai dwóch wyrazów.

168

bZU258. Przepisz podane związki wyrazowe i określ, za pomocą jakiej czę ści mowy zostały wyrażone przydawki.

Ładna pogoda, twoja ciocia, druga godzina. Pan Kowalski, rzeka Wisła, miasto Kielce. Skład materiałów, jezioro łabędzie. Pomnik z brązu, szufelka do warzyw. Ш ЬП259. Dobierz do podanych rzeczowników przydawki. Korzystaj z pomo cy nauczyciela.

Kazimierz, Leszek, Bolesław, Ludwik, Władysław. Wyrazy i wyrażenia pomocnicze: Węgierski, Łokietek, Chrobry, Wielki, Biały.

4'260

Wypisz z podanego tekstu przydawki wraz z wyrazami określanymi. Wskaż, w jakich formach przypadkowych występują przydawki.

Prus chciał jeszcze do gruntu poznać język. To była żmudna pra ca. Kochał swój zawód pisarza. Marny to pisarz, nie znający całej mocy i wielkości słowa. Bolesław Prus był wielkim pisarzem, ale i niestrudzonym pracownikiem w swoim pięknym zawodzie. 261 . Przeczytaj opowiadanie z podziałem na role.

Mira Jaworczakowa

Nauka jest dla wszystkich Gaston i Michel pracowali w jednej ze zna nych gazet paryskich. Był dzień wiosenny 1903 roku. Michel, idąc z towarzyszem gwarną ulicą Paryża, mówił bez przerwy. - Ach, pomyśl tylko! Oto idziemy przepro wadzić wywiad z najsławniejszymi ludźmi Fran O cji... - Piotr i Maria Curie są już znani na całym świecie... - wtrącił sucho Gaston. Maria - Właśnie, to chciałem powiedzieć... na świecie SkłodowskaCurie sprostował szybko Michel. - Pani Curie podobno jest Polką i nazywała się Skłodowska. - Na pewno, nie „podobno” - znów wtrącił Gaston. - Ale uniwer sytet kończyła w Paryżu. - I kto by pomyślał: kobieta zrobiła takie odkrycie! Gaston skinął potakująco głową.

169

*Ł

Ludzie, którzy dokonali takiego odkrycia, muszą być szalenie bo gaci - wykrzyknął Michel. Stanęli przed skromnym, małym domkiem zasłoniętym z jednej strony. - Coś takiego! - bąknął Michel, szarpiąc za klamkę. Ale była zamknięta. - Będziemy stukać - zdecydował Gaston. Zrobili taki hałas, że wreszcie drzwi domku otworzyły się i wybiegła z nich mała, sześcio letnia może dziewczynka. - Moje dziecko! - zawołał uradowany Michel. - Otwórz furtkę i zaprowadź do państwa Curie. Czy wiesz, kto to są państwo Curie? - Wiem - odpowiedziała. - Przecież to moi rodzice! A ja nazywam się Irena. - Co - zdumieli się obaj dziennikarze. - Rodzice? Więc zaprowadź nas do nich. Wiesz - próbowali tłumaczyć - my jesteśmy z gazety. Napiszemy o twoich rodzicach, wszyscy będą czytać... - Nie otworzę furtki. - Cóż to za dziecko! - westchnął Michel i nagle pac dłonią w czoło. - Rozumiem, rodziców pewnie nie ma w domu. Powiedz nam w takim razie, gdzie jest laboratorium? - Szopa jest przy ulicy Lhomond - powiedziała mała. - Nie szopa, dziewczynko. La-bo-ra-to-rium! - sylabizował najła godniej, jak umiał, Gaston. - Laboratorium, w którym twoi rodzice zrobili odkrycie. Irena wzruszyła szczupłymi ramionami. - Odkrycie zrobili w starej szopie. Rodzice nie mają innego labo ratorium. - Uff! - westchnęli dziennikarze. - Nie dogadamy się z tym dziec kiem! Chyba kiedy indziej przyjdziemy. - Czy to kto słyszał, żeby takie światowe odkrycie zrobiono w szopie? - Michel pokręcił głową. - I nawet samochodu nie mają, bo garażu tu nigdzie nie widać... Maria Curie wyszła właśnie z kuchni, gdzie smażyła omlety na obiad. - Piotrze - przypomniała mężowi - listonosz przyniósł dziś dużą pocztę: nie zdążyłam przeczytać listów. Ireno, umyj ręce przed obia dem. Drobna twarz Marii rozjaśniła się uśmiechem, gdy zwróciła się do córki. Piotr tymczasem przeglądał listy; przychodziły z całego świata. - To jest list z Ameryki - powiedział Piotr Curie. - Chcą tam uru chomić fabrykę radu i proszą o wskazówki. Podając żonie list, dodał: - To ty właściwie, Mario, wynalazłaś sposób produkcji... 170

Maria Curie czytała list. - Tyle pieniędzy możemy otrzymać za nasz wynalazek... - szep nęła jakby ze zdziwieniem. Nagle podniosła oczy na męża. - Zrobiliśmy wynalazek naukowy, Piotrze, nauka dla wszystkich. Nie możemy zarabiać na niej... - Trzeba, żebyśmy się zastanowili jednak - powiedział cicho Piotr, któremu twarz rozjaśniła się uśmiechem. Widzisz, mamy tyle potrzeb codziennych i... i... Piotr Curie wypowiada swoje najgorętsze marzenie: ...i laboratorium moglibyśmy mieć do pracy. Ale Maria wie już, że rozumieją się dobrze z mężem: że wspomina on o tym wszystkim, by sumiennie, dobrze rozważyć całą sprawę. Maria położyła list na stole. - Nasz wynalazek, rad, będzie służył jako środek leczniczy i nie będziemy się na nim bogacić. Oboje odetchnęli z ulgą: oto już wiedzą, co zrobić. Odpiszą dziś wieczorem dokładnie, obszernie, jak należy produkować rad, żeby go było dużo, żeby nim można było obdzielić wszystkie szpitale świata. Odpiszą, że pracowali dla nauki, dla ludzi i że żadnych pieniędzy za wskazówki nie chcą. Irena już stała we drzwiach od dłuższej chwili, z niepokojem pat rząc to na ojca, to na matkę. - Umyłam ręce, a obiadu jeszcze nie ma! Maria wybuchnęła śmiechem. - No widzisz, Ireno! Tak się zdarzyło, że dziś obiad będzie póź niej. Chodź, pomożesz mi ustawić talerze... Piotr Curie otworzył szeroko okno, przez które wpadło świeże, chłodne jeszcze, wiosenne powietrze. - A po obiedzie - powiedział - po obiedzie może sobie zrobimy święto. I gdy wieczorem Gaston z Michelem, po daremnym stukaniu w furtkę wiodącą do małego domku, zniechęce ni wracają ulicą, mija ich wesoła, roześmiana trójka na rowerach, obładowanych polnymi kwiatami. Nie poznają małej dziewczynki, z którą ra no rozmawiali, a już zupełnie nie przychodzi im na myśl, że ta szczupła, skromna kobieta, troskliwie wioząca kwiaty - jest właśnie naj sławniejszą w świecie uczoną polską, Marią Maria Skłodowska-Cune Skłodowską-Curie. i Piotr Curie, 1895 r. 171

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: rad - радій, радіоактивний хімічний елемент, відкритий у 1898 році П’єром Кюрі і Марією Склодовською-Кюрі. Związki frazeologiczne: gwarna ulica - галаслива вулиця; szczupłe ramio na - худорляві плечі.

!*?■

wtrącić - вставити klamka - ручка szopa - сарай wskazówki - настанови bogacić - збагачуватися zniechęceni - знеохочені

sprostować - спростувати furtka - хвіртка dogadać się - домовитися zdziwienie - здивування środek leczniczy лікувальний засіб

•? 'Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Dokąd udali się dziennikarze Gaston i Michel i w jakim celu? Kto wybiegł z domu państwa Curie? Gdzie pracują Maria Skłodowską-Curie i Piotr Curie? Czy mają własne laboratorium? Jaki list otrzymali państwo Curie? Czemu Maria i Piotr nie chcieli zarabiać na nauce? Znajdź i przeczytaj uważnie fragment, który wyjaśnia, dlaczego uczeni odmówili przyjęcia honorarium za swoje instrukcje? Jak świętowała rodzina po obiedzie? Zastanów się, dlaczego wieczorem Ga ston i Michel nie poznali Ireny i jej matki?

Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

Sporządź plan do tekstu „Nauka jest dla wszystkich”.

Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie zdjęcia „Ma ria Skłodowska-Curie i Piotr Curie”. Podziel się spostrzeżeniami z kolegą / ko leżanką z klasy.

Znajdź po jednym przykładzie różnych rodzajów zdań ze względu na cel wypowiedzi. Przeczytaj i objaśnij pisownię znaków interpunkcyjnych w tych zdaniach.

Pracuj w grupie.

A. Zapisz do zeszytu 1 zdanie (do wyboru). Podkreśl w nim nieodmienne części mowy. B. Wypisz z tekstu: nazwy własne, przymiotniki, liczebniki, określające liczbę obiektów, czasowniki. Znajdź podstawę słowotwórczą i formanty w jed nym z wyrazów (do wyboru). C. Znajdź imiona własne i wyjaśnij ich pisownię.

172

262. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nau czycielki.

Zapisz wyrazy do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie.

Sposoby wyrażania dopełnienia i okolicznika

Dopełnienie to drugorzędna część zdania, określająca przed miot, na który się kieruje czynność wyrażana przez orzeczenie, np. Spacerowałem z przyjacielem. W funkcji dopełnienia występują rzeczowniki i zaimki rzeczowne w przypadkach zależnych, odpo wiadające na pytania kogo?, czego?, komu?, czemu?, kogo?, co?, kim ?, czym ?, o kim ?, o czym? Dopełnienie bliższe występuje po czasownikach przechodnich. Po zamianie konstrukcji zdania z czynnej na bierną ono staje się podmiotem, np. Oglądałam obraz. Obraz był oglądany przeze mnie. Dopełnienie dalsze to każde inne, które w konstrukcjach bier nych nie może stać się podmiotem, np. Opowiadaliśmy o filmie. Po czasownikach z partykułą nie, po czasownikach, które mają znaczenie przeczące oraz po czasownikach chcieć, żądać, pragnąć, pilnować, strzec, szukać, przestrzegać, zapominać, potrzebować uży wamy dopełnienia w dopełniaczu, np. Nie przeczytałem tej książki. Okolicznik to drugorzędna część zdania, należąca do grupy orzeczenia, informuje o okolicznościach, jakie towarzyszą czynno ściom i stanom wyrażonym przez czasownik, np. Było mi przyjemnie. Wśród okoliczników wyróżniamy: 1) okolicznik miejsca, któ ry odpowiada na pytania: gdzie?, skąd?, dokąd?, którędy?, np. Spot kamy się w parku-, 2) okolicznik czasu, o który pytamy: kiedy?, jak długo?, odkąd?, jak często?, np. Poczekaj chwilę-, 3) okolicz nik sposobu, który odpowiada na pytania: jak?, w jaki sposób?, np. Proszę odpowiadać ustnie-, 4) okolicznik przyczyny, o który pytamy: dlaczego?, z jakiej przyczyny?, np. Trzęśli się ze strachu-, 5) okolicznik celu, o który pytamy: po co?, w jakim celu?, np. Dla zdrowia uprawiamy sport; 6) okolicznik warunku, który od powiada na pytanie pod jakim warunkiem ?, np. W razie burzy nie pójdziemy na spacer; 7) okolicznik przyzwolenia, o który pyta my: mimo co?, wbrew czemu?, np. Mimo zamieci wybraliśmy się na miasto; 8) okolicznik skutku, który odpowiada na pytanie z ja kim skutkiem ?, np. Z powodzeniem pracuje na nowym stanowisku; 9) okolicznik stopnia i miary, o który pytamy: w jakim stopniu?, jak bardzo?, ile?, np. Byłem trochę przeziębiony. 173

263. Uzupełnij zdania przydawkami, dopełnieniami, okolicznikami. Wskaż, jakie części mowy użyłeś / użyłaś? Nasza szkoła znajduje się (gdzie?) . Jadę do niej (na czym?) . Obok szkoły mieści się (co?) . W (jakiej?) klasie za czyna się lekcja. Nauczyciel dyskutował (z kim?)

264. Wypisz ze zdań okoliczniki, określ kategorię znaczeniową i wpisz do tabeli: 1) okolicznik miejsca; 2) okolicznik czasu; 3) okolicznik sposobu; 4) okolicznik przyczyny; 5) okolicznik celu; 6) okolicznik warunku; 7) okolicznik przyzwolenia; 8) okolicznik skutku; 9) okolicznik stopnia i miary. Ojciec pracował do nocy. Film trwa dwie i pół godziny. Z sukcesem wykonałyśmy zadanie. Chodźmy do sklepu po chleb! Po lekcjach idzie my po nowe podręczniki. Z trzaskiem otworzono drzwi. Wbrew ocze kiwaniom była miłą koleżanką. Rzadko wracam do tych wspomnień. Przyniosłam dwie siatki warzyw. Z lasu wracało towarzystwo. Chło piec przeszedł przez ulicę. Oprócz niego w przedziale nikogo nie było. Prawie skończyłem pracę domową. Odtąd jemu nie wierzę. Dla zro zumienia powtórzyłem zdanie. Na wypadek deszczu kupiłem płaszcz.

265.

Posłuchaj tekstu.

Marek Kamiński - podróżnik, polarnik, odkrywca Marek Kamiński (ur. 24 marca 1964 r. w Gdańsku) jest po dróżnikiem, polarnikiem, pisarzem, za łożycielem fundacji pomagającej osobom chorym i niepełnosprawnym, biznesmenem określeń na jego działalność można by mnożyć. Sam Kamiński dodałby jeszcze chętnie - miłośnik literatury, mąż Kasi, ojciec Poli i Kaya. Pierwsze wyprawy Marek Kamiński podjął jeszcze w czasach szkolnych. W 1978 roku odbył rejs statkiem towa rowym do Danii, a rok później do Maroka. W czasie studiów filozo ficznych na Uniwersytecie Warszawskim dużo podróżował autosto pem - po Europie i w Meksyku. Kierunek podróży Kamińskiego wyznaczyła jednak wyprawa na Spitsbergen w 1990 roku i przyjaźń z Wojtkiem Moskalem, z którym w 1995 r. zdobywa biegun północny. Tego samego roku, już samotnie, Kamiński dociera na biegun południowy, co czyni go pierwszym czło wiekiem, który zdobył dwa bieguny w ciągu roku. Kolejne lata to ciąg podróży po całym świecie (Afryka, Ameryka Południowa, Australia) i 174

kolejne rekordy. Wyprawy Kamińskiego od początku cieszyły się dużym zainteresowa niem mediów, jednak z czasem nabrały one charakteru kampanii społecznych. Najsłyn niejszą z nich była akcja „Razem na Bie gun”, w której Kamiński ponownie zdobył dwa bieguny w ciągu roku, ale tym razem Wyspa Spitsbergen dokonał tego wraz z Jasiem Melą, chłop cem, który utracił w wypadku część prawej ręki i lewej nogi, oraz Wojtkiem Ostrowskim, który uwiecznił wyprawy w filmie „Razem na biegun”. Innym projektem o nazwie „Z Połą przez Polskę” była podróż Ka mińskiego wraz z żoną i córką wzdłuż biegu Wisły, którego celem było pokazanie, że małe dziecko nie musi być przeszkodą w podróżowa niu. Sam Kamiński tak pisze o ewolucji swoich podróży: „Najpierw pochłaniało mnie poznawanie świata samo w sobie, przygoda, poko nywanie fizycznych słabości. Z czasem jednak dojrzałem do myśli, że z moich podróży powinno wynikać coś ważnego dla innych ludzi” (wg Mateusza Płatosa). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Spitzbergen - Шпіцберген, норвезький острів, розташований у Північному Льодовитому океані. Związki frazeologiczne: ciąg podróży - перебіг подорожі; kampania spo łeczna - суспільна кампанія; poznać świat sam w sobie - пізнати світ сам по собі.

podróżnik - мандрівник odkrywca - відкривач niepełnosprawny - людина з інвалідністю pochłaniać - поглинати biegun północny - Північний полюс biegun południowy - Південний полюс

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kiedy Marek Kamiński podjął pierwsze wyprawy? Dokąd podróżował? Jaka wyprawa wyznaczyła kierunek podróży Kamińskiego? Jakich osiągnięć dokonał M. Kamiński? Wymień nazwy akcji, w których brał udział podróżnik. Znajdź i przeczytaj fragment, w którym Kamiński mówi o ewolucji swoich po dróży. Czy lubisz podróżować? Co chciałbyś / chciałabyś zwiedzić, dokąd po jechać?

175

Praca ze słownikiem. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

Spróbuj znaleźć nazwy geograficzne w tekście. Wyjaśnij ich pisownię. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji „Wyspa Spitsbergen”. Podziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy.

Ułóż plan do tekstu i wypisz wyrazy kluczowe. Skomentuj jego treść na podstawie pytań do tekstu. Odpowiedzi zapisz do zeszytu.

266. Przeczytaj tekst pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj nowe terminy i ich znaczenie.

Zdanie bezpodmiotowe. Wyrazy poza związkami zdania W zdaniach bezpodmiotowych nie ma podmio tu i nie można się go domyślić ani na podstawie for my orzeczenia, ani na podstawie zdań poprzednich,np. Świtało. Wieczorem się ochłodziło. W zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzeczeń czasownikowych mogą wystąpić bezosobowe formy czasownika zakończone na -no lub -to, np. Przyniesio no mleko. Oprócz głównych i drugorzędnych części w zdaniach występują wyrazy oraz ich połączenia, które nie wcho dzą w związki składniowe. Są to wyrazy poza związ kami zdania. Do nich należą: 1) wołacz (клична форма), rola którego polega na kierowaniu treści zda nia ku odbiorcy, np. Aniu, podaj mi książkę; 2) wyrazy OO wtrącone (вставні слова і словосполучення) wskazu ją na kontekst lub wyrażają osobisty stosunek mówią cego do wypowiedzianej myśli, np. Matka, jak widać, o wszystkim wiedziała. Ol

176

267. Wskaż zdania bezpodmiotowe, w których nie można domyślić się podmiotu na podstawie orzeczenia.

Wiedziano o tym w okolicy. Kuje w boku. Wysłuchaj mnie! Wypo godziło się. Odpowiadałem bardzo dobrze. Będzie padało. Bawiono się hucznie. Dojechałem dobrze. Jak się to robi? Samochód prowa dzony przez mężczyznę wpadł na drzewo. O tym pisano w czasopi smach. Wczoraj widziano kolegę w teatrze. Siostrze kupiono swetr. Pszysło ich z dziesięciu. 268. Wskaż w podanych wypowiedzeniach wyrazy poza związkami zda nia. Zwróć uwagę na interpunkcję.

Pani, naszym zdaniem, doskonale uczy. Pani profesor, kiedy mamy egzamin? Mamo, dolej mi soku. Podejdź, Janku, do tablicy. Wreszcie święta - być może - szczęśliwe. LmJ269. Odgadnij, kto to jest?

1. Wybitny kompozytor, nazwisko którego znane jest na całym świecie. W wieku sześciu lat rozpoczyna naukę gry na fortepianie. Już jako siedmiolatek kom ponuje swój pierwszy utwór „Polonez B-dur”, który zapisuje ojciec. Szybko zostaje uznany za cudowne dziecko. Zawsze był wierny jednemu instrumentowi. To twórca arcydzieł polskiej i światowej muzyki. Po eta Cyprian Kamil Norwid powiedział o nim: „Rodem warszawianin, sercem Polak, a talentem świata obywatel”.

2. Na okładce jednej z jej książek jest mała dziew czynka, białe gąski i śmieszny krasnoludek. Autorka baśni „O krasnoludkach i sierotce Marysi” pisała nie tylko dla dzieci, ale również dla dorosłych. Ukochała biedny lud i była wrażliwa na jego niedolę. Sama uczy ła swoje dzieci i wychowywała w wielkiej miłości do oj czyzny. 3. W jej rodzinie nauka odgrywała ważną rolę. Oj ciec był nauczycielem matematyki i fizyki, matka właścicielką najlepszej szkoły dla dziewcząt w Warsza wie. Jedna z pierwszych kobiet - studentek paryskiej Sorbony. Jako pierwsza kobieta na świecie uzyskała tytuł doktora nauk ścisłych. Dwukrotnie otrzymała 177

Nagrodę Nobla w 1903 roku w dziedzinie fizyki i w 1911 roku w dzie dzinie chemii za odkrycie radu i polonu. Rad okazał się później po mocny w leczeniu nowotworów. Doświadczenia prowadziła razem z mężem w starej szopie, przerobionej na laboratorium. 4. Pierwszą wyprawę odbył do Afryki i Maroka w wieku 14 lat. Jako pierwszy i jedyny na świecie zdo był oba bieguny Ziemi w ciągu jednego roku. 23 maja 1995 roku zdobył biegun północny, a 27 grudnia 1995 roku zdobył biegun południowy. W 2004 roku ponow nie odbył wyprawę na oba bieguny, tym razem wraz z niepełnosprawnym Jankiem Melą.

5. Osoba, dla której bardzo ważne były dzieci. Po ukończeniu medycyny pracował w warszawskim szpi talu dziecięcym. Domagał się uznania dziecka za peł nowartościowego człowieka, które ma prawo być sobą i ma prawo do szacunku. To autor wielu książek dla dzieci i młodzieży, m.in. „Król Maciuś I”. Prowadził audycje dla dzieci w radiu. Pracował i żył z dziećmi i dla dzieci. Do końca swoich dni nie opuścił dzieci.

270.

s L S D C W Z D K

K M A T E J K 0 0

Wyszukaj w tabeli nazwiska słynnych Polaków.

P I E A Z E A F P

(ay/a/tyy

I C G H В R S G E

Ł K J P F U D I R

S I Z R I K F K N

U E L A 0 В 0 P I

D W 0 J T Y Ł A K

S I N T L S I c s

K c H 0 p I N 0 z

‘fuspnsfij ‘uidoyj ‘цшласіоу ‘z^hwaiypipi)

178

I z K L 0 C G В E

Ortografia

TEMAT 13. PODRÓŻE. CIEKAWE MIEJSCA W POLSCE. ORTOGRAFIA Posłuchaj tekstu.

Leszek Kołakowski

Dlaczego lubimy podróżować? Po co podróżujemy? Wydaje się, że to nie mądre pytanie, bo każdy wie, dlaczego i po co. Jest jednakowoż wiele rzeczy, które wydają się oczywiste, a po zastanowieniu takimi być przestają. Czy podróżowanie jest to zachowanie in stynktem wiedzione i co to miałby być za in stynkt? Czy doznajemy satysfakcji stąd, że doświadczamy czegoś, co po prostu NOWE, że nowość jako taka nas przyciąga? A jeśli tak, czy nie jest to dziwne zadowolenie? Wedle wielopokoleniowych doświadczeń, świat nie odnosi się do nas przyjaźnie. Powinniśmy więc tego, co nowe i nieznane, się wy strzegać, a cenić sobie to, co już w doświadczeniu oswojone i bezpiecz ne, siedzieć w znajomych kątach i chodzić po wydeptanych ścieżkach. Ale tak nie jest. Dlaczego ludzie, ledwo zlikwidowali białe plamy na mapach, rzucili się do niedawno jeszcze niewyobrażalnych wojaży po wielkiej przestrzeni i o coraz dalszych przestrzeniach marzą? Tu mówimy o podróżach, gdzie chodzi nam, podróżnikom o do świadczenie czegoś nowego, o kontakt z jakąś rzeczywistością nie znajomą. Nie, nie żądza wiedzy, nie ochota ucieczki, ale ciekawość. Uczeni mówią nam, że ciekawość, czyli potrzeba bezinteresownego badania otoczenia, przechowuje się u ludzi przez całe życie i że jest to ludzka zdolność. Jesteśmy ciekawi nie dlatego, by nieznajome rze czy obiecywały nam jakieś zaspokojenie albo czymś groziły, jesteśmy ciekawi po prostu. Ludzie podejmują z ciekawości rozmaite czynno ści i dzieła, o których wiedzą, że są niebezpieczne, podróżują w różne miejsca mało znane i groźne, giną na wspinaczkach górskich albo w czeluściach jaskiń. Prawdą jest, że ludzie robią podróże sentymentalne do miejsc so bie dobrze znanych, lecz dawno porzuconych, do kraju dzieciństwa czy młodości. Czy takie wycieczki mieszczą się w definicji podróżo wania? Pewnie tak. Na pozór nie odkrywamy niczego nowego, ale wracamy jakby do samych siebie z dawnych lat, zdaje nam się, że w 180

czasie się przemieszczamy. A podróż w czasie jest doświadczeniem czegoś nowego. Żyje w nas przeto potrzeba nowości, niezależna od jakichkolwiek innych względów. Ze zaś nowość nas wabi, jest to bodaj związane z naszym, swoiście ludzkim, przeżywaniem czasu. Chcielibyśmy zaw sze być u początku, mieć poczucie, że świat jest dla nas otwarty. Nie byłoby na pewno prawdą przypuszczenie, że ciekawość czy potrzeba nowości towarzyszy wszystkim nam zawsze i nieprzerwanie. Gdyby tak było, życie ludzkie byłoby niemożliwe. Jest osobliwością wszel kiego życia, że działają w nim siły skierowane na zachowanie istnieją cego porządku oraz inne, które są u źródła rozwoju. W naszym ludz kim świecie te dwie energie przejawiają się jako potrzeba trwałości, bezpieczeństwa, przebywania w otoczeniu znajomym oraz właśnie potrzeba nowości, odmiany, ciekawości (wg „Mini wykłady o maxi sprawach”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: oczywisty - очевидний; wojaż - подорож; rzeczywistość - реальність; cieka wość - цікавість; wspinaczka górska - альпінізм; bezpieczeństwo - безпека. Związki frazeologiczne: dziwne zadowolenie - дивне задоволення; wy deptane ścieżki - протоптані стежки; bezinteresowne badanie otoczenia безкорисливе дослідження оточення; ludzka zdolność - людська здібність; cze luść jaskiń - глибина, прірва печер. (?) satysfakcja - задоволення • * wystrzegać - остерігатися nierozerwalnie - нерозривно w czasie przemieszczamy się переміщаємося у часі na pozór - на вигляд

doświadczenie - досвід oswojony - освоєний trwałość - стійкість nowość nas wabi - новизна нас приваблює

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Przeczytaj poprawnie za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słownicz ka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię. Jakie problemy porusza autor? Przygotuj wypowiedź na pierwsze pytanie tekstu. Zwróć uwagę na budowę pierwszego akapitu. Jakich środków stylis tycznych użył autor, by zwiększyć nasze zainteresowanie tekstem?

181

Przeczytaj na głos. Wymawiaj poprawnie.

V/ Pytanie retoryczne to zwrot w postaci pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi, gdyż jest ona znana.

272.

Pisz poprawnie. Zapisz tekst pod dyktando. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie.

Po co podróżujemy? Wydaje się, że to niemądre pytanie, bo każdy wie, dlaczego i po co. Jest jednakowoż wiele rzeczy, które wydają się oczywiste, a po zastanowieniu takimi być przestają. Czy podróżowa nie jest to zachowanie instynktem wiedzione i co to miałby być za instynkt? Czy doznajemy satysfakcji stąd, że doświadczamy czegoś, co po prostu nowe, że nowość jako taka nas przyciąga? A jeśli tak, czy nie jest to dziwne zadowolenie, żyje w nas potrzeba nowości, nieza leżna od jakichkolwiek innych względów.

273. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj po dane informacje. Pisownia j po przedrostkach Piszemyj po przedrostku z-, np. zjechać, zjawić się, także po przedrostkach nad-, pod-, od-, ob-, w-, np. nadjechać, podjechać, odjechać, wjechać, objechać.

274. Od podanych wyrazów utwórz czasowniki za pomocą przedrost ków i zapisz je do zeszytu. 1) обgadać jechać jadać chodzić darować

2) podciągnąć bić gonić grzać kręcić

275 . Wstaw przepuszczoną literę j. Nad echać, ob ąć, w azd, z echać, ob aśniać, pod echać. 182

od ąć,

z awić

się,

pod ąć,

276.

Posłuchaj wiersza.

Jan Brzechwa

Siedmiomilowe buty Pojechał Michał pod Częstochowę, Tam kupił buty siedmiomilowe. Co stąpnie nogą - siedem mil trzaśnie, Bo Michał takie buty miał właśnie. Szedł pełen dumy, szedł pełen buty, W siedmiomilowe buty obuty. W piętnaście minut był już w Warszawie: „Tutaj - powiada - dłużej zabawię!” Zona spojrzała i zapłakała: „Już nie dopędzę mego Michała.” Dzieci go ciągle tramwajem gonią, A on już w Kutnie, a on już w Błoniu. Wybrał się Michał z żoną do kina, Lecz zawędrował do Radzymina. Chciał starszą córkę odwiedzić w mieście, Adres - wiadomo - Złota 30. Poszedł piechotą, bo było blisko, Trafił na Złotą, ale w Grodzisku. Raz się umówił z teściem na rynku, Zanim się spostrzegł - był w Ciechocinku. Pobiegł z powrotem, myśląc, że zdąży, I wnet się znalazł na rynku... w Łomży. Chciał do Warszawy powrócić wreszcie. Ale co chwila był w innym mieście: W Kielcach, w Kaliszu, w Płocku, w Szczecinie I w Skierniewicach, i w Koszalinie. Nie mógł utrafić! Więc pod Opocznem Jęknął żałośnie: „Tutaj odpocznę!” Usiadł i spojrzał ogromnie struty Na swoje siedmiomilowe buty, Zdjął je ze złością, do wody wrzucił I na bosaka do domu wrócił. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: struty - перен. стурбований.

183

Związki frazeologiczne: siedmiomilowe buty - чоботи-скороходи, семи мильні чоботи, чарівне взуття у казках; хто їх одягнув, пересувається з великою швидкістю, кожен крок дорівнює семи милям (від 1,4 до 1,9 км), вони переносять власника чобіт на значну відстань; pełen buty - повний пихи.

• * dopędzic - наздогнати utrafić - потрапити jęknął żałośnie - жалісно застогнав

zawędrować - забрести wrócił na bosaka - повернувся босоніж

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Jaki problem miał bohater wiersza ze swoimi nowymi butami? Dlaczego Michał mógł szybko podróżować po całej Polsce?

Przeczytaj poprawnie za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słownicz ka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisow

nię. X Wypisz z tekstu nazwy miejscowości. Znajdź na mapie Polski miasta, o których wspomina się w wierszu Jana Brzechwy „Siedmiomilowe buty”.

Gdybyś miał / miała siedmiomilowe buty, dokąd poszedłbyś / poszłabyś w nich? Odpowiedź zapisz do zeszytu.

Zastanów się, po co nam siedmiomilowe buty, jeśli są samoloty i pociągi?

277. Przeczytaj związki frazeologiczne z wyrazem but i znajdź ich znaczenie („brak komuś rzeczy, które sam wytwarza”; przen., pogard, „bar dzo, beznadziejnie głupi”; „ktoś zachowuje się w sposób nieokrzesany; ktoś jest prymitywny”; „zupełnie nic nie zrobić, nie zareagować w żaden sposób”). B. Nie kiwnąć palcem w bucie. D. Słoma z butów wystaje.

A. Głupi jak but. C. Szewc bez butów chodzi.

278.

Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela /

nauczycielki.

Pisownia wyrazów z ge, gie, ke, kie, gę, kę W większości wyrazów zapożyczonych piszemy ge zgodnie ze współczesną wymową, np. algebra, geometria, legenda, tragedia.

184

Zgodnie też z wymową piszemy gie w wyrazach rodzimych, np. ogień, giez, długie i w niektórych wyrazach przyswojonych: 1) w rzeczownikach zakończonych na.-giel, -gier, -gierz, np. ogier, szwagier; 2) w wyrazach: angielski, giełda, higiena oraz w wyra zach im pokrewnych; 3) w nazwach własnych pochodzenia litew skiego, jak Jagiełło, Giedymin. Grupę liter kie piszemy zgodnie z wymową zarówno w wyra zach rodzimych, jak i przyswojonych z języka obcego, np. kieszeń, kieł, łokieć, cyrkiel, blankiet. Jedynie w nielicznych, mniej przyswo jonych wyrazach obcych piszemy ke, np. hokej, kelner, kefir, keks. Poprawna jest jedynie twarda wymowa gę, kę i dostosowana do niej pisownia. Należy więc pisać np. kępa, gęba, gęsty, gęś, rękę, nogę. Wyjątek: giąć oraz formy pochodne i wyrazy pokrewne, np. giąłem, gięła, gięli, giętki, gięcie.

./ bTJ279.

Dopisz do podanych wyrazów wyrazy zdrobniałe.

Pakiet, kiełbasa, kielich, bukiet, blankiet, parkiet. Ш

'280 Wypełnij luki w podanych wyrazach. Sprawdź pisownię w słowniku ortograficznym.

K fir, cyrk 1, g ometria, g tki, hig na, dok r, k lich, g ba, leg nda, ang lski, weg tacja, og ń, spik r, szwag r, k 1, k ks.

281 .

Przeczytaj tekst.

Tadeusz Rojek

Jak dawniej podróżowano Drogi polskie trudne bywały do przebycia. Pisali o tym zgodnie wszyscy - Polacy i odwiedzający nasz kraj cudzoziemcy. Zły stan dróg nie zmieniał się - można by rzec - na przestrzeni wieków. W drugiej poło wie XVIII stulecia, podróżujący po Polsce Anglik William Coxe, zapisał w swoim dzienniku: „Drogi w tym kra ju są w zupełnym zaniedbaniu, tak że zasługują raczej na miano ścieżek, wijących się kapryśnie poprzez gęsty las, a nieraz do tego stopnia wąskich, Jan Chełm iński. że powóz z trudem po nich przejeż Dwór pański w podróży dża”. za czasów Augusta III. 1880 r. 185

Po takich drogach podróż długo się wlokła. Ileż razy trzeba było ją przerywać, bo złamało się koło, bywało też, że dla ulżenia koniom, trzeba było wysiąść i iść kawałek piechotą. Straszliwe błoto, w któ rym grzęzły ciężkie karety i konie, stanowiło prawdzie przekleństwo każdej wyprawy. Z czasem stało się ono niemal przysłowiowe i do historii przeszło powiedzenie Napoleona, który rzekł, że w Polsce poznał nowy żywioł: błoto. Trzeba było więc te zapadłe w grzęzawi skach wehikuły wyciągać i zabierana w podróż przez możnych asysta bardzo się wtedy przydawała. Wielką przeszkodę na trasie stanowiła rzeka, nawet wtedy, gdy most był nad nią rozpięty. Mało kto mu ufał, bo przegniłe na ogół drzewo nie obiecywało bezpiecznego przejazdu. „Widzi, że most, a jedzie” - mawiano. Nikt tych mostów nie poprawiał, nikt właściwie nie dbał o nie. Ustawy sejmowe wyznaczały opłaty przy korzystaniu z większych mostów, reszta zależała od fantazji i dobrej woli właścicie la terenów, na których się znajdowały. Szukano więc raczej brodów. Rzeki zmieniały koryto, nie zawsze więc przeprawa taka bywała bez pieczna. Niekiedy sztucznie podnoszono dno rzeki, wrzucając do niej ścięte pnie. Bywały też miejsca, w których można było przeprawić się pojazdem i końmi na drugi brzeg promem lub szerokim, przystoso wanym do tego transportu statkiem. Tam, gdzie był przewóz, tworzyła się osada rybacko-żeglarska i karczma otwierała swoje wrota. Ale karczmy stanowiły kolejne nie szczęście podróżnych. Narzekał Krasicki, że „po naszych karczmach odpoczywać trzeba”. Człowiek zmęczony drogą, zgłodniały i spra gniony na próżno szukałby tam snu, jadła i napoju. Czarny i kwaśny chleb nie nadawał się do jedzenia. Można było jednak liczyć na obrok dla koni (wg „Historia i historyjki”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: William Сохе - Вільям Кокс (1747-1828), англійський історик; Napoleon - На полеон Бонапарт І (1769-1821), французький імператор; zaniedbanie - зане дбаність; powóz-віз; ulżenie-полегшення; przekleństwo-прокляття; wehikułтут у значенні: нетиповий, дивний, старомодний транспортний засіб; karczma тут у значенні: іст. гостиний двір. Związki frazeologiczne: trudne do przebycia - важкі для подолання; podróż się wlokła - подорожтягнулася; iść kawałek piechotą - йти шматок шляху пішки; grzęzły ciężkie karety - грузли важкі карети; nie dbać - не дбати; ścięte pnie зрізані пні; osada rybacko-żeglarska - рибальське поселення; obrok dla koni корм для коней.

186

f •

błoto - бруд grzęzawisko - трясовина poprawiać - поправляти przeprawa - переправа prom - пором

żywioł - стихія asysta - супровід bród - брід mało kto komu ufał мало хто кому довіряв

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Co tobie wydaje się dziwne w tym opowiadaniu? Jak podróżowano w daw nej Polsce? Dlaczego drogi bywały trudne do przebycia? Ile trwała podróż po takich drogach? Czemu karczmy stanowiły kolejne nieszczęście podróżnych?

Przeczytaj prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słow niczka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

Pisz poprawnie. Zapisz tekst pod dyktando. Otwórz podręcznik i sprawdź,

czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie, razów z rz / ż.

Wyjaśnij pisownię wy-

Drogi polskie trudne bywały do przebycia... Podróżujący po Pol sce Anglik William Coxe, zapisał w swoim dzienniku: „Drogi w tym kraju są w zupełnym zaniedbaniu, tak że zasługują raczej na miano ścieżek, wijących się kapryśnie poprzez gęsty las, a nieraz do tego stopnia wąskich, że powóz z trudem po nich przejeżdża”. 282. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki.

ІФ

Pisownia zakończeń rzeczowników na -dztwo, -ctwo, -śba, -źba, -zca, -żca, -zka Zakończenie -dztwo piszemy w rzeczownikach po chodnych, jeśli w temacie wyrazu podstawowego wystę puje d, dz lub dź, np. sąsiedztwo - bo sąsiad, wojewódz two - bo wojewoda. W innych rzeczownikach piszemy zgodnie z wymową -ctwo, np. ptactwo (ptak), robactwo (robak).

187

Zakończenia -śba lub -źba piszemy w rzeczowni kach pochodnych zależnie od tego, czy w wyrazach pod stawowych występuje spółgłoska ś, czy ź, np. prośba bo prosić, groźba - bo grozić. Zakończenie -zca (mimo wymowy -sca) piszemy w takich rzeczownikach, jak: zwycięzca - ten, co zwyciężył, wynalazca - ten, co wynalazł, znalazca - ten, co znalazł. Zakończenie -żca (mimo wymowy -szca) piszemy w rzeczownikach: grabieżca, drapieżca, ciemiężca, do mokrążca. Zakończenie -zka piszemy w tych rzeczownikach pochodnych, których wyrazy podstawowe mają w tema cie z, np. bluzka - bo bluza, walizka - bo waliza.

ЬП283.

Dop sz wyrazy pochodne zakończone na -dztwo lub -ctwo.

Wzór: wojewoda - województwo, górnik - górnictwo. Dowodzić, prostak, poradnik, sąsiad, robak.

284.

Uzasadnij pisownię podanych wyrazów.

Rzeźba, drapieżca, wynalazca, walizka, domokrążca, bluzka, zna lazca, groźba, kośba, grabieżca. Ш

285

Wstaw przepuszczone litery.

Wysłuchaj mej pro by. Do szkoły zaproszono zwycię cę konkur su. Kupiłam nową blu kę.Gdzie jest moja wali ka? Kó ka skakała. Zwiedzamy wojewód wo wielkopolskie.

286.

Posłuchaj legendy "Przerwany hejnał".

Poznaj emy Kraków. Legenda o hejnale Mariackim Wiele wieków temu, w 1240 roku, gdy zie mie polskie najechali Tatarzy, zdarzyło się, że wojska chana Kraków zdobyć chciały. Jednak na wieży kościoła Mariackiego hej nalista siedział, który niebezpieczeństwo wypa trywał z wysoka, a w razie potrzeby mieszkań 188

Henryk Uziembło. Barbakan. 1941 r.

ców grą na trąbce ostrzegał i wojsko do obrony mobilizował. Gdy człowiek ów wojska tatarskie zobaczył, grać hejnał zaczął - srebrne nuty nad Ryn kiem przebiegły, mieszkańców ostrzegły, wojska na mury zwołały. Na nic się zdały podchody wroga, aby obrońców zaskoczyć. Tatarzy mury miasta gradem strzał zasypali w bezsilnej wściekłości. Jed na z nich, zdradziecko wystrzelona, gardło hejnalisty przebiła, hejnał w pół nuty przerywając. Na pamiątkę dzielnego hejnalisty po dziś dzień hejnał urywa się w tym samym miejscu, co przed wiekami. Posłuchajcie, jak będziecie w Krakowie. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: hejnał - сигнал точного часу, що лунає кожну годину з вежі Маріацького костьолу в Кракові; ostrzegać - застерігати. Związki frazeologiczne: Kościół Mariacki - Маріацький костел; grad strzał - град стріл; bezsilna wściekłość - безсила злість. “о"

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Określ czas i miejsce wydarzeń w „Legendzie o hejnale Mariackim”. Kto był na wieży kościoła Mariackiego? Dlaczego hejnał nagle urywa się?

Przeczytaj prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słow niczka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

Pracuj w grupie.

287.

Wyjaśnij pisownię wyrazów w tekście.

Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela /

nauczycielki.

Pisownia liczebników W liczebnikach dwanaście, dwadzieścia, pięćdzie siąt, dwieście, trzysta, pięćset piszemy łącznie człon drugi z pierwszym. Między wymową a pisownią nie których z wymienionych liczebników zachodzą istotne różnice. Piszemy np. zgodnie z budową liczebniki sześć dziesiąt, dziewięćdziesiąt, sześćset.

189

Oddzielnie zapisujemy w liczebnikach od dwadzie ścia jeden wyrazy oznaczające jednostki, dziesiątki, set ki, tysiące. Dotyczy to zarówno liczebników głównych, jak też zbiorowych i porządkowych, np. osiemdziesiąt trzy lata, sto dwadzieścia troje dzieci, rok dwa tysiące dziewiętnasty.

bd 288. Z podanego tekstu wypisz liczebniki i ustal ich rodzaj.

W drugiej połowie XVIII wieku po Polsce podróżował Anglik William Coxe. W 1240 roku wojska chana Kraków zdobyć chciały. Międzyna rodowe Targi Poznańskie są na 33. miejscu w świecie, na drugim w Europie Środkowo-Wschodniej. Co 5 lat w Poznaniu organizowany jest konkurs skrzypcowy imienia Henryka Wieniawskiego. 289. Posłuchaj tekstu.

Poznaj emy Poznań. Poznańskie koziołki Dawno temu Poznań był największym i naj piękniejszym miastem Wielkopolski. Ludziom żyło się dostatnio, a miejscy rajcy byli dumni, że miasto się rozwija. W ciągu kilku lat wybudowano okazały ratusz, wyremontowano drogi i umocniono rzecz ne wały. Pewnego dnia burmistrz Poznania wpadł na pewien pomysł - postanowił na wieży ratusza umieścić zegar, który miał głośno wybijać godziny. Kiedy wyznaczono termin uroczystości, zamó wiono wystawną ucztę w gospodzie „Pod Gąską”. Zaproszono na nią pana wojewodę i wielu innych gości. Najważniejszym daniem na całej uczcie miała być wspaniała pieczeń z rożna, w której specjalizo wał się właściciel gospody, pan Gąska. Gdy nadszedł wyznaczony dzień, na poznańskim rynku zebrał się tłum, któremu przygrywała wesoło orkiestra. Zaciekawiony pan Gą ska postanowił wyjrzeć na chwilę na zewnątrz, a kuchcikowi Piotr kowi zlecił pilnowanie pieczeni. Piotrek biegał po kuchni od samego rana, spełniając wszystkie prośby i wypełniając polecenia. Nie miał nawet czasu na śniadanie! Kiedy został sam, oparł rożen z pieczenią o komin i podbiegł do stołu po jeszcze ciepły chleb. I wtedy... trach! Mięso zsunęło się i wpadło do paleniska. 190

Po całej gospodzie rozszedł się swąd spalenizny. Przerażony pan Gąska wbiegł do kuchni i zobaczył, że pieczeń nie nadawała się już do niczego. - Coś ty narobił? Czym ja teraz poczęstuję pana wojewodę? krzyczał na Piotrka. - Masz mi natychmiast mięso od pana rzeźnika przynieść! Kuchcik biegiem ruszył po nowe mięso. Po drodze minął piekarnię i warsztat, które z powodu uroczystości były zamknięte. Pomyślał, że tak samo może być u rzeźnika, jednak nie miał wyboru - musiał iść i sprawdzić. Gdy mijał dom pewnej kłótliwej wdowy, zobaczył, że wszystkie okna są pootwierane, a z wnętrza dobiegały odgłosy awan tury. Pewnie znów obrywało się służbie za niedokładne sprzątanie. Przed domem pasły się dwa dorodne, śnieżnobiałe koziołki. Pio trek zatrzymał się i przyjrzał się im z uwagą. - Pewnie u rzeźnika i tak nic nie dostanę, a te koziołki wyglądają całkiem apetycznie - powiedział do siebie, po czym odwiązał koziołki od palika i poprowadził do gospody. Zwierzęta zapierały się racicami w ziemię i kuchcik musiał je ciągnąć. Gdy w końcu dotarł do rynku, pa nował tam nieznośny hałas - grała głośna muzyka, a ludzie śmiali się i krzyczeli do siebie wesoło. Przerażone koziołki zaczęły się wyrywać i zerwały się ze sznurka. Piotrek próbował je złapać, ale one wpadły w barwny tłum, roztrącając ludzi i pognały wprost w otwarte drzwi ratu sza, a potem schodami wbiegły na wieżę. W pogoni za koziołkami i małym złodziejem, na plac wbiegła wdowa. - Moje koziołki! Złodziej! Pomocy! - krzyczała. Jednak nikt nie śpieszył jej z pomocą. Każdy mieszkaniec Pozna nia miał z nią jakiś zatarg i wszyscy mieli jej dość. Dlatego teraz od wracali głowy lub udawali, że nie wiedzą o co jej chodzi. Kilka minut później nadeszło południe i burmistrz uroczyście uruchomił mechanizm nowego zegara. Rozległo się dźwięczne wy bijanie godziny dwunastej, ale ludzie zamiast słuchać, pokazywali sobie wzajemnie na zegar. Zamiast tarczy na wieży było widać dwa rozbrykane koziołki, które właśnie w zabawie bodły się krótkimi róż kami. Przed ratuszem pojawił się pan wojewoda w bogatej karocy, a rajcy miejscy ruszyli, aby go powitać. Ale zanim ktokolwiek zdążył się odezwać, do wojewody przypadła wdowa: - Złodziej! Moje koziołki! Tam na wieży! - Złodziej na wieży? - zapytał wojewoda, nie rozumiejąc ani słowa z wrzasków kobiety. Dopiero kiedy spojrzał na górę, zrozumiał o co to całe zamiesza nie. 191

- Koziołki trzeba oddać, a złodzieja ukarać. Kto to zrobił? - zapytał groźnie, z trudem kryjąc śmiech. - To ja - powiedział cicho Piotrek. - Ale ja naprawdę nie chciałem... Wojewoda był dobrym człowiekiem i widząc przerażonego chłopca, pozwolił mu opowiedzieć całą historię. - Należy ci się kara chłopcze, ale ponieważ dziś mamy święto, będzie ona łagodna - po wiedział. - Wyrzeźbisz dwa takie koziołki, któ re zostaną umieszczone na ratuszowej wieży na pamiątkę tego zdarzenia. Ja zaś zadowolę się ro sołem i pieczonymi kurczętami - tego chyba mi strzowi Gąsce nie zabraknie? Tak zakończyła się ta historia. Od tamtej pory na poznańskim ratuszu, zawsze w południe uka zują się dwa koziołki i bodąc się różkami, przy pominają o wydarzeniu sprzed lat (wg Dominiki Strzeleckiej). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Wielkopolska - Великопольща, історична область у центрально-західній час тині Польщі, в басейні річки Варта, з центральним містом Познань; kuchcik заст. кухарчук; palenisko - топка; rzeźnik - різник; przypaść - припасти; wy rzeźbić - вирізьбити; łagodny - лагідний. Związki frazeologiczne: żyło się dostatnio - жили заможно; rzeczne wały річкові вали; pieczeń z rożna - печеня з рожна; swąd spalenizny - чад від зго рілого; zwierzęta zapierały się racicami - тварини спиралися копитами; mieć dość - мати досить.

rajca - іст. радник !? gospoda - заст. заїжджий двір * poczęstować - пригостити

burmistrz - бургомістр przerażony - наляканий mieć zatargi - мати конфлікти

9 Odpowiedz na pytanie і wykonaj polecenia.

Dlaczego па poznańskim ratuszu są dwa zabawne koziołki? .

Opowiedz legendę na podstawie podanego planu.

1. Odbudowywanie ratusza. 2. Zamówienie zegara na ratuszową wieżę. 3. Nieobecność kuchcika i spalenie pieczeni.

192

4. Porwanie koziołków wdowie. 5. Ucieczka zwierząt na wieżę ratuszową. 6. Łagodna kara dla kuchcika. Przeczytaj prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słow niczka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisow nię.

Znajdź w tekście i przeczytaj dialog z podziałem na role. Popatrz na obrazki i opowiedz, co jest na nich przedstawione.

Pracuj w grupie.

Sprawdzamy wiadomości.

Wypisz z tekstu: A. wszystkie nazwy własne; B. przymiotniki; C. liczebniki, określające liczbę obiektów; D. czasowniki. Znajdź podstawę słowotwórczą i formant w jednym z wypisanych słów (do wyboru). A. Jakie części mowy w tekście służą do łączenia wyrazów w zdaniu? B. Znajdź w ostatnim zdaniu wyraz, w którym ilość liter i głosek jest jedna kowa. C. Wypisz z tekstu przykłady dwóch związków wyrazowych i podkreśl w nich wyraz nadrzędny i podrzędny. D. Zapisz do zeszytu ostatnie zdanie tekstu. Podkreśl w nim nieodmienne części mowy. Ułóż i zapisz 1-2 pytania do tekstu. («.«) O

290. Przeczytaj wiadomości w ramce.

Omów sytuacje w parach.

Podaj po 1-2 przykłady (lub znajdź je w tekście). " -..........

• ■

Pisownia nie z rzeczownikami, czasownikami, przymiotnikami, przysłówkami, liczebnikami i zaimkami

Wyraz nie piszemy łącznie: 1) z rzeczownikami, bez względu na ich znaczenie, np. nieprzyjaciel, nie dostatek-, 2) z przymiotnikami i przysłówkami pocho dzącymi od przymiotników, jeśli występują w stopniu

193

równym, np. niedobry, niemały, nieszczęśliwy, niemało, nieszczęśliwie. Wyraz nie piszemy oddzielnie: 1) z przysłówkami nie pochodzącymi od przymiotników, np. nie bardzo, nie tylko (Wyjątki: niezbyt, nieraz); 2) z przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym, np. Twoja praca jest nie lepsza od mojej; 3) z liczebnikami i zaimkami, np. nie dwa, nie pierwszy (Wyjątek: nieje den w znaczeniu „wielu”); nie ty, nie mój, nie taki, nie tu, nie tyle (Wyjątki: nieco, niejaki, niektóry, nieswój). Wyjątkowo pisze się wyraz nie oddzielnie z rze czownikami oraz przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi w wypadku wyraźnych przeciwsta wień treści, np. Nie przyjaciel, ale wróg tak postępuje.

'291 .

Przepisz, wstawiając wyraz nie.

4) przysłówki ...swojo ...dbale ...wiele ...źle 5) liczebniki ...trzynaście ...pierwszy ...pięcioro ...jeden 6) zaimki ...moja ...taki ...nasze ...one

1) rzeczowniki ...dbałość ...przyjaciel ...chęć ...pogoda 2) czasowniki ...będzie ...wiem ...przyszedł ...prosiłem 3) przymiotniki ...zły ...dobry ...wysoki ...smaczny Wiem więcej

Poznań Poznań to jedno z najstarszych miast w Polsce, położone na Po jezierzu Wielkopolskim, nad rzeką Wartą. Większość odwiedzających 194

zna to miasto przede wszystkim z Międzynarodowych Targów Poz nańskich. Miasto w przeszłości pełniło rolę stolicy oraz siedziby władców. W poznańskiej katedrze spoczywają ciała pierwszych władców Polski Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Poznań nazywany jest również „muzyczną stolicą Polski” z powodu działających tutaj chórów chło pięcych i męskich także dzięki organizowanym co 5 lat konkursom skrzypcowym i lutniczym im. Henryka Wieniawskiego.

ДІ292.

Przeczytaj tekst, dbając o poprawną wymowę i intonację.

Legenda o poznańskich Bambrach Bambrzy to potomkowie niemieckich kolonistów przybyłych w XVIII wieku do podpoznańskich wsi z okolic bawarskiego Bambergu. Zostali oni sprowadze ni przez władze Poznania z powodu nagłego wylud nienia, jakie powstało po wojnie północnej i epidemii cholery. Tyle mówią fakty. Legenda z kolei przytacza historię poznańskiego biskupa, który podróżując po Europie odwiedził miasto Bamberg i mieszkającego tam niemieckiego duchownego. A ponieważ schlud ne domostwa, porządek i żarliwa wiara tamtejszych Studzienka Bamberki w mieszkańców zrobiły na biskupie ogromne wrażenie, Poznaniu wpadł on na pomysł przesiedlenia tych wielce gospo darnych ludzi do Poznania. I tak też się stało. Nie mieccy bambrzy przyjechali do Wielkopolski, osiedlili się w Luboniu, na Dębcu, Jeżycach, Wildzie i Górczynie. Muzeum Bambrów Poznańskich upamiętnia dzieje i kulturę rol ników z Bambergu i okolic, nazwanych później Bambrami. Ekspozy cja przedstawia dom bamberski z XIX w. otoczony ogródkiem, wypo sażony w takie meble, sprzęty i obrazy, jakie znajdowały się w domu zamożnego gospodarza bamberskiego. Studzienka Bamberki została postawiona w 1915 r. dla upamięt nienia przybycia niemieckich osadników z okolic Bambergu. Pomnik stoi obecnie na Starym Rynku w Poznaniu (wg „Poznańskie legendy”). 195

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Bamberg - Бамберг, місто в Німеччині (Баварія) над р. Реґніц. Związki frazeologiczne: schludne domostwa - охайні домівки.

żarliwy - палкий • * wyposażony - оснащений przytaczać - наводити

upamiętnienie - увіковічення nagłe wyludnienie - несподіване знелюднення

9 'Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Kim byli Bambrzy? Dlaczego przyjechali do Poznania? Gdzie upamiętnio no dzieje rolników z Bambergu? W jakim celu i kiedy została postawiona na Starym Rynku w Poznaniu studzienka Bamberki? Przeczytaj prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słow niczka do tekstu. Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisownię.

293. Pracuj pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki. Zapamiętaj podane wiadomości.

Pisownia zakończeń przymiotników na -dzki, -cki, -wski, -ski

(=)O C33 CZ)1

W zakończeniach przymiotników piszemy -dzki, jeśli w temacie wyrazu podstawowego występuje d, dz lub dź, np. ludzki - bo ludzie, łódzki - bo Łódź. W innych przymiotnikach piszemy zakończenie -cki, np. kozacki, szkocki, tkacki, turecki. Piszemy -wski w przymiotnikach pochodnych, któ rych wyrazy podstawowe mają w temacie w, np. war szawski - bo Warszawa, krakowski - bo Kraków. Nigdy nie piszemy w zakończeniach przymiotników -zki, lecz zawsze zgodnie z wymową -ski, bez względu na pochodzenie tych przymiotników, np. francuski (choć Francuz'), kaukaski (choć Kaukaz).

196

294.

Do podanych rzeczowników dopisz według wzoru pochodne przy

miotniki.

Wzór: Szwed - szwedzki. Bamberg, Puck, Łowicz, Płock, Łódź, Kielce, Poznań, Lublin, Opole, Sanok, Białystok, Elbląg.

295.

Przeczytaj wiersz wyraźnie.

Kazimiera Iłłakowiczówna

Bambereczka Stała Bambereczka pod ratuszem, deszcze na nią padały, śnieg prószył, marzły jej ręce nieduże, drętwiały stopki drobne... Majstrowała wiara przy budowie: żaden się jej nie podobał.

.. .Jeden - że robił za wolno, drugi - że się nadto mozolił, trzeci - nos miał zawsze na kwintę, czwarty - śmiał się bez żadnej przyczyny...

Bamberki. Fot. Mirosław Jadryszak

Więc zlepili ratusz na nowo: stoi i mocno się trzyma, ale Bambereczka odeszła i dotąd jej jak nie ma, tak nie ma. Słowniczek wyrazów używanych w tekście: !Ф drętwieć - завмерти

mozolić się - корпіти odejść - відійти Związki frazeologiczne: śnieg prószył - сніг порошив; majstrowała wia ra - розм. майстрували люди, які добре розуміють одне одного; robił za wolno працював повільно; mieć nos na kwintę - повісити ніс на квінту („зажуритися”).

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kto jest głównym bohaterem wiersza? Co robili budowniczy? Dlaczego żaden z nich nie podobał się Bambereczce?

197

Przeczytaj prawidłowo za nauczycielem / nauczycielką wyrazy ze słow niczka do tekstu.

Mów poprawnie. Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpo wiednią intonację.

b<J296

Przypomnij pisownię wyrazów z ó, rz, ż. Wstaw przepuszczone lite ry i przepisz wyrazy do zeszytu. Korzystaj z pomocy słownika ortograficznego.

Wiesław Musiałowski

Słowa Kogo w szkole boli gł wka, Więc p ekręca różne sł wka? Myli si i pisze ówka, W słowach - sk wka i z as wka? Jaki kształt ma łan p enicy, Czy Mu yni są to dzicy, Ów jest uczniem smej klasy, Czy pod Pszczyną rosną lasy? Może też napisać morze, Przez ż samo - nie daj Boże, Gdy zapomni, iż pływali, Na Bałtyku morskiej fali. Nie wie, jak napisać s 1, Choć posoli nawet kr 1 - Jeśli kuchcik nie dosoli, Zupy z rak w, lub fasoli. Gdy wyjątków nie zna wcale, Będzie błędy robił stale: Nie napisze k yk, g egżółka, Choć to ptaki - jak kukułka. Często błądzi - i nie trafi, Jeśli nie zna ortografii.

297 . Odpowiedz na pytanie tak czy nie. Czy Warszawa leży nad rzeką Wartą? Czy studzienka Bamberki znajduje się w Poznaniu? Czy hejnał rozbrzmiewa na Rynku Krakowskim? Czy przez Poznań płynie rzeka Wisła? Czy na krakowskim ratuszu w południe ukazują się koziołki?

198

Interpunkcja

TEMAT 14. UTWORY LITERTURY LUDOWEJ. INTERPUNKCJA ZDANIA POJEDYNCZEGO 298. Przeczytaj tekst. Obejrzyj obrazki. Skomentuj treść tekstu na pod stawie pytań.

Waligóra i Wyrwidąb. Polska baśń ludowa Dawno, dawno temu żyli sobie dwaj bracia. Nie mieli rodziców, więc zajmowały się nimi leśne zwierzę ta. Jednego z chłopców wychowała niedźwiedzica, drugiego wilczyca. Wkrótce okazało się, że los obda rował ich nadzwyczajną siłą. Jeden był tak silny, że bez trudu przenosił najwyższe góry. Nazwano go Waligóra. Drugi bez większego wysiłku wyrywał największe drzewa. Nazywał się więc Wyrwidąb. Pewnego dnia Waligóra i Wyrwidąb wyruszyli w świat. Szukając miejsca na odpoczynek, spotkali maleńkiego człowieczka. „Jeśli jes teście zmęczeni, mogę zabrać was gdzie tylko chcecie” - powiedział człowieczek i rozłożył na ziemi latający dywan. Bracia rozsiedli się wygodnie. Dywan poszybował wysoko nad la sem. Lecieli, podziwiając piękną okolicę, kiedy ich maleńki towarzysz uśmiechnął się i rzekł: „Mam tu dla was siedmiomilowe buty, które pewnego dnia bardzo się wam przydadzą”. Bracia z radością przyjęli nadzwyczajny podarunek. Pożegnali swojego towarzysza i ruszyli w dalszą drogę. Dotarli do bram wielkie go miasta. Okazało się, że mieszkańców gnębi okrutny smok siejący strach i zniszczenie. Bracia czym prędzej udali się do króla prosząc o pozwolenie na zgładzenie smoka. „To bardzo niebezpieczne zadanie. Uważajcie na siebie” - ostrzegał za troskany król. Bracia udali się do jaskini smo ka. Potwór wyskoczył z ukrycia i dmuchnął kłębem dymu i ognia. Oni jednak nie zlękli się, bo dzięki sied miomilowym butom mogli odskoczyć na bezpieczną odległość. Smok wpadł we wściekłość i ru szył wprost na nich. Wtedy Waligóra 200

podniósł ogromny kamień, a Wyrwidąb wyrwał wielkie drzewo. Cis nęli nimi w smoka, który padł. Wspólnie udało się braciom pokonać bestię. W mieście zapanowała wielka radość. Król oddał braciom za żony swe dwie piękne córki. Po jego śmierci obaj rządzili królestwem zgod nie i sprawiedliwie. Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

• * niedźwiedzica - ведмедиця gnębić - гнобити zatroskany - заклопотаний wprost - відверто

wilczyca - вовчиха zgładzenie - знищення zlęknąć się - злякатися zgodnie - згідно

Związki frazeologiczne: latający dywan - „килим-літак”, літаючий килим; okrutny smok - жорстокий дракон (в українських казках - змій); uważajcie па siebie - бережіть себе; jaskinia smoka - печера дракона; kłęb dymu - вихор диму; bezpieczna odległość - безпечна відстань.

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Wymień bohaterów baśni. Powiedz, jakimi cechami się odznaczają? Czy są to cechy zwykłych ludzi? Kto wychowywał braci Waligórę i Wyrwidęba? Ja kiego zadania podjęli się Waligóra i Wyrwidąb po przybyciu do miasta? Jaką nagrodę otrzymali bohaterowie za pokonanie smoka? Które przeszkody napo tkali bracia w czasie swojej wędrówki po świecie? Jaki jest morał baśni? Wskaż przedmioty magiczne, które wystąpiły w baśni „Waligóra i Wyrwidąb”. Jaką moc one posiadały? Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie ilustracji (do wyboru). Podziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy.

Ułóż plan baśni „Waligóra i Wyrwidąb”. Następnie opowiedz baśń, wyko rzystując plan.

Pracuj w grupie. А. В. C. D. 1. Wypisz z tekstu przykłady dwóch związków wyrazowych. Podkreśl w nich wyraz nadrzędny i podrzędny.

201

2. Przetłumacz na język ukraiński. A. Dawno, dawno temu żyli sobie dwaj bracia. Nie mieli rodziców, zajmo wały się nimi leśne zwierzęta. Jednego z chłopców wychowała niedźwiedzica, drugiego wilczyca. B. Wkrótce okazało się, że los obdarował ich nadzwyczajną siłą. Jeden był tak silny, że bez trudu przenosił najwyższe góry. Nazwano go Waligóra. Drugi bez większego wysiłku wyrywał największe drzewa. Nazywał się Wyrwidąb. C. Pewnego dnia Waligóra i Wyrwidąb wyruszyli w świat. Szukając miejsca na odpoczynek, spotkali maleńkiego człowieczka. „Jeśli jesteście zmęczeni, mogę zabrać was gdzie tylko chcecie” - powiedział człowieczek i rozłożył na ziemi latający dywan. D. Bracia rozsiedli się wygodnie. Dywan poszybował wysoko nad lasem. Lecieli, podziwiając piękną okolicę, kiedy ich maleńki towarzysz uśmiechnął się i rzekł: „Mam tu dla was siedmiomilowe buty, które pewnego dnia bardzo się wam przydadzą”.

299.

Przeczytaj wiadomości. Zapamiętaj podane informacje.

ІФ

Znaki interpunkcyjne w zdaniach z wyrazami poza związkami zdania

W zdaniach występują niekiedy wyrazy, które nie wchodzą w związki z innymi wyrazami. Do nich należą: wołacze (Przepraszam, Basiu, dziś nie mogę przyjść), wy krzykniki (Halo, kto mówi?), wyrazy i zwroty wtrąco ne (Ten uczeń, moim zdaniem, jest bardzo zdolny.). Wołacze oddzielamy przecinkami, a wyrazy wtrą cone - przecinkami lub pauzami. Wykrzyknik zamyka my znakiem wykrzyknienia lub oddzielamy przecinkiem.

300. Ustal, które wyrazy w podanych zdaniach nie wchodzą w związki składniowe ze sobą. Wyjaśnij pisownię znaków interpunkcyjnych. Czy Andrzej, twoim zdaniem, miał rację? Ola, wydaje mi się, nie będzie chciała pójść na ten film. Ach! Jak mi smutno! Babciu, prze czytaj mi baśń. Oj, góry nasze! Nie rusz, Tosiu, tego kwiatka. Ш

'301 .

Przepisz, wstawiając brakujące znaki interpunkcyjne.

Hej posłuchajcie Czy styczeń według opinii meteorologów będzie ciepły Kolego poczekaj na mnie Ja oczywiście cieszę się z twoich

202

sukcesów. Mamo już wracam do domu Brat na pewno weźmie mnie ze sobą w góry

302.

Przeczytaj tekst.

Wypisz z niego wyrazy, któreodpowiadają

ukraińskim: байка, легенда, пісня, казка, прислів’я, переказ. Porównaj wyrazy w języku polskim i ukraińskim, ich znaczenie, brzmienie, pisownię.

□o Oj

□1

Do utworów literatury ludowej zaliczamy: ba śnie, bajki, legendy, podania, pieśni, przysłowia. Baśń to jeden z głównych gatunków literatury lu dowej, utwór narracyjny o treści fantastycznej. Fabuła baśni przedstawia dzieje bohaterów swobodnie prze kraczających granice między światem realistycznym a światem rządzonym przez siły nadnaturalne. Cha rakterystyczne elementy baśni: magiczne przedmioty, motyw wędrówki, poszukiwania czegoś, ukazanie walki dobra ze złem. Bajka to krótki utwór literacki zawierający morał (pouczenie), może być wierszowany, czasem żartobliwy. Legenda to opowieść o postaciach historycznych lub rzekomo historycznych, nacechowana pierwiastka mi niezwykłości, cudowności. Podanie to opowiadanie bajeczne, ale odniesione do określonego czasu, miejsca lub osób (np. podania o smoku wawelskim, o Kraku). Pieśń to najstarszy gatunek liryczny, np. pieśń ludowa, żołnierska, biesiadna, żałobna, weselna, po chwalna. Przysłowie to krótkie zdanie, często w formie wierszowanej, wyrażające jakąś sentencję, myśl ogólną, pochodzącą ze źródeł ludowych, rzadziej literackich.

203

303. Ponumeruj fragmenty tak, aby powstał wiersz. 1. 2. 3. 4.

Mam ołówek, ołóweczek, Zamiast owiec wyszły świnki, narysuję pięć owieczek. ale śmieszne mają minki!

304.

Przeczytaj zagadki i odgadnij, jaki to zawód. Zapisz tekst za gadek i wstaw brakujące litery. Podkreśl wyrazy, które służą do łączenia słów w zdaniu.

Wyjaśnij pisownię znaków interpunkcyjnych.

1. Jaki zaw d wykonuje pan, który obiad gotuje nam?

2. Cóż to za człowiek powiedzcie, kochani, maluje obrazy, odzi z paletami? 3. Kto ma na p łkach książek bez liku? I dba o książki i czytelników?

4. Kto leczy wszystkich i mnie także, chorym leki przepisuje, słowem także im pomaga i na duchu podt ymuje?

305.

Przeczytaj na głos.

Wymawiaj poprawnie wyrazy i związki wy

razowe.

2^2 Pisanie z pamięci. Popatrz na wiersz, zapamiętaj. Zamknij podręcznik i zapisz. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie.

Co lubię Lubię słońce, lubię drzewa. Lubię, kiedy ptaszek śpiewa. Lubię także śpiewać sam, bo piosenek dużo znam. Lubię kolegów z podwórka, kotka Mruczka, pieska Burka. Lecz najbardziej, przyznać muszę, lubię tatę i mamusię. 204

306. Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpowiednią into nację.

Danuta Gellnerowa

Książka z bajkami W mojej książce z bajkami jest las z wielkimi drzewami. Dlatego czasem z tej książki wystają jakieś gałązki i liście spadają na dywan, i strumyk nagle wypływa. A moja siostra woła: - Co tu tak mokro dokoła? Dlaczego i tam, i tu pełno rudego mchu? Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Co znajduje się w książce? Dlaczego autorka nadała taki tytuł wierszowi? Znajdź pytania retoryczne w wierszu, wskaż ich rolę. Czy lubisz w czasie wolnym czytać baśnie?

Zapisz do zeszytu ostatnie zdanie tekstu. Podkreśl w nim nieodmienne

części mowy.

Wyjaśnij pisownię znaków interpunkcyjnych.

307. Przeczytaj i zastanów się, czego nowego dowiedziałeś / dowiedzia łaś się o przecinku w zdaniu pojedynczym?

Przecinek w zdaniu pojedynczym Stawiamy przecinek w zdaniu pojedynczym, w którym występuje tylko jedno orzeczenie, między pod miotami, dopełnieniami, przydawkami i okolicznikami jednorodnymi, np. Śniadania, obiady i kolacje w domu zawsze nam smakują. Zdawał egzaminy z języka pol skiego, literatury polskiej i historii. Klasa była nieduża,

205

przytulna, jasna. Byliśmy na wycieczce w Warszawie, Krakowie, Poznaniu. 308. Z podanych wyrazów ułóż zdania. Tam, gdzie występują podmioty, dopełnienia, przydawki, okoliczniki, oddziel je przecinkami lub połącz odpo wiednimi spójnikami.

a) Marta, na obóz, Heniek, pojechali, Darek, sportowy, Krysia b) podróż, zapowiadała, Poznania, do, Gniezna, się, Krakowa c) zasłaniał, żywopłot, na kopiec Kraka, gęsty, widok, zielony d) Paweł, i, kolega, języka polskiego, ocenę, historii, jego, z, po prawiali, oraz 309. Przeczytaj legendę.

Legenda o rogalach świętomarcińskich Święty Marcin był rzymskim żoł nierzem. Pewnego dnia kiedy wjeż dżał wraz z wojskiem do Amiens zobaczył przy bramie miasta zmarz niętego żebraka. Była zima, na dwo rze tęgi mróz, a ów człowiek odziany był w liche łachmany. Żal się zrobiło Marcinowi żebraka, odciął więc mie czem połowę swojego żołnierskiego Dzień Świętego Marcina płaszcza - cały swój majątek i poda w Poznaniu rował go nieznajomemu człowiekowi. W 1891 r. usłyszał tę historię piekarz Walenty z Poznania i po stanowił uczynić coś równie dobrego. Nie przychodził mu jednak do głowy żaden pomysł. Nie był żołnierzem, nie miał ani konia, ani żoł nierskiego płaszcza. Zaczął więc modlić się do świętego Marcina o pomoc. I tak w nocy w przeddzień odpustu usłyszał na gościńcu stukot końskich kopyt. Wyjrzał za próg i zobaczył rycerza w lśniącej, starodawnej zbroi, na siwym koniu. Tajemniczy jeździec nie odezwał się słowem, spojrzał tylko na Walentego uśmiechnął się i odjechał. Kiedy piekarz oprzy tomniał po dziwnym spotkaniu, zobaczył leżącą na śniegu podkowę. Tak! Teraz już wiedział co ma robić. Przez całą noc napiekł ciaste czek z nadzieniem makowym i bakaliami, uformowanych na kształt końskiej podkowy. 206

Rankiem po mszy rozdał wszystkie ciasteczka biednym. Pomysł piekarza Walentego tak bardzo wszystkim się spodobał, że rogale, bo tak z czasem zaczęto je nazywać, wypiekał co roku. Po jego śmierci tradycję przejęli inni piekarze, zachowując ten sam przepis na na dzienie. Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

św. Marcin - Мартін Турський або „Мартін з Тура” (317-397), офіцер римського війська в Галлії, священик, єпископ міста Тур (Франція), християнський святий; Amiens - Ам’єн, місто у Франції; rogal - рогалик; podkowa - підкова. Związki frazeologiczne: zmarznięty żebrak - замерзлий жебрак; tęgi mróz - міцний мороз; przepis na nadzienie - рецепт начинки.

odciąć - відтяти jeździec - вершник oprzytomnieć - опритомніти liche łachmany - старий мотлох

9 Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kim był św. Marcin? Co zdarzyło się z nim pewnego zimowego dnia? Co postanowił uczynić piekarz Walenty? Kogo on zobaczył w nocy? Skąd się wzię ły rogale świętomarcińskie w Poznaniu?

1. Przeczytaj przysłowia i wytłumacz ich znaczenie. Korzystaj z pomocy słownika.

Od świętego Marcina zima się zaczyna. Marcin na białym koniu jedzie. Jaki dzień na świętego Marcina, taka będzie cała zima. 2. Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie zdjęcia. Po dziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy. Ułóż plan tekstu. Następnie opowiedz go na podstawie planu.

310.

Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela /

nauczycielki.

207

/й • * Stawiamy przecinek w zdaniu pojedynczym przed spójnikami powtórzonymi i ... i, albo ... albo, bądź ... bądź, ani ... ani, np. Nie mieliśmy ani siły, ani ochoty iść dalej. Stawiamy przecinek przed spójnikami przeciw stawnymi ale, lecz, a (np. Podróż była udana, lecz męcząca.) oraz przed spójnikami wynikowymi: więc, toteż, zatem (np. Dostałam nagrodę, więc mogłam trochę odpocząć.).

у/ 311 . Znajdź spójniki w podanych zdaniach. Wstaw w odpowiednie miejs ca przecinki.

Nie był żołnierzem, nie miał ani konia ani żołnierskiego płaszcza. Konferencja miała być bądź w Warszawie bądź w Poznaniu. Zadanie było krótkie ale dla nas trudne. Mikołaj nie posiadał przy sobie ani dowodu ani innego doku mentu. Książka była ciekawa lecz ciężka. Wiem więcej

Rogal świętomarciński z na dzieniem z białego maku tradycyj nie przygotowywany w Poznaniu oraz większości powiatów woje wództwa wielkopolskiego z okazji dnia św. Marcina - 11 listopada. Rogale świętomarcińskie są głów nym wypiekiem podczas obchodów dnia ulicy Święty Marcin w Pozna niu. Wtedy odbywają się pokazy i występy, w których biorą udział mieszkańcy miasta i wielu gości, którzy ściągają do Poznania.

208

312. Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpowiednią into nację.

Józef Ratajczak

O bajkach W bajkach jest wszystko możliwe, a jakże. I w życiu - także. Nawet meble mogą mówić jak żywe. W łabędzie będą bracia zaklęci, w kwiecie róży znajdziesz świat tak duży, że na podróż kilka dni poświęcisz. W starym kufrze do Turcji trafisz, na dywanie powędrujesz tanio aż na same krańce geografii. A gdy znudzisz się długą drogą, wyjmiesz jakieś cudowne krzesiwo, i powrócisz co żywo tam, gdzie bajki już dotrzeć nie mogą. Słowniczek związków frazeologicznych używanych w tekście: bracia zaklęci - зачаровані брати; cudowne krzesiwo - чудесне кресало; dotrzeć nie mogą - не можуть дістатися.

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenie. Co jest tematem tego wiersza? Wymień wszystkie baśniowe wydarzenia i magiczne przedmioty, o których mówi się w tym wierszu. Jak rozumiesz ostatnią zwrotkę?

313. Obejrzyj legendę.

O smoku wawelskim Pod górą Wawel, gdzie dzisiaj stoi zamek krakow ski, był smok wielki, który troje dobytku naraz zja dał, także i ludzi kradłi jadł; przeto musieli mu dawać obrok, każdy dzień troje cieląt albo baranów. Kazał tedy Krak nadziać skórę cielęcą siarką, a naprzeciw jamie położyć rano: co uczynił za radą Skuby, szewca 209

niejakiego, którego potem dobrze udarowa! i opatrzył. Smok wyszedł z jamy, pożarł cielęcą skórę, pił wodę, aż zdechł. Jest jeszcze jego jama pod zamkiem Smoczą Jamą zwana (wg Lucjana Siemieńskiego). Słowniczek wyrazów używanych w tekście:

Krak - Крак, польський князь, засновник Кракова; Skuba - Скуба, легендарний переможець вавельського дракона; Smocza Jama - яма дракона; dobytek тут у значенні: домашні тварини, худоба; kazać - тут у значенні: звеліти ко мусь, щоб щось зробив. Związki frazeologiczne: nadziać skórę siarką - начинити шкіру сіркою; uda rowa! і opatrzył - подякував і обдарував.

przeto - заст. тому, через те mniemać - вважати, припускати щось, часом не маючи на це достатніх підстав

S*-

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenie.

Kto jest bohaterem podania o smoku wawelskim? Dlaczego mieszkańcy grodu bali się smoka? Jak Skuba pokonał smoka? Znajdź wyrazy przestarzałe, rzadko używane. Jak nazywamy takie wyra-

Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj. Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie obrazka. Po dziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy.

Wiem więcej

Lucjan Siemieński (1807-1877) to polski po eta, pisarz, krytyk literacki i tłumacz, uczestnik po wstania listopadowego. Kształcił się w gimnazjum w Lublinie i Liceum Richelieu w Odessie. Był autorem wierszy, inspirowanych polskim i ukraińskim folklo rem, prac historycznych i literaturoznawczych. Two rzył literacką epikę, wzorowaną na starosłowiań skiej, utwory oparte na legendach lub wydarzeniach historycznych o archaizowanej składni i języku (np. „Trąby w Dnieprze”, 1838).

210

314.

Przeczytaj tekst, obejrzyj obrazek. Przygotuj się do wypowiedzi

ustnej.

Anna Kamieńska

O pieśniach ludowych Kiedy powstała polska poezja? Czy znamy datę jej narodzin? W której chwili historycznej się roz poczęła? Z odległych czasów śre dniowiecza niewiele pieśni do nas dotarło. To mnich przepisujący księgę łacińską ręcznie - bo prze cież nie wynaleziono jeszcze dru ku - zanotował strofkę usłyszaną na polu, to kronikarz-historyk wplótł w tok opowieści fragment wiersza lub pieśni - i to wszystko. Zespół ludowy „Niżany” Wiemy jednak, że pieśni ludowe długo się rodzą, rozwijają, i - jak to pięknie powiedział współczesny poeta - ogładzają się jak kamy ki, tocząc się z ust do ust przez pokolenia. Wiemy więc, że pieśń ludowa jest trwała i długowieczna, jak te bory dawnej Polski, że niełatwo ją wytrzebić i wykarczować. Dlatego możemy sądzić, że w wielu późniejszych pieśniach tkwią tamte dawne pomysły, motywy, słowa, czyny. A więc kolebką poezji była pieśń ludowa. I nie tylko kolebką, ale także krynicą, źródłem, do którego poeci późniejszych epok chętnie wracali, tu szukając świeżości uczucia i słowa, odnajdując w niej mą drość doświadczenia. W trudach ludzkiego bytowania pieśń ludowa towarzyszyła całemu życiu od narodzin do śmierci. Ona toczyła owo wielkie koło roku przemieniającego się z wiosny w lato, z lata w je sień, z jesieni w zimę, a każdej porze odpowiadały stosowne obrzędy pieśni. Pieśni zaklinały, miały siłę magiczną wyrażały radość życia, dzieje ludzkiej miłości, mówiły o szczęściu i cierpieniu, kołysały do snu dzieci, żaliły się nad losem sieroty, śmiały się, płakały i zawodziły. Pieśni szły za żołnierzem jak kurz po drogach i mówiły o jego nie doli, tułaczce, osamotnieniu. Każde młode pokolenie musi się uczyć języka na tym, co lepsze. Najpierw trzeba wiersze usłyszeć, odczuć, przyswoić.

211

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: tułaczka - блукання по світу, життя без власного дому; osamotnienie - осамітнення; odczuć - відчути; przyswoić - засвоїти. Związki frazeologiczne: trudy ludzkiego bytowania - труднощі людського життя; żalić się nad losem sieroty - сумувати над долею сироти.

f wykarczować - викорчувати • ** zawodzić - обманювати mądrość doświadczenia - мудрість досвіду

wytrzebić - знищити tok opowieści - хід розповіді odległe czasy - віддалені часи toczyć się - пересуватися

9 J*- Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Co wiadomo o powstaniu polskiej poezji? Dlaczego niełatwo wytrze bić i wykarczować poezję? Jaką funkcję spełniały i spełniają pieśni w życiu ludzi? Wymień, jakie znasz ukraińskie i polskie pieśni ludowe. Porównaj ich

treść. Przeczytaj wyrazy z ramki, zapisz je do słowniczka i zapamiętaj.

Przygotuj ustnie dialog złożony z 7-8 replik na podstawie zdjęcia. Po dziel się spostrzeżeniami z kolegą / koleżanką z klasy. Ułóż plan tekstu. Następnie opowiedz tekst, wykorzystując plan.

315. Naucz się nowych wiadomości pod kierunkiem nauczyciela / nauczycielki.

/#5

• * Nie stawiamy przecinka w zdaniu pojedynczym przed członami porównawczymi z wyrazami jak, jak by, niż, niby, niby to (np. Spotkanie trwało dłużej niż pół godziny.) oraz przed wyrazemja/го, jeżeli występu je w znaczeniu „w charakterze, w roli” (np. Wojtekjako nauczyciel wyglądał przekonująco.).

212

Nie stawiamy przecinka w połączeniach wyrazów: na chybił trafił, rad nierad, chcąc nie chcąc, np. Musiał dostosować się rad nie rad do kolektywu. LZ-J316. Przepisz zdania. Podkreśl wyrazy jak, niż, niby. Czy przed wyraza mi utrwalającymi porównanie stawiamy przecinek?

Wyglądałaś jak strach na wróble. Zasłużył bardziej na nagrodę niż na karę. Impreza trwała dłużej niż trzy godziny. Mam niby to prawdziwych przyjaciół. Dziewczynki niby zaczarowane wypatrywały w niebie pierwszą gwiazdkę. Wyskoczył jak Filip z konopi. Ш Ьа_і317. Przepisz zdania z połączeniami wyrazów na chybił trafił, rad nierad, chcąc nie chcąc, podkreśl je. Zwróć uwagę, że w tych połączeniach nie stawia my przecinka.

Chcąc nie chcąc musimy się z tym pogodzić i do tego przyzwycza ić. Gracz z Kielc wybrał metodę na chybił trafił i zagrał w lotto. Rad nierad zrobiłem to, co trzeba. Na chybił trafił, każdy potrafi. Sprze dawca rad nierad zwrócił pieniądze. Z nowego mieszkania chcąc nie chcąc jesteśmy zmuszeni zrezygnować. 318. Posłuchaj piosenki ludowej.

Zielony mosteczek Zielony mosteczek ugina się, Trawka na nim rośnie, nie sieka się. Żebym ja ten mostek aren dowal, To bym go wyplenił, wyrychtował. Czerwone i białe róże sadził, I ciebie, dziewczyno, odprowadził. Odprowadził bym ciebie aż do łasa, A potem zaśpiewał: Hopsa sasa! Słowniczek wyrazów używanych w tekście: uginać się - згинатися; siekać się - сіктися; arendować - брати в оренду („наймання, тимчасове користування будівлями, земельною ділянкою, облад нанням на договірних засадах”); wyrychtować - розм. „підготувати щось з ве ликою докладністю і старанністю”; odprowadzać - випровадити; hopsa sasa! розм. вигук, що заохочує до виконання стрибка, підскоків.

213

319. Posłuchaj piosenki i skomentuj jej treść na podstawie pytań.

Kukułeczka Kukułeczka kuka, Chłopiec panny szuka. Spozira, przebira I nosa zadzira.

Poznać ci to poznać Chłopca fanfarona. Choć pusto w kieszeni, Głowa najeżona.

Refren: Ku-ku, ku-ku, a-ha, a-ha! O di-ri-di, O di-ri-di dyna, di-ri-di dyna, u-ha!

Kukułeczka kuka, Syrce we mnie puka. Głupi ten kawalir, Co z majątkiem szuka.

Pytajta kukułki, Ona wam odpowie, Ze ten najbogatszy. Co ma dobrze w głowie.

Chłopcy moje, chłopcy, W co wy się dufacie? Czy to w te surduty, Co na sobie macie?

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: pozirać - діал. дивитися; przebirać - перен. бути розбірливим; dufać - заст. вірити, довіряти; kawalir - діал. нежонатий чоловік; fanfaron - фанфарон („ба зіка, хвалько”); pytajta - діал. запитайте. Związki frazeologiczne: kukułeczka kuka - зозуленька кує; nosa zadzira діал. задирає носа („зазнається”); głowa najeżona-тут у значенні: неприступний вигляд; syrce we mnie puka - діал. моє серце стукає; z majątkiem szuka - досл. шукає з маєтком (багату дівчину); ma dobrze w głowie - досл. має добре в голо ві (розумний).

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Jaki charakter mają polskie pieśni ludowe? Jaka jest ich ogólna tematy

ka? Czy znasz takie piosenki, jak „Hej, sokoły”, „Krakowiaczek jeden”, „Miała baba koguta”, „Czerwone jabłuszko”? Dlaczego piosenki ludowe cieszą się naszym zainteresowaniem? Wypisz epitety, porównania z utworów. razy i wyjaśnij, jak one wpływają na treść.

214

Znajdź powtarzające się wy-

ДІ320. Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpowiednią intona cję. Skomentuj treść na podstawie pytań.

Kołysanka Pluszowe niedźwiadki Raz uciekły z pozłacanej klatki, cztery małe, pluszowe niedźwiadki, jeden łkał, wracać chciał, do ciemnego lasu wejść się bał.

Mały miś, do lasu bał się iść, ze strachu drżał jak liść, pluszowy miś. ciemny las, tam wilki zjedzą nas, wracajmy bracia wraz, dopóki czas! Nie bój się, wilki nie zjedzą cię! będziemy bronić się, nie damy się! śmiało w przód, po słodki, wonny miód, jagody, istny cud, użyjem w bród! Trzy niedźwiadki, rety, co za heca, Babę Jagę wsadziły do pieca, teraz wieść muszą nieść, już nie będzie Baba Jaga dzieci jeść.

Śmiało w przód, po słodki, wonny miód, jagody, istny cud, użyjem w bród! Użyjem w bród! Użyjem w bród! Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Baba Jaga - Баба-Яга, міфологічний образ баби, небезпечної для дітей; łkać ридати; rety-розм. вигук, що виражає почуття страху, паніки, несподіванки. Związki frazeologiczne: pozłacana klatka - позолочена клітка; pluszowy niedźwiadek - плюшеве ведмежа; drżeć jak liść - дрижати як лист; w bród розм. досхочу, багато; dopóki czas - поки ще є час; istny cud - справжнє диво; co za heca! - розм. що за незвичайна історія!

9 Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Przypomnij, co to jest kołysanka, dlaczego się ją śpiewa? W podkreślo nych fragmentach wskaż powtarzające się wyrazy. Ustal, jak one wpływają na treść.

215

Przygotuj niewielką wypowiedź pisemną na temat: „Jaki nastrój panuje w kołysance „Pluszowe niedźwiadki”? W razie potrzeby korzystaj ze słowniczka do tekstu.

Dobierz synonim do wyrazu fantazja. Dobierz antonimy do wyrazów: mały, ciemny, śmiały

321 .

Przeczytaj przysłowia i odpowiedz na pytania.

Dobra gospodyni ma zawsze pełno w skrzyni. Dobrze czyniąc, nie bój się nikogo. Dobre imię za wszelkie tytuły stanie. Ten bliźni, kto komu dobrze czyni. Zastanów się, czym jest dobro?

Jakie wyrazy najczęściej powtarzają się w podanych przysłowiach? Wyjaśnij, jak one wpływają na treść.

Pisanie z pamięci. Popatrz na przysłowia, zapamiętaj. Zamknij podręcz nik i zapisz je. Otwórz podręcznik, sprawdź, czy wszystkie przysłowia zostały poprawnie napisane? Wiem więcej

Wartości to przedmioty, zjawiska, mające duże znaczenie. Przykłady wartości: dobro, wia ra, nadzieja, miłość, piękno, prawda, życie, spra wiedliwość, równość, wolność, godność, pokój, szczęście, rodzina, przyjaźń, kariera zawodowa. Moralność to zespół uznanych norm i wzorców życia, zasad postępowania, również zgodność działań ludzkich z prawdą i dobrem. Barbara Gulbinowicz. Dziewczynka z anemonami

322.

Rozwiąż rebus.

216

Powtórzenie

TEMAT 15. POLSCY PISARZE I POECI DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. WYPOWIEDŹ USTNA I PISEMNA. POWTÓRZENIE 323.

Przeczytaj wyraźnie tekst.

Jarosław Iwaszkiewicz

Gawędy o książkach i czytelnikach Kocham książkę nie dlatego, że jest piękna zewnętrznie, ale dlatego, że wprowadza mnie w mój własny świat, że odkrywa we mnie, nie na zewnątrz mnie, a bogactwa, których nie prze czuwałem. Dlatego też taką miłością otaczam moją bibliotekę. „Powiedz, jakie książki masz w domu, a powiem ci kim jesteś”. Takie powinno być przysłowie. Za książką kryje się autor. Jego pisanie jest więc zawsze listem do czytelnika. Pi szemy zazwyczaj listy do przyjaciół. Książka jest listem autora do przyjaciela. 9

Teodor Axentowicz. Zaczytana. 1899 r.

tS*- Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Wyznacz typ i styl podanego wyżej tekstu. Odpowiedź uzasadnij.

Pracuj w grupie.

Spróbuj odpowiedzieć na pytania.

1. Dlaczego autor kocha książkę? Wyjaśnij zdanie „Książka jest listem au tora do przyjaciela”. 2. Czy masz w domu biblioteczkę? Jakie książki masz w domu? 3. Zapoznaj się z etymologią wyrazu książka w rubryce „Wiem więcej ” i wskaż możliwą drogę rozwoju znaczenia tego słowa.

Pisz poprawnie. Zapisztekst pod dyktando. Otwórz podręcznik i sprawdź, czy wszystkie wyrazy zostały napisane poprawnie. Znajdź w ostatnim zdaniu wyrazy, w których ilość liter i głosek jest jednakowa. Podkreśl w nim główne części zdania.

/ ЬП324.

Ustal wyrazy nieakcentowane, które łączą się z następującymi po nich wyrazami akcentowanymi.

Nie dlatego, za dwa tygodnie, za książką, kryje się, chodź no, nie na zewnątrz mnie, pod tytułem, do przyjaciela, powiem ci, zróbże, po kolacji, powiedz mu, dlatego też, odkrywa we mnie, listem do czytel nika.

218

Wiem więcej

Wyraz książka występuje w polszczyźnie dopiero od XVIII w. Wcześniej słowo to używane było jedynie w liczbie mnogiej: książki (i książeczki), a zmiana tej formy na liczbę pojedynczą została spowo dowana koniecznością odróżniania jednego egzemplarza od wielu zaszła w XVI w. Rzeczownik książka jest odziedziczony z prasłowiańszczyzny (* kbnigy) i stanowi zdrobnienie od wyrazu księga. Ten leksem z kolei przed XIII w. występował w postaci knięgy, a następnie doszło do rozpodobnienia dwóch sąsiadujących głosek nosowych i przejście w księgy. Dalsza etymologia omawianego wyrazu nie jest jasna. Zdaniem A. Brucknera („Słownik etymologiczny języka polskiego”) księga jest wyrazem słowiańskim, ponieważ prasłowiańska forma wywodzi się od '^kbiub, poi. kien o znaczeniu „kłoda, kloc, pień drzewa, z którego robi się deski” utworzone przy pomocy formantu -ęga (-iga). Warto również przypomnieć o staropolskich formach, pochodnych od księ ga'. książnica „biblioteka”; książnik / księżnik „zajmujący się han dlem książkami, księgarz” (wg Joanny Przyklenk).

325.

Posłuchaj wiersza.

Edward Szymański

Książka Witam cię kartek szelestem, tytułem na pierwszej stronie, witam! Bo po to przecież jestem, żebyś mnie ujął w dłonie i czytał. Kiedy jesz obiad - na zdrowie! Gdy chcesz się bawić - baw się! Ja ci nie bronię! Zygmunt Landau. Ale gdy chcesz mieć opowieść o wszystkim, Portret chłopca co najciekawsze - ja ci się skłonię! czytającego książkę. Kiedy ci smutno będzie, kiedyś samotny, Ok. 1920-1930 chory, bez przyjaciela - ja z tobą pójdę wszędzie, poprzez zimowe wieczory, w kraje wesela. Będziesz wraz ze mną oglądać baśnie i cuda, i dziwy na końcu świata.

219

Po niebie, po morzach i lądach, jako te ptaki szczęśliwe, będziemy latać. Nigdy ci się nie znudzi! Wędrówki po każdej kartce nie są tak straszne. Przygody innych ludzi są przecież nie mniej warte niż twoje własne. Ja cię bez trudu nauczę tego, co przydać się może choćby po latach paru. Ja tobie słowem jak kluczem w cudowny sposób otworzę pałace czarów.

Ib Słowniczek związków frazeologicznych używanych w tekście: kartek szelestem - шелестом сторінок ująć w dłonie - взяти в долоні ja ci nie bronię - я тобі не забороняю ja сі się skłonię - я перед тобою схилюся kraje wesela - країни веселих розваг, веселощів przydać się może - може стати в пригоді pałace czarów - палаци, повні чарів

*tS

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Kto jest podmiotem lirycznym tego wiersza? Kto mówi do czytelnika? Przygotuj ustnie dialog na podstawie ilustracji do wiersza.

Przeczytaj związki frazeologiczne z ramki, zapisz je do słowniczka i zapa miętaj.

Ułóż z nimi zdania.

Jaką wartość ma książka dla współczesnej młodzieży? ’* 326. Wyjaśnij znaczenie polskich frazeologizmów: mówić z kimś jak z książki, pożerać (połykać) książki, czytać w kimś jak w otwartej książce, książ

ka do poduszki, mól książkowy, wiedza książkowa. słownika.

220

Korzystaj z pomocy

327 . W podanych zdaniach wskaż nieodmienne części mowy. Bo po to przecież jestem, żebyś mnie ujął w dłonie i czytał. Nigdy ci się nie znudzi! Przygody innych ludzi są przecież nie mniej warte niż twoje własne.

328.

Nazwij związki zgody, rządu lub przynależności.

Na pierwszej stronie, na końcu świata, ujął w dłonie, twoje włas ne przygody, kartek szelestem, smutno będzie, cudowny sposób, zi mowe wieczory, w kraje wesela, ptaki szczęśliwe. Wiem więcej

Edward Szymański (1907-1943) to poeta, dzien nikarz, satyryk. Opublikował zbiory wierszy i satyr: „Do mieszkańców Marsa” (1934), „Słońce na szynach” (1937), wiersze dla dzieci „ABC” (1936).

8 329.

Przeczytaj tekst, wykorzystaj dla zrozumienia podane niżej wyrazy

ze słowniczka. Obejrzyj obraz.

Juliusz Słowacki

Wróżka Goplana Ach, patrz! na słońca promyku Wytryska z wody Goplana; Jak powiewny liść ajeru, Lekko wiatrem kołysana; Jak łabędź, kiedy rozwinie Uśnieżony żagiel steru, Kołysze się - waha - płynie. I patrz! patrz! lekka i gibka, Skoczyła z wody jak rybka, Na niezabudek warkoczu Wiesza się za białe rączki, A stopą po fal przezroczu Brylantowe iskry skrzesza. [...] na włosach wróżki Uśpione leżą jaskółki. Tak powiązane za nóżki Kiedyś, w jesienny poranek, Upadły na dno rzeczułki: 221

Gaston Bussiere. Nimfa. 1929 r.

Rzeczułka rzuciła wianek, Wianek czarny jak hebany Na złote włosy Goplany. Promienie słońca przenikły Jaskółeczek mokre piórka... Ożyły - pierzchły - i znikły, Jak spłoszonych wróbli chmurka (fragment „Balladyny”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: wytryskać - випливати; ajer- аїр, лепеха; skrzeszać - оживляти; heban - чорне дерево; pierzchać - тікати. Związki frazeologiczne: wróżka Goplana - фантастична ворожка, королева озера Гопло; spłoszone wróble - сполохані горобці.

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Mów poprawnie: łabędź, żagiel, patrzeć, warkocz, spłoszony, wróżka, ja skółka, rzeczułka, piórka. Przetłumacz wyrazy na język ukraiński. Na ile części można podzielić ten tekst? O jakim wydarzeniu mówi każda część? Nadaj tytuły poszczególnym częściom. Znajdź w wierszu powtarzające się wyrazy, wyjaśnij, jak one wpływają na treść utworu. Wytłumacz pisownię znaków interpunkcyjnych przy tych wyrazach. Spróbuj znaleźć odpowiedzi na pytania. Znajdź w wierszu informacje, kim jest i jak wygląda Goplana? Jaką porę roku opisuje ten fragment? Co o tym świadczy?

Wypisz do zeszytu porównania z podanego fragmentu, podstawowy dla wyrazu pochodnego rzeczułka.

Wskaż wyraz

330 Wstaw przepuszczone litery, wyjaśnij pisownię wyrazów.

Wr żka, murka, łabę , agiel, wa a, pat , sk esać, p ezrocze, jask łka, ebany, p enikać, o yć, wr bel, ucić. 331 . Ustal, jaką funkcję pełnią w podanych zdaniach podmiot i orzecze nie. Jakie to są zdania ze względu na cel wypowiedzi?

Ach, patrz! Skoczyła z wody jak rybka. Czy na włosach wróżki uśpione leżą jaskółki? Rzeczułka rzuciła wianek. 222

Wiem więcej

Gopło to jezioro na Kujawach. Naz wa związana jest ze słowiańskim plemie niem Goplan. Przez Gopło przepływa rzeka Noteć, a nad jego północnym brze giem leży miasto Kruszwica. Noteć za pewnia połączenie wodne z Wisłą i Odrą. Jest to największe jezioro województwa kujawsko-pomorskiego i regionu Kujaw. Gopło znane z legend o Popielu, legendarnym władcy z IX w., i o wróżce Goplanie. 332. Posłuchaj baśni.

Ewa Szelburg-Zarembina

Baśń o kocie w butach Całe dzionki i noce młyn nad rzeką terkoce. Woda koło obraca, bez ustanku wre praca. Młynarzowi w jego pracy pomagają dzieci: syn najstarszy, ten syn średni i najmłodszy trzeci. Dobrze było żyć we młynie z turkoczącym kołem. Dobrze było we dnie, w nocy tak pracować społem. Ale oto się zdarzyło, co się nieraz zdarza: przyszła śmierć, by zabrać z sobą starego młynarza. Carl Offterdinger. Ilustracja A gdy ojca już nie stało, dzielili się społem do baśni trzej synowie. „Kot w butach” Dwaj usiedli za dębowym stołem, a ten trzeci stał u okna, cały zapatrzony w daleki, cichy cmentarz od brzózek zielony. Rzecze starszy: - Ja zabiorę młyn, łąkę i pole. Rzecze średni: - Wezmę złoto i futra sobole. A potem do najmłodszego rzekli: - Drogi bracie, toć sam widzisz, że nie stało już majątku dla cię. Ot, jest stary kot ojcowy, o bardzo cennym futrze, który już nie może łowić myszy ani szczurów w młynie i w komorze.

223

Nic nam po nim. Ty weź, Jaśku, tego darmozjada. - I zaśmiali się źli bracia. A Jaś tak powiada: - Niźli ziemię, niźli stroje, niżeli wór złota lepiej dostać przyjaciela, choćby tylko... kota. Więc go wezmę. Lecz kot bury (posłuchajcie!) nie był zwykłym kotem. Dziesięć lat go znali we wsi - nikt nie wiedział o tym, że ten kot był kotem z bajki, mówił ludzką mową. Więc do Jaśka kot bajkowy szepnął słowo w słowo: - Nie zazdrościsz swoim braciom ojcowskich dostatków, jeno mnie, starego kota, wziąłeś na ostatku. Chcę się tobą opiekować, boś jest chłopiec dobry. I ja od dziś dnia dla ciebie będę także szczodry. Od dziś słuchaj mnie we wszystkim, niech cię nic nie dziwi, a będziemy obaj, chłopcze, zobaczysz, szczęśliwi. Idź na jarmark, kup mi torbę myśliwską i buty. A but każdy niechaj będzie podkówką podkuty. Tak jak kot chciał, Jasiek zrobił. Wziął się kot pod boki, ruszył wąsem i powiada: - Chodźmy w świat szeroki. - Poszli. A kot w butach stawiał wielgolaśne kroki. A gdy przyszli na rozstaje, rzecze kot do chłopca: - Zapoluję na przepiórki, sztuka ta ci obca, więc idź, wykąp się w jeziorze, co błyszczy pod lasem. Jaś się kąpie. Kot poluje. A drogą tymczasem jedzie król w złotej karecie z królewną u boku. Kot z przepiórek pełną torbą Carl Offterdinger. wnet przyśpieszył kroku. Ilustracja do baśni Na sam środek drogi skoczył, stuknął „Kot w butach ” obcasami: - Panie królu, stój, stój, proszę! Zlituj się nad nami! Król wychylił się z karety. - Prr! -woźnica woła. I stanęły cztery konie, w piach wryły się koła. - Oto niosłem ci przepiórki od mojego pana, każda tłusta, sama w usta wejdzie bez podlania. Ale biada! Mości królu, pan mój jest w obierzy. Zbóje w wodę go wrzucili odarłszy z odzieży! - (A kot chytry, po kryjomu, wcześniej, na czworakach, złapał szarą świtkę Jaśka i ukrył ją w krzakach). 224

Król, że serce miał gołębie: - Masz tu szaty - rzecze. - I siadajcie do karety, kocie i człowiecze. Gdzie cię podwieźć mam, młodzieńcze? Gdzie twój dom rodzinny? - Lecz nim Jasiek otwarł usta, kot go ubiegł zwinny: - Pan mój mieszka w tym zamczysku, co na górze stoi. -Stąd, o, widać złote wieże. „W głowie mi się troi” - myśli Jasiek, ale wsiada, bo król grzecznie prosi: - Siądź, młodzieńcze, przy mej córce, przy królewnie Zosi. Kot biegł pieszo i karetę wyprzedził o milę, aż napotkał tłum żniwiarzy w złotym zboża pyle. Tym żniwiarzom ze zdziwienia aż się włosy jeżą: - Kot, kot w butach! Co za dziwo! - ledwo oczom wierzą. - Będzie jechał król - zakrzyknie kot - w złotej karecie! Gdy zapyta: „Czyje łany?”, to wy odpowiecie, że to łany księcia Jana. - I kot, nie czekając, skacze miedzą, a tak szybko, jakby skakał zając. I kot w butach biegnie dalej, biegnie prostą drogą, a te buty z podkówkami niosą go, jak mogą! Przybiegł wreszcie do wrót zamku. Łapką - stuk! We wrota. A mieszkał tam czarnoksiężnik. Wyjrzał. Ujrzał kota. Kot podkręcił wąs do góry, stuknął obcasami: - Rzecz ci powiem niezbyt miłą: źle z czarownikami. Pono, mości czarowniku - tak mówią we świecie - już nie umiesz robić czarów. Lada małe dziecię kpi se z ciebie. I mnie także śmieszne się wydaje, że ty jeszcze, mieszkasz w zamku i rządzisz tu krajem. - Co? - czarownik z gniewu wrzasnął. Ja ci pokażę! - Szast! i w lwa zmienił się zaraz. Widok był tak srogi, że kot skoczył, hyc! na drzewo, choć miał w butach nogi. Z czubka drzewa rzecze raźnie: - Lwem nie sztuka zostać! Lew jest duży. Małej myszki spróbuj przybrać postać! Ale tego nie potrafisz, proszę jegomości! Lew-czarownik ryknął głośno, pełen strasznej złości: - Wszystko umiem! Mogę wszystko! i... z lwa stał się myszką. Na to tylko i czekało przechytre kocisko.

225

Chrup! i znikła mysz bez śladu w burym pyszczku kota. - To rozumiem! To nazywa się dobra robota - mruczy kot, sam z siebie rad. A już w zamku wrota wtacza się kareta z królem, z Jaśkiem i z królewną. - No, ucieszę ja ich wszystkich. Ucieszę na pewno. Stanął w progu nasz kot w butach, a król go zapytał: - Czyj ten zamek, kocie w butach? - Nasz on jest, i kwita! Książę Janie, ugość króla, królewnę i lud. Masz napitków i jedzenia tutaj w zamku w bród. - Ale Jasiek rzecze: - Hola, hola, bury kocie. Ja nie jestem księciem, który chadza w srebrze, w zlocie. Zbójcy mnie nie napadali, nie moje to łany, a i nie mój także zamek tutaj zbudowany. -Ja daruję ci go chętnie - mruczy kot strapiony. - Już schrupałem czarownika: nie wróci w te strony. Teraz możesz ty, Jasieńku, wziąć sobie te włości. Na to Jasiek rzekł gwałtownie, bo już się rozzłościł - Złą przysługę chcesz mi oddać, przyjacielu kocie! Są tu ludzie, co stracili siły na robocie w służbie tego czarownika, który żył z ich pracy. Oni wezmą sobie wszystko. - A co my, biedacy? - kot miauknął i zjeżył się, lecz Jaś go pogładził. - Jestem zwykłym młynarczykiem i biednym sierotą, nie chcę w błąd wprowadzać ludzi, choćby i za złoto. Dosyć ciebie już słuchałem, oszustw nie chcę więcej. Zapracuję na nas obu. Patrz, mam silne ręce. Czyś zrozumiał, kocie w butach? A kot kiwnął głową: - Dobrze, Jaśku, zrobię, jak chcesz. Daję kocie słowo! Wtedy pierwszy raz się oz wał głos królewny Zosi: - Miły Jaśku, chodź na chwilę, mam ja ci rzec cosik! Był domyślny ten kot w butach, rzekł: - Królu i panie, gdzie jest dwoje młodych, ładnych, tam bywa kochanie. Uśmiechnęło się wesoło poczciwe królisko. - Widzi mi się, kocie w butach, będzie weselisko! Na dworze u dziadka-króla kot w butach wnuczęta lula. A że lubi zmyślać, gadać, musi... bajki opowiadać! W bajkach zmyślać to nie grzech, a dzieciakom z tego śmiech.

226

Słowniczek wyrazów używanych w tekście: dzionek -зменш, день; młynarz-мельник; szczodry-щедрий; woźnica-візник; żniwiarz - жнець; miedza - межа; darmozjad - дармоїд; niźli - заст. ніж (сполуч ник, який визначає підставу порівняння); świtka- заст. свитка; czarnoksiężnikчорнокнижник. terkotać - торохтіти wychylić się - висунутися zwinny - верткий wrzasnąć - крикнути strapiony - засмучений zmyślać - вигадувати

obcasy - каблуки szaty - одяг kpić - насміхатися raźnie - жваво oszustwa - шахрайства

Związki frazeologiczne: wre praca - робота кипить; turkoczące koło - коло, яке гуркотить; pracować społem - працювати спільно; kot bajkowy - казковий кіт; torba myśliwska - мисливська сумка, ягдташ; przyszli na rozstaje - прийшли на роздоріжжя; gołębie serce - голубине серце; ledwo oczom wierzą - ледве очам вірять.

Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia. Wskaż głównych bohaterów baśni. Jak podzielili majątek bracia? Co dali najmłodszemu bratu? Kim był bury kot? Co obiecał Jaśkowi? Jak kot w butach pomógł swemu gospodarzowi? Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich znaczenie i pisow nię. Wyjaśnij znaczenie zwrotów i wyrażeń: wre praca, kot bajkowy, torba myś liwska. Wyszukaj fragmenty przedstawiające jak biedny staje się bogaczem, uczciwość zostaje nagrodzona, a zło jest ukarane.

2^2 O czym poucza czytelnika „Baśń o kocie w butach”? Odpowiedź zapisz. ДІЗЗЗ. Przeczytaj zdania, przetłumacz. Określ formę gramatyczną podkre

ślonych rzeczowników i czasowników.

Woda koło obraca. Młynarzowi w jego pracy pomagały dzieci. Dwaj usiedli za dębowym stołem. Więc go wezmę. Ten kot był kotem z bajki. Od dziś słuchaj mnie we wszystkim. Chodźmy w świat szero ki. Zlituj się nad nami! Siadajcie do karety. Kot skacze, jakby skakał zając. Ja ci pokażę! Lwem nie sztuka zostać! Z lwa stał się myszką. 227

Ja nie jestem księciem. Czyś zrozumiał, kocie w butach? Uśmiechnę ło się wesoło poczciwe królisko. A dzieciakom z tego śmiech. czasownik rzeczownik 1) osoba 1) liczba 2) liczba 2) rodzaj 3) czas 3) przypadek 4) tryb 4) funkcja w zdaniu 5) funkcja w zdaniu

/ bTJ334.

Wstaw rzeczownik w odpowiedniej formie. Wskaż rodzaj, liczbę, przypadek rzeczownika.

Lecz kot bury nie był zwykłym (kot). Dziesięć lat go znali we (wieś). Kot był kotem z (bajka), mówił ludzką (mowa). A będziemy obaj, (chłopiec), zobaczysz, szczęśliwi. Kup mi (torba) myśliwską i buty. A but każdy niechaj będzie (podkówka) podkuty. A (droga) tymczasem jedzie król w złotej (kareta) z (królewna) u boku. Kot z (przepiórki) pełną (torba) wnet przyśpieszył kroku. Panie (król), stój, stój, proszę!

335. Wypisz z podanych zdań zaimki, a następnie określ ich rodzaj. Wskaż, jaką funkcję pełnią w zdaniu. A gdy ojca już nie stało, dzielili się społem trzej synowie. A ten trzeci stał u okna. Więc go wezmę. Nikt nie wiedział o tym. Chcę się tobą opiekować. Od dziś słuchaj mnie we wszystkim, niech cię nic nie dziwi. Oto niosłem ci przepiórki od mojego pana. Gdzie twój dom rodzinny? Co? - czarownik z gniewu wrzasnął. Ja ci pokażę! Wszystko umiem! Czyj ten zamek, kocie w butach? A dzieciakom z tego śmiech.

336 . Przeczytaj tekst, zwracając uwagę na odpowiednią intonację. Obej rzyj obrazki. Magdalena Samozwaniec

Pantofelki Kopciuszka Jedna siostra Kopciuszka, cała w srebrnej lamie, Niecierpliwi się we drzwiach, czekając na matkę. Druga w sukni z atłasu w srebrno-złotą kratkę Zarzuca szal jedwabny na bielone ramię. Zaś macocha Kopciuszka (a diabła teściowa)

228

Złoty pantofelek Kopciuszka na terenie niemieckiego zamku w mieście Polle, gdzie według legendy mieszkała bohaterka baśni

Afisz filmu „Kopciuszek”, reż. Kenneth Branagh, 2015 r.

Pasierbicę swą na klucz przezornie zamyka I głosem niecierpiącym replik, w krótkich słowach Każę jej ziarnka piasku wybrać z popielnika. Ledwie wyszły, Kopciuszek biegnie do komody Gdzie leży złoty migdał, dar najlepszej z wróżek, (Złożona w nim jest suknia księżycowej mody) I orzech z pantoflami na najmniejszą z nóżek. Zaczyna od pantofli. Jakiejż dziwnej miary? Za małe! Ach, brakuje milimetrów paru! Kopciuszek walczy z nimi, póki zegar stary Bić nie zacznie dwunastej, końca wielkich czarów. Przepadł bal twój, Kopciuszku, i suknia balowa! Rondle szydzą i imbryk złośliwie się świeci... Ach, po cóż było wszystkim dokoła blagować, Ze numer twych trzewiczków jest dwudziesty trzeci?! Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Kopciuszek (від kopeć „кіптява, сажа”) - Попелюшка, героїня однойменної казки Шарля Перро, братів Ґрімм; pantofelki - черевички; trzewiki - чоботи; niecierpliwić się - хвилюватися; macocha - мачуха; pasierbica - падчерка; przezornie - завбачливо; popielnik - піддувало (отвір під топкою, через який проходить повітря, підсилюючи тягу під час горіння); rondle - каструлі; blago wać - брехати.

Związki frazeologiczne: srebrna lama - срібна парча; bielone ramię - біле плече; suknia księżycowej mody - досл. сукня місячної моди.

229

Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. Kto jest narratorem wiersza? Dlaczego Kopciuszek nie zdążył na bal? Czemu pantofelki nie pasowały na Kopciuszka? Jaka przestroga jest zawarta w wierszu?

Pracuj w grupie.

A. Do podanych wyrazów: 1) buty, kazać, czarodziejka, naśmiewać się, dziwny, blagować; 2) buty, kazać, czarodziejka, naśmiewać się, dziwny, blagować dopisz: 1) synonimy; 2) antonimy. B. Wypisz z utworu 2-3 przymiotniki wraz z określanymi przez nie rzeczownikami w stopniu równym i 2 przymiotniki w stopniu najwyższym. C. Określ ich formę gramatyczną (przypadek, liczba, rodzaj). Ustal funkcję składniową przymiotnika.

337. Odmień przez osoby i liczby w czasie teraźniejszym, przeszłym i przyszłym czasownik biegać. 338. Przepisz zdania do zeszytu, podkreśl czasowniki. W nawiasach określ ich osobę, liczbę, czas, przynależność do І, II, III koniugacji. Ustal funk cję składniową czasowników. 1. 2. 3. 4.

Siostry Kopciuszka idą na bal. (...) Naczynia świecą się. (...) Kopciuszek walczył z pantoflami. (...) Będziemy miały podobne kłopoty. (...)

339.

Przeczytaj głośno wiersz, zwracając uwagę na odpowiednią into

nację.

Joanna Kulmowa

Kraj dywan Kraj dywan to wyspa, którą się co dzień o krywa. Staniesz na Kraj dywanie i już zacznie się dalekie o pływanie. Lecą ptaki tkane w znane. Szumią palmy w puszystym wzo e. Świecą gwiazdy nad Kraj dywanem, Toczy pianę wzbu one morze.

230

Tylko dobrze się zmieść w czterech rogach, żeby cię nie mogła zmieść wezbrana podłoga. Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

Jakie wyrazy w utworze zostały napisane z wielkiej litery? Uzasadnij ich pisownię. O jakich rzeczach pisze autorka wiersza? Przyjrzyj się, w jaki sposób po etka przemienia zwyczajne rzeczy w fantastyczne, np. dywan staje się Krajdywanem - baśniową krainą nad morzem?

Znajdź w tym wierszu epitety, przenośnie. Jak nazywamy wyraz Krajdywari, utworzony przez autorkę? Przygotuj ustnie dialog na podstawie ilustracji do wiersza.

ЬП340.

Utwórz od podanych przymiotników przysłówki.

Daleki, nieznany, bliski, dobry, zimny, beztroski.

341 .

Odmień przez przypadki związek wyrazowy cztery rogi.

342.

Posłuchaj fragmentu opowiadania.

Zbigniew Nienacki

Fantomas w natarciu Było piękne popołudnie. Usiedliśmy na ławkach dla turystów i oglądaliśmy w milczeniu mocną zie leń starych platanów w zamkowym parku. Białe, piaszczyste łachy w srebrzystej toni rzecznej wy glądały jak rybie łuski. Detektyw Pigeon wydawał mi się dziwnie roz targniony. Nasłuchiwał czegoś co chwila, spoglą dał w niebo i drapał się za lewym uchem. Nagle powiedział do barona: - Nie chciałbym, aby pan źle myślał o Fantomasie. Skoro bowiem nie może pan dysponować obrazami wedle swojej woli, Fantomas, kradnąc obrazy, nie czyni panu krzywdy. - Ależ, drogi panie, co też pan mówi? To oburzające! - rzekł ba ron. - Fantomas jest zwykłym złodziejaszkiem.

231

- I weźmiemy za niego sto tysięcy dolarów - powiedziała Yvonne. Pigeon uśmiechnął się. Po raz pierwszy zobaczyłem go uśmiech niętego od ucha do ucha. - Obawiam się, że to płonne nadzieje - rzekł. W tym momencie nad drzewami parku ukazał się błękitny heli kopter. Z warkotem motoru przeleciał nad rzeką i znalazł się tuż nad tarasem. Zawisnął nad nim jak potężna ważka, zniżył się tak bardzo, że znalazł się o trzy metry nad ziemią. Przez chwilę obawiałem się, iż uderzy śmigłami o mury. Z helikoptera zrzucono drabinkę sznurową. - Zegnam! - skłonił się nam pan Pigeon. - Dziękuję za otwarcie galerii. Dziękuję również za obraz Renoira. Mam nadzieję, że kopia, którą zostawiłem, jest starannie wykonana. Ze zręcznością młodzień ca wskoczył na drabinkę sznurową. Helikopter błyskawicznie wzniósł się do góry. Po chwili zniknął za drzewami parku. - Nic nie rozumiem - zagrzmiała ciotka Eveline. A mnie mrowie przeszło po karku. Już otwierałem usta, żeby wy jaśnić sytuację, gdy od strony zamku nadbiegł Filip. - Panie baronie - wołał zdumiony. - Dzwonił pan Pigeon, detek tyw. Powiedział, że będzie za godzinę, bo zatrzymały go w Paryżu nieprzewidziane okoliczności. Wszyscy milczeli, jakby im coś zasznurowało usta. - Fantomas - jęknęła wreszcie Yvonne. - Więc to był Fantomas? Kustosz złapał się za głowę. - Obraz! On chyba ukradł obraz Renoira! I jak szalony pobiegł w kierunku zamku i galerii. A my popędziliśmy za nim... W galerii Zamku Sześciu Dam znajdowały się dzieła sztuki nowożytnej. Najstarsze obra zy pochodziły z końca ubiegłego stulecia. Najmłodsze powstały w latach dwudziestych naszego wieku. Były wśród nich obrazy Picassa, Chagalla. Niekiedy mówi się, że zwykły szary człowiek woli oglądać obra zy starych mistrzów, zaś nowoczesne malarstwo wydaje mu się nie zrozumiałe. Współczesne malarstwo wymaga od odbiorcy pewnego przygotowania. Zmusza do pracy wyobraźnię, a nie każdemu chce się zdobyć na taki wysiłek. Wielu ludziom wydaje się, że wystarczy mieć oczy, aby patrzeć. Nieprawda! Patrzenia też trzeba się uczyć. Dla przykładu impresjoniści. Objawili się w 1874 roku, na słynnej wystawie trzydziestu malarzy. Wystawa ta wywołała niemal skandal w Paryżu, a na głowy artystów posypały się dziesiątki złośliwych kry tyk. Ale nie zabrakło równie gorliwych zwolenników. Minął czas jakiś i ów nowy nurt w sztuce okazał się zwycięski. Dziś obrazy impresjo nistów budzą zainteresowanie ogromnej rzeszy odbiorców. 232

Ojciec impresjonizmu, Claude Monet, rzucił zawołanie, że należy malować to, co się widzi. Jak impresjoniści rozumieli to hasło? Według nich malarstwo winno utrwalać subiektywne wrażenia artysty. Malowali rzeczy tak, jak je w danej chwi li widzieli. Wyszli ze swoich pracowni. Do lasu, do ogrodu, na plażę, w pole. Dziś Claude Monet. Impresja, widok malarza na ulicy czy w parku nie wschód słońca. 1872 r. budzi zdziwienia - wówczas jednak było inaczej. Impresjoniści wypowiedzieli wal kę ciemnym barwom malarstwa poprzedniego okresu, brązom i sza rym zieleniom, szarościom i czerniom. Impresjoniści twierdzili, że nie malują przedmiotów dla nich samych, lecz dla ich barw. Miejsce dotychczasowych „wielkich tematów” zajęły pejzaż, martwa natura i stosunkowo rzadziej sceny rodzajowe, portrety. ...Ale do Zamku Sześciu Dam nie przyjechałem, aby sterczeć w galerii i zachwycać się zgromadzonymi tam dziełami sztuki. Baron, madame Eveline, mała Yvonne wierzyli, że pomogę im w walce z bezwzględnym i nieuchwytnym złodziejem obrazów. Nie mogłem za wieść ich zaufania. Należało zacząć działać (wg „Pan Samochodzik i Fantomas”). Słowniczek wyrazów używanych w tekście: Fantomas (фр. fantom „дух”) - Фантомас, вигаданий персонаж, злочинець, що приховує свою особу, один з найвідоміших нега тивних персонажів французької літератури та кіно; Pigeon (czy taj: [Piżą]) - Піжон; Yvonne (czytaj: [Iwon]) - Івон; Eveline (czytaj: [Ewlin]) - Евелін; Renoir (czytaj: [Renuar]) - П’єр-Огюст Ренуар (1841-1919), французький художник, представник французького імпресіонізму; Picasso (czytaj: [Pikasso]) - Пабло Пікассо (1881FftnTOMflS 1973), іспанський і французький художник, один із найвидатніших митців XX ст.; Chagall (czytaj: [Szagal]) - Марк Шагал (1887-1985), білоруський і французький художник-сюрреаліст і графік; Claude Monet (czytaj: [Klod Monę]) - Клод Моне (1840-1926), французький живописець, один із засновників імпресіонізму, мистецької течії у живописі; Zamek Sześciu Dam - замок в Шенонсо (Фран ція); drapać się - шкребтися; oburzające - обур ливо; złodziejaszek - злодюжка; helikopter - вер толіт, гелікоптер; błyskawicznie - дуже швидко; zagrzmieć - загриміти; kustosz - охоронець (у музеї); wyobraźnia - уява; szarość - сірість; bez względny - жорстокий; zaufanie - довіра.

233

dysponować - розпоряджатися złapać się - схопитися sterczeć - стирчати

jęknąć - застогнати popędzić - побігти

Związki frazeologiczne: w natarciu - в наступі; piaszczyste łachy - піщане лахміття; rybie łuski - риб’яча луска; nasłuchiwać co chwila - наслухувати що хвилини; nie czynić krzywdy - не робити кривди; uśmiechnięty od ucha do uchaдосл. усміхнений від вуха до вуха; płonne nadzieje - марні надії; warkot motoru торохтіння двигуна; potężna ważka - міцна бабка (комаха); uderzy śmigłami о mury- вдарить пропелером мури; drabinka sznurowa-мотузкова драбинка; mro wie przeszło po karku - потилицею поповзли мурашки; nieprzewidziane okolicz ności - непередбачені обставини; jakby coś zasznurowało usta - досл. ніби щось зашнурувало вуста; jak szalony - як шалений; dzieła sztuki nowożytnej - твори сучасного мистецтва; zwykły szary człowiek - досл. звичайна сіра людина; gorli wi zwolennicy - послідовні прихильники; nowy nurt - нова течія; rzesza odbior ców- юрба глядачів; złodziej obrazów - злодій, який краде картини.

\Х Odpowiedz na pytania і wykonaj polecenia.

Określ czas i miejsce akcji utworu. Wskaż fragmenty, które pozwoliły wy ciągnąć wnioski. Wymień bohaterów opowiadania. Co możesz powiedzieć o głównym bohaterze utworu? Kim jest pan Pigeon w tym fragmencie?

Zapisz wyrazy z ramki do słowniczka. Zapamiętaj ich tłumaczenie i pisow nię. Ustal znaczenie słowa impresja. Wyjaśnij, jak rozumiesz termin impresjo nizm. Korzystaj ze słowników i pomocy nauczyciela / nauczycielki. Przeczytaj fragment poświęcony malarstwu. zdaniem autora na temat współczesnych obrazów?

Czy zgadzasz się ze

Znajdź w tekście i przeczytaj dialog z podziałem na role. 4r

Popatrz na obrazki i opowiedz, co jest na nich przedstawione.

Wyjaśnij pisownię wyrazów podkreślonych w tekście pt. „Fantomas w natarciu”. тздз. W podanych zdaniach podkreśl okoliczniki i wskaż, na jakie pyta nia odpowiadają, ustal ich rodzaje.

Usiedliśmy na ławkach dla turystów i oglądaliśmy w milczeniu mocną zieleń starych platanów w zamkowym parku. W tym momen cie nad drzewami parku ukazał się błękitny helikopter. Helikopter błyskawicznie wzniósł się do góry. Szybko pobiegł w kierunki zamku.

234

Dziś widok malarza na ulicy czy w parku nie budzi zdziwienia - wów czas jednak było inaczej.

344. a. Zamień każde wypowiedzenie „Cisza!”, „Nie wychodzić za bra mę!”, „Obiekt pod ochroną!”, „Nie deptać trawników”, „Spokój!” na zdanie. B. Znajdź wśród podanych wypowiedzeń zdania.

Malarstwo winno utrwalać subiektywne wrażenia artysty. Ogło szono dzień wolny od zajęć. Obraz! Przyrządzono tę potrawę bardzo smacznie. To oburzające! Można sobie na tym połamać zęby. Miejsce „wielkich tematów” zajęły pejzaż, martwa natura i portrety. Należy być dobrym. Trzeba się, niestety, uczyć. Ciepła pogoda.

345.

Wstaw zamiast kropek brakujące wyrazy i zapisz do zeszytu.

Za książką kryje się ... . Jego pisanie jest więc zawsze listem do ... . Piszemy zazwyczaj listy ... . Książka jest listem ... do przyjaciela.

_4j346

Sprawdź swoją wiedzę.

”9“ Odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia. 1. Dlaczego uczymy się gramatyki języka polskiego? 2. Jaka wymiana głoskowa zachodzi w podanych wyrazach? Z czym wiążą się zmiany ilościowe?

Pies : psa, kotek : kotka, sen : snu, przyszedł: przyszła, len : lnu, owca : owiec, kartka : kartek. 3. Ustal, jakie oboczności spółgłosek występują w tematach i rdzeniach pokrewnych wyrazów? Jakie spółgłoski wymieniają się?

Droga: o drodze, rok: roczek, tata: tacie, woda: o wodzie, stłukę : stłuczesz, śmiech : śmieszny, żaba : o żabie, ręka : ręce, mogę : mo żesz, sosna : o sośnie, piorę : pierzesz. 4. Dokończ wiadomości.

Miękkość spółgłosek oznaczamy w piśmie za pomocą ..., np. mia sto, siedem oraz ..., np. toń, wieś. Spółgłoski miękkie ś, ć, ń, dź, ź piszemy ..., np. idź, noś i przed ..., np. śnieg, źle. 5. Przeanalizuj wyraz alternacja. Z ilu liter i z jakich głosek on się składa? 6. Wskaż poprawną odpowiedź.

Słowotwórstwo to dział nauki o języku, który się zajmuje: a) opi sywaniem znaczenia wyrazów; b) sposobem tworzenia wyrazów; c) regułami w zakresie odmiany wyrazów; d) poprawnym zapisem wyrazów.

235

7. Jak dzielimy wszystkie części mowy? Jakie zaliczamy do odmiennych części mowy, a jakie - do nieodmiennych? 8. Wskaż, czy zaznaczone wyrazy w podanych parach są tymi samymi czę ściami mowy? Odpowiedź uzasadnij.

Naczelnik polecił służącemu odnieść list na pocztę. Słyszałem o urządzeniu służącemu do nawadniania pól. Na tablicy narysowano prosta i jeszcze pięć odcinków. Pojechaliśmy na wycieczkę prostą dro gą. Spotkałem w mieście znajomych. W czasopiśmie było mało znajo mych osób. 9. Rozpoznaj, jakich części mowy dotyczą poniższe zdania.

Nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, rzeczy, cechy, czynności, pojęcia abstrakcyjne - ... . Oznacza liczbę lub kolejność przed miotów przy liczbie - ... . Określa cechy istot, rzeczy, pojęć - ... . Zastępuje rzeczownik, przymiotnik, liczebnik lub przysłówek w zda niu - ... . Wyraża czynności lub stany - ... . Rządzi przypadkami, oznacza stosunki czasowe, przestrzenne, celowe - ... . Łączy wyrazy w obrębie zdania oraz zdania - ... . Wyraża stosunek mówiącego do przekazywanej treści - ... . Określa okoliczności czynności lub sposób ich wykonywania - ... . Naśladuje różne odgłosy, wyraża emocje mó wiącego - ... . 10. Utwórz pary czasowników: niedokonany: dokonany lub odwrotnie.

Prosić - ..., ... - zachorować, rysować - ..., ... - zażartować. 11. Pomieszane czasowniki połącz w pary dokonany - niedokonany.

Wzór: Opalić się - opalać się. Ściągać, wybierać się, ściągnąć, rzucić, wybrać się, rzucać. 12. Przekształć konstrukcję zdań z biernej na czynną.

Moje osiedle zostało zaprojektowane przez architekta. Pożar jest gaszony przez strażaków. 13. Uzupełnij przysłowia zaimkami: tyle, jaki, ten, co, tam.

Gdzie kucharek sześć, ... nie ma co jeść. Kto sieje wiatr, ... zbiera burzę. Ile w marcu dni mglistych, ... w żniwa dni dżdżystych. ... pan, taki kram. Nie wszystko złoto, ... się świeci. 14. Wpisz zaimki w odpowiedniej formie.

Poprosiłam (jego, go), żeby nie przeszkadzał. Wszyscy (ci, tobie) się przyglądają, (mi, mnie) nie zależy na tym kinie. 15. Do podanych liczebników głównych dopisz odpowiednie liczebniki zbiorowe i porządkowe.

Trzy, cztery, sześć, osiem, dziewiętnaście.

236

16. W podanych zdaniach podkreśl przymiotniki, wskaż ich funkcję grama tyczną.

Dokument nie był traktatem międzynarodowym. Powszechna de klaracja praw człowieka staje się elementem prawa. 17. W poniższym zdaniu podkreśl wszystkie zaimki i wskaż ich rodzaj.

Niekiedy mówi się, że zwykły szary człowiek woli oglądać obrazy starych mistrzów, zaś nowoczesne malarstwo wydaje mu się niezro zumiałe. 18. W której grupie wyrazów podano tylko przysłówki?

a) wesoło, przyjemny, zgrabnie, wczoraj; b) szybko, ładnie, wczoraj, dokładnie; c) daleko, krótki, niepewnie, bardzo; d) dziś, blisko, szybko, pewny; 19. W poniższych zdaniach znajdź podmiot, orzeczenie, drugorzędne czę ści zdania i wskaż ich funkcje.

Malowali rzeczy jak je w danej chwili widzieli. Wyszli ze swoich pracowni do lasu, do ogrodu, na plażę, w pole. Dziś widok malarza na ulicy czy w parku nie budzi zdziwienia.

Nawybitniejszy przedstawiciel polskiej szkoły pejzażowej Stefan Filipkiewicz (1879-1944)

Był malarzem i grafikiem w okresie Młodej Polski oraz w latach 1920. i 1930. Urodzony w 1879 roku w Tarnowie, zginął 23 sierpnia 1944 roku w Mauthausen. Filipkiewicz reprezentuje w polskim malarstwie początków XX wie ku nurt symbolizmu. Studia artystyczne odbył w latach 1900-1908 w kra kowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem E Cynka, J. Mehoffera, L. Wyczółkowskiego, J. Stanisławskiego i J. Pankiewicza. Jego debiut wysta wienniczy miał miejsce w r. 1899 w Krakowie, gdzie w Towarzystwie Przyja ciół Sztuk Pięknych zaprezentował serię pejzaży tatrzańskich. Uczestniczył w wystawach w Berlinie, Monachium i Wiedniu, a także w kilku międzynaro dowych ekspozycjach w Dreźnie (1912), Rzymie (1911) i Wenecji (1905-1926). Brał udział w zbiorowych prezentacjach polskiej sztuki w Stanach Zjed noczonych, Londynie, Wiedniu i Paryżu. W 1929 został uhonorowany złotym medalem na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu; w 1933 został na grodzony przez Polską Akademię Umiejętności za całokształt twórczości. W czasie II wojny światowej uczestniczył w ruchu oporu i działalności konspi racyjnej na Węgrzech; aresztowany przez Gestapo został osadzony w obozie koncentracyjnym Mauthausen, gdzie zmarł (wg Ireny Kossowskiej, http:/lculture.pllplltworcalstefan-filipkiewicz).

237

WYKAZ ŹRÓDEŁ WYKORZYSTANYCH W PODRĘCZNIKU 1.

3. 4. 5.

6. 7.

8. 9. 10. 11. 12.

13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

Войцева O. Відкрий таємниці польської мови. 2-ге вид., випр. і доп. Чернівці : Букрек, 2016. 272 с. Войцева О. А., Бучацька Т. Г. Польська мова: для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською мовою: підручник для 6 класу загальноосвітніх навчальних закладів (6-й рік навчання) Чернівці : Букрек, 2014. 240 с. Польсько-український лінгвокраїнознавчий словник / Упорядники: О. Войцева, Г. Касім, Є. Ковалевський. К. : ТОВ НВП "Інтерсервіс”, 2018. 192 с. Польсько-український словник: У 2-х т. К. : Вид-во АН УРСР, 1958-1960. Т. 1-2. Програма для 5-9 класів загальноосвітніх навчальних закладів з українською мо вою навчання / О. А. Войцева, Т. Г. Бучацька. 2012. 124 с. URL: http://www.mon. gov.ua/images/files/doshkilnacerednya/serednya/navch-program/2012/nac-mensh/15. pdf. Юрковський М., Назарук В. Українсько-польський, польсько-український слов ник. К. : Школа, 2003. 935 с. Chmiel М., Doroszewski Р, Grabarczyk A., Herman W., Pomirska Z. Słowa na czasie 1. Podręcznik do języka polskiego dla gimnazjum. Warszawa : Wydawnictwo „Nowa era”. 160 s. Kurzowa Z. Ilustrowany słownik podstawowy języka polskiego. Kraków : UNIVERSITAS, 2005. 560 s. Lechowicz J. Ten, ta, to: Ćwiczenia nie tylko gramatyczne dla cudzoziemców. Łódź : WING, 2001. 229 s. Łuczak A., Prylińska E., Maszka R. Język polski 1. Między nami. Podręcznik. Gdańsk : GWO. 320 s. Łuczak A., Prylińska E. Język polski 1. Między nami. Zeszyt ćwiczeń do gimnazjum. Gdańsk : GWO. 144 s. Lubas W Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. Wyd. 3. Kraków-Katowice : Rzeszowskie zakłady graficzne, 1994. 213 s. Mędak S. Słownik odmiany rzeczowników polskich. Kraków : UNIVERSITAS, 2003. 321 s. Mędak S. Słownik form koniugacyjnych czasowników polskich. Kraków : UNIVERSITAS, 2003. 363 s. Płóciennik Ł, Podlawska D. Słownik wiedzy o języku. Bielsko-Biała, 2005. 326 s. Polański E., Nowak T. Najnowszy podręcznik gramatyki języka polskiego. Kraków : Petrus, 2011. 332 s. Pyzik J. Przygoda z gramatyką. Kraków : UNIVERSITAS, 2003. 462 s. Słownik gramatyki języka polskiego / pod red. W. Gruszczyńskiego, J. Bralczyka. War szawa : WSiĘ 2002. 359 s. Słownik języka polskiego: w 3 t. / pod red. M. Szymczaka. Warszawa: PWN, 19781981. Słownik języka polskiego PWN / oprać. E. Sobol. Warszawa : PWN, 2005. 1304 s. Słownik wyrazów obcych PWN / pod red. E. Sobol. Warszawa: PWN, 1997. 1186 s. Wójcik J. Język polski. Myśl i mowa. Podręcznik do ćwiczeń w mówieniu i pisaniu dla klasy siódmej szkoły podstawowej. Wyd. 6. Warszawa : WSiĘ 1992. 95 s.

238

SPIS TREŚCI POWTÓRZENIE TEMAT 1. Język skarbem duchowym narodu.

Wypowiedź ustna i pisemna. Powtórzenie .................................................................. 4 FONETYKA TEMAT 2. Uczeń w szkole i jego odkrywanie świata. Fonetyka.

Wymowa samogłosek i spółgłosek. Akcent wyrazowy. Wyrazy nieakcentowane......... 8 LEKSYKA. FRAZEOLOGIA

TEMAT 3. Zasady zachowania się uczniów w szkole. Postawy wzajemnej pomocy między uczniami. Higiena osobista a zdrowie. Sport w szkole. Grupy wyrazów według znaczenia i pochodzenia...................................................... 20 TEMAT 4. Praca w różnych zawodach. Mój przyszły zawód. Rodzaje związków frazeologicznych i ich źródła....................................................... 38 SŁOWOTWÓRSTWO TEMAT 5. Przyroda i jej ochrona. Sposoby tworzenia nowych wyrazów............... 46 MORFOLOGIA TEMAT 6. Krajobraz. Kraj rodzinny. Części mowy. Rzeczownik i jego odmiana.

Funkcja składniowa rzeczowników w zdaniu............................................................ 60 TEMAT 7. W świecie zwierząt. Przymiotnik i jego odmiana. Rola rzeczownika w zdaniu. Stopniowanie przymiotników...................................... 75 TEMAT 8. W świecie roślin. Zaimek. Podział zaimków. Odmiana zaimków osobowych i zwrotnego się............................................................... 88 TEMAT 9. Poznajemy najważniejsze daty w historii Polski. Czasownik. Formy nieosobowe czasownika zakończone na -no, -to. Odmiana czasowników. Strona czynna i strona bierna czasownika. Forma zwrotna czasownika................. 102 TEMAT 10. Tradycje ludowe. Liczebnik. Odmiana liczebników prostych.......... 119 TEMAT 11. Kuchnia polska. Przepisy kulinarne. Zakupy. Nieodmienne części mowy. Przysłówek i jego stopniowanie..................................... 134 SKŁADNIA TEMAT 12. Wybitni Polacy. Związki wyrazowe. Zdanie pojedyncze.

Sposoby wyrażania głównych i drugorzędnych części zdania.................................. 150 ORTOGRAFIA TEMAT 13. Podróże. Ciekawe miejsca w Polsce. Ortografia............................... 180

INTERPUNKCJA

TEMAT 14. Utwory litertury ludowej. Interpunkcja zdania pojedynczego........ 200 POWTÓRZENIE TEMAT 15. Polscy pisarze i poeci dla dzieci i młodzieży.

Wypowiedź ustna i pisemna. Powtórzenie.............................................................. 218 WYKAZ ŹRÓDEŁ WYKORZYSTANYCH W PODRĘCZNIKU................... 238

239

Навчальне видання

ВОЙЦЕВА Олена Андріївна, БУЧАЦЬКА Тетяна Григорівна

ПОЛЬСЬКА МОВА (7-й рік навчання)

підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти

2-ге видання, перероблене

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

В оформленні використано матеріали з відкритих інтернет-джерел

Редактор Г. Касім Коректор Т. Ігнашевич Технічний редактор С Максимець Дизайн і верстка М. Токарюк

Формат 70x100/16. Ум.-друк. арк. 19,44. Обл. вид. арк. 19,00. Наклад 1410 прим. Зам. №1532.

Видавець і виготовлювач видавничий дім„Букрек", вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. Тел./факс: (0372) 55-29-43. E-mail: info@bukrek.net www.bukrek.net Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб'єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.