Польська мова 7 клас Біленька 2020

Леся Біленька-Свистович Єжи Ковалевський Микола Ярмолюк

Польська лсова (3-й рік навчання) підручник для 7 класу

закладів загальної середньої освіти 2-ге видання, перероблене

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Lesia Biłeńka-Swystowycz Jerzy Kowalewski Mikołaj Jarmoluk

Język polski (3. rok nauczania) podręcznik do klasy 7 szkół średnich ogólnokształcących

Wydanie drugie, poprawione

Чернівці „Букрек" 2020

УДК 811.162.1(075.3) Б 61

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (лист Міністерства освіти і науки України від 03.06.2020 № 1/11-3699)

Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

Біленька-СвистовичЛ.В., Ковалевський Є., ЯрмолюкМ. О. Б 61

Польська мова (3-й рік навчання): підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти. 2-ге вид., перероблене. Чернівці: Букрек, 2020. 240 с.: іл. ISBN 978-617-7770-83-0 УДК 811.162.1(075.3)

Biłeńka-Swystowycz Ł., Kowalewski J., JarmolukM. Б 61

Język polski (3. rok nauczania): podręcznik do klasy 7 szkół średnich ogólnokształcących. Wyd. drugie, poprawione. Czerniowce: Bukrek, 2020. 240 s.: il. ISBN 978-617-7770-83-0 УДК 811.162.1(075.3)

ISBN 978-617-7770-83-0

© Біленька-Свистович Л. В., Ковалевський Є., Ярмолюк М. О., 2-ге вид., перероблене, 2020 © Видавничий дім„Букрек", 2020

Шановні семикласники та семикласниці! Знайомство з мовою, літературою та культурою нашого най­ ближчого сусіда ми розпочали з тобою у 5 класі. Сподіваємося, ти зумів успішно продовжити вивчення польської мови та роз­ ширити й поглибити свої знання. Ми подбали про те, щоб третій рік навчання був цікавим і корисним. Викладене в цьому підручнику е логічним продо­ вженням граматичного матеріалу, який вивчався в попередніх класах. Його особливістю е зосередженість на комунікативних аспектах вивчення польської мови як іноземної, що відповідає сучасним світовим підходам і вимогам. Це полегшить процес навчання, а засвоєння граматичних особливостей буде доповне­ нням до лексико-комунікативного блоку. Підручник допомо­ же правильно вживати мовні конструкції, які відрізняються у польській та українській мовах. Щоб урізноманітнити навчальний матеріал, зробити його більш цікавим і пізнавальним, ми намагалися на історичному тлі показати близькість польської та української культур, пред­ ставити багатство й красу польської мови. Бажаємо, щоб твої знання з нашою допомогою поглиблюва ­ лися і були корисними не лише в навчанні, а й у повсякденному житті! Автори

Щоб тобі було зручніше і легше працювати з підручником, ознайомся, будь ласка, з умовними позначками:

□ □ О О

- зверни увагу; - пригадай; - пропущене слово; - пропущена літера; - завдання усне;

п — завдання письмове; - завдання творче.

Як дізнатися,

що ховається за „квадратиками"?

Для сканування (^В-коду твій мо­ більний пристрій повинен мати камеру. Також на ньому треба встановити спеці­ альний додаток, що дозволяє зчитувати і розпізнавати QR-KOfl. Тоді ти зможеш миттєво завантажувати в телефон ін­ формацію, переходити за посиланнями. Щоб прослухати аудіоматеріали до підручника, перейди за посиланням, зашифрованим у QR-KOfli.

® TEMAT 1 WE LWOWIE W ramach projektu wymiany młodzieży między szkołami w Pol­ sce i na Ukrainie, Darek i jego klasa wyjechali na wakacjach na Ukrainę. Wraz z młodzieżą ze Szkoły Średniej nr 8 we Lwowie pojadą wokół Ukrainy. Będą zwiedzać miejsca związane z ukraińską historią i kulturą. Będą wspólnie szukać tego, co podobne między obiema kulturami: polską i ukraińską. Będą też szukać wspólnych punktów historii. Podróż przebiegła sprawnie, nie nudziło mu się, pogoda była wy­ marzona na długą podróż, a granica w Korczowej okazała się cał­ kiem sympatyczna. Proszę paszporty. Co państwo wiozą"? Dokąd państwo jadą? Darek pierwszy raz przejeżdżał taką granicę i trochę się dziwił: dlaczego są dwie kontrole graniczne, po co po ukraińskiej stronie dostaje się jakieś karteczki. Trzeba było też postać trochę w autobusie, zrobiło się gorąco i było mu trochę niedobrze i słabo. Wszystkim się nudziło. Wydawało mu się, że na takich granicach nikt nigdy nic nie wie. Pierwszy raz przekraczał taką „prawdziwą” granicę z paszportami i kontrolą graniczną.

Lwowski Narodowy Akademicki Teatr Opery i Baletu im. Salomei Kruszelnickiej

Do Lwowa dojechali szybko i bez problemów, wjechali do cen­ trum miasta. Lwów przypominał mu Kraków i spodobał mu się. Wydawało mu się, że już tu był. Obiad zjedli w polskiej restauracji Lwowska Premiera (kelnerzy mówili tam po polsku), potem prze­ spacerowali się po Rynku, opiekunowie wypili pyszną (jak mówili) kawę w Kopalni Kawy, a wszyscy zjedli dobre ciasta we Lwowskich Plackach. We Lwowie mieli pierwszy nocleg w hotelu Lwów. Jeszcze wieczorem przeszli się po Rynku i uliczkach wokół niego.

Na drugi dzień zwiedzali piwnice Lwowa - było to duże przeżycie dla całej grupy, choć nie mogli zobaczyć zamkniętej w podziemnym kanale lwowskiej rzeki Pełtwi. Oczywiście - jak wszystkie wyciecz­ ki - weszli na Górę Zamkową (dziwiąc się - jak wszystkie wycieczki, że nie ma tam zamku...) i Kopiec, by podziwiać panoramę Lwowa. Mieli też spotkanie w polskim konsulacie. Pan konsul mówił bardzo długo i mądrze, że dzięki takim projektom..., dzięki wam, młodzi przyjaciele..., że Europa, Ukraina, Polska, przyszłość. Po południu pojechali dalej - na północ, w kierunku Pojezierza Szackiego. no Ćwiczenie 1 Odpowiedz na pytania.

Dokąd jedzie Darek? Kiedy on jedzie? 3. Jaki jest cel tej podróży? 4. Czego będą szukać młodzi Ukraińcy i Polacy w ramach wspól­ nej podróży? 5. Czy Darek był już kiedyś na Ukrainie? 6. Co robiła grupa Darka we Lwowie? 7. Nad jaką rzeką jest położony Lwów? 8. Czy kiedykolwiek byłaś / byłeś we Lwowie? 9. Jak wygląda przekraczanie granicy państwowej? 10. Jak myślisz: jakie miejsca na Ukrainie są w planie wycieczki? 1.

2.

O Ćwiczenie 2

Przypomnij sobie maksymalnie dużo faktów z życia Darka (poznanych w klasie 5 i 6). Przekaż te informacje grupie w formie zdań.

WZÓR: Darek ma brata, Stasia. Gdy Darek był w piątej klasie, jego klasa nawiązała kontakt ze szkołą w Stryju.

3

Ćwiczenie 3

Odegrajcie scenki:

Przedstawiasz się w konsulacie. 2. Poznajesz się z kolegą ze szkoły we Lwowie. 3. Podaj informacje, jak można dojechać do Lwowa z Krakowa: autobusem, pociągiem, samochodem, samolotem. 1.

Spytaj nieznajomą osobę, jak można przejść na lwowski Rynek? 5. Poproś kelnera o przyniesienie karty dań w restauracji. Jak jeszcze można określić po polsku kartę dań? 6. Podaj aktualną datę i godzinę: na Ukrainie i w Polsce (w Polsce jest zawsze godzinę wcześniej!) 4.

EJ Ćwiczenie 4 Opisz pogodę: tę, która jest dzisiaj oraz „wymarzoną na wycieczkę

i długą podróż". ПЕЗ Ćwiczenie 5

Przyjrzyj się mapie Polski.

Przypomnij sobie, z jakimi innymi krajami graniczy Polska? Podaj oficjalną nazwę Polski. 3. Wskaż przejścia graniczne z Ukrainą. 4. Czy na wszystkich granicach też są kontrole paszportowe i celne? 1.

2.

Czy granica z Ukrainą przebiega wyłącznie po lądzie? Pokaz miasta w Polsce, które odwiedziłaś / odwiedziłeś albo chciałabyś / chciałbyś odwiedzić. 7. W jakiej części Polski znajduje się jej stolica? 8. Nad jaką rzeką są położone miasta Kraków, Sandomierz, Kazimierz Dolny, Puławy, Warszawa, Toruń, Włocławek? 9. W jakiej części Polski znajdują się góry? 10. Podaj ich nazwy. 11. Jaka rzeka łączy Ukrainę i Polskę? 12. Wskaż na mapie rzekę łączącą Polskę i Niemcy. 5.

6.

CJ

Ćwiczenie 6

Odpowiedz na słowa skierowane do Ciebie. Skorzystaj ze zwrotów

podanych w ramce.

Dokąd jedziesz? Co zgłaszasz (do oclenia)? 3. A ty jesteś Darek? 4. No i jak Lwów? 5. Byłaś / byłeś kiedyś we Lwowie? 6. Nie jest ci niedobrze? 7. Źle się czujesz? 8. No i jak się czujesz? 9. Nie jest ci za słodko? 10. Bardzo dobre ciastko! 11. Jak podróż? 12. Jak granica? 13. Była duża kolejka? 14. Długo czekaliście na granicy? 15. Smakował Ci obiad? 16. Jaką pizzę lubisz? Z czym? 1.

2.

Nic, mam tylko rzeczy osobiste. Bardzo mi się podoba. Jestem pierw­ szy raz we Lwowie. Kilka razy. Nie, wszystko w porządku. Przepraszam, jest mi niedobrze, źle się czuję. Chce mi się pić. Jest mi gorąco. Jest mi duszno. Dziękuję.Też mi smakuje. Dobrze, bez problemów. Dobrze nam się jechało. Oj, chętnie, ale nie chcę robić kłopotu. Wyśmienity. Bardzo mi smakował. Niebo w gębie.

SS EJ Ćwiczenie 7 Według wzoru zamień zdania, używając formy l.os.lp.

WZÓR: Lwów przypominał mi Krakowi spodobał mi się.

Lwów przypominał mu Kraków i spodobał mu się. Wydawało mu się, że już tu był. Obiad zjedli w polskiej restauracji Lwowska Pre­ miera (kelnerzy mówili tam po polsku), potem przespacerowali się po Rynku, opiekunowie wypili pyszną (jak mówili) kawę w Kopalni Kawy, a wszyscy zjedli dobre ciasta we Lwowskich Plackach. We Lwowie mieli pierwszy nocleg w hotelu Lwów. Jeszcze wieczorem przeszli się po Rynku i uliczkach wokół niego.

SS CJ Ćwiczenie 8 Z pojedynczych słów konsula ułóż 2-3 zdania.

Czy miałaś / miałeś okazję przebywać w Konsulacie Rzeczypospoli­ tej Polskiej na Ukrainie?

no Ćwiczenie 9 Wysłuchaj dialogu. W RESTAURACJI:

- Dzień dobry, co dla państwa? - Prosimy barszcz ukraiński, a na drugie danie ziemniaki z rybą i zestaw surówek, do picia sok pomarańczowy. - Czy coś na deser? - Może... sernik. - Czy coś jeszcze? - To wszystko, dziękuję.

SS EJ £3 Ćwiczenie 10

Z podanych poniżej propozycji zrób zamówienie w restauracji Lwowska Premiera.

Z kapusty Surówki, Mizeria, Jarzynowa przystawki Wiosenna Buraczki na ciepło albo na zimno, Szparagi w maśle szałwiowym Zupa: pomidorowa, ogórkowa, jarzynowa, grzybowa

Pierwsze danie

Drugie danie

Rosół Barszcz Żurek Kotlet: mielony, schabowy Gulasz

Kurczak pieczony Filet: z kurczaka, z lina Łosoś z grilla Ziemniaki: opiekane, z wody

Dodatki

Frytki Ryż Kasza Kompot: truskawkowy, jabłkowy, gruszkowy, z suszonych owoców

Do picia

Sok: pomarańczowy, jabłkowy, gruszkowy, z czarnej porzeczki Herbata: czarna, zielona, owocowa

Kawa: czarna, ze śmietanką, z mlekiem, latte, cappuccino,

amerikano Ciasto: orzechowe, czekoladowe Tort: orzechowy, kawowy, czekoladowy

Deser

Sernik Piernik Budyń Kisiel Galaretka Lody: śmietankowe, czekoladowe, kawowe, pistacjowe

10

SS CJ £3 Ćwiczenie 11 Opowiedz, co lubisz jeść na śniadanie, obiad, kolację?

CJ PRZYPOMNIJ SOBIE: CELOWNIK w liczbie pojedynczej rodzaju męskiego

□ Zapamiętaj rzeczowniki rodzaju męskiego,

które mają końcówkę -U: czartu, bogu, panu, chłopu, księdzu, bratu, chłopcu, katu, człeku, czortu, diabłu, księciu, ojcu, popu, osłu, kotu, lwu, orłu, psu, łbu, światu.

CELOWNIK w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego posiada końcówki:

CELOWNIK w liczbie pojedynczej rodzaju nijakiego posiada końcówkę -u: dziecku, miastu, zadaniu

W zdaniu Celownik może oznaczać:

cel, odbiorcę czynności działań, informacji cel, obiekt, kierunek działań, starań

Dawać chłopcu prezent. Pokazać synowi świat. Przyglądać się psu. Przysłuchiwać się ciszy.

|

Najpopularniejsze czasowniki łączące się z Celownikiem:

t dawać / dać komu? czemu?

pomagać / pomóc komu? czemu?

ufać / zaufać komu? czemu?

oddawać/ oddać

dziękować/ podziękować

podobać się/ spodobać się

obiecywać/ obiecać

pożyczać/ pożyczyć

przyglądać się/ przyjrzeć się

skarżyć się/poskarżyć się

sprzedawać/sprzedać

mówić/po wiedzieć

wierzyć/uwierzyć

zwierzać się/zwierzyć

i in.

Przyimki łączące się z Celownikiem:

t ku (w zn.: kierunek, cel). Np.: lecieć ku słońcu; iść ku ojcu; dzięki (w zn.: przyczyna czegoś). Np.: dzięki nauczycielce, dzięki bratu; na przekór (w zn.: umyślny opór). Np.: na przekór sobie; przeciw/przeciwko (w zn.: przeciwstawienie się). Np.: przeciwko wojnie; wbrew (w zn.: bycie w sprzeczności z kimś, czymś). N p.: wbrew pozorom.

Niektóre przymiotniki łączące się z Celownikiem:

i bliski, dłużny, niechętny, obcy, przeciwny, przyjazny, równy, wdzięczny, wierny, znany, życzliwy i in. Zaimki osobowe w Celowniku przybiera ją takie formy

t C. ja

mnie, mi

ty on ona ono

tobie, ci

C. my wy oni one

jemu, niemu, mu jej, niej

nam wam

im, nim im, nim

jemu, niemu, mu

Przymiotniki i zaimki

w Celowniku Ip w zależności od rodzaju mają końcówki:

i męski nijaki

-emu

żeński

-ej

CJ Ćwiczenie 12

Utwórz formę Celownika liczby pojedynczej podanych rzeczowni­

ków rodzaju męskiego. Z podkreślonymi ułóż zdania w Celowniku.

Zeszyt, nauczyciel, gość, komputer, zamek, dworzec, Ukrainiec, Polak, uczeń, konsul, orzeł, dowód, ojciec, kościół, brat, syn, Lwów, pies, pociąg, pan, chłop, bilet, świat, lew, bagaż, rynek, chłopiec, odcinek, dyrektor, osioł, diabeł, kurczak, kotlet, odjazd, barszcz, kot, obiad, opiekun. EJ Ćwiczenie 13

Utwórz formę Celownika liczby pojedynczej podanych rzeczow­ ników rodzaju żeńskiego i nijakiego. Z podkreślonymi ułóż zdania w

Celowniku.

I

Niebo, centrum, Europa, strona, ognisko, liceum, ulica, wybrzeże, rozmowa, powietrze, ciasto, mleko, kolacja, śniadanie, kropka, książka, zadanie, księgarnia, forum, szkoła, pani, okazja, pytanie, światło, wiedza, podróż, rzecz, odwaga, marzenie, miasto, wycieczka, klasa, nauczycielka, dziecko, muzeum, prawo, rzeka, powieść, kolega, koleżanka.

CJ Ćwiczenie 14

Wstaw właściwą formę Celownika wyrazów podanych w nawiasach.

Na urodziny podarowałem (brat) sympatycznego psa. Przekazu­ jemy pozdrowienia (nasza babcia), która mieszka w Krakowie. Li­ stonosz wręcza (sąsiad) list polecony. Rodzice zabronili (swój syn) chodzić na dyskotekę. Przypomnijmy (nasz nauczyciel) o jutrzejszej wycieczce po Wrocławiu. Towarzyszyłam (moja koleżanka) w trud­ nych chwilach. Przyglądamy się (to morze) przed burzą. Nie ufaj (zwierzę), którego nie znasz. Przekaż (była sąsiadka) tę wiadomość. Przedstawiamy się (pani Anna). Nikt nie jest w stanie zapobiec (tegoroczna susza). Przygotowaliśmy niespodziankę (nasza nauczy­ cielka).

EJ Ćwiczenie 15 Odpowiedz na pytania, używając w odpowiedzi wyrazów poda­

nych w nawiasach.

WZÓR: Komu dałeś książkę? Marii Sadowskiej.

Komu się przyglądacie? (nowa nauczycielka) 2. Komu opowiadasz tę historię? (młodsza siostra) 3. Komu wysyłasz pozdrowienia z wycieczki? (młodszy brat) 4. Komu oddajesz stare rzeczy? (biedny znajomy) 5. Komu zawdzięczasz sukces? (dobre przygotowanie) 6. Komu towarzyszymy? (starsza pani) 7. Komu kazali przyjść na egzamin? (druga grupa) 8. Czemu się tak przyglądasz? (stary napis) 9. Komu przeszkodziłeś w pracy? (pan Adam) 10. Komu dałeś nauczkę? (pies sąsiadów) 1.

П Ćwiczenie 16

Zaimki w nawiasach zapisz w odpowiedniej formie. 1. Jest (ja) czasami trudno.

Było (ona) przyjemnie wspominać o lecie. 3. Jest (wy) dobrze w tym mieście. 4. Będzie (one) ciężko na zajęciach. 5. Podobał (ja) się ten film o zwierzętach. 6. Nie gorąco (oni) w tych strojach? 7. Ej, a nie za wesoło (wy)‘l 8. Szkoda (my) wakacji. 9. Jak (ty) idzie angielski? 10. Wstyd (oni) za to, co zrobili. 2.

SS CJ £3 Ćwiczenie 17

Przeczytaj tekst. Wypisz z tekstu 10 nowo poznanych przez Ciebie słów, wyrażeń lub zwrotów.

Wrocław (tac. Vratislavia lub Wratislcwia lub Budorgis, niem. Breslau, dś. Brassel, czes. Vratislav, węg. Boroszló) - miasto w po­ łudniowo-zachodniej Polsce, siedziba władz województwa dolnoślą­ skiego i powiatu wrocławskiego. Położone w Europie Środkowej na Nizinie Śląskiej, w Pradolinie Wrocławskiej, nad rzeką Odrą i czte­ rema jej dopływami.

Rynek we Wrocławiu

Stary Ratusz we Wrocławiu

Wrocław to jedno z najstarszych polskich miast. Pierwsze wzmianki pojawiły się już w X wieku. Dzięki lokalizacji szybko stał się miastem gwałtownie rozwijającym się i propagującym naukę. Zniszczony przez wojska niemieckie, po drugiej wojnie światowej został odbudowany. Władze miasta dbają o zabytki, dlatego miasto jest niezwykle piękne.

Panorama Wrocławia

Wrocław jest historyczną stolicą Dolnego Śląska, a także całego Śląska. Jest głównym miastem aglomeracji wrocławskiej. Czwar­ te pod względem liczby ludności miasto w Polsce - 634 487 miesz­ kańców, piąte pod względem powierzchni - 293 km2. Dawna stolica księstwa wrocławskiego, siedziba władz pruskiej prowincji Śląsk. Od 28 czerwca 1946 stolica województwa wrocławskiego. Od 1 stycz­ nia 1999 stolica województwa dolnośląskiego. Wrocław znalazł się w rankingu firmy doradczej Mercer „Najlepsze miasta do życia” w roku 2015, w którym został ujęty jako miasto wyrastające na cen­ trum biznesowe. Wrocław jako jedyne polskie miasto znalazł się w pierwszej dzie­ siątce miejsc wartych odwiedzenia w rankingu brytyjskiego dzien­ nika The Guardian. (Wg Internetu)

SS EJ £3 Ćwiczenie 18

Przeczytaj podstawowe dane o Wrocławiu. Na podstawie planszy podaj wiadomości o miejscowości, w której mieszkasz. Skorzystaj z Wikipedii.

Państwo Województwo Powiat Aqlomeracja Data założenia Prawa miejskie Prezydent Powierzchnia Wysokość Populacja • liczba ludności • qestość Strefa numeracyjna Kod pocztowy Tablice rejestracyjne

Polska dolnośląskie miasto na prawach powiatu wrocławska X wiek 1214, ponownie 1242 Jacek Zbiqniew Sutryk 293 km2 105-155 m n.p.m.

634 487(31.12.2014) 2166 os. / km2 (+48) 71 50-001 do 54-705 DW

EJ Ćwiczenie 19

Wybierz trzy, według Ciebie najciekawsze, informacje i podaj je w formie trzech zdań.

WZÓR: Prezydentem miasta jest Jacek Zbigniew Sutryk. CJ £3 Ćwiczenie 20

Darek był na wycieczce we Wrocławiu. Do babci wysyła tradycyjną kart­ kę. Do kolegi (Kuby) pisze SMS-a. Do swojej wychowawczyni (z klasy VI) pisze e-maila. Wykorzystaj podane niżej słownictwo, wyrażenia, zwroty:

Wrocław, 12 czerwca 2015 r. Cześć! Kochana Babciu! Pozdrowienia z Wrocławia. Serdeczne pozdrowienia z Wrocławia. Pozdrowionka z Wrocła­ wia. Pozdrawiam Cię gorąco z Wrocławia. Jestem tu na wycieczce klaso­ wej. Jest tu wiele interesujących zabytków związanych z historią Polski.

Bardzo mi się tu podoba. Fajnie tu jest. Pogodę mamy fantastyczną. Cho­ dzimy i jeździmy na wycieczki. Pozdrowienia dla Wojtka. Całusy dla Sta­ sia od całej rodzinki. Dołączam pozdrowienia od pani wychowawczyni. CU £3 Ćwiczenie 21

Podaj kilka informacji o jakiejś ciekawej miejscowości blisko

Twego miejsca zamieszkania. 1. Czy jest w niej coś, co mogłoby szczególnie zainteresować

Polaków? 2. Czy informacje o niej (po polsku) można znaleźć w Internecie? CU £3 Ćwiczenie 22

Na

przykładzie

wycieczki

po

Lwowie,

spróbuj

przygotować

wycieczkę po Wrocławiu.

CU £3 Ćwiczenie 23

Zapoznaj się z ciekawostką poniżej.

•CIEKAWOSTKA •

rawo magdeburskie (prawo niemieckie) - średniowieczne -L prawo miejskie, wzorowane na prawie miasta Magdeburga w dziedzinie handlu i zjazdów. Prawo to spisane zostało w 1188, stając się wzorem dla podobnych regulacji wielu miast środkowo­ europejskich. Prawo magdeburskie zostało wprowadzone po raz pierwszy na obecnym terytorium Polski w Złotoryi, na Dolnym Śląsku (w 1211), a następnie we Lwówku Śląskim (w 1217), Środzie Śląskiej (przed 1235), Wrocławiu (w 1242), Szczecinie (w 1243), Poznaniu i Głogowie (w 1253), Bytomiu (w 1254), Krakowie (w 1257). CU Ćwiczenie 24

Streść po polsku poniższy tekst i odpowiedz na pytania. Магдебурзьке право (німецьке міське право) - найпошире­ ніше право у Центральній Європі в середні віки. Сформувалося в Магдебурзі.

Наприкінці XIII - cep. XIV ст. галицько-во­ линські князі і королі надавали магдебурзьке право німецьким колоніям, які виникали у столичних містах Руського Королівства (Га­ лицько-Волинської держави). Уже у 1287 році магдебурзьке право було запроваджено у Львові, Володимирі й Луцьку, згодом в інших великих містах Галицько-Волинської держа­ ви - Сяноку, Галичі, Ярославі, Перемишлі. З початку XV ст. магдебурзьке право по­ ширилося на решті українських земель. Ука­ зом 1831 року цар Микола І скасував магде­ бурзьке право в усій Україні, крім Києва, де ВОНО збереглося ДО 1835 року.

Pomnik prawa magdeburskiego, Kijów

Czy znasz jakieś miasta na Ukrainie założone na prawie magdeburskim? 2. Dowiedz się, czy miejscowość, w której mieszkasz, była loko­ wana na prawie magdeburskim? 1.

Jak mówimy po polsku nie robić nic, stosujemy podwójną ne­ gację. Podwójna negacja w polszczyźnie działa w płaszczyź­ nie składniowej. Niektóre zaimki, np. nikt, nic, żaden, wyma­ gają, aby towarzyszący im czasownik był zaprzeczony. Stąd „Ja nic nie wiem", „Ty nikogo nie widziałeś", a w ogóle „Żadnego

problemu nie było".

EJ Ćwiczenie 25 Przekształć zdania, zmieniając czas przeszły i przyszły na teraźniej­

szy. Jak to powiesz po ukraińsku?

Nikt nie spał. (Ja) Nic nikomu nie napisałem. (On) Nie poszedł do żadnej szkoły. Podróżujący nie chciał nigdzie iść. Jackowi nie przeszkadzało, że nie lubił nic ciepłego do jedzenia. Jacek pisał wypracowanie, nie używając niczego. Nieprawda, że nie pójdziemy do kina. EJ Ćwiczenie 26

Znajdź w Internecie zdania z zaprzeczeniem - negacją.

LI PRZYPOMNIJ SOBIE: C

---- —>

zgodnie z wymową przed spółgłoskami: f, w, s, z, sz, ż,ś,ź,ch

wąs, kęs, gęś, brązowy у

Piszemy ą oraz ę:

ł ~~ niezgodnie z wymową^ przed spółgłoskami: p, b, t, d, c, dz, cz, ć, dż, k, g oraz przed ich zmiękczonymi wariantami

k___

mąka, sądy,

ząb

S?P' d^y

(

zawsze, gdy wymieniają się w różnych formach gramatycznych lub wyrazach pokrewnych

J

Piszemy ą:

zęby, dąb dęby, wąż wężyk у

),у

w zakończeniu czasowników w formach 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego

jako końcówkę Narzędnika

widzą, siedzą, myślą

z mężczyzną, z damą, < z namalowaną chmurką J

EJ Ćwiczenie 27

Znajdź błędnie napisane wyrazy.

Wrzątek, kąt, reprezętacja, sęp, ornamęt, front, tencza, legęda, konkurs, koncert, łąka, porządek, cement, mąka, temperatura, ręka, renkaw, pompa, kompas, sęns, dęntysta, dąb, pamięć. EJ Ćwiczenie 28 Od podanych wyrazów utwórz formę Narzędnika.

Uroda, karta, wychowawczyni, zupa, porcelana, dzwonnica, le­ genda, autostrada, koleżanka, kolega, książka, benzyna, portret, centymetr, konto, wyprawa, trasa, pamiętnik. EJ Ćwiczenie 29

Przeczytaj tekst, wypisz nowe wyrazy i je przetłumacz za pomocą słownika. Napisz krótkie streszczenie. DUCH LWOWA KRĄŻY NAD WROCŁAWIEM

Po drugiej wojnie światowej repatrianci ze Lwowa stanowili niespełna 10% ogólnej liczby mieszkańców Wrocławia (wg danych statystycznych z 1947 r.). Ale to właśnie lwowiacy nadawali ton we Wrocławiu. W większości byli to ludzie wykształceni, absolwenci lwowskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza, spora część wykładow­ ców tej uczelni również trafiła do Wrocławia i kształtowała umysły studentów uniwersytetu czy politechniki. Mieszkańcy Lwowa przy­ wieźli do Wrocławia swoje zwyczaje, śpiewną mowę (bałak), ser­ deczność, tolerancję i otwartość. Lwów to było w końcu miasto, w którym przyszło żyć Polakom, Żydom i Ukraińcom. Przywieźli też fragmenty swojego ukochanego miasta, które bezpowrotnie utracili. A

(

Panorama Racławicka

W ten sposób do Wrocławia trafił np. pomnik Aleksandra Fredry dłuta Leonar­ da Marconiego, który spogląda na prze­ chodniów spacerujących po wrocławskim rynku. Do stolicy Dolnego Śląska trafiła Panorama Racławicka, która we Wrocła­ wiu była już w 1946 r., ale z przyczyn poli­ tycznych jej ekspozycję otwarto dopiero po 40 latach. We Wrocławiu swoje miejsce znalazły również zbiory Ossolineum. Tak powstał „most” łączący Lwów i Wrocław, dzięki któremu nowi mieszkańcy „dzikiego za­ Pomnik Aleksandra Fredry chodu” mogli spróbować zapomnieć o trau­ matycznych przeżyciach, utracie rodzinnego miasta, pożodze wojen­ nej, przymusowej repatriacji... I po prostu zacząć normalnie żyć. Choć z drugiej strony, jak zauważa Norman Davies, w tamtych latach Lwów był pojęciem, którego dźwięku bał się komunistyczny reżim. Jak jest teraz? Ile Lwowa jest we Wrocławiu? Tak, mamy we Wrocławiu ulicę Lwowską, plac Orląt Lwowskich, Panoramę Racła­ wicką, którą do tej pory obejrzało 6 min osób, ale pokolenie lwowiaków odchodzi... Duch Lwowa krąży nad Wrocławiem... I oby krążył jak najdłużej. (I/Kg Internetu)

ПЕЗ Ćwiczenie 30 Odpowiedz na pytania.

1. Jak rozumiesz znaczenie wyrazu „repatriant”? 2. 3. 4. 5.

6. 7.

8.

Kim byli mieszkańcy Lwowa, którzy trafili do Wrocławia po wojnie? Jakie narodowości zamieszkiwały w przedwojennym Lwowie i mieszkają w tym mieście teraz? A jakie narodowości zamieszkują dzisiejszy Wrocław? Co to znaczy „bałak lwowski”, jak to rozumiesz? Jakie zabytki zostały przeniesione ze Lwowa do Wrocławia? Jak rozumiesz słowa: Tak powstał „most” łączący Lwów i Wrocław? Jakie są współczesne wrocławskie odniesienia do Lwowa?

9. Z jakich przyczyn Panorama Racławicka była otwarta po

40 latach przeniesienia do Wrocławia? 10. Co łączy Lwów i Wrocław? EJ Ćwiczenie 31 Na podstawie ćw. 29 i 30 wpisz do tabelki nazwy własne i nazwy

instytucji: Lwów, a potem Wrocław

Wrocław

Lwów

ulica Lwowska

Uniwersytet Jana Kazimierza

Panorama Pachwicka

SS CJ £3 Ćwiczenie 32 Przypomnij sobie, jak zwracamy się do innych. Uzupełnij tabelkę,

korzystając ze zwrotów podanych w tabelce niżej. Uwaga! Do uzupeł­

nienia są zwroty, których nie użyjemy!!! król Jan

Kazimierz

mama

tato

siostra, brat

Wasza wysokość

nauczycielka, nauczyciel

pani w urzędzie, sklepie, ...

kierowca, policjant, celnik, pan w urzędzie, funkcjonariusz sklepie, ... straży granicznej,

ksiądz

zakonnik

siostra zakonna dyrektorka szkoły

dyrektor szkoły

konsul (też: wicekonsul)

pani profesor z uniwersytetu

profesor z uniwersytetu

Anka, Anno, bracie, brat, księże Andrzeju, mamo, ojcze, ojcze Andrzeju, pani Anno, pani dyrektor, pani profesor, panie dyrektorze, panie konsulu, panie Piotrze, panie profesorze, Piotrek, Piotrze, proszę księdza, proszę ojca, proszę pana, proszę pani, proszę siostry, siostra, siostro, siostro Anno, tato.

Zapamiętaj: prosić kogo o co!

Nota Bene

Mama prosi syna o kupienie chleba. Syn prosi tatę o pieniądze na kino.

ЯІ L J Ćwiczenie 33 Ułóż poprawne zdania według wzoru. WZÓR: Turysta, przechodzień, wytłumaczenie drogi: Turysta prosi prze­ chodnia o wytłumaczenie drogi. 1. 2. 3. 4. 5.

6. 7.

Uczeń, nauczycielka, zaznaczenie obecności. Uczeń, nauczyciel, usprawiedliwienie spóźnienia. Uczeń, nauczycielka, pozwolenie wyjścia z klasy. Klient, kelner, karta dań. Turysta, ksiądz, informacja, kiedy będzie msza we wrocław­ skiej katedrze. Turysta, dworzec, mapa turystyczna, przechodzień. Uczeń, dyrektor, korytarz, dzwonek na lekcje.

CZJ Ćwiczenie 34

Jak wypowie prośby z ćwiczenia 3. uczeń, klient, turysta? Czy jest tylko jedna możliwość? Która jest najlepsza?

Proszę pani,

przepraszam ...

Proszę pana,

proszę ...

Proszę księdza, czy może pan ... czy może ksiądz ... czy może pani... czy mogę ... czy mogę prosić o ...

... zaznaczyć moją obecność? ... zaznaczyć moją obecność. ... zaznaczenie mojej obecności?

czy mogłabym prosić o...

... usprawiedliwienie mojej nieobecności w czwartek?

czy mógłby pan...

... wyjść?

czy mógłbym prosić o...

czy mogłaby pani... czy mógłby ksiądz...

... kartę dań? ... o której będzie msza?

® TEMAT 2 NA ŁONIE NATURY Wieczorem dojechali do Beresteczka, gdzie mieli nocleg w miej­ scowym hotelu. Beresteczko leży niedaleko Lwowa, w kierunku Ki­ jowa. Dojechać tam można, skręcając z głównej drogi Lwów - Kijów lub jadąc na Łuck, a potem w prawo. W beresteckim hoteliku zjedli śniadanie: mieli do wyboru 4 różne zestawy śniadaniowe, były jaj­ ka gotowane na twardo, parówki, jajecznica lub omlet, pomidory, ogórki, masło, chleb czarny i biały, kasza gryczana a nawet kotlet mielony. Do picia była herbata albo kawa, ale prawdziwa, nie zbo­ żowa, więc tylko dla opiekunów, którzy byli dorośli i mogli już pić kawę. Darek był trochę zaskoczony, próbował z tego swojego zesta­ wu robić kanapki, ale w końcu dał za wygraną. W domu zawsze mama robi mu kanapki na śniadanie - najczęściej z szynką i pomi­ dorem (ymmm, niebo w gębie ... mniam!), często też je bułki z serem i dżemem (pycha!). Nie mógł się nadziwić, jak niektórzy wybierali na śniadanie zestawy z kaszą i mięsem. I ci i tamci jednak najedli się do syta, bo zestawy były duże i bardzo smaczne - palce lizać!

Kozackie Mogiły. Klasztor w miejscu bitwy pod Beresteczkiem

Cerkiew św. Jerzego we wsi Pliaszewa

Niedaleko Beresteczka znajdują się znane Kozackie Mogiły. Zwiedzili znajdującą się tam cerkiew i podziemia, wysłuchali histo­ rii tego, co wydarzyło się tam w XVII wieku. I ruszyli dalej w dro­ gę. Dalsza część wycieczki to Łuck: stolica Wołynia położona nad Styrem. Zwiedzili stare miasto i zamek Lubarta. Dowiedzieli się, że na tym zamku w 1429 roku obradował zjazd monarchów europej­ skich. Po spacerze wśród zaułków i uliczek zjedli uroczystą kolację

zorganizowaną przez władze miasta: tym ra­ zem był to szwedzki stół. Było dużo owoców i deserów - tego, co Darek lubi najbardziej. Po noclegu w hotelu „Ukraina” i po śniadaniu, na które nikt już nie miał siły (po wczorajszej kolacji) pojechali na wycieczkę nad jeziora Po­ jezierza Szackiego. Na Pojezierzu Szackim spędzili kilka dni. Musieli zbudować obóz, spali pod namiotami, trzeba było zorganizować połową kuchnię. Było ognisko, smażyli kiełbaski, w inny dzień Wieża Bramna zamku był grill ze smażonymi rybami i szaszłykami. w Łucku Mieli wiele atrakcji: wycieczki rowerowe wo­ kół jezior, dojeżdżali też autobusem do ciekawych miejsc. Uczyli się jeździć konno. Oczywiście był czas na pływanie w jeziorze, a nawet na łowienie ryb. ПЕЗ Ćwiczenie 1 Odpowiedz na pytania.

1. Jaką trasą pojechała grupa Darka? 2. Co zwiedzili i zobaczyli po drodze? 3. Gdzie spali? 4. Co jedli? 5. Czy byłaś / byłeś kiedyś w Beresteczku na Kozackich Mogiłach? 6. Co wiesz na temat Kozackich Mogił? 7. Jak się nazywa główne miasto Wołynia? 8. Jakie bardzo ważne wydarzenie na skalę europejską odbyło

się w Łucku? 9. Ustal: dopływem jakiej rzeki jest Styr? 10. Co robiła grupa Darka nad jeziorami? CU C3 Ćwiczenie 2

1. Ułóż podane w pierwszym akapicie artykuły spożywcze w 4 zestawy śniadaniowe. 2. Który z nich wybrałby Darek? 3. Jakie śniadanie przygotowałabyś / przygotowałbyś Darkowi, gdyby odwiedził Cię w domu? 4. Dlaczego takie? 5. Skomponuj swoją ulubioną kanapkę.

SS

Ćwiczenie 3

Wyraź swoje zadowolenie z podanego Ci jedzenia. Skorzystaj z wyra­

zów podanych w ramce. Jakby to można było powiedzieć po ukraińsku?

Mama podała Ci wyśmienitą sałatkę. Zajadacie pyszną pizzę. Poczęstowano Cię dobrymi lodami w upalny dzień. Ciocia podała Ci ciasto na deser. Tata zrobił smaczne naleśniki na kolację. Ciociu! Jakie ciasto! Niebo w gębie. Pycha! Pychotka. Mniam-mniam. Palce lizać! Bardzo smaczne.

SS L3 Ćwiczenie 4 Jak rozumiesz wyrażenie „w końcu dał za wygraną". Porozmawiaj

na ten temat z kolegami lub koleżankami: kiedy można dać za wy­

graną, a kiedy nie wolno? Czy podobne wyrażenie istnieje w języku ukraińskim?

§8 EJ Ćwiczenie 5 Przypomnij sobie różne sytuacje komunikacyjne. Z rozsypanych

zdań ułóż krótkie dialogi.

Jakie jeszcze inne dialogi mogą zaistnieć:

przy stole, przy szwedzkim stole, na pikniku, przy ognisku?

Masz ochotę na mleko?—. Co robimy na śniadanie? \ Gdzie są widelce? \ Gotowe! \ Idziemy na pizzę? Komu bardziej wysmażoną? Mogę jeszcze kawałek? Mogę prosić o sól? Może jeszcze kawałek ciasta? Nalać ci soku?

Chętnie, może być jabłkowy. Dobra, chodźmy! Dziękuję. Ja poproszę. Może coś na mleku? Nie, dziękuję. Nie szkodzi. Nie wiem, ale wygląda apetycznie. Tak, chętnie. Nie, dziś nie mogę, może innym razem?

Nie wiesz, z czym jest ta sałatka? Podaj mi widelec. Proszę się częstować. Przepraszam. Usmażysz mi kiełbaskę? Uważaj, boją spalisz!

No pewnie, częstuj się. Oj, dzięki, już nie mogę. Proszę. Tam, obok soku.

Si LJ Ćwiczenie 6

Ułóż dialogi, korzystając z wyrazów podanych w ramce.

Co lubisz jeść na śniadanie, obiad, kolację? 2. Wymień produkty potrzebne do przygotowania planowanego na dziś obiadu. 3. Zaprojektuj szwedzki stół - np. taki, jaki uczestnicy wyciecz­ ki mieli w Łucku. Nie zapomnij o nakryciu stołu i sztućcach. 1.

Łyżka, łyżeczka, widelec, nóż, talerz płytki, talerz głęboki, dzbanek na sok, salaterka, miska, miseczka, serwetka, wazon na kwiaty, deska, półmisek. Ziemniaki, ryż, kasza gryczana, frytki. Marchew, buraki, ogórki, ogórki kiszone, pomidory, sałata, kalafior, ka­ pusta, kapusta kiszona. Mięso (wieprzowe - wieprzowina, wołowe - wołowina), kurczak, filety z kurczaka, ryba.

EJ Ćwiczenie 7 Na podstawie folderu z polskiego sklepu spożywczego przygotuj

słowniczek produktów, polska nazwa których różni się od ukraińskiej.

EJ Ćwiczenie 8

Przeczytaj informacje o Pojezierzu Szackim. Skorzystaj z podanych poniżej tłumaczeń nazw własnych.

Pojezierze Szackie1 składa się z 30 jezior i jest zlokalizowane w międzyrzeczu Bugu oraz Prypeci wśród kompleksów leśnych w re­ jonie szackim (obwód wołyński) w obrębie Niziny Poleskiej (Polesie Wołyńskie). Dla ścisłej ochrony rzadkich kompleksów przyrodniczych powo­ łano w 1983 roku Szacki Park Narodowy2 o powierzchni 32 500 ha. Brzegi jezior są pokryte materiałem piaskowym i drobno żwirowym, czasem występują obszary zabagnione. Dno zazwyczaj jest pokryte materiałem piaszczysto-mułowym lub torfowym. Zasilanie odbywa się wyłącznie dzięki opadom atmosferycznym oraz przy pomocy wód podziemnych, często też przy pomocy wymiany kanałami, które łą­ czą jeziora w jeden system.

Jeziora Szackie

Największym jeziorem tego pojezierza jest Jezioro Świtiaź3 o po­ wierzchni 26 - 27,5 km2, które jest drugim co do wielkości naturalnym akwenem Ukrainy po Jeziorze Jałpuh4, którego powierzchnia wynosi 149 km2. Innymi większymi jeziorami Pojezierza Szackiego są: Pułemeckie5 - 16,3 km2, Łuki6 - 6,8 km2, Lucymyr7 - 4,3 km2, Ostrowiańskie8 - 2,5 km2, Pisoczne9 - 1,86 km2 oraz Krymne10 - 1,44 km2. W XX wieku podjęto decyzję połączenia kanałem Jeziora Świtiaź z rzeką Prypeć, co zaowocowało połączeniem wodnym Morza Bałtyc­ kiego z Czarnym. Na Pojezierzu Szackim panują doskonałe warunki do uprawia­ nia nurkowania. To dzięki dużej zawartości srebra w wodzie, które wykazuje dużą aktywność chemiczną oczyszczając wodę jezior od za­ kwitów i glonów. W efekcie wysoka przejrzystość wody sprzyja pod­ wodnym obserwacjom oraz fotografowaniu różnorodnej flory i fauny wodnej. Obok nurkowania intensywnie rozwija się wędkarstwo spor­ towe, w którym biorą udział zarówno specjaliści jak i amatorzy.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Pojezierze Szackie - Шацькі озера Szacki Park Narodowy - Шацький національний природний парк Jezioro Świtiaź - озеро Світязь Jezioro Jałpuh - озеро Ялпуг Jezioro Pułemeckie - озеро Пулемецьке Jezioro Łuki - озеро Луки Jezioro Lucymyr - озеро Люцимир Jezioro Ostrowiańskie - озеро Остров'янське Jezioro Pisoczne - озеро Пісочне Jezioro Krymne - озеро Кримне CJ Ćwiczenie 9

Przekształć (uprość) według wzoru podane niżej informacje z tekstu.

WZÓR:... wśród kompleksów leśnych... - wśród lasów.

... ... ... ... ...

S8

rzadkich kompleksów przyrodniczych - ... pokryte materiałem piaskowym - ... obszary zabagnione - ... materiałem piaszczysto-mułowym lub torfowym - ... wykazuje dużą aktywność chemiczną - ... Ćwiczenie 10

Stań przed mapą, wskaż wymienione w tekście nazwy geograficzne i

przekaż jeszcze raz informacje z tekstu, ale bez pomagania sobie tekstem.

SS

Ćwiczenie 11

Co chciałabyś / chciałbyś robić nad jeziorami? Czy odpowiadają

Ci propozycje z tekstu (wymień je)? Skorzystaj za słownictwa w ramce.

Mogłabym / mógłbym..., ale wołałabym / wołałbym..., najbardziej chciałabym / chciałbym..., chętnie bym... O Ćwiczenie 12

Zaplanuj jeden dzień pobytu nad jeziorem. Nie zapomnij zaplano­ wać posiłków, noclegów i czasu na aktywność. Skorzystaj z niżej po­

danej mapki Szackiego Parku Narodowego. Przyda Ci się słownictwo

z ramki.

Fajna / beznadziejna propozycja, dobre, ale nie dla mnie, bo..., woła­ łabym / wołałbym, myślę, że ta wycieczka jest: za (długa, krótka, droga...), zbyt (skomplikowana, męcząca...), za mało (ambitna, wymagająca), nie dla (dzieci, młodzieży...).

SS CJ £3 Ćwiczenie 13

Wysłuchaj tekstu Pojezierze Szackie - perły Wołynia. Przekształć go w 1. osobę liczby mnogiej według wzoru.

\NZÓR'. Podczas tej wycieczki będziecie mieli okazję zwiedzić region

Pojezierza Szackiego. - Podczas tej wycieczki będziemy mieli okazję zwiedzić region Pojezierza Szackiego.

W czasie wycieczki, która będzie trwała od trzech do czterech godzin, będziecie mieli okazję zwiedzić region Pojezierza Szackiego: jego piękne i niepowtarzalne jeziora, malownicze lasy i poznać ich mieszkańców. Dotknąć świata nauki możecie podczas zwiedzania radioteleskopu „Uran - 3”. Podczas pobytu w klasztorze prawosław­ nym św. Apostołów Piotra i Pawła w miejscowości Świtiaź możecie wzbogacić się o wartości duchowe i po prostu pomodlić się. Spacer brzegiem kilku jezior pozwoli nie tylko dobrze spędzić czas, ale rów­ nież poszerzy wasze horyzonty i wzbogaci wiedzę przyrodniczą: z geografii, zoologii, biologii itd. Informacje na temat historii regionu pozwolą lepiej zrozumieć jego tradycje i zwyczaje. Dawne legendy jako wehikuły czasu1 prze­ niosą Was na Pojezierze z minionych epok. Jedna z legend mówi, że dawno temu na miejscu jeziora Świtiaź stało wielkie miasto. Kiedy zbliżył się do miasta wróg, ono zapadło się pod ziemię, zabierając ze sobą wszystkich mieszkańców. Na tym miejscu powstało duże i piękne jezioro. Jeżeli chcecie się dowiedzie więcej - zapraszamy na wycieczkę! (Wg Internetu)

1 wehikuł czasu - машина часу

□ PRZYPOMNIJ SOBIE: W liczbie mnogiej w CELOWNIKU rzeczowniki posiadają tylko końcówkę -om uczniom, tygrysom, stołom, panom, psom, światom, matkom, książkom, papugom, babciom, młodościom, gospodyniom, paniom, nocom, podróżom, tablicom, dzieciom, miastom, zadaniom CU Ćwiczenie 14

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą.

Oddaliśmy naszemu sąsiadowi książkę. Ustąpiłem miejsce w au­ tobusie temu starszemu panu. Ufam zawsze dobrej radzie. Przy­

glądamy się temu jezioru. Czytałem bratu Ogniem i mieczem i sta­ rałem się przekazać mu ducha tej powieści. Towarzyszę babci w podróży. Uczniowie pomagają starszej osobie robić zakupy. Wiosną dziecku jest gorąco w ciepłej kurtce. Kelner przyniósł obiad turyst­ ce. Pani Irena dziękuje dziewczynie za kwiaty. Babcia składa życze­ nia wnukowi z okazji imienin. Pracownik dziękuje dyrektorowi za zrozumienie. Przyglądamy się uważnie nowemu pomnikowi. Kotu zawsze chce się bawić. Cl Ćwiczenie 15 Od podanych rzeczowników utwórz formę Celownika liczby poje­

dynczej i liczby mnogiej według wzoru. WZÓR: kobieta - kobiecie - kobietom.

Uczeń, widok, zaproszenie, wieża, jezioro, rzeka, dworzec, ko­ lega, koleżanka, wychowawczyni, lekcja, wycieczka, pociąg, rower, muzeum, legenda, miejsce, wróg, ziemia, mieszkaniec, mieszkanka, historia, region, tradycja, centrum, starówka, rynek, las, godzina, okazja, powietrze, pani, babcia, nauczyciel, brat, pies, kolumna, ojciec, syn, córka, dziecko, turysta, turystka, boisko, liceum, kot, siostra, radość, baśń, pogoda. CJ PRZYPOMNIJ SOBIE:

W MIANOWNIKU liczby mnogiej rzeczowniki męskoosobowe twardotematowe posiadają końcówki: -i/-owie

-су -rzy -dzy

chłopi, synowie, Włosi Polacy doktorzy psycholodzy

rzeczowniki męskoosobowe miękkotematowe kończą się na:

-e/-owie

królowie, goście, nauczyciele

Cl PAMIĘTAJ, ŻE:

• rzeczowniki męskoosobowe typu chłopiec mają końcówkę -yjak twardotematowe: chłopiec - chłopcy; • rzeczowniki męskoosobowe zakończone na -in w M. I.mn. przybierają końcówkę -e: Rosjanin —> Rosjanie, Amerykanin —> Amerykanie; • w M. I.mn. końcówkę -e mają także wyrazy: Hiszpan Hiszpanie, Cygan Cyganie.

W Mianowniku l.mn. końcówkę -a mają rzeczowniki:

brat

bracia, ksiądz

księża.

W języku polskim istnieje grupa rzeczowników, które odmieniają się jak przymiotniki, np.:

myśliwy, służący. W M. l.mn. rzeczowniki męskoosobowe z tej grupy posiadają końcówki -y lub -/: myśliwy myśliwi, stary starzy. Niektóre rzeczowniki męskoosobowe mogą tworzyć dwie formy Mianownika l.mn., np.: ci profesorowie ci profesorzy. Nie ma ścisłych reguł stosowania końcówki -owie czy -y, -i.

PRZYMIOTNIKI tworzące formy męskoosobowe w Mianowniku liczby mnogiej posiadają końcówki:

i -/ lub -y: skąpi, grubi, chudzi, łakomi, znani, śmiali, dorośli, źli, dobrzy, bosi, radośni, starsi, bogaci, prości, ciekawi, duzi, głusi, wysocy, nadzy

(zaimki)

t ( Pytające )

(wskazujące)

(Dzierżawcze)

(w formie męskoosobowej w Mianowniku l.mn. posiadają formę )

jacy, którzy, czyi

ci/tamci

moi, twoi, nasi, wasi

П Ćwiczenie 16

Zamień słowa z ramki na liczbę mnogą.

Profesor, student, uczeń, nauczyciel, lekarz, gość, Turek, siostrzeniec, Polak, chłopiec, Ukrainiec, magister, poseł, wróg, pan, brat, ojciec, chło­ piec, wybraniec, pacjent, syn, mąż, sąsiad, chemik, aktor, wujek, pan, ro­ botnik, listonosz, krakowianin, kuzyn, lektor, kolega, Belg, polityk, urzędnik, dyrektor.

EJ Ćwiczenie 17

Rzeczowniki w liczbie mnogiej z ćwiczenia 16. określ swoimi

przymiotnikami. EJ Ćwiczenie 18

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą.

Młody Polak zwiedza kraj. Znany Słowak jedzie w delegacje. Uczony chemik robi badania w laboratorium. Ten nowy kierownik podoba się pracownikom. Wesoły robotnik skończył pracę. Zmęczony sportowiec jest zadowolony wynikiem. Mały chłopiec tresuje psa. Stary ojciec czeka na syna. Ten strzelec jest wysoki. Nasz nauczyciel nie lubi kłamczuchów. EJ Ćwiczenie 19

Uzupełnij zdania przymiotnikami z ramki, utwórz liczbę mnogą.

student otrzymuje stypendium. Ten kuzyn bawi się. sąsiad czyta gazetę. Do wagonu wszedł Francuz. pacjent czeka na lekarza. To jest mnich. Na wycieczce był Szwed. To jest В Czech. В syn szuka ojca. Na filmie był fl widz. W wojsku ma być oficer. To jest kardynał. To jest pan. Na zdjęciu był Fin. To jest profesor. To jest pedagog. To jest biolog. Ten pan to pedagog. Do nas woła dyrektor. dobry, mały, starszy, stary, młody, miły, mały, dziwny, zawodowy, katolicki, wesoły, wysoki, mądry, znany, nasz, znany, przystojny, chory

EJ Ćwiczenie 20

1. Znajdź na stronie internetowej http://pomazurach.pl/mapa.html

informacje o Mazurach - regionie w Polsce, w którym też jest dużo jezior.

2. Porównaj z informacjami o Pojezierzu Szackim: gdzie jest więcej jezior?

4. Które są głębsze, większe? 5. Czy można (przynajmniej teoretycznie) przepłynąć z jeziora Śniardwy do jeziora Świtiaź?

П Ćwiczenie 21 1. Znajdź podaną wyżej stronę internetową i przejrzyj atrakcje turystyczne. 2. Które chciałabyś / chciałbyś zobaczyć lub zwiedzić? 3. Przeczytaj informacje z tej strony na temat jednej z atrakcji turystycznej. 4. Przekaż grupie 5 wybranych informacji. 5. Wyraź opinię na temat propozycji wycieczki do Kętrzyna dla Twojej klasy. C J Ćwiczenie 22

Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Z Internetu dowiedz się czegoś na temat mniejszości polskiej na Ukrainie. • CIEKAWOSTKA •

niejszość ukraińska pojawiła się na Warmii i Mazurach w ramach Akcji „Wisła” w 1947 roku. Ówczesne władze mia­ ły na celu wynarodowienie i zasymilowanie mniejszości ukraiń­ skiej. Nie tworzono szkół ukraińskojęzycznych, utrudniano dzia­ łalność na rzecz rozwoju kultury ukraińskiej. Dopiero w kwietniu 1952 roku nastąpił przełom. Dzieci mia­ ły dostęp do nauki języka ojczystego, a ich rodzice do tworzenia organizacji społeczno-kulturalnych. W Polsce XXI wieku mniej­ szość ukraińska liczy 49 tysięcy.

M

□□ Ćwiczenie 23

Poszukaj w Internecie, jakie inne jeszcze mniejszości narodowe mieszkają w Polsce, a jakie na Ukrainie.

ПЕЗ Ćwiczenie 24 Zapoznaj się z tekstem.

Warmia i Mazury to cudowna kraina jezior i bogatych w zwie­ rzynę lasów. Dworki i przydrożne aleje drzew kształtują lokalny krajobraz. Do największych jezior na Mazurach należą Śniardwy,

będące największym jeziorem w Polsce (113,8 km2) oraz Mamry, które jest je­ ziorem o największej objętości w Polsce (1013 min m3). Sieć kanałów wodnych łączących liczne jeziora jest atrakcją dla żeglarzy i wodniaków. Wiele jezior jest połączonych kanałami żeglownymi. Atrakcją turystyczną Warmii i Mazur jest Pole Bitwy - Grunwald, na którym w Kraina Wielkich 1410 r. wojska polsko-litewsko-kozackie Jezior Mazurskich pokonały Krzyżaków. Kulinarne przysmaki z tego regionu to swoista mieszanka wpły­ wów kuchni polskiej, niemieckiej i ukraińskiej. Historia tego regio­ nu sprawia, że Warmia (dawne tereny pruskie) i Mazury należące do Prus Wschodnich znacznie się od siebie różnią. Wyraźnie rysują się wpływy potraw niemieckich w postaci kapu­ sty, kiełbasy, mięs i klusek oraz akcenty polskie, np. obecność domo­ wej śmietany, ziół, różnorodność wędlin i tradycyjne zupy polskie ta­ kie jak flaki czy barszcze powstałe pod wpływem kuchni ukraińskiej. Kuchnia Warmii i Mazur nie może się obejść bez wędzonej słoni­ ny w papryce, śmietany, świeżego masła oraz przypraw takich jak; majeranek, kminek i kardamon. Mazurski smak to także świeżo wędzone ryby, najsłynniejsze z nich to węgorze oraz trocie. Specjalnością regionu jest zupa z ryb i raków z dodatkiem ziół i brzozowej kory. Tradycyjnym produktem regionalnym jest ser welski o nie­ powtarzalnym smaku, którego technologia przyrządzania nie zmieniła się od ponad wieku istnienia mleczarni w dorzeczu rzeki Wel. Do dziś sery produkowane tam są niezmiennie na wannach serowarskich, gdzie większość procesów technologicznych jest przygotowywana ręcznie. (Wg Internetu)

SS E3 Ćwiczenie 25 1. Ustal na mapie Polski, gdzie jest województwo warmińskomazurskie? 2. Jakie są tam największe miasta, rzeki? 3. Z jakimi państwami graniczy to województwo? 4. Z jakimi innymi województwami graniczy województwo war­ mińsko-mazurskie? 5. Dlaczego Warmię i Mazury określa się mianem krainyjeziori lasów? 6. Wymień największe jeziora Pojezierza Mazurskiego. 7. Dowiedz się, co znaczy wyraz „Prusy".

8. Kiedy miała miejsce bitwa pod Grunwaldem? Co o niej wiesz? 9. Czy kanały łączące ze sobą jeziora stanowią atrakcję turystyczną? 10. Dlaczego na kuchnię regionalną wywarły wpływ kuchnie: pol­

ska, niemiecka i ukraińska? CJ Ćwiczenie 26

1. Wypisz z tekstu ćw.24 czasowniki. 2. Różne formy czasowników sprowadź do bezokolicznika. 3. Uzupełnij tabelkę według wzoru. WZÓR:

Wyraz w tekście

Bezokolicznik

kształtują

kształtować

CJ Ćwiczenie 27

Zapoznaj się z tekstem. Znajdź na mapie Kętrzyn, jeziora Mój i Siercze.

W okresie drugiej wojny światowej w lesie nieopodal miasta Kętrzyna nad jeziorami Mój i Siercze zbudowano kwaterę Hitle­ ra - Wilczy Szaniec. Prace budowlane rozpoczęto zimą 1940 roku. Budowa schronów typu ciężkiego związana była z ważnym epizo­ dem okresu II wojny światowej, który miał miejsce w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 roku. W tę noc został przeprowadzony przez aliantów nalot na Peenemiinde - Ośrodek Badań Wojskowych. Niemcy prowadzili tam bada­ nia nad nowym rodzajem pocisków rakietowych „V-2”. Teren kwatery podzielony był na trzy strefy. Strefę I stanowi­ ły najważniejsze obiekty. W tej strefie stale przebywało (mieszkało) około 130 osób. Byli to, obok Hitlera, najwyżsi dostojnicy państwa, partii i wojska oraz osoby z bezpośredniej obsługi. W strefie II znaj­ dowały się sztaby Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, admini­ stracja i obsługa kwatery. Na terenie tej strefy zamieszkiwało około 1850 oficerów, podoficerów, szeregowych i pracowników cywilnych. Strefę III stanowił obszar dworca kolejowego i terenu, gdzie zlokali­ zowane były baraki magazynowe o mniejszym znaczeniu strategicz­ nym. Łącznie załoga kwatery liczyła około 2100 osób. Hitler przybył do Wilczego Szańca w dniu 24 czerwca 1941 roku. Przebywał w tym miejscu do 20 listopada 1944 roku. W między-

czasie opuszczał Kwaterę wiele razy na różne okresy czasu. Łącz­ nie spędził w Wilczym Szańcu 830 dni. Kwatera w nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku na rozkaz feldmarszałka Keitla została wy­ sadzona w powietrze. CU Ćwiczenie 28 Przeczytaj jeszcze raz daty i zapisz je poprawnie do tabeli według wzoru: WZÓR:

18 sierpnia 1943 roku

18 VIII 1943 r.

18.08.1943 r.

EJ Ćwiczenie 29

Wypisz z tekstu rzeczowniki r. męskoosobowego i zapisz je w

formie M. liczby pojedynczej i M. liczby mnogiej według wzoru. Rzeczownik

M. liczby

M. liczby

w tekście

pojedynczej

mnogiej

aliantów

aliant

alianci

£3 Ćwiczenie 30 Porozmawiajcie z koleżanką / kolegą, co jest prawdą, a co nie. Dlaczego?

WZÓR: A. Największym jeziorem Pojezierza Szackiego są Śniardwy. To nie­

prawda, bo największym jeziorem Pojezierza Szackiego jest je­ zioro Świtiaź. Nic podobnego. Największym jeziorem Pojezierza Szackiego jest jezioro Świtiaź. B. Na Warmii i Mazurach znajduje się Pole Bitwy pod Grunwaldem. Tak, to prawda, bo bitwa wojsk polskich, litewskich i kozackich z Krzyżakami miała miejsce pod Grunwaldem w 1410 roku. Takjest, bitwa pod Grunwaldem miała miejsce dokładnie w 1410 roku.

Na Pojezierzu Szackim panują doskonałe warunki do upra­ wiania nurkowania. 2. Pojezierze Mazurskie znajduje się w południowo-zachodniej części Polski. 3. Pojezierze Szackie jest zlokalizowane w międzyrzeczu Bugu i Prypeci. 4. Sieć kanałów wodnych łączących liczne jeziora mazurskie jest atrakcją dla żeglarzy i wodniaków. 1.

5. Kuchnię regionu Warmii i Mazur tworzą wpływy kuchni szwedzkiej, niemieckiej i tureckiej. 6. W klasztorze św. Michała Archanioła w miejscowości Szack można pomodlić się i odpocząć. 7. Na Warmii i Mazurach żyje dużo Ukraińców. 8. Pojezierze Szackie jest położone w południowej części Ukra­ iny nad Morzem Azowskim. 9. W lesie nieopodal miasta Kętrzyna nad jeziorami Mój i Siercze pobudowano kwaterę Hitlera - Wilczy Szaniec. 10. Duża zawartość srebra w wodzie jezior Pojezierza Szackiego powoduje, że woda w nich jest czysta i przezroczysta. £3 Ćwiczenie 31

Czy masz jakieś swoje ulubione miejsce, gdzie lubisz wypocząć? Opisz je krótko, co się tam znajduje, jakie ma zalety, co tam można robić? Czy jest podobne do okolic jeziora Świtiaź? LU L3 Ćwiczenie 32

Jesteś właścicielem gospodarstwa agroturystycznego. Wymyśl, gdzie się ono na Ukrainie znajduje - może w Twojej miejscowości lub miejscowości Twoich dziadków? Zachęć turystów z Polski do spędzenia w nim kilku dni. Nie zapo­

mnij zareklamować miejscowej kuchni!

Wielką literą piszemy:

CU PRZYPOMNIJ SOBIE: Zasady używania wielkiej litery:

Imiona własne, ludzi i zwierząt

Barbara, Adam Mickiewicz,

Przydomki, pseudonimy i przezwiska ludzi

Bolesław Chrobry, Sokole Oko, Huba

Nazwy świąt, dni, okresów świątecznych

Narodowe Święto Niepodległości, Wigilia, Boże Narodzenie

Przymiotniki odpowiadające na pyta­ nie czyj? utworzone od imion własnych

styl Sienkiewiczowski, wiersz Różewiczowski

Nazwy gwiazd, planet i konstelacji

Saturn, Jowisz, Droga Mleczna, Wielka Niedźwiedzica, Ziemia, Słońce, Księżyc

Nazwy części świata, państw i ich mieszkańców

Ameryka, Amerykanin, Polska, Polak, Europa, Europejczyk

Nazwy regionów, krain

Pomorze, Pomorzanin

Wielką literą piszemy:

Małą literą piszemy:

Nazwy mórz, oceanów, jezior i gór

Atlantyk, Kanał Augustowski, Sahara

Przymiotniki wchodzące w skład nazw geograficznych

Ameryka Południowa, Morze Północne, Nowy Targ, Wielka Brytania

Nazwy przedstawicieli ras, nazw geograficznych

Murzyn, Arab, Słowianin, Indianin

Nazwy ulic, placów, parków, budowli i zabytków

ulica Puławska, Wawel, Łazienki

Nazwy urzędów, władz, instytucji, szkół, organizacji

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Uniwersytet Jagielloński, Gimnazjum im. Gen. K. Sosnkowskiego, Szkoła Podstawowa nr i w Nowym Tomyślu

Wszystkie wyrazy w odmiennych tytułach czasopism (z wyjątkiem przyimków i spójników)

„Gazeta Wyborcza", „Kobieta i Styl"

Wszystkie wyrazy w nazwach wielowyrazowych, jeżeli wchodzą ściśle w skład nazwy własnej

Zamek Królewski, Rynek Starego Miasta, WałyGhetmańskie

Wszystkie nazwy pospolite

samochód, kot, spodnie

Przymiotniki utworzone od nazw kontynentów, krajów

azjatycki, europejski, polski, słowiański

Nazwy mieszkańców miast, dzielnic i wsi

opaleniczanin, warszawiak, mokotowianin

Nazwy dni tygodnia, miesiąca, okresów kalendarzowych, obrzędów i zwyczajów

grudzień, kwartał, dyngus, andrzejki

Nazwy wydarzeń historycznych

wojna trzydziestoletnia, druga woja światowa

Nazwy okręgów administracyjnych

okręg wielkopolski, gmina opalenica, powiat nowotomyski

Nazwy okresów historycznych, epok i prądów filozoficznych

średniowiecze, humanizm, odrodzenie

CJ Ćwiczenie 33

Wypisz z tekstu „Pojezierze Szackie - perły Wołynia" do tabeli nazwy

pisane dużą literą i wyjaśnij ich pisownię:

Nazwy geograficzne

Nazwy własne

Nazwy zabytków

Nazwiska, imiona

Miasta

Г1 Ćwiczenie 34 Utwórz liczbę mnogą podanych wyrazów. Z podkreślonymi ułóż zdania.

Białorusin, Gruzin, Ormianin, Szwed. Grek, Tatar, Polak, Ukra­ iniec, Belg. Holender, Francuz, Azjata, Europejczyk, Litwin, Duń­ czyk. Rom, Czech, Włoch, Niemiec, Słowak. Hiszpan, Chińczyk, Ru­ mun, Serb, Bułgar. Japończyk, Rosjanin, Anglik, Szkot. Estończyk, Fin, Norweg, Amerykanin, Kanadyjczyk, Węgier, Łotysz. CJ Ćwiczenie 35

Utwórz nazwy mieszkańców największych miast na Ukrainie.

WZÓR: Kijów: kijowianin / kijowianka. • CIEKAWOSTKA •

kul turze polskiej mocno zaistniało je­ zioro Świteź. Niestety, nie jest to jezioro z Pojezierza Szackiego, ale to koło Nowogród­ ka na Białorusi. Z jeziorem tym związanych jest wiele legend, których w dzieciństwie słuchał największy polski poeta - Adam Mic­ kiewicz. Kilka z nich umieścił w napisanych przez siebie Balladach i romansach (1822).

W

Ćwiczenie 36

Przeczytaj tekst. Jak rozumiesz jego treść? Czy znasz jeszcze jakieś ballady A. Mickiewicza na temat Świtezi? Adam Mickiewicz

ŚWITEŹ

Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie, Do Płużyn ciemnego boru Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie, Byś się przypatrzył jezioru.

Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona, wielkiego kształcie obwodu, Gęstą po bokach puszczą oczerniona, A gładka jak szyba lodu.

Jeżeli nocną przybliżysz się dobą I zwrócisz ku wodom lice, Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą, I dwa obaczysz księżyce. (...) Na miejscach, które dziś piaskiem zaniosło, Gdzie car i trzcina zarasta, Po których teraz wasze biega wiosło, Stał okrąg pięknego miasta. (...) Raz niespodzianie obiegł tam Mendoga Potężnym wojskiem Car z Rusi, Na całą Litwę wielka padła trwoga, Że Mendog poddać się musi. (...) Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela, O śmierć błagamy u ciebie, Niechaj nas lepiej twój piorun wystrzela Lub żywych ziemia pogrzebie.” (...) EPITET - określenie poetyckie, podkreślające cechę, np. podmiotu lirycznego, bohaterów wiersza, wnoszące zabarwienie uczuciowe. EPITET - określa rzeczownik. Jest nim na ogół przymiotnik fnp. dziwne ulicz­ ki), rzadziej rzeczownik fnp. skrawek słońca). Niektóre epitety w wierszach mogą mieć charakter przenośni (np. jesienny gość). EJ Ćwiczenie 37 Wypisz z wiersza epitety. Ustal przypadek, w jakim są użyte. Epitety

w liczbie pojedynczej zamień na liczbę mnogą według wzoru. Epitet w liczbie Epitet w liczbie mnogiej w Przypadek pojedynczej Mianowniku liczby mnogiej

nowogródzkiej stronie

Ms.lp

nowogródzkie strony

SS CJ £3 Ćwiczenie 38

Wytłumacz dobór końcówek rzeczownika (lub zaimka) i przymiot­ nika w Mianowniku liczby mnogiej. £3 Ćwiczenie 39

Spróbujcie w grupie opowiedzieć fabułę tej ballady. Czy jest to do­

bra fabuła, np. na film? Jaki film można nakręcić - fabularny czy doku­

mentalny?

Si LJ Ćwiczenie 40 Obejrzyj film Świteź. Porozmawiajcie w grupie na temat filmu:

Czy podobał Ci się film? Czy nie jest za długi / zbyt krótki? 3. Czy podoba Ci się koncepcja, że nie ma w nim dialogów? 4. Czy z filmu można zrozumieć treść ballady Świteź? 1.

2.

Si LJ Ćwiczenie 41 Dowiedz się więcej o Adamie Mickiewiczu i jego młodości spędzo­

nej na dzisiejszej Białorusi. Czy Adam Mickiewicz bywał na Ukrainie? Informacje przekaż grupie. EJ £3 Ćwiczenie 42 Przygotujcie „festiwal ballad Mickiewicza": niech każdy

w grupie przygotuje fragment innej ballady i zarecytuje. 1. 2.

Czy są one zrozumiałe? Czy zauważyliście różnice między językiem polskim początku XIX w. a tym, którego się uczycie?

® TEMAT З RODZINNE HISTORIE Kolejnym etapem podróży był Żytomierz. Na Żytomierszczyźnie mieszka wielu Polaków. Podczas wizyty w Żytomierzu grupa naszych podróżników miała spotkanie w Domu Polskim z najstarszymi Pola­ kami mieszkającymi w Żytomierzu. Mówili wiele ciekawych historii. Przyjechałam tu z rodzicami po wojnie. Wtedy wielu Polaków wy­ jeżdżało z okolicznych wsi i przyjeżdżali do Żytomierza w poszukiwa­ niu pracy, do szkół. Przed wojną, gdy był tu Związek Radziecki, było bardzo ciężko. Naj­ pierw w latach 20. Stalin zorgani­ zował Polski Obwód Autonomiczny „Marchlewszczyzna” ze stolicą w Dowbyszu, wtedy nazywał się Marchlewsk. Było tu dużo polskich wsi zamieszkałych tylko przez Polaków lub w większości przez Polaków. W tych wsiach były polskie szkoły i administracja była po polsku. Ale potem Stalin zmienił zdanie i zlikwidował Marchlewszczyznę, na­ uczycieli i urzędników polskich pozsyłał na Syberię i do Kazachsta­ nu. A potem razem z Ukraińcami cierpieliśmy Wielki Głód. Wielu Polaków wtedy umarło z głodu. Nie wolno było otrzymać żadnej po­ mocy z Polski, bo każdy kontakt z rodziną w Polsce był uznawany za szpiegostwo, za co groziła śmierć albo zesłanie. Najpierw było imperium rosyjskie, potem Ukraińska Republika Ludowa, była wojna z bolszewikami, w której pomagała nam Polska, a potem przyszła Armia Czerwona. Choć jeszcze raz przyszły polskie wojska, to jednak w końcu zostaliśmy ukraińską republiką. Kiedy wybuchła wojna z faszystami, miałam 12 lat. Przyszli tu Niemcy, poszłam szukać zajęcia na dawną przedwojenną polską stronę, za Zbrucz. Tam pracowałam u pewnego ukraińskiego gospodarza. Ale zaczęły się te straszne rzeczy na Wołyniu i - jako Polka - znów musiałam uciekać, wracałam nocami, udawałam Ukrainkę. A jak wró­ ciłam, znów, - jako Polka - byłam ta gorsza. Sowieci nie pozwolili mi skończyć szkoły średniej, Polacy nie mogli iść na studia, chyba, że

zapisali się do partii, ale ja nie chciałam. Całe życie przepracowa­ łam w kołchozie. Po wojnie nie mogliśmy wyjechać do Polski - repatriacja dotyczyła tylko tych Polaków, którzy mieszkali przed wojną w Polsce. A tu była sowiecka ukraińska repubłika. Ja akurat mogłam - przyjechałam tu z Równego, gdy wybuchła wojna, jako mała dziewczynka. Ale... spodobał mi się młody, przystojny Oleg. Miałam wtedy 19 lat, a on „aż”, 24 - więc myślałam, że nie będziemy mogli być razem. Był taki romantyczny. Przynosił kwiaty (sam zbierał na łące), raz pożyczył od ojca stary motocykl i „porwał” mnie na wycieczkę do pobliskiego lasu. Kiedy chcieliśmy wracać, silnik nie mógł zapalić; pchaliśmy ten motor pod górę, zjeżdżaliśmy w dół. Tańczyłiśmy na zabawach, spędzaliśmy razem święta... W1951 wzięliśmy ślub. Potem wzięli go do wojska, pisaliśmy listy... Na Darku te historie wywarły wielkie wrażenie. Tak wielkie, że myślał o nich nawet wtedy, gdy zwiedzali Żytomierz, między innymi Muzeum Kosmonautyki, jak spacerował słynnym mostem nad rze­ ką Teterów. Jutro pojadą do Berdyczowa, żeby obejrzeć muzeum mi­ strza literatury angielskiej polskiego pochodzenia Josepha Conrada (Józefa Korzeniowskiego). □ Ćwiczenie 1

Pokaż na mapie Ukrainy: 1.

Obwód żytomierski i jego stolicę.

Inne miejsca wspomniane w tekście: Wołyń, Dowbysz, Berdy­ czów. 3. Rzeki Zbrucz i Teterów. 4. Swoją miejscowość. Jak daleko ona znajduje się od Żytomierza? 2.

CJ

Ćwiczenie 2

Odpowiedz na pytania.

Dlaczego tak dużo Polaków mieszka w obwodzie żytomier­ skim? 2. Jak oceniasz przeczytaną historię starszej pani? 3. Co oznacza określenie „Marchlewszczyzna”? 4. Czy w szkołach w Polskim Obwodzie Autonomicznym była nauka po polsku, a administracja posługiwała się językiem polskim jako urzędowym? 5. Co wiesz o Ukraińskiej Republice Ludowej i wojnie z bolsze­ wikami? 6. Dokąd Stalin zsyłał Polaków? 7. Co wiesz na temat Wielkiego Głodu? 8. Dlaczego dziewczynka w wieku 12 lat poszła szukać pracy za Zbrucz? 9. Gdzie bohaterka opowieści przetrwała wojnę? 10. Jak się ułożyły losy bohaterki opowieści po wojnie? 11. Dlaczego Darek przez cały czas myślał o usłyszanych histo­ riach? 1.

O Ćwiczenie 3 Jak rozumiesz wyrażenie „zmienił zdanie", „moim zdaniem", „według mnie"? Jak je rozumie Twoja koleżanka / Twój kolega?

Si CJ £3 Ćwiczenie 4 Odpowiedz na pytania i porozmawiaj z grupą

i nauczycielem na zaproponowane tematy: 1.

Czy wiesz, jakie były historyczne losy regionu Ukrainy, w którym mieszkasz?

2. Do jakich państw należała ta część

Ukrainy? 3. Czy był w Twoim regionie Wielki Głód?

Pomnik„Wielki Głód"

4. Czy mieszkańcy Twojej miejscowości doznawali prześlado­ wań politycznych i narodowościowych? Ćwiczenie 5 Zadaj 3 pytania wybranemu bohaterowi z tekstu „Rodzinne historie". Staraj się dowiedzieć, co było dalej, co było wcześniej, zapytaj o szcze­ góły. Wejdź w rolę wnuczki / wnuka. Jak będziesz zwracać się do babci,

dziadka, mamy, taty? Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

...babciu, dziadku, mamo, tato, opowiedz, jak / gdzie / kiedy/co / kto / który/jaki / jak często / ile razy/z kim / z czym... no Ćwiczenie 6

Odegrajcie scenki, które są opisane w powyższych opowiadaniach. Używajcie współczesnego języka polskiego!

Oleg wręcza Ani kwiaty. Oleg prosi tatę o pożyczenie motocykla. Oleg zapala silnik motocykla. Oleg i Ania pchają motocykl pod górę. Oleg i Ania zjeżdżają motocy­ klem w dół. Oleg zaprasza dziewczynę na zabawę. Chłopak żegna się z dziewczy­ ną (jak ją odprowadził). Młoda para bierze ślub w ko­ ściele.

...ja XX biorę Ciebie YYza żonę i ślubuję ci miłość, wierność i uczciwość małżeńską oraz, że cię nie opuszczę, aż do śmierci... Aniu, to dla ciebie... Chętnie. / Sorry, ale nie mogę. W sobotę muszę... Do jutra! Dzięki! Jakie ładne! Sam zbie­ rałeś"? Dzięki, tato! Jeszcze trochę... Już nie mam siły! Karaluchy pod poduchy! Kolorowych snów! Kurczę! Nie chce zapalić! Nie przejmuj się, może zapali. No to cześć! Oj! Nie tak szybko! Pa! Pójdziesz ze mną na zabawę? Spoko! Wszystko pod kontrolą! Śpij z aniołkami! Trzymaj się!

EJ Ćwiczenie 7

Jak myślisz - o czym bohaterowie ostatniego opowiadania pisali

listy? Co dziś napisałby Oleg w e-mailu / SMS-ie / na Facebooku?

Napisz taki krótki list (jako Oleg), odpowiedz (jako Anna).

Ćwiczenie 8

Napisz historię poznania swoich dziadków lub rodziców (150 słów). £3 Ćwiczenie 9

Przygotuj informacje na temat Muzeum Kosmonautyki w Żytomie­ rzu. Co jeszcze można ciekawego zobaczyć w Żytomierzu i na Żyto-

mierszczyźnie? Informacje przekaż grupie.

Muzeum Kosmonautyki w Żytomierzu

Obwodowe Muzeum Krajoznawcze w Żytomierzu

CJ £3 Ćwiczenie 10

1. Przypomnij sobie słowa związane z życiem człowieka.

2. Ułóż krótką historię swego życia: opowiadasz ją w 2060 roku. 3. Ile wtedy będziesz mieć lat? 4. Co wydarzy się w twoim życiu?

Urodzić się, mieszkać w..., przeprowadzić się do..., chodzić do Szkoły Średniej nr... w..., studiować na... na kierunku, pracować w... jako..., oże­ nić się z... / wyjść za mąż za..., brać udział w..., być (kim?), być członkiem (czego?) no Ćwiczenie 11 Przedstaw swoją rodzinę - też dalszą. Skorzystaj ze słownictwa

z ramki.

Powiedz:

___ gdzie mieszkają, ___ ile mają lat,___ jak mają na imię,___ kim są, ___ co robią, ___ gdzie pracują. Wujek, ciocia, kuzyn / kuzynka (brat cioteczny / siostra cioteczna), szwagier / szwagierka, bratanek, siostrzeniec, pradziadek, prababcia, dzia­ dek / babcia ze strony mamy / taty. CZJ £3 Ćwiczenie 12 Opowiedz przygodę swego życia (może przeżytą we śnie?). Wyraź

swoje uczucia. Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

pewnego razu..., nagle..., i wtedy..., to było (gdzie?), wybrałam / wybra­ łem się na / do..., spotkałam / spotkałem..., bardzo się bałam / bałem, prze­ straszyłam się / przestraszyłem się, miałam / miałem strasznego stracha / duszę na ramieniu, uciekałam / uciekałem, aż się kurzyło. CU Ćwiczenie 13

Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

• CIEKAWOSTKA •

O Q czerwca 2015 roku na terenie klasztoru Karmelitów ^10 Bosych w słynnym sanktuarium Matki Boskiej Berdyczowskiej w Berdyczowie uroczyście zostało otwarte muzeum Josepha Conrada (Józefa Korzeniowskiego) słynnego pisarza brytyjskiego pochodzenia polskiego.

Klasztor Karmelitów w Berdyczowie

EJ Ćwiczenie 14

Przeczytaj

biografię znanego

brytyjskiego

pisarza

polskiego

pochodzenia - Josepha Conrada.

Joseph Conrad, właściwie Józef Teodor Konrad Korzeniowski urodził się 3 grudnia 1857 roku w Berdyczowie na Ukrainie, a zmarł 3 sierpnia 1924 roku w Bishopsbourne w Wiel­ kiej Brytanii. Józef Korzeniowski był synem pisarza i działacza niepodległościowego Apollona Korze­ niowskiego. Korzeniowscy należeli do rodzin szlacheckich pozbawionych ziemi po powstaniu listopadowym 1831 roku. W 1861 roku rodzina przeniosła się do Warszawy. W tymże roku za działalność przeciwko caratowi rodzice Korzeniowskiego zostali zesłani w głąb Rosji. 11 kwietnia 1865 roku w Czernihowie matka pisarza zmarła na gruźlicę, zaś on trafił pod opiekę jej brata - Ta­ deusza Bobrowskiego. Po powrocie ojca z wygnania w 1867 zamiesz­ kali w Krakowie, gdzie pisarz uczył się w Gimnazjum św. Anny, lecz szkoły nie ukończył. Ojciec, Apollo Korzeniowski zmarł 23 maja 1869 roku. Jako sie­ demnastolatek w 1874 roku Korzeniowski wyjechał do Francji, do Marsylii, gdzie pracował jako marynarz. Z Marsylii dwukrotnie że­ glował na Martynikę, później na żaglowcu „Saint Antoine” odwiedził Karaiby oraz Amerykę Południową. Echa tych podróży pojawiły się w jego późniejszej twórczości. W lipcu 1878 roku Korzeniowski rozpoczął służbę w brytyjskiej marynarce handlowej. W tym okresie między innymi po raz pierw­ szy odwiedził Australię. Jako kapitan statków i oficer morski zwie­ dził wiele krajów i kontynentów. Bywał na Czarnym Lądzie czyli w Afryce, Ameryce Południowej, krajach azjatyckich. Udał się również na Ukrainę w odwiedziny do wuja Tadeusza Bobrowskiego, który bardzo dużo mu pomagał. Na początku 1894 roku Korzeniowski porzucił karierę maryna­ rza i poświęcił się pisarstwu. W roku 1895 wydał pierwszą powieść Szaleństwo Almayera. Publikując na obczyźnie używał pseudonimu Joseph Conrad, który utworzył z imion: Józef i Konrad. Po ukazaniu się Szaleństwa Almayera niespełna rok później, 24 marca 1896 roku, wziął ślub. Wybranką została Jessie George.

Z tego małżeństwa urodziło się dwóch synów - Borys (1898) i John (1906). Mimo uznania krytyki nie był pisarzem znanym - dopiero w 1916 roku wraz z ukazaniem się Gry losu zdobył popularność i wydobył się z nękających go problemów finansowych. Choć jest uznawany za jednego z największych stylistów w całej angielskiej literaturze, do końca życia mówił po angielsku z silnym, obcym („polskim”) akcentem. Conrad znał biegle francuski. Znał też niemiecki. Pod koniec życia nosił się z zamiarem powrotu do Polski, ale zbyt wiele spraw trzymało go w Anglii. Wypowiadał się o spra­ wach polskich w publicystyce. Problematykę powieści Conrada można określić jako psychologiczno-moralną. Akcja tych utworów przeważnie rozgrywa się na morzu, wśród marynarzy, w egzotycznej scenerii Oceanu Indyj­ skiego, jego wysp i archipelagów. Te specyficzne warunki życia na morzu stały się w jego powieściach doskonałym tłem do rozważań na temat granic moralnych i etycznych. Conrad stawiał pytania, na które niełatwo odpowiedzieć. Moralistyka Conrada, a zwłaszcza konieczność dokonywania trudnych wyborów w sytuacjach ekstremalnych, poszukiwanie gra­ nic między dobrem a złem, między prawdą a fałszem, szukanie od­ powiedzi na pytanie, czym jest honor człowieka - wszystko to ma wymiar ponadczasowy. (Wg Internetu)

ПЕЗ Ćwiczenie 15 Podaj fakty z życia Josepha Conrada według wzoru:

WZÓR: 7.3 grudnia 1857, Berdyczów, narodziny Józefa Teodora Konrada Korzeniowskiego.

CJ £3 Ćwiczenie 16

Odpowiedz na pytania.

Z jakimi miejscowościami na Ukrainie była związana rodzina Korzeniowskich? Czy możesz je pokazać na mapie? 2. W jaki sposób rodzina była związana z Warszawą i Krako­ wem? 3. Pokaż na mapie miasta, kraje i kontynenty, które odwiedził Konrad Korzeniowski. 1.

4. W którym roku Korzeniowski rozpoczął służbę w brytyjskiej marynarce handlowej? 5. Jak inaczej określano Afrykę? 6. W którym roku Korzeniowski całkiem poświęcił się pisar­ stwu? 7. Z jakich imion powstał pseudonim Joseph Conrad? 8. Jakie są imiona najbliższej rodziny Josepha Conrada? 9. Podaj nazwę pierwszej powieści Josepha Conrada. 10. W jakich językach rozmawiał Konrad Korzeniowski? A jakie Ty znasz?

Czasownik modalny móc + bezokolicznik określa:

dopuszczalność, np.: Czy można wejść? wykonalność, np.: Ten zegar można naprawić.

□ PRZYPOMNIJ SOBIE: Odmianę czasownika móc

CZAS TERAŹNIEJSZY LICZBA POJEDYNCZA osoba 1. ja mogę

LICZBA MNOGA osoba 1. my możemy 2. wy możecie

możesz może

2-ty 3. on/ona/ono

3. oni /one

mogą

CZAS PRZESZŁY

LICZBA POJEDYNCZA

rodzaj męski

1. ja

mogłem

rodzaj żeński

rodzaj nijaki

mogłam mogłaś ona / pani mogła ono mogło

mogłeś 2-ty 3. on / pan mógł

LICZBA MNOGA

forma męskoosobowa 1. my 2. wy 3. oni / panowie /państwo

mogliśmy mogliście mogli

forma niemęskoosobowa

mogłyśmy mogłyście one / panie mogły

TRYB PRZYPUSZCZAJĄCY LICZBA POJEDYNCZA

1. ja 2-ty 3. on / pan ona/pani ono

rodzaj męski mógłbym mógłbyś mógł

rodzaj żeński mogłabym mogłabyś

rodzaj nijaki

mogłaby

mogłoby LICZBA MNOGA forma męskoosobowa

1. my moglibyśmy 2. wy moglibyście 3. oni / mogliby panowie / państwo

forma niemęskoosobowa

mogłybyśmy mogłybyście one / panie mogłyby

EJ Ćwiczenie 17

Zamień podkreślony czasownik na formę z czasownikiem móc we­ dług wzoru.

WZÓR: Czy moglibyśmy wybrać się w góry?

Chcemy wybrać się na wakacjach w góry. Chciałbym bawić się z młodszym bratem w grę planszową. 3. Chcę kupić sobie kilka przewodników turystycznych. 4. Marzyli, żeby zjeść coś konkretnego. 5. Znajomi chcą spotkać się z wami. 6. Czy każdy chciałby nic nie robić i osiągać sukcesy? 7. Staraliście się przeprowadzić do Gdańska na stałe. 8. Prosimy zaczekać na świeże bułeczki. 9. Prosicie nadać komunikat o pogodzie. 10. Obiecały wrócić w porę. 1. 2.

CJ Ćwiczenie 18

Z tekstu o Konradzie Korzeniowskim wypisz formy czasownika móc i określ czas, liczbę i rodzaj. EJ Ćwiczenie 19

Podziel zdania na określające wykonalność i dopuszczalność.

Czy można usiąść? Ten silnik można naprawić. Gdzie można nabyć bilety na wystawę? Jak można dojechać do centrum miasta?

Stare radio można oddać do muzeum. Czy można oddać słownik? Jak można odpowiedzieć na trudne pytania? Zadanie z informaty­ ki można rozwiązać w komputerze. Czy można zadzwonić do was jutro? Czy można włączyć telewizor? Stare rzeczy można oddać po­ trzebującym. Czy można wejść? EJ

Ćwiczenie 20

Przeczytaj tekst. Nowe wyrazy zapisz do słowniczka. KTO TERAZ MIESZKA NA WAWELU?

Już nie królowie. Kraków najpełniej pojął istotę prawdziwej de­ mokracji i udostępnił dostojną monarszą siedzibę zwyczajnym, po­ zbawionym jakichkolwiek praw do tronu, obywatelom. Najliczniejszą grupę, której urząd miasta przydzielił mieszkania na legendarnym wzgórzu (Wawel nr 7, nr 8) stanowią naukowi i administracyjni pra­ cownicy Zamku Królewskiego wraz z rodzinami: konserwatorzy, architekci, elektrycy, hydraulicy, woźni, kierowcy. Łącznie jest to 56 osób. Ich lokale wcale nie odznaczają się królewskim komfortem, są tu jeszcze piece węglowe. Kilku lokatorów w sutannach zameldował pod adresem Wawel nr 2, nr 4 - Zarząd Bazyliki Metropolitalnej. Jest wśród nich pro­ boszcz wawelskiej katedry, jest rektor Papieskiej Akademii Teolo­ gicznej. Najwspanialsza z polskich katedr jest jednocześnie siedzi­ bą najmniejszej polskiej parafii. Jedyną osobą, którą los okrutnie pokarał tym nobilitowanym adresem, był w latach dwudziestolecia międzywojennego dozorca Zamku, niejaki Zygmunt Król. Przesyłane na jego nazwisko na Wawel listy poczta konsekwentnie odsyłała z dopiskiem „adresat dawno zmarł”. A jak wygląda w praktyce życie miesz­ r kańców wzgórza? Żeby pospacerować, mu­ szą czekać, aż zapadnie zmierzch i wzgórze zostanie zamknięte dla turystów. Wtedy jest tu inny świat. Goście przychodzący po zmroku muszą się wylegitymować na por­ tierni, a strażnik wpuści ich dopiero po te­ lefonicznym upewnieniu się, że jest to osoba oczekiwana. Co kwadrans biją katedralne zegary, ale do tego pewnie można się przy­ Katedra na Wawelu zwyczaić.

Na Wawelu mieszkanie katedralnego kościelnego jest jedyne, w którym w przedpokoju stoją dziecinne buciki. Jego dwaj synowie to najmłodsi mieszkańcy wzgórza. OE3 Ćwiczenie 21 Wypisz z tekstu ćw. 20 nazwy zawodów. Czy wiesz, co znaczy każdy z nich? Porozmawiaj o jednym z nich z koleżanką / kolegą.

ПЕЗ Ćwiczenie 22 Odpowiedz na pytania.

1.

2. 3. 4. 5. 6.

7.

Kto dziś mieszka na Wawelu? Kto to był Zygmunt Król? „Kilku lokatorów w sutannach” - o kim mowa? Czy dziś na Wawelu żyje się łatwo? Dlaczego łatwo / trudno? Co to jest bazylika? Czy chciałabyś / chciałbyś mieszkać w takim zamku? Czego by Ci brakowało?

LJ Ćwiczenie 23 Znajdź podstawowe informacje o Krakowie, przekaż je grupie. Odpowiedzcie na pytania: 1. Nad jaką rzeką leży Kraków? 2. W jakich latach Kraków był stolicą Polski? 3. Co działo się wtedy na Ukrainie? 4. Co jeszcze, oprócz Wawelu, można zobaczyć w Krakowie?

O Ćwiczenie 24 Posłuchaj tekstu.

Wycieczkę na Wawel dobrze jest rozpocząć od Barbakanu - po­ zostałości po średniowiecznych murach obronnych Krakowa. Na­ stępnie powinieneś przejść pod Bramą Floriańską i dalej ulicą o tej samej nazwie dojść do Rynku Głównego. Na Rynku być może po­ wita Cię hejnał z wieży Kościoła Mariackiego. Jeśli już tu jesteś, trzeba koniecznie zrobić zakupy w Sukiennicach. Możesz tam kupić wspaniałe pamiątki z wycieczki do Krakowa. W tym miejscu musisz rozważyć, dokąd podążyć. Po prawej stronie Sukiennic stoi Wieża Ratuszowa, ale radzimy ci skierować się w lewo. Aby jak najszybciej

dotrzeć do celu musisz iść ulicą Grodzką. Po drodze zobaczysz dwa wspaniałe kościoły: barokowy kościół św. Piotra i Pawła oraz romań­ ski kościół św. Andrzeja. Czas ruszać w dalszą drogę. Już niedługo powinieneś ujrzeć Zamek Królewski na Wawelu. Na koniec wyciecz­ ki zejdź nad Wisłę. Jest tam Smocza Jama. Może ci się uda w niej odnaleźć smoka?

U Ćwiczenie 25

Barbakan w Krakowie

Na podstawie usłyszanego tekstu zdecyduj, które z podanych niżej

zdań są prawdziwe:

Przewodnik sugeruje zacząć wycieczkę od Barbakanu. Barbakan to część dawnych murów otaczających Kraków. 3. Należy iść ulicą Floriańską do Rynku Głównego. 4. Turystów wchodzących na Rynek Główny wita hejnalista fragmentem hejnału. 5. Sukiennice to rodzaj domu towarowego. 6. Przewodnik sugeruje zwiedzenie Wieży Ratuszowej. 7. Przewodnik sugeruje zwiedzenie kościołów przy ul. Grodzkiej. 8. Na końcu ul. Grodzkiej można zobaczyć Wawel. 9. Wawel to wzgórze. 10. Smocza Jama jest nad Wisłą. 11. W Smoczej Jamie na turystów na pewno czeka smok. 1. 2.

EJ Ćwiczenie 26 Na podstawie poniższego schematu oprowadź grupę turystów po zamkowym muzeum na Wawelu. Skorzystaj ze słownictwa z ramki:

Proszę państwa, przechodzimy przezwchodzimy dowychodzimy znastępnie, popatrzmy w lewo, zatrzymajmy się przed, po prawej stro­ nie widzimy..., przed nami...

REPREZENTACYJNE KOMNATY KRÓLEWSKIE

UTRAWALAMY WIEDZE O MIEJSCOWNIKU

RODZAJ MĘSKI w większości wypadków posiada -U, np.:

o robotniku, o zającu, o pamiętniku, o chłopcu, o panu, o domu, w duchu;

następuje wymiana b —> b',d —> dz,f —> f', ł /, m m', n ń, p p', r rz, s —> ś, t —> ć,w —> w'z —> ż przed końcówką -IE, np.:

o sąsiedzie, na lądzie, w lesie, na słupie, o wietrze, o bracie, o kocie, o liderze, o świcie, o koźle, o przyjeździe, na świecie, o aniele, w kościele

RODZAJ ŻEŃSKI większość twardotematowych ma końcówkę: -IE, przy tym następuje wymiana d —> dź, s —> ś,t —> ć,r —> rz np.:

następuje wymiana k —> c, g dz, ch sz przed -E, np.:

o małpie, o dziewczynie, w szkole, o gwieździe, o niewieście, o wierze

o książce, o drodze, o musze

miękkotematowe: -I/-Y, np.: o kuli, o osi, o fali, o kości, o myszy, o nocy, o ulicy, o stacji

RODZAJ NIJAKI

większość ma: -U, np.: o polu, o słońcu, o jaju, o morzu, o cielęciu, w imieniu

następuje wymiana d —> dź, t —> ć,n —> ń,ł —> l,s —> ś, t —> ć przed -IE, np.: wgnieździe, o lecie, o oknie, w cieście

W liczbie mnogiej w Miejscowniku rzeczowniki mają jedyną końcówkę

Kilka rzeczowników w MIEJSCOWNIKU ma końcówkę -ECH, np.: w Niemczech, na Węgrzech, we Włoszech

MIEJSCOWNIK nigdy nie występuje sam, jedynie w połączeniach z przyimkami o, w, na, po, przy

Si L J Ćwiczenie 27 Wypisz z tekstu Rodzinne historie (s. 44) rzeczowniki i przymiotniki

w Miejscowniku, określ ich rodzaj i liczbę.

EJ Ćwiczenie 28

W miejscu

wstaw odpowiednią końcówkę w Miejscowniku.

Naród - o naród , zachód - na zachód , chleb - o chleb , etap na etap , sklep - w sklep , Kaukaz - na Kaukaz , obraz - na obraz , Wrocław - o Wrocław , profesor - o profesor , generał o generał , egzamin - na egzamin , film - w film , miasto - w mi­ eś , malarstwo - o malarstw , biurko - na biurk , stolica w stolic , Europa - o Europ , ofiara - o ofier , klasa - w klas , sztafeta - w sztafec , droga - na drod , bajka - w baje , rzeka na rzec , uczelnia - w uczeln , pani - o pan , tablica - na tablic , podróż - podróż , praca - w prac .

SS EJ Ćwiczenie 29 Ułóż swoje zdania z 10 rzeczownikami w Miejscowniku.

o a Ćwiczenie 30 Przeczytaj fragment opowiadania Brunona Schulza. Wypisz nowe dla siebie wyrazy. Znajdź znaczenie w słowniku.

...Mieszkaliśmy w rynku, w jed­ nym z tych ciemnych domów o pu­ stych i ślepych fasadach, które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek. Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków, niespo­ dzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wracając z manowców dziw­ nych i splątanych przygód, o jakimś szarym świcie przypomnieć sobie wśród wyrzutów sumienia dom rodzinny. Pełne wielkich szaf, głębo­ kich kanap, bladych luster i tandetnych palm sztucznych mieszkanie nasze coraz bardziej popadało w stan zaniedbania wskutek opiesza­ łości matki, przesiadującej w sklepie, i niedbalstwa smukłonogiej Adeli, która nienadzorowana przez nikogo, spędzała dnie przed lu­ strami na rozwlekłej toalecie, zostawiając wszędzie ślady w postaci wyczesanych włosów, grzebieni, porzuconych pantofelków i gorsetów. Mieszkanie to nie posiadało określonej liczby pokojów, gdyż nie pa­ miętano, ile z nich wynajęte było obcym lokatorom. Nieraz otwie­ rano przypadkiem którąś z tych izb zapomnianych i znajdowano ją pustą; lokator dawno się wyprowadził, a w nietkniętych od miesięcy szufladach dokonywano niespodzianych odkryć. W dolnych pokojach mieszkali subiekci i nieraz w nocy budziły nas ich jęki, wydawane pod wpływem zmory sennej. W zimie była jeszcze na dworze głucha noc, gdy ojciec schodził do tych zimnych i ciemnych pokojów, płosząc przed sobą świecą stada cieni, ulatujących bokami po podłodze i ścia­ nach; szedł budzić ciężko chrapiących z twardego jak kamień snu. (Wg: Bruno Schulz „Nawiedzenie" „Sklepy Cynamonowe")

EJ Ćwiczenie 31

Wypisz z ćw. 30. rzeczowniki z przymiotnikami w Miejscowniku,

określ ich rodzaj i liczbę. E3 Ćwiczenie 32 Na podstawie fragmentu opowiadania zdecyduj, które zdania są

prawdziwe, a które nie. Dlaczego? 1. Wszystkie domy na rynku były bardzo do siebie podobne. 2. W mieszkaniu było osiem pokoi, z nich cztery wynajmowali

obcy lokatorzy. Matka spędzała dnie przed lustrami na rozwlekłej toalecie. Mieszkanie było bardzo zaniedbane i brudne. W kątach siedziały nieruchomo wielkie myszy. Zanim się lokator wyprowadził, uprzedzał gospodarzy. 7. W nocy domowników budziły jęki mieszkańców dolnych pokoi. 8. Ojciec schodził do tych ciepłych i jasnych pokoi na pierwszym piętrze. 3. 4. 5. 6.

□no Ćwiczenie 33 Odpowiedz na pytania w kilku zdaniach:

1. Jakie wrażenie sprawił na Tobie tekst? 2. Jak wyobrażasz sobie opisany dom? 3. Jak mógłbyś / mogłabyś go scharakteryzować?

no Ćwiczenie 34 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. • CIEKAWOSTKA •

runo Schulz - polski prozaik żydowskiego

B

pochodzenia, grafik, malarz, rysownik i krytyk literacki. Urodził się 12 lipca 1892 r. w Drohobyczu koło Lwowa, w rodzinie zasymilowanych galicyj­ skich Żydów. Wychowywał się w domu nr 10 przy rynku w Drohobyczu. Rodzina mieszkała na pię­ trze narożnej kamienicy, na parterze znajdował się należący do Schulzów sklep towarów tekstyl­ nych. To właśnie ten dom, dziś już nieistnieją­ cy (został spalony przez Rosjan w wyniku działań wojennych w 1915 r.) można odnaleźć w cyklu opowiadań Sklepy cynamonowe.

SS

Ćwiczenie 35

Przyjrzyj się planszy obok. Przypomnij sobie leksykę, związaną

z mieszkaniem i podpisz nazwy pomieszczeń.

1.. 2.,

3..

4.. 5..

6.. 7.,

Ćwiczenie 36

Jak myślisz, który z pokoi mógłby być pokojem Darka? Dlaczego?

Ćwiczenie 37 Opisz wyposażenie wybranego przez Ciebie pokoju. Wykorzystaj

podane słownictwo i zwroty.

Łóżko, szafa, biurko, dywan, krzesło, lustro, lampa, sufit, podłoga, półka, obraz, okno, pościel, kołdra, poduszka, zabawki, fotel, komoda, zasłony, po lewej stronie, po prawej stronie, w, przy, nad, pod, pomiędzy, na, obok, przed, stać, leżeć, wisieć, siedzieć, przytulny, mały, duży, wąski, ładny.

® TEMAT 4 ŻYJMY AKTYWNIE! Następnie był Kijów. Mijał już tydzień podróży i niektórzy młodzi podróżnicy byli trochę podenerwowani, zmęczeni i źli — najwyraź­ niej przeżywali kryzys. Przy kolacji doszło prawie do małej kłótni, bo Florian zaczął się awanturować, że cały dzień zwiedzają Kijów, a przecież on nie przyjechał biegać po muzeach, tylko - jak powie­ dział - żyć aktywnie. - Nie przesadzaj! Było już i bieganie, i obóz. Jeździliśmy na rowe­ rach, chodziliśmy po lesie, pływaliśmy w jeziorach... Florian jednak nie dawał za wygraną: - Tak. Ale dziś"? Co to było? Pół dnia w skwarze w jakiejś Ławrze, nic nie rozumiałem. Albo ten spacer po Chreszczatyku - po co to było? - Przez Chreszczatyk szliśmy na Majdan Nezałeżnosti (Plac Nie­ podległości). To tam niedaleko, na ulicy Instytuckiej, zginęli boha­ terowie Nebesnej Sotni. Potem mieliśmy spotkanie w ambasadzie... - Tak! Drugie pół dnia w metrze! Schodami do góry - schodami w dół! I jeszcze raz! Żeby do jakiejś bramy dojechać... -Nie do jakiejś bramy, tylko do Złotej Bramy -to w nią, jak mówi legenda, uderzył Szczerbcem Bolesław Chrobry podczas swej wypra­ wy na Kijów... - Właśnie, legenda. Żeby przynajmniej to prawda była. A potem siedzieliśmy bez sensu godzinę w parku, tam koło uniwersytetu...

Pomnik Włodzimierza Wielkiego

Złota Brama w Kijowie

Tu włączyła się Ola ze Stryja: - Ciągle musisz coś robić? - Takie czasy, trzeba żyć aktywnie. Zawsze coś robię. A Ty lubisz nic nie robić? - Lubię odpocząć. Mam dużo obowiązków: w szkole i w domu, więc uwielbiam czas wolny. Nie mam siły na sport.

- Nie chodzi o to, żebyście biegały z koleżankami na siłę, wokół Stryja. Chodzi mi o przyjemną aktywność: jeżdżenie na rolkach, na rowerze, pływanie, granie w piłkę. To fajnie pobyć z kolegami na bo­ isku. W ciągu roku szkolnego mamy na to mało czasu. W Polsce cią­ gle mamy jakieś zajęcia dodatkowe... A to dodatkowe lekcje języka angielskiego, zajęcia sportowe. Ja akurat nie, ale koledzy chodzili na basen, jeździli konno, grali w piłkę w klubach sportowych dla dzieci. Na szczęście mam mądrych rodziców - do niczego mnie nie zmuszali i nie zmuszają. Do żadnej szkoły muzycznej, rok chodziłem na dodatkowy angielski - i nic nie pamiętam, jak zawsze uczyli mnie gramatyki... - To co lubisz robić, jak żyjesz aktywnie, tak na co dzień? - To tak, lekcje zaczynam o 8.00, kończę ok. 14.00. Obiad. Potem odrabianie lekcji. Jak jest wiosna i jesień i dzień jest jeszcze długi, idę na boisko, gdzie gramy w coś z kolegami, albo po prostu jesteśmy razem, gadamy... Granie na komputerze, Internet, Facebook, YouTube. Często jest jeszcze coś: a to dentysta jakiś, a to fryzjer, a to zakupy z rodzicami (nie cierpię!!!). W weekend często jeździliśmy z rodzicami na wycieczki: na rowerach albo piesze po szlakach tury­ stycznych wokół Krakowa. Pomaganie w domu, odrabianie lekcji... - Zwyczajne życie, tak samo jest u nas... Wszystkich pogodziło ogromne zmęczenie, bo dzień faktycznie był naładowany atrakcjami, Kijów duży, a lato upalne.

SS

Ćwiczenie 1

Porozmawiajcie z koleżanką / kolegą, co jest prawdą, a co nie. Dlaczego?

WZÓR: A. Następnym etapem podróży był Kijów. To prawda, bo zwie­ dzali Ławrę Kijowsko-Peczerską, Złote Wrota, spacerowali po Chreczszatyku. Tak jest. Grupa obejrzała Majdan Nezałeżnosti. To tam nieda­ leko, na ulicy Instytuckiej, zginęli bohaterowie Nebesnej Sotni.

B. Młodzi podróżnicy byli roześmiani, weseli i wypoczęci. Nic podobnego. Uczniowie byli trochę podenerwowani, zmę­ czeni. Nieprawda, podróż dawała się we znaki. Wszyscy byli zmęczeni i podenerwowani.

Florian bardzo się cieszył, że dużo ciekawych miejsc zwiedził w Kijowie. 2. Podczas swej wyprawy na Kijów Bolesław Chrobry uderzył Szczerbcem w Złotą Bramę. 1.

3.

Ola ze Stryja uważa, że nie trzeba ciągle czegoś robić.

4. Zdaniem Floriana trzeba żyć aktywnie.

Ola nie lubi odpoczywać. Florian nie lubi ani rolek, ani biegania, ani gier z piłką na boisku szkolnym. 7. W Polsce dzieci ciągle mają dodatkowe lekcje języka angiel­ skiego, zajęcia sportowe. 8. Rodzice Floriana do niczego chłopca nie zmuszali i nie zmu­ szają. 9. Florian zaczyna lekcje o 14.00, po tym, jak zje obiad. 10. Granie na komputerze, Internet, Facebook to są ulubione za­ jęcia Floriana. 11. Kijów to małe miasto i lato ma zawsze deszczowe. 12. W weekend Darek jeździ z rodzicami na wycieczki. 5. 6.

SS £3 Ćwiczenie 2 Przypomnij sobie:

Kim są bohaterowie opowiadania? Gdzie już byli? 3. Co zwiedzili? 4. Jaki projekt realizują? 1. 2.

SS

Ćwiczenie 3

Czy zgadzasz się ze słowami Oli: „Zwyczajne życie, tak samo jest u nas.."? Czym różni się życie uczniów na Ukrainie? Skorzystaj ze słownictwa.

1. Myślę, że... 2. Uważam, że...

3. Moim zdaniem... 4. W Polsce..., a na Ukrainie... 5. W Polsce, tak samo jak na Ukrainie... 6. Ukraina różni się od Polski tym, że...

7. W Polsce, inaczej niż na Ukrainie, ... 8. I w Polsce i na Ukrainie ...

SSCJ

Ćwiczenie 4

Wypisz z tekstu nazwy zajęć dodatkowych. Dopisz inne, jeśli znasz.

Ułóż je według kolejności:

Od tych, na które chodziłabyś / chodziłbyś chętnie (a może chodzisz?) do tych, na które nie miałabyś / miałbyś ochoty. 2. Od tych, które według Ciebie są najbardziej wartościowe dla uczniów do tych najmniej wartościowych. 3. Od tych najlepszych dla zdrowia do tych najmniej zdrowych a może są też takie, które szkodzą zdrowiu? 1.

Chodzić na język angielski, niemiecki, hiszpański, rosyjski, polski, fran­ cuski, chiński... Chodzić do szkoły muzycznej na fortepian, na gitarę, na perkusję, na keyboard, na organy, na akordeon... Chodzić na basen. Trenować pływanie. Należeć do klubu piłkarskiego.Trenować piłkę nożną. Chodzić na karate, judo, tenisa. Jeździć konno. Należeć do klubu żeglarskiego. Uczyć się pływać żaglówką. O Ćwiczenie 5 Wyraź swoje upodobania według wzoru.

WZÓR: Podobał mi się Lwów.

Smakował mi sok jabłkowy.

Lubię jeździć z rodzicami na wycieczki.

Podobał (da do dy di) mi się Smakował (da do dy di) mi Lubię

Kijów. Naleśniki w Parku Szewczenki. Kotlety po kijowsku. Dziewczyny / chłopcy w Kijowie. Życie dzieci w Polsce. Granie / grać na komputerze. YouTube. Chodzić do fryzjera, na zakupy. Jeździć z rodzicami na wycieczki.

Podobać się może: widok, człowiek, miasto, zajęcie etc...

Smakować może: jedzenie, napój...

Tak po polsku nie można powiedzieć: Podobał mi się ten sok.

Przy negowaniu (zaprzeczeniu) Biernik zmienia się na Dopełniacz.

Na przykład: Lubię kotlety po kijowsku. Nie lubię kotletów po kijowsku.

no Ćwiczenie 6 Zaneguj zdania z ćw. 5. według wzoru.

WZÓR: Podobał mi się Kijów. Nie lubię Kijowa. Ćwiczenie 7

І

Zaplanuj dobry - według Ciebie - dzień / tydzień dla ucznia. 1. W jakich godzinach powinny być zajęcia w szkole?

2. Jakie zajęcia są po południu? 3.

Czy zaplanujesz zajęcia sportowe? Dlaczego tak / nie?

poniedziałek wtorek środa czwartek piątek sobota niedziela

£3 Ćwiczenie 8

Powiedz, jak wygląda Twoja np. środa. Czym różni się sobota i nie­ dziela? Jak myślisz, czego nie wypada robić w niedzielę?

£3 Ćwiczenie 9 Zapoznaj się z tekstem Małgorzaty Kryk „XX Międzynarodowy

Festiwal Sportu Dzieci i Młodzieży".

W dniach od 19 do 21 września na obiektach sportowych w Za­ mościu odbył się XX Międzynarodowy Festiwal Sportu Dzieci. Głów­ nym organizatorem imprezy było Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej w Zamościu. Bogata infrastruktura obiektów sportowych pozwoliła na zorganizowanie zawodów o międzynarodowym zasięgu. Na krytej pływalni w sobotę odbył się Integracyjny Festiwal Sportu. Były to zawody dziewcząt i chłopców w pływaniu. Zawodnicy zmie­ rzyli się ze sobą na czas w stylu dowolnym, klasycznym, grzbieto-

wym i zmiennym. Ponadto odbyły się licz­ ne konkurencje sportowe m.in. zjeżdżanie ze ślizgawki na czas, rzuty piłką do kosza czy przepychanie piłki w wodzie. W Ze­ spole Szkół nr 4 w Zamościu rozegrano Ogólnopolski Turniej Młodzików w Bad­ mintonie. W zawodach badmintonowych wzięli udział zawodnicy w kategorii U151. Była to młodzież w wieku od 12 do 15 roku życia. W Zespole Szkół Nr 5 w Zamościu odbył się mecz piłki siatkowej. Funkcję sędziego głównego pełnił Adam Gaca, na­ uczyciel wychowania fizycznego i sekre­ tarz zarządu zamojskiego TKKF-u2. Na obiektach Ośrodka Sportu i Rekreacji przy ul. Królowej Jadwigi 8 został rozegrany mecz piłki nożnej Polska - Ukraina. W hali sportowej rozegrano mecz piłki ręcznej, a na stadionie odbyło się mnóstwo konkurencji w lekkiej atletyce. A jak wypadła na festiwalu sportowym młodzież z zamoj­ skich szkół? Otóż prezentowali się dobrze, aczkolwiek w większości to młodzież z Ukrainy zajęła miejsca na podium. A dlaczego zawod­ nicy z Ukrainy są lepsi od naszej młodzieży? Jak słusznie zauważył prezes Agrosu3, brakuje nam szkół sportowych. Zwycięzcom zostały wręczone medale przez Grażynę Walczak, przedstawicielkę Mini­ sterstwa Sportu i Turystyki, która była pod wrażeniem uczestnic­ twa tak dużej ilości młodzieży z zamojskich szkół. W niedzielę w hali Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zamościu odbył się Integracyjny Festiwal Sportowy z udziałem osób niepełnosprawnych. Rozegrano w nim zawody boccia4 i race runner5, czyli turniej na rowerochodzikach. W piątek podczas Integracyjnego Festiwalu Sportowego z udziałem osób niepełnosprawnych odbyło się ognisko i wspólne grillowanie. Natomiast w sobotę o godz. 20.00 dla wszystkich zawodni­ ków, którzy wzięli udział w zmaganiach przygotowano dyskotekę. (Wg Internetu) 1 kategoria Ul 5 - kategoria wieku sportowców juniorów (U 15 - do lat 15) 2 TKKF - Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej 3 Agros - jedna z firm w Zamościu 4 boccia (ang.)- jedna z dyscyplin sportowych dla osób niepełnosprawnych

- polega na przepychaniu kul 5 race runner (ang.) - dyscyplina sportowa dla osób niepełnosprawnych polega na bieganiu z trójkołowym rowerem

Ćwiczenie 10

Ułóż 5 pytań do tekstu, na które można odpowiedzieć TAK lub NIE. WZÓR: Czy Festiwal Sportu odbył się w Zamościu? TAK Czy to były zawody dziewcząt i chłopców w bieganiu? NIE n Ćwiczenie 11

Wypisz z tekstu nazwy dyscyplin i konkurencji sportowych. Ile ich jest?

Ćwiczenie 12 Jakie inne konkurencje w lekkiej atletyce znasz? Ustal je za pomocą

słownika.

na Ćwiczenie 13 „Zawody odbywały się w „Zespółe Szkół nr 4" w Zamościu". Jak nazwiesz po polsku swoją szkołę? Powiedz całym zdaniem: Chodzę dodo... klasy.

Ćwiczenie 14 Jak powiesz do osób z tekstu? Wykorzystaj wyrazy z ramki.

Powinniśmy powiedzieć:

Nie Możemy powinniśmy powiedzieć: tak mówić!

Sędzia Sekretarz zarządu zamojskiego TKKF

Nauczyciel wf Przedstawicielka Ministerstwa Sportu i Turystyki

Adam Gaca

Prezes Agrosu

Grażyna Walczak wasza wysokość, panie sędzio, proszę pana, panie Adamie, panie nauczy­ cielu, panie Gaca, panie sekretarzu, panie prezesie, proszę pani, pani Grażyno, pani przedstawicielko, pani Walczak, pani Małgorzato, pani redaktor, pani Kryk

UTRWALAMY CZAS PRZESZŁY

W liczbie pojedynczej czasu przeszłego czasownik może mieć:

———————

rodzaj męski (on) przyszedł, zabrał, upuścił

rodzaj żeński rodzaj nijaki (ona) (ono) przyszła, zabrała, upuściła przyszło, zabrało, upuściło

W liczbie mnogiej czasownik może mieć:

rodzaj męskoosobowy (oni) przyszli, zabrali, upuścili

rodzaj niemęskoosobowy (one) przyszły, zabrały, upuściły

stosujemy go w przypadku, gdy opisywaną czynność wykonywała grupa ludzi, w tym co najmniej jedna osoba płci męskiej, np. chłopcy, lekarze, nauczyciele, górnicy lub dziewczynka i chłopiec, nauczycielki i dyrektor - śpiewali

stosujemy, jeśli dana czynność wykonywana jest przez osoby płci żeńskiej, zwierzęta, rośliny, rzeczy, np. dziewczynki, kaczki, psy, szczenięta - szły, kwiaty - rosły, szafki-skrzypiały

LICZBA POJEDYNCZA

rodzaj męski

1. ja grałem 2. ty grałeś 3. on grał

rodzaj nijaki

rodzaj żeński

1 .ja grałam 2. ty grałaś 3. ona grała

1,2,3. ono grało

LICZBA MNOGA

rodzaj męskoosobowy

1. my graliśmy 2. wy graliście 3. oni grali

rodzaj niemęskoosobowy

1. my grałyśmy 2. wy grałyście 3. one grały

CZJ Ćwiczenie 15

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą według wzoru.

WZÓR: Mały kot siedział na dywanie. - Małe koty siedziały na dywanie. 1.

Stare drzewo rosło w miejskim parku.

2. Wysportowany uczeń wykonał skomplikowane ćwiczenie. 3. Pani przyniosła starą mapę historyczną.

4. Starszy brat przyszedł z boiska a młodsza siostra zrobiła kolację. 5. Sędzia piłkarski dobrze ocenił dzisiejszy mecz. 6. Dziewczyna długo szukała wejścia na peron. 7. Zając zobaczył na polu kapustę i zatrzymał się. 8. Sportowiec zlekceważył przeciwnika i przegrał wyścig. 9. Uczennica wyszła na spacer, kiedy odrobiła lekcje. 10. W obcym kraju wędrownik marzył o powrocie do kraju. EJ Ćwiczenie 16

Zamień czas teraźniejszy na czas przeszły.

Nauczycielki opowiadają uczniom o ciekawym wydarzeniu. 2. Sąsiadka chwali studenta za pomoc. 3. Trener rozmawia z drużyną o jutrzejszej grze. 4. Na literaturze omawiamy ciekawą lekturę. 5. Chłopcy podziwiają kolegów za dobrą grę. 6. Po zajęciach chętnie gracie w piłkę. 7. Psy szczekają na nieznajomych. 8. Po ukończeniu budowy zawsze porządkują teren. 9. Na stadionie panuje uroczysty nastrój. 10. Znajdujemy się w schronisku dla turystów. 1.

• CIEKAWOSTKA •

ednym z poetów piszących po polsku, powiąza­ nych i z Ukrainą i z Polską jest Kazimierz Wie­ rzyński. Poeta urodził się w Drohobyczu, a uczył się w Stryju. W okresie I wojny światowej jako oficer armii austriackiej trafił do rosyjskiej niewoli. Po ucieczce działał w konspiracji w Kijowie. Napisał, między innymi, tomik wierszy Laur olimpijski (1927). Jednym z 14 wierszy zawartych w tym tomiku jest Match footballowy.

J

S® £3 Ćwiczenie 17 Wysłuchaj, a potem przeczytaj wiersz. Kazimierz Wierzyński

MATCH FOOTBALLOWY

Oto tu jest największe Colosseum1 świata, Tu serce żądz i życia bije najwymowniej, Tu tajemny sens wiąże i entuzjazm brata Milion ludzi na wielkiej rozsiadłych widowni.

Zamora2 wsparty w bramce o szczyt Pirenejów, Piękniejszy niż Don Juan3, obciśnięty w swetrze, Jak dumny król, w chaosie center i wolejów, Śledzi kulę świetlistą, prującą powietrze. Z Uralu w bój posłaną, jak z lufy moździerza, Trzyma w oczach i więzi, a gdy kula spada, Jak pająk się nad dziuplą bramki rozczapierza, Jak krzak wystrzela w niebo, człowiek-barykada.

Pocisk skacze kozłami od miasta do miasta, Z jednej strony jest Moskwa, z drugiej Barcelona, Już steruje ku siatce, już spod stóp wyrasta, Trybuny tracą oddech, cały stadion kona.

I pokażcie mi teraz? gdzie, w jakich teatrach Milion widzów wystrzeli takim wielkim głosem: Zamora, lecąc w górę, jak żagiel na wiatrach, Za Atlantyk wybija piłkę jednym ciosem!

Widownia oszalała, krzyczy, bije brawo, Półkole trybun płonie niczym aureola, I jak wielka tęsknota za zwycięską sławą Tętni okrzyk stadionu: gola, gola, gola! 1 Colosseum - Колізей 2 Ricardo Zamora (1901-1978) - legendarny bramkarz Espanyolu,

Barcelony i Realu 3 Don Juan - wymawia się [Don Żuan] EJ Ćwiczenie 18 Wypisz z wiersza wszystkie rzeczowniki związane z meczem, np. bramka. Przy pomocy słownika uzupełnij słownictwo związane z

meczem piłki nożnej. ПЕЗ Ćwiczenie 19 Odpowiedz na pytanie, jak autor nazywa w wierszu: stadion i piłkę.

Podaj wszystkie informacje o opisanym przez poetę meczu:

Kto z kim gra? 2. Gdzie mecz się odbywa? 3. Jak duża jest publiczność? 4. Jakich informacji Ci brakuje? 1.

SS EJ £3 Ćwiczenie 20 Kim jest opisany w wierszu Zamora: bramkarzem / zawodnikiem grającym w ataku / w obronie / w pomocy / sędzią? Czy interesujesz się piłką nożną? Czy masz ulubioną drużynę, której kibicujesz? A w Twojej miejscowości jest stadion, na którym trenuje lokalna

drużyna?

SS

Ćwiczenie 21

Porozmawiaj z kolegami, czym różnią się realia dawnych meczów

od współczesnych? CJ Ćwiczenie 22

Ułóż sprawozdanie z obejrzanego ostatnio meczu piłkarskiego najlepiej takiego, w którym brała udział drużyna reprezentacji Ukrainy lub ukraińskiego klubu. Użyj słów i zwrotów z tekstu i z tabeli. Zacznij:

Dnia... na stadionie... odbył się mecz piłki nożnej między druży­ nami... Do przerwy drużyna X prowadziła; po strzale (kogo?)...; początkowo; świetna akcja...; w... minucie meczu... no Ćwiczenie 23 Wysłuchaj tekstu.

Zamek Królewski w Warszawie

Rynek Starego Miasta w Warszawie

Podczas wizyty w Kijowie Darek po­ równywał dwie stolice: Kijów i Warsza­ wę. Choć w Warszawie nie bywał często, to jednak za każdym razem, gdy wyjeż­ dżał tam z tatą, poznawał coś nowego. Pierwsza wizyta to oczywiście był Zamek Królewski, Rynek Starego Miasta, Grób Nieznanego Żołnierza, spacer nad Wisłą i Drogą Królewską - ulicami Nowy Świat i Krakowskim Przedmieściem. Drugim ra­ zem wyjechał windą na szczyt Pałacu Kul­ tury, z którego rozciąga się piękny widok na Warszawę, spędził czas w Łazienkach

і - na trzeci dzień - w Centrum Nauki „Kopernik”. Za czwartym ra­ zem zwiedził Muzeum Powstania Warszawskiego i wracał do miejsc, które polubił - a najbardziej polubił Łazienki - park założony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w XVIII wieku.

Centrum Nauki Kopernik

Pałac Kultury i Nauki

S8 £3 Ćwiczenie 24

Poszukaj więcej informacji na temat miejsc wspomnianych w tekście. Co wpiszesz w okno przeglądarki w Google? Zaproponuj trzy tematy.

ПЕЗ Ćwiczenie 25 Odpowiedz na pytania.

1. Jakie miasto odwiedzał Darek? 2. 3. 4. 5.

6. 7. 8.

Czy Darek bywał w Warszawie? Z kim tam jeździł? Wymień zabytki, które odwiedził Darek podczas pierwszej wizyty w Warszawie. Gdzie był Darek trzeciego dnia? Czy spodobały się Darkowi Łazienki? Kto jest założycielem Łazienek Królewskich? Skąd się rozciąga piękny widok na Warszawę?

SS CZJ £3 Ćwiczenie 26 Skorzystaj z mapy Warszawy.

Zaplanuj wycieczkę po polskiej stolicy. Odwiedź wszystkie miejsca wymienione w tekście.

Podaj dokładne godziny. Zaplanuj obiad! Możesz zaproponować jeszcze inne miejsca.

no Ćwiczenie 27 W Internecie znajdź informacje na temat Centrum Nauki „Koper­

nik". Jakie „eksperymenty" chciałabyś / chciałbyś tam przeprowadzić?

LZJ £3 Ćwiczenie 28

Przypomnij sobie sytuacje komunikacyjne, kiedy i w jaki sposób

masz się wypowiedzieć: 1. Jak zapytasz o drogę na Uniwersytet Warszawski?

2. Jak podasz dzisiejszą datę? 3. Jak wytłumaczysz drogę, np. do Rynku Starego Miasta? 4. Jak zapytasz o godzinę i miejsce odjazdu autobusu do War­

szawy? 5. Jak wyrazisz, że coś ci się podoba / nie podoba?

6. Jak wytłumaczysz gdzie jest pomnik Mickiewicza w War­ szawie? 7. Jak wyrazisz swoje emocje: • zachwytu nad jednym z warszawskich zabytków lub miejsc; • oburzenia z powodu zburzenia Warszawy w czasie wojny; • zdziwienia, że warszawska starówka jest zupełnie... nowa? ПЕЗ Ćwiczenie 29

Przeczytaj poniższy tekst.

HISTORIA WARSZAWY Z UKRAIŃSKIEGO PUNKTU WIDZENIA

W tym kontekście nie można nie wspomnieć o miejscach takich jak pomnik Tarasa Szewczenki u zbiegu ulic Goworka i Spacerowej czy Cmentarz Prawosławny na Woli, gdzie spoczywają m.in. żołnie­ rze atamana Semena Petlury - ukraińskiego sojusznika marszałka Józefa Piłsudskiego w walce z Moskwą. Warto zaznaczyć, że stolica to także siedziba dworów znamieni­ tych rodów ukraińskich - Świętopełk-Czetwertyńskich, Ostrogskich (pałac przy ulicy Tamka) czy Uruskich - kiedyś właścicieli pałacu przy Krakowskim Przedmieściu, na lewo od bramy Uniwersytetu Warszawskiego. Obecność w Warszawie w okresie międzywojennym ukraińskich emi­ gracyjnych władz politycznych, szcze­ gólnie zaś funkcjonowanie władz Ukraińskiego Komitetu Centralnego oraz wielu innych organizacji i towa­ rzystw sprawiło, że stolica Polski była w tym czasie bezsprzecznie najpo­ ważniejszym centrum życia politycz­ nego, społeczno-kulturalnego oraz naukowego ukraińskiej emigracji. Działało tu wiele instytucji kul­ turalnych, m.in. Ukraiński Chór Narodowy im. M. Łysenki, grupa ar­ tystyczna „Spokij” skupiająca archi­ tektów, grafików, malarzy, rzeźbią- PomnikTarasa Szewczenki wWarszawie

rzy, którym przyświecał cel postawienia ukraińskiej sztuki na równi z nowoczesną sztuką innych narodów. Ze stolicą Polski związany był także Teatr Ukraiński „Promień” i literacka grupa „Tank” tworzona przez wybitnych ukraińskich pisa­ rzy, wśród których byli m.in. Jewhen Małaniuk, Jurij Łypa, Łewko Czykałenko, Ołena Teliha, Natalia Liwycka-Chołodna, Jurij Kosacz i inni. W 1930 roku w Warszawie powstał Ukraiński Instytut Na­ ukowy, którego kolegium naukowe stanowili profesorowie: Ołeksander Łotocki, Roman Smal-Stocki, Walentyn Sadowski i Bohdan Łepkyj. W 1929 r. powstała w Warszawie pierwsza Ukraińska Szko­ ła Dziecięca, a 4 lata później otwarto koedukacyjną ludową Szkołę im. Łesi Ukrainki. W mieście działały ukraińskie wydawnictwa, ukazywały się pe­ riodyki oraz prasa codzienna. Wśród wielu wybitnych ukraińskich postaci nie można pominąć żyjącego i pracującego w Warszawie w latach 1864-1867 ukraińskiego pisarza, historyka i etnografa Pantełejmona Kulisza oraz wspaniałej ukraińskiej wokalistki (sopran) i pedagog Salomei Kruszelnickiej. Parę lat wcześniej Warszawę pod­ bił śpiewak Aleksander Myszuga. W zupełnie innej dziedzinie, ale również jako artysta, wsławił się Piotr Megik - znany ukraiński ma­ larz, grafik, redaktor i działacz społeczny. Warszawa była, jest i na pewno pozostanie istotnym miejscem w społeczno-kulturalnym życiu Ukraińców i Ukrainy. W politycznym zapewne też. (Wg Grzegorza Spodarka)

Ćwiczenie 30

Przygotuj notatkę z przeczytanego tekstu. Odpowiedz na pytania. 1. Jakie rody ukraińskie były związane z Warszawą?

2. Jakie pamiątki po nich zostały? 3. Jacy Ukraińcy byli związani z Warszawą przed II wojną

światową? 4. Jakie dziedziny nauki i sztuki reprezentowali? 5. Jakie instytucje ukraińskie działały w Warszawie przed II wojną światową? 6. Jakie miejsca w Warszawie związane z Ukrainą współczesną wymienia autor?

Poznaj zasady transliteracji z języka ukraińskiego na język polski nazw własnych i geograficznych

Ukraińskie nazwy geograficzne zapisujemy po polsku: według tradycji:

Харків —> Charków, Київ —► Kijów, Луцьк Łuck, Кривий Ріг Krzywy Róg, Львів —> Lwów, Житомир Żytomierz Ukraińskie nazwiska zapisujemy: ____________________

te, zakończone na -uu, przyrostek-/e w mianowniku liczby -ський, -цький pojedynczej ma postać przez -у, -ski, -cki -iw, a w przypadkach np. Мирний —>■ Myrny; zależnych -ow-, Зілинський —>■ Zifynski; пр.Яцків,Яцкова Могильницький —> Jackiw, Jackowa Mohylnycki. Odmieniamy tak samo jak odpowiednie nazwiska polskie.

przyrostek -U4 w formie -icz lub -ycz, np. Шашкевич —> Szaszkiewicz albo Szaszkewycz; Гайдукевич —>■ Hajdukiewicz albo Hajdukewycz

Cl Ćwiczenie 31 Wypisz z tekstu ukraińskie nazwiska w kolejności alfabetycznej

(według polskiego alfabetu - czy według alfabetu ukraińskiego kolej­ ność byłaby inna?). Czy wszystkie nazwiska zostały prawidłowo zapi­

sane po polsku? Cl Ćwiczenie 32 Zapiszcie swoje nazwiska po polsku. Podobnie zapiszcie nazwiska swoich rodziców i rodzeństwa lub dalszej rodziny.

Cl Ćwiczenie 33 Zapiszcie nazwiska znanych współczesnych Ukraińców po polsku

(np. prezydenta, premiera, ministrów). Wpiszcie je w polską wyszukiwar­ kę Google. Czy nie popełniliście błędu? Jakie informacje (po polsku)

podał Internet?

по Ćwiczenie 34

Przygotuj informacje o wybranej (podanej) w tekście postaci ukra­ ińskiej kultury. Przekaż je grupie. Czy niektóre z nich są ogólnie znane na Ukrainie? Które? Które są zupełnie nieznane?

• Przecinek stawiamy przed wyrazem niż w wypadku, gdy oddziela zdania składowe w zdaniu złożonym: np. Jest później, niżmyślałam. • Przecinka się nie stawia przed wyrazem niż w zdaniach typu: Mniej niż zero. • Przecinka nie stawiamy przed wyrazem czy w zdaniach typu: Kawa czy herbata? • Prawie nigdy nie stawiamy przecinka przed spójnikiem lub: np. W Kijowie lub w Warszawie.

no Ćwiczenie 35

Wstaw odpowiedni spójnik niż, czy, lub. 1. Andrij Szewczenko jest bardziej znany na Ukrainie

2. 3. 4. 5. 6.

7.

w

Polsce. Ten młody sportowiec jest bardziej znany ten starszy. Uczeń ćwiczy odrabia lekcje. Czwartek piątek trzeba wstawać i iść do szkoły Kiedy chcecie jechać na wycieczkę do Kijowa w lipcu sierpniu? Postanowiłem od wtorku piątku biegać przed zajęciami. Jutro pojutrze pogoda się zepsuje.

CJ £3 Ćwiczenie 36

Przeczytaj tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. KIJÓW JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA:

MIASTO RODZĄCE LITERATURĘ

Dawna stolica Rusi Kijowskiej od wieków związana była z kra­ kowskim dworem królewskim. W średniowieczu kwitły powią­ zania handlowe pomiędzy Krakowem a Kijowem, wielokrotnie to miasto znajdowało się w granicach Rzeczypospolitej, więc nic dziwnego, że i dziś w ukraińskiej stolicy można dostrzec ślady polskiej obecności.

Chyba najbardziej znanym polskim kijowianinem minionego stulecia jest Jarosław Iwasz­ kiewicz, piewca ziemi ukraińskiej, autor powie­ ści Księżyc wschodzi, Czerwonych tarcz, Sławy i chwały i wielu innych utworów o tematyce ukraińskiej. Obraz Kijowa szczególnie uwidacz­ nia się w prozie poetyckiej. Akcja Zenobii Pałmury rozgrywa się bezpośrednio w mieście nad Dnieprem. Mitycznym miastem, surrealistycz­ nym symbolem szarej wieczności, opisanym prawie na dwie strony, jawi się Kijów w Siedmiu bogatych miastach nieśmiertełnego Kościeja'.

Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku

„Miasto To przypominało mu zawsze Kijów. Był to przyrząd skombinowany z zardzewiałych arkad, topoli, podobnych cyprysom, i zwieszających się purpurowych porośli. Kaskady złota schodziły tarasami. Z każdego wzgórka i zagięcia, z czarnych miejsc, gdzie bruk ulicy przecina czarna linia horyzontu, opadał wzrok na lazu­ rowe smugi i oddalenia. Pnączy pogmatwanych żółte roztrzepanie, gdzie się przeczuwało jagody głogu i berberysu, i ptaki jesienne bez­ domne; białe ponure uśmiechy wyszczerzonych schodów, które za­ wsze prowadziły w dół”. (Wg Lecha Suchomfynowa)

Ćwiczenie 37

Wyjaśnij pisownię tytułów podanych we fragmencie artykułu.

® TEMAT 5 W POSZUKIWANIU WSPÓLNYCH KORZENI Środek drugiego tygodnia podróży: Kaniów. To tu leży w mogile największy poeta ukraiński, romantyk Taras Szewczenko. Dopłynę­ li tu statkiem po Dnieprze. Wypłynęli z Kijowa, a dopłyną do Zaporoża i Odessy. Rodzice Darka interesują się wspólną polsko-ukraińską histo­ rią. Prosili go więc, aby po drodze robił zdjęcia i zbierał informacje na temat wspólnej historii. Ten rejs był świetną okazją - płynęli przecież po Dnieprze. To tu mniej więcej kończyła się Rzeczpospo­ lita. Wszędzie pełno wspólnej historii. O, na przykład sam Kaniów, to tu istniał zamek, który opisał Seweryn Goszczyński w Zamku kaniowskim. Tak więc rejs pełen był historii. Podczas jednego ze spotkań, gdy nauczyciele opowiadali o mijanych i odwiedzanych miejscach, wielkich bitwach i wydarzeniach, Kamila powiedziała:

Dniepr

Grób Tarasa Szewczenki w Kaniowie

- Wiecie, zawsze mnie interesuje, jak 100, 200 lat temu ludzie żyli, czym się interesowali, jak spędzali wolny czas, czym się zajmo­ wali wieczorami, gdy nawet prądu nie było. - Pewnie się nudzili - powiedziała Ola. Walczyli z zimnem, było ciemno, łazienek nie było. - Może książki czytali - dorzucił Wojtek. Często mieli duże bi­ blioteki. Umieli czytać po francusku. - W niedziele chodzili na spacery, spotykali się na obiedzie, pani domu zajmowała się ogrodem, oczywiście nie w niedzielę - rozma-

rzyła się nieco pani Ania, jedna z nauczycielek, ustawiając się do „artystycznego” zdjęcia. - To było zwyczajne życie: z problemami, chorobami, małymi dziećmi (a dzieci było dużo), kłopotami finansowymi. Co chwila były wojny i powstania, synowie szli i nie wracali - to było życie z pła­ czem i... błotem wszędzie - powiedział na to pan Piotr, nauczyciel historii. - A ja myślę, że dzieci były takie jak my - bawiły się, cieszyły każ­ dym dniem i nie myślały o tych wszystkich chorobach - powiedziała Ola. - Też tak myślę - powiedziała pani Ania. I dodała: - Posłuchajcie, zbliżamy się do mogiły Tarasa Szewczenki... dJ £3 Ćwiczenie 1 Odpowiedz na pytania.

Dokąd płynie grupa Darka? 2. Co robią podczas rejsu? 3. Z kim związany jest Kaniów? 4. O czym rozmawiali podczas wycieczki? 5. Czy interesują Cię kwestie poruszone przez Kamilę? 6. Czy podzielasz twierdzenie Oli? 7. Czym się zajmowali ludzie 100 czy 200 lat temu w niedzielę? 8. Czy grupa zrobiła zdjęcia na pamiątkę? 9. A Ty umiesz robić zdjęcia i „selfować”? 10. Co powiedział nauczyciel historii, pan Piotr? 1.

38 £3 Ćwiczenie 2

Znajdź więcej informacji na temat Dniepru. Przekaż te informacje

swojej grupie. 38 dJ Ćwiczenie 3 Wypisz z tekstu słowa i zwroty związane ze spędzaniem wolnego

czasu. Zamień na formy bezokolicznika.

Dopłynęli tu statkiem.

Płynąć statkiem.

EJ Ćwiczenie 4

Ułóż zdania ze zwrotami z ćw. 5. używając słów lubię /nie lubię...; podoba mi się / nie podoba mi się...

WZÓR: Lubię pływać statkiem. SS

Ćwiczenie 5

Powiedz, co lubisz / czego nie lubisz robić? Czym się interesujesz /

czym się nie interesujesz? I Ćwiczenie 6

Przeczytaj tekst. Nowe wyrazy zapisz do słowniczka.

Taras Szewczenko, ukraiński poeta i malarz twórca ukraińskiej literatury narodowej. Urodził się 9 marca 1814 r. we wsi Moryńce w rodzinie chłopów pańszczyźnianych. Żył 47 lat, ale tylko dziewięć jako wolny człowiek. Pierwsze próby poetyckie podejmował jeszcze w okresie poddań­ stwa. Gdy został z niego wykupiony, rozpoczął okres niezwykle intensywnej pracy. Wiersze Szewczenki powstawały w języku ukraińskim, wszystkie zaś jego powieści zostały napisane po Zygmunt Sierakowski rosyjsku. Należąc do czeladzi dziedzica Engelhardta, w 1829 roku znalazł się w Wilnie. W tym mieście chłopak zaczął naukę języka polskie­ go, Szewczenko również w sekrecie przerysowywał niektóre obrazy. Potem został przeniesiony ze swoim dziedzicem do Petersburga i tu, dzięki wielkiemu talentowi malarskiemu i poetyckiemu uzyskał pomoc ze strony świata artystycznego. Wybitni twórcy rosyjscy ze­ brali sumę potrzebną do wykupienia młodzieńca. Już w 1840 roku cała Ukraina zaczytywała się pierwszym zbiorem dum i liryk, który ukazał się pod tytułem Kobziarz. Szewczenko stał się naro­ dowym poetą Ukrainy. W tym okresie nie zanie­ dbał również studiów malarskich. 5 kwietnia 1846 roku Tarasa Szewczenkę aresztowano w związku z wykryciem tajnego brac­ twa Cyryla i Metodego, propagującego wszechsłowiańskie zjednoczenie І zniweczenie plemiennych Bronisław Zaleski

oraz religijnych waśni między bratnimi narodami. Przy Szewczence znaleziono poezję przepełnioną taką nienawiścią do carskiego samowładztwa, że poeta zapłacił za nie zesłaniem do liniowych batalio­ nów Orenburskich z kategorycznym zakazem pisania i rysowania. Przez 10 lat Szewczenko wegetował. Dyscyplina w wojsku była okrutna. W tym czasie nawiązała się serdeczna przyjaźń pomię­ dzy poetą a dzielącymi ten sam los Polakami. Bliskimi przyja­ ciółmi Szewczenki byli Zygmunt Sierakowski (1827-1863), póź­ niejszy przywódca powstania styczniowego na Litwie Bronisław Zaleski (1820-1880). Z Edwardem Żeligowskim znanym pod pseu­ donimem Antoni Sowa (1816-1864) - poetą, który przekładał jego utwory na język polski, Szewczenko zapoznał się osobiście już w Petersburgu. Wraz z Sierakowskim projektował wspólne wystąpie­ nie „braci z obu stron Dniepru”. Taras Szewczenko zmarł niedługo po zwolnieniu z wojska, 10 mar­ ca 1861. Pogrzeb odbył się w Petersburgu i stał się okazją do wspólnej manifestacji urządzonej przez młodzież ukraińską, rosyjską i polską. Zwłoki zostały przeniesione do Kaniowa 22 maja 1861 roku. £3 Ćwiczenie 7

Na podstawie tekstu z ćw. 6. podaj maksymalnie dużo informacji o Tarasie Szewczence.

П Ćwiczenie 8 Uzupełnij (według wzoru) odmianę nazwisk.

M.

Taras Szewczenko

Tarasa Szewczenki Tarasowi C. Szewczence Tarasa B. Szewczenki Tarasem N. Szewczenki 0 Tarasie Msc. Szewczence Tarasie W. Szewczenko D.

Iwan Franko

Tadeusz Kościuszko

Stanisław Moniuszko

Aleksander Fredro

EJ Ćwiczenie 9

Uzupełnij zdania.

Uniwersytet im. Iwana Uniwersytet im. Tarasa 3. Konserwatorium im. Stanisława 4. Przy ulicy Aleksandra 5. Gimnazjum im. Tadeusza 1.

2.

□ Ćwiczenie 10

Jak zawołałabyś / zawołałbyś pana Aleksandra Fredrę na ulicy:

proszę pana! pan! panie! młody człowieku! hej, ty!

panie Aleksandrze! panie Fredro! Alek! Sasza!

•CIEKAWOSTKA •

od koniec XVIII wieku Rzeczpospolita Polska przeżyła trzy rozbiory. Terytorium państwa zostało rozdzielone między Austrię, Prusy i Rosję. I Rozbiór (1772 r.); IIRozbiór (1793 r.); III Rozbiór (1795 r.). W konsekwencji Rzeczpospolita formalnie przestała istnieć na mapie Europy aż do 11 listopada 1918 roku.

P

Ćwiczenie 11

Przeczytaj tekst. Nowe wyrazy zapisz do słowniczka.

We wrześniu 1764 roku na króla został wybrany Stanisław Poniatowski, który w trakcie koronacji przybrał imię Augusta. W okresie jego panowania ziemie polskie zostały podzielone między Austrię, Prusy oraz Rosję. Głównymi przyczynami rozbiorów Polski były sytuacja wewnętrzna i okoliczności zewnętrzne. Pierwsze kroki rozbiorowe uczyniła Austria. Ostatecznie 5 sierp­ nia 1772 roku w Petersburgu podpisano konwencję rozbiorową. Te­ rytorium Polski zostało podzielone między trzy mocarstwa: Austrię,

Prusy oraz Rosję. Austria zagarnęła południową część województwa krakowskiego do Wisły, polską część Śląska, Ruś Czerwoną i część Podola po rzekę Zbrucz. Prusy otrzymały część Pomorza bez Gdań­ ska i Torunia, część Wielkopolski oraz Kujaw. Polska na rzecz Rosji straciła część Białorusi po Dźwinę i Dniepr. Ale pierwszy rozbiór nie przesądził jeszcze o ostatecznej likwidacji państwa polskiego. 3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił konstytucję (oficjal­ nie zwaną Ustawą rządową - pierwszą w Europie i drugą na świecie po konstytucji Stanów Zjednoczonych). Jej celem było m.in. zacho­ wanie suwerenności państwa. Konstytucja 3 maja wywołała niezadowolenie wśród zaborców. Najostrzej zareagowała caryca rosyjska Katarzyna II. Konstytu­ cja miała przeciwników również w kraju. Zawiązano konfedera­ cję targowicką, której celem było zbrojne obalenie Konstytucji. W wojnie o Konstytucję po stro­ nie zdrajcow-targowiczan stanę­ ła Rosja. Obrońcy Konstytucji Franciszek Smuglewicz, przegrali... Traktat rozbiorowy Przysięga Kościuszki podpisano 23 stycznia 1793 roku na Rynku w Krakowie, 1794 w Petersburgu. Prusy zagarnęły tym razem obszar na zachodzie Polski. Ponadto Prusom przypadł Gdańsk oraz Toruń. Rosja otrzymała część województwa wileń­ skiego i mińskiego, wschodnią część województw: nowogródzkiego, brzesko-litewskiego i wołyńskiego oraz województwa: bracławskie, kijowskie i podolskie. W wyniku drugiego rozbioru gospodarka załamała się. W rękach zaborców znajdowały się najżyźniejsze ziemie. 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku uroczyście ogłosił akt powstania zbrojnego. Ostatecznie ten zryw zakończył się klęską. 24 października 1795 roku ostatecznie uchwa­ lono nowe granice. Ziemie polskie znów zostały podzielone między Austrię, Prusy oraz Rosję. W wyniku trzeciego rozbioru niepodległa Polska przestała istnieć. Austria zajęła ziemie zlokalizowane między Bugiem, Wisłą i Pili­ cą. W ręce Austriaków dostał się Kraków. Do Prus zostały włączone ziemie leżące na północ od dolnej Pilicy i dolnego Bugu z Warszawą.

Zajęto także pas między Prusami Wschodnimi a Niemnem. Rosji przypadły obszary po Bug i Niemen wraz ze Żmudzią. Trzeci rozbiór Polski ustalał nowy porządek polityczny w Euro­ pie Środkowej. Wśród najważniejszych skutków rozbiorów trzeba wymienić likwidację niezależnego państwa polskiego. Niepodległość odzyskano dopiero w 1918 roku, mimo, że w XIX wieku podejmowa­ no wiele prób narodowowyzwoleńczych. (Wg Internetu)

ROZBIORY POLSKI... • I Rozbiór - 1772

(Rosja, Prusy, Austria). • II Rozbiór - 1793 (Rosja, Prusy). • III - Rozbiór - 1795 (Rosja, Prusy, Austria). Polska zniknęła z mapy Europy.

§8

Ćwiczenie 12

Odpowiedz na pytania

Między jakie mocarstwa została podzielona Rzeczpospolita Obojga Narodów? 2. Jak miał na imię ostatni król polski wybrany w 1764 roku? 3. Podaj daty trzech rozbiorów. 4. Jaką nazwę oficjalną ma Konstytucja 3 maja? 5. Jakie konstytucje z tego okresu znasz? 6. Czy wiesz, kiedy powstała pierwsza konstytucja na Ukrainie? 7. Kto był jej autorem? 8. Wskutek którego rozbioru Polska straciła dostęp do morza? 9. Jak była przyjęta Konstytucja 3 maja wśród zaborców? 10. Podaj dokładną datę wybuchu powstania pod dowództwem Tadeusza Kościuszki? 11. Gdzie ono się zaczęło? 12. W którym roku Polska odzyskała niepodległość? 1.

SS CJ Ćwiczenie 13 Wypisz z ćw. 11

pięć zdań, w których są użyte rzeczowniki w

Narzędniku. Tam, gdzie to jest możliwe, przekształć liczbę mnogą

w pojedynczą i na odwrót.

WZÓR: Głównymi przyczynami rozbiorów Polski były... Główną przyczy­ ną rozbiorów Polski była...

UTRWALAMY WIEDZE O NARZĘDNIKU

W liczbie pojedynczej rzeczowniki w NARZĘDNIKU posiadają końcówki:

rodzaj męski -em

rodzaj żeński -ą

rodzaj nijaki -em

uczniem, bratem, synem, zającem, zeszytem

uczennicą, siostrą, babcią, krową, książką

oknem, słońcem, morzem

W liczbie mnogiej w NARZĘDNIKU rzeczowniki mają jedyną końcówkę syn-

książk-

mórz-

pisklęt-

uczn(i)-

sióstr-

zając-

okn-

Kilka rzeczowników w Narzędniku ma końcówkę -mi gośćmi, końmi, liśćmi, ludźmi

Przymiotniki, zaimki, liczebniki porządkowe rodzaju męskiego i nijakiego w NARZĘDNIKU liczby pojedynczej posiadają końcówki:

-ym dobrym, obcym, tym, jednym

-im tanim, dalekim, drogim, moim, swoim

Przymiotniki, zaimki, liczebniki porządkowe rodzaju żeńskiego w NARZĘDNIKU liczby pojedynczej posiadają końcówkę: ładną, tanią, moją, jedną Przymiotniki, zaimki, liczebniki porządkowe w NARZĘDNIKU liczby mnogiej mają końcówki:

-ymi dobrymi, obcymi, tymi, jednymi

-imi tanimi, dalekimi, drogimi, moimi, swoimi

ЩЖ/

Kim jesteś?

Jestem Polakiem, Ukraińcem, Francuzem, Niemką, Europejką.

Czym to jest?

To jest kwiatem, owadem, meblem.

Kim się interesujesz?

Interesuję się aktorem, pisarzem, dziewczynami, malarzami, poetą, żoną.

Kim się opiekujesz?

Opiekuję się siostrą, matką, babcią, rodzicami, dziadkiem.

Czym się bawisz?

Bawię się komórką, tabletem, komputerem, klockami, lalkami, obrazkami, zabawkami.

Czym jeździsz?

Jeżdżę samochodem, rowerem, końmi, motocyklem, pociągiem.

Z kim chcesz się zapoznać?

Zapoznaj mnie z kolegą, z koleżanką, z panią, z panem, z koleżankami.

Za kim siedzisz?

Siedzę za Darkiem, za Jurkiem, za Witkiem, za Olą, za Kasią.

Z czym są pierogi?

Pierogi są z mięsem, kaszą i twarogiem, zjagodom i.

Gdzie leżą Kielce?

Kielce leżą przed Krakowem, za Warszawą.

EJ Ćwiczenie 14

Rzeczowniki w nawiasach podaj w odpowiedniej formie.

Uczniowie jechali do Kijowa (pociąg), a do Kaniowa płynęli (sta­ tek). Do szkoły dojeżdżamy (tramwaj). Po męczącej wycieczce po mie­ ście spotkali się (wieczór) na Rynku. Po (chodniki) się chodzi, a nie jeździ. Po Kijowie uczniowie jeździli (metro). Latem kosi się trawę na trawniku (kosiarka). Często wieczorem wracamy do domu (tak­ sówka). Młodzież jeździ po mieście (rower). Do Warszawy dojecha­ liśmy (autostrada). Na drugą stronę ulicy można przejść (przejście podziemne). Latem dobrze pływać po (mazurskie jeziora). Byliśmy zdziwieni jej (zachowanie). Między (Kijów) a (Lwów) leży Równe. Uwielbiam pierogi z (mięso), z (kapusta i grzyby). Jesienią w parku wiatr bawi się (opadłe liście). EJ Ćwiczenie 15

Wyrazy w zdaniach uzupełnij odpowiednio dobranymi końcówkami.

Turyści byli rozczarowani nisk gór . Jesienią można za­ razić się gryp . Nieudane negocjacje zakończyły się niepowo-

dzeni . W powietrzu pachniało już wiosn . Dyrektor dobrze kieruje szkół . Nauczyciele kierują uczni . O nowych podróżach rozmawiamy z nasz koleg . Nie zadawaj się z niegrzeczn chłopc . Staliśmy w kolejce za starsz pani . Pod otwart książk leży nowy zeszyt. Spacerowaliśmy z naszy koleg po parku. Ona interesuje się starożytn histori od dawna. Spotkaliśmy się w mieście z dawn znajom . Razem z gość odwiedziliśmy muzeum. Wspólnie z inn łudź w teatrze oklaski­ waliśmy występ wybitnych artystów. П Ćwiczenie 16

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

8.

Pojechałem na wycieczkę autobusem. Wolontariuszka opiekuje się chorym psem. Byłem na spacerze z naszą nauczycielką. Pokłóciłam się z twoją siostrą. Turysta zatrzymał się przed naszą szkołą. Cieszę się twoim sukcesem. Uciekałem przed psem. Zachwycam się wierszem Słowackiego.

no Ćwiczenie 17

Przeczytaj tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną, Byłem ja niegdyś, jak Zośka, dzieciną.

(J. Słowacki, W pamiętniku Zofii Bobrówny) ŚLADAMI WIESZCZA JULIUSZA SŁOWACKIEGO NA UKRAINIE

4 września obchodzimy urodziny polskiego wieszcza narodowego pochodzącego z Wołynia - Juliusza Słowackiego (1809-1849). Ten największy obok Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasińskiego i Cy­ priana Kamila Norwida poeta polski urodził się w Krzemieńcu. Krótki okres wraz z rodziną spędził w Wilnie. Przyszły wieszcz początkowo uczył się w domu, ale nauczył się tylko czytać, pisać i trochę francuskiego. Przez rok (1817 / 1818 r.) uczył się w słyn­ nym Liceum Krzemienieckim założonym w 1805 r. przez Tadeusza Czackiego i Hugona Kołłątaja jako gimnazjum. Krzemieniec i rzeka Ikwa pojawiają się niejednokrotnie w twórczości poety - w listach

pisanych do matki, w poemacie Godzina myśli i Beniowski, w wierszu W pamiętniku Zofii Bobrówny i w innych utworach. Z Wilnem zaś jest związany okres uni­ wersytecki Słowackiego. Wakacje 1825 roku i kolejne spędzał on częściowo na Ukrainie: w Wierzchowce (koło Bracławia). Bywał też u stryja pod Żytomierzem. A latem 1827 r. wy­ brał się do Odessy, po drodze zatrzymał się u Potockich w Tulczynie. Zachwycał się również ich malowniczym parkiem w Sofiówce koło Humania. W Odessie gościł u swego przyja­ Pomnik Juliusza Słowackiego ciela i mecenasa sztuki Zenona Beliny-Brzozowskiego. Wracając z Odessy, Słowacki zahaczył o Bar i Gracjanówkę koło Chersonia. Latem 1828 r., zaraz po skończeniu studiów podróżował po Po­ dolu, co przyczyniło się do powstania utworów: Beniowski, Fantazy i Ks. Marek. Jeszcze w 1827 r. Słowacki ukończył pisanie Dumki ukraińskiej. Z Ukrainą wiąże się także geneza jego dramatu: Sen srebrny Salomei. Od września 1828 r. do lutego 1829 r. Słowacki przebywał w Krzemieńcu, ucząc się angielskiego i czytając Byrona i Goethego. Aż wreszcie wyjechał do pracy do Warszawy. Kolejne lata - to emigra­ cja. W dalsze jego losy wpisały się m.in. takie miasta, jak: Drezno, Londyn, Paryż, Genewa, Rzym, Neapol, Ateny, Aleksandria, Kair, miasta Bliskiego Wschodu i Ziemi Świętej.

Zamek w Krzemieńcu

Zmarł w Paryżu, w wieku 40 lat. Dopiero w 1927 r. prochy Sło­ wackiego zostały przewiezione do kraju i złożone w krypcie Katedry na Wawelu. W 1909 r. z inicjatywy polskiej młodzieży akademic­ kiej w kościele parafialnym w rodzinnym mieście poety postawio­ no skromny pomnik autorstwa Wacława Szymanowskiego. Jesienią 2012 r. pomnik wieszcza z Krzemieńca dłuta Stanisława Radwań­ skiego został odsłonięty w Kijowie. (Wg Marty Kowalewskiej) Ш PAMIĘTAJ: Zawsze najpierw podajemy imię, Np.: Juliusz Słowacki, a potem nazwisko! Taras Szewczenko Swoje prace, zeszyty itp. podpisujemy Np.: Darek Nowak, w Mianowniku! Olga Tokarczuk Np.: Zygmunt Krasiński, Kolejność alfabetyczna wg nazwiska! Adam Mickiewicz

ПО Ćwiczenie 18

Znajdź na mapie miejscowości wymienione w tekście ćw. 14. Wypisz je w kolejności alfabetycznej. £3 Ćwiczenie 19

Zaplanuj objazd wszystkich miejscowości tak, by przejechać jak najmniej kilometrów. Przekaż grupie swoją propozycję trasy. Czy do poszczególnych miejscowości wymienionych w ćw. 14 można dostać się pociągiem?

WZÓR: Z Krzemieńca jedziemy do... CJ Ćwiczenie 20

Wypisz z ćw. 17 nazwiska z imionami w kolejności alfabetycznej. Przeczytaj tę listę jako „nauczyciel" - jak powinieneś ją przeczytać? no Ćwiczenie 21

Wybierz z ćw. 17 informację, która Cię szczególnie zainteresowała. Wybór uzasadnij. Przekaż ją grupie. Użyj zwrotów z ramki.

to niesamowite; jak to możliwe, że...; to wielka szkoda, że...; nie rozu­ miem, jak można było...; dlaczego on (coś zrobił)...; zdumiewa mnie, że...; jestem w szoku:...; to przykre, że...

SS EJ £3 Ćwiczenie 22 Opisz dworek Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu, korzystając ze

słownictwa obok.

Ganek, kolumny, schody, spadzisty dach, okna, parterowy, jednopię­ trowy, strych, piwnica. CJ £3 Ćwiczenie 23

Podaj fakty z życia J. Słowackiego. Następnie porównaj je z fakta­ mi z życia T. Szewczenki. Skorzystaj z podanego poniżej słownictwa.

Przeprowadził się, przeniósł się, pracował jako, emigrował, był zesła­ ny, pisał utwory literackie, Jeśli chodzi o... / Biorąc pod uwagę... (miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania, szkołę,...), Taras Szewczenko urodził się w... / chodził do szkoły w..., a Juliusz Słowacki... no Ćwiczenie 24 W jakiej części Ukrainy znajduje się Krzemieniec? Jak się nazywa ten region? Jakie znasz inne regiony kulturowo-geograficzne Ukrainy?

Ukraina Zachodnia

Nazwa ukraińska Волинь

Nazwa polska / ukraińska po polsku Wołyń

Ukraina Środkowa

Ukraina Wschodnia / Południowa

Nazwa Nazwa Nazwa polska / Nazwa polska / ukraińska ukraińska ukraińska ukraińska po polsku po polsku

ODMIANA ZAIMKÓW ZWROTNYCH się (siebie)

Przypadek

M.

-

D.

siebie/się

C.

sobie

B.

siebie/się

N.

sobą

Ms.

sobie

W JĘZYKU POLSKIM WYSTĘPUJĄ ZAIMKI ZWROTNE: się, siebie, sobie, sobą. Zaimek zwrotny się (siebie, sobie, sobą) łączy się z czasowni­ kami przechodnimi. Np. Codziennie myję się ciepłą wodą. Gdy nacisk wypowiedzi jest położony na zaimek, używamy formy siebie. Np. Lubił tylko siebie samego. W pozostałych wypadkach używana jest krótka forma się. Np. Uczyć się języka polskiego.

Szyk zaimka się w zdaniu: • Zaimek się nie powinien stać na początku zdania. • Zaimek się nie może stać na końcu zdania. Wyjątek: zdanie składa się z samego czasownika, np.: Wypogodziło się. • Zaimek się nie może stać po przyimku. •Można też zaimek się oddzielić od czasownika innymi wyrazami, np.: Chciałbym się z tobą spotkać o drugiej. •Jeśli w zdaniu występują dwa wzajemnie zależne czasowniki z zaim­ kiem się, jeden z zaimków należy opuścić. Np.: Starał się nią opiekować jak najlepiej. Tak po polsku nie można powiedzieć: Starał się під opiekować sięjak najlepiej.

W języku polskim występują czasowniki zwrotne z zaimkiem się. Np.: bać się, troszczyć się, kłócić się, ubierać się W języku polskim są również takie czasowniki, które z zaimkiem się mają zupełnie inne znaczenie niż bez niego. Np.: Uczyćjęzyka polskiego # Uczyć się języka polskiego EJ Ćwiczenie 25

Wstaw zaimek się tam, gdzie jest to konieczne.

Pani nauczyła dzieci świetnie śpiewać. Koleżanka nauczyła nowych wyrazów. Umyj ręce przed obiadem. Umyj przed snem. Rodzice zawsze chwalą swoimi dziećmi. Mama chwali swoje dzieci. Anna czesze swoją młodszą siostrę. Anna czesze przed lustrem. Spotykam tego pana w parku. Spotykam z tym panem w parku. Woda na herbatę już gotuje. Kuzynka gotuje wodę na herbatę. SS EJ Ćwiczenie 26

Przeczytaj. Wypisz wyrazy związane z rysunkiem.

Autorem rysunku, który widzisz obok jest Juliusz Słowacki. Pra­ ca powstała podczas jego podróży na Wschód w latach 1836-1837. Wycieczka zainspirowała wieszcza do napisania poematu Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, którego częścią jest Grób Agamemnona. Słowacki narysował wówczas 16 rycin. Nakreślił je w swoim Albumie notatek, w którym zapisywał także wrażenia z podróży. Prace do-

wodzą zainteresowania wieszcza ar­ chitekturą i pejzażem. Sporadycznie pojawia się na nich człowiek. Rysun­ ki Słowackiego charakteryzują się lekką wyrazistą linią, autor umiał stosować perspektywę i światłocień. Jego biografowie zwracają uwagę, że jako dziecko miał możliwość uczest­ niczenia w spotkaniach z artystami i sztuką w rodzinnym domu. Jego matka Salomea Becu prowadzi­ ła salon, w którym bywali poeci, pisarze, ludzie nauki i malarze, wśród nich Jan Rustem, autor młodzieńczego portretu Słowackiego. Juliusz uczestniczył w zajęciach plastycznych w domu w Krzemień­ cu, a także potem w gimnazjum w Wilnie. Poznał tajniki rysowania i malarstwa olejnego. Zbiór rysunków Słowackiego znajduje się w zbiorach Zakładu Narodowego Ossolińskich. E3 Ćwiczenie 27

Wysłuchaj wiersza J. Słowackiego.

W PAMIĘTNIKU ZOFII BOBRÓWNY

Niechaj mnie Zośka o wiersze nie prosi, Bo kiedy Zośka do ojczyzny wróci, To każdy kwiatek powie wiersze Zosi, Każda jej gwiazdka piosenkę zanuci.

Nim kwiat przekwitnie, nim gwiazdeczka zleci, Słuchaj - bo to są najlepsi poeci. Gwiazdy błękitne, kwiateczki czerwone Będą ci całe poemata składać. Jabym to samo powiedział, co one, Bo ja się od nich nauczyłem gadać; Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną, Byłem ja niegdyś, jak Zośka, dzieciną. Dzisiaj daleko pojechałem w gości I dalej mię los nieszczęśliwy goni. Przywieź mi, Zośko, od tych gwiazd światłości, Przywieź mi, Zośko, z tamtych kwiatów woni, Bo mi zaprawdę odmłodnieć potrzeba. Wróć mi więc z kraju taką - jakby z nieba.

SS CU L3 Ćwiczenie 28 Odpowiedz na pytania.

1.

Czy bohater liryczny kocha swoją ojczyznę?

2. W jaki sposób oddaje autor swoją tęsknotę za ojczyzną? 3. 4. 5. 6.

7.

Czy w czasach autora wiersza Polska istniała jako kraj? O jakiej miescowości wspomina autor: Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną? O co prosi Zośkę bohater liryczny? Czy podoba Ci się mowa wiersza Słowackiego? Jakimi środkami posługuje się poeta, które określają obraz piękna świata? Znajdź te miejsca w wierszu.

CU Ćwiczenie 29

Przygotuj wpis do Facebooka ze swojej podróży wakacyjnej według planu:

• zdjęcie; • krótki opis tego, co na zdjęciu. A może potrafisz podpisać zdję­ cie... wierszykiem? SS CU Ćwiczenie 30 Dopisz komentarze do fragmentów internetowych wpisów:

Najlepiej podróżować rowerem.

Podróże? Tylko na piechotę po górach, bezdrożach.

Idealna podróż? Tylko Ukraina! Żadnej Jakaś Bułgaria albo Grecja, luksusowy zagranicy! hotel all inclusive.

A ja wybieram wakacje w domu - z komputerem.

A ja chcę do Polski! Bo uczę się polskiego.

A po co w ogóle podróżować?

SS CJ £3 Ćwiczenie 31 Przyjrzyj się rysunkowi dziecięcemu Juliusza Słowackiego. Opisz

ten rysunek. Skorzystaj ze słów z ramki.

Rysunek dziecięcy Juliusza Słowackiego. Krzemieniec

Na pierwszym planie, w tle, w prawym dolnym rogu, w lewym górnym rogu, widać, widzimy, można zobaczyć, można zauważyć... Poznaj zasady transliteracji z języka polskiego na język ukraiński nazw własnych i geograficznych według tradycji, np. Chełm Холм; Hrubieszów —> Грубешів; Dorohusk Дорогуськ; Hrebenne —> Гребенне

w miejscu -ia- lub -ie- w zbliżonych z ukraińskimi nazwach w większości wypadków piszemy np.: Białystok —> Білосток; Biała Podlaska Біла Підляська; Bielsk Podlaski Більськ Підляський Wyjątek: Bielsko-Biała —> Бєльско-Бяла

Polskie nazwy geograficzne zapisujemy po ukraińsku:

z przyrostkiem -ów

w większości wypadków przez -ув, np.: Żyrardów Жирардув, Tomaszów Lubelski Томашув-Любельський; Mokotów Мокотув z zachowaniem tradycji przez -ів, np.: Kraków —> Краків; Wyszków Вишків; Tarnów Tąpnie

nazwy typu Balice, Kielce, Gliwice piszemy Баліце, Кельце, Глівіце -ę- i -ą- oddajemy przez -ем-, -ом-, -єн-, -он-, np.: Dębica Дембиця; Dęblin Демблін; Częstochowa Ченстохова; Dąbrowa Górnicza Домброва Гурніча; Kąty Копти; Elbląg Ельблонг; Nowy Sącz Новий Сонч

te z ie przez e, np.: Wiesław —> Веслав; Mieczysław Мечислав; Broniewski Броневський; Zaleski Залеський; Mickiewicz Міцкевич; Sienkiewicz Сенкевич -ń-, -ś-, -ć-, -dź- piszemy po ukraińsku bez zmiękczania -н-, -c-, -ц-, -дз-, np.: Wyspiański —> Виспянський; Jabłoński —> Яблонський; Świderek Свідерек; Ćwik —>■ Цвік

Polskie imiona własne i nazwiska zapisujemy:

przed ~b~, -p- piszemy -ом-, -ем-, np.: Dąbrowski —> Домбровський; Zaręba —> Заремба; Kępa Кемпа

-ą i -ę:

w pozostałych wypadkach piszemy -он-, -єн-, np.: Zajączek Зайончек; Pająk Пайонк; Piątek Пйонтек; Świątek —>■ Свьонтек; Wężygowicz Венжигович, Jędrychowicz Єндриховський; Święcicki Свенцицький

te z -у (-i), -ski, -cki piszemy przez -ий (/), -ський, -цький, np.: Boni Боні; Ostrowski Островський; Gomulicki Гомулицький; Zawadzki Заводський

® TEMAT б JAK WIELE NAS ŁĄCZY 15 sierpnia w Polsce jest święto Wojska Polskiego. Zo­ stało ustanowione w rocznicę tak zwanego cudu nad Wi­ słą - pokonania Armii Czerwonej pod Warszawą, ocalenia Polski i Europy przed komunizmem w 1920 roku. Też w tym dniu obchodzi się Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

Alegoria zwycięstwa w 1920 r. Warszawo naprzód! Obraz Zdzisława Jasińskiego

Pogoda była w tym roku nieciekawa - było zimno, jak na poło­ wę sierpnia (ledwie 14 stopni w południe), padał deszcz, wiał jakiś zimny wschodni wiatr, brr. A kolejnym etapem podróży był Humań i słynna - uznana za jeden z cudów Ukrainy - Zofiówka. To taki park założony w końcu XVIII stulecia.

Park był piękny, ale nie w taką pogodę! Więc szybko, szybko przeszli alejkami i marzyli tylko, by rozgrzać się ciepłą herbatą. Mieli okazję pobytu na Wydziale Historycznym Państwowego Uni­ wersytetu Pedagogicznego imienia Pawła Tyczyny w Humaniu. Humański uniwersytet zorganizował Humański Państwowy Uniwersytet spotkanie, na którym nasza grupa: Pedagogiczny im. Pawła Tyczyny młodzi Polacy z Krakowa i Ukraiń­ cy ze Lwowa i Stryja, ale też uczniowie ze szkół średnich Humania rozmawiali o wspólnej historii - szukali tego, co łączy. A rozmawiać nie było łatwo - brakowało im wiedzy historycznej. Ale, gdy z pomocą historyków, wykładowców humańskiego uniwer­ sytetu, poznawali fakty z historii Humania, Ukrainy i Polski, zrozu­ mieli jedno: tylko wtedy, gdy Ukraińcy i Polacy trzymali się razem, mogli wspólnie opierać się Rosji. W autobusie, gdy jechali dalej - aż do Zaporoża - zaczęła się rozmowa: - Nie lubię świąt - powiedział Darek. ... Lubię spędzać czas ak­ tywnie, jak tu, na tej wycieczce. - Grymasisz. Święta są po to, żeby się nudziło - powiedziała na to Daryna. - Można spotkać się z rodziną... - Tak. Albo pogadać o świętach Bożego Narodzenia i Wielkano­ cy. To ja jestem za. Lubię Boże Narodzenie, atmosferę przygotowań, zimę... - Boże Narodzenie wszyscy lubią. My tu jak zaczniemy święto­ wać w katolicką Wigilię, to kończymy po Jordanie. Ale Wielkanoc też ma swój urok - inne święta, poważniejsze. - Co chwila są jakieś święta: jak nie religijne, to państwowe: Dzień Niepodległości - 11 XI, Święto Konstytucji 3 Maja - З V... U was też tyle jest? - Też... Tylko nasze są na wakacjach, niestety. A pamiętacie, co mówił dziś ten profesor z uniwersytetu. Przed wojną było tu jeszcze więcej religii i kultur. Na tych ziemiach oprócz Ukraińców mieszka­ ło bardzo dużo Żydów, byli Niemcy, protestanci, we Lwowie Ormia­ nie na przykład. Słychać było dzwony z wielu świątyń. - Skoro tak wiele nas łączy, to nie moglibyśmy razem obchodzić świąt?

- Czasami Wielkanoc wychodzi razem, ale rzadko. A różne daty Bożego Narodzenia to też już tradycja, chyba nie jest to takie proste. Na pewno trzeba szanować swoje święta nawzajem. - Tu zawsze tak było. Jedni drugich szanowali i na przykład nie pracowało się w żadne święta. Kolędowało się razem. Rozmowa się urwała. Pogoda, jazda autobusem, zmęczenie po­ wodowały, że coraz więcej naszych podróżnych zasypiało. SS

Ćwiczenie 1

Zastanów się, co jest prawdą, a co nie.

WZÓR: A. 15 sierpnia w Polsce jest święto Wojska Polskiego. Tak, to praw­ da. W tym dniu Wojsko Polskie pokonało Armię Czerwoną pod

Warszawą. B. Jak zwiedzali Humań, to była cudowna pogoda. To nieprawda,

bo było zimno, jak na połowę sierpnia.

1. W Humaniu znajduje się słynny i uznany za jeden z cudów Ukrainy park. 2. Pogoda dopisała, natomiast park był brzydki i nieciekawy. 3. 15 sierpnia obchodzimy jedno z największych świąt kościelnych. 4. W Humaniu jest Uniwersytet imienia Iwana Franki. 5. Na wydziale historycznym grupa spotkała się z młodzieżą lokalną. 6. Podczas spotkania rozmowa toczyła się wokół wspólnej prze­ szłości. 7. Uczniowie dowiedzieli się, co łączy Polaków i Ukraińców. 8. Młodzież uznała, że nie być razem to być silnym. 9. Darek wcale nie lubi atmosfery przedświątecznej. 10. Święta Bożego Narodzenia i Wielkanoc Ukraińcy i Polacy zawsze odchodzą w tych samych dniach. SS CJ Ćwiczenie 2

Zastanów się, co to znaczy „cud nad Wisłą"? Kiedy i gdzie ten cud miał miejsce? Skorzystaj z Internetu. Przekaż tę informację grupie.

SS LU Ćwiczenie 3

Podaj dzisiejszą datę. Czy jest dziś jakieś święto? A może dzień czegoś lub kogoś?

по Ćwiczenie 4 Opisz dzisiejszą pogodę. Czy lubisz taką pogodę?

no Ćwiczenie 5 Czy zgadzasz się z Daryną, że „Święta są po to, żeby się nudziło"? Jeśli niejaki masz pomysł na święta?

Porozmawiaj z kimś najstarszym w rodzinie, jak spędzano święta,

gdy ona/on była mała / był mały. Zanotuj jej /jego wspomnienia. Prze­

każ je grupie, używając form: ubierało się choinkę /ubierano choinkę. EJ Ćwiczenie 7

Uzupełnij tabelę nazwami świąt z tekstu oraz odpowiednikami

świąt na Ukrainie. Czy wszystkie święta ukraińskie mają polskie na­

zwy? Te, które nie mają, zapisz po polsku.

Święta w Polsce 1 stycznia

Nowy Rok

6 stycznia

Trzech Króli

21 stycznia

Dzień Babci

22 stycznia

Dzień Dziadka

kwiecień

Wielkanoc

3 maja

26 maja

Dzień Matki

czerwiec

Boże Ciało

15 sierpnia 14 października Dzień Nauczyciela

1 listopada

Wszystkich Świętych

11 listopada

6 grudnia

24 grudnia 31 grudnia

Wizyta św. Mikołaja Wigilia Bożego Narodzenia Sylwestra

Święta na Ukrainie

по Ćwiczenie 8

Przeczytaj daty świąt w Polsce i na Ukrainie z ćw. 7. Zapisz same miesiące wg wzoru:

WZÓR: W styczniu obchodzimy święta:... EJ Ćwiczenie 9

Określ swoje uczucia i odczucia podczas świąt, uzasadnij je. WZÓR: Jest mi wesoło, bo dostaję wiele prezentów. Czuję się bezpiecznie, ponieważ cała rodzina jest razem. Czuję tęsknotę, gdyż święta się kończyły.

Jest mi smutno / wesoło / miło / niedobrze... - gdyż Czuję się źle / dobrze / bezpiecznie / kochany / ... bo potrzebny / szczęśliwy/ wypoczęty/ zmęczony............ ponieważ Czuję radość / smutek / tęsknotę / żal... Jestem szczęśliwy/ radosny/ znudzony... Nudzi mi się... Tak mi jakoś... £3 Ćwiczenie 10

Przygotuj informacje o ważnym święcie w Twojej miejscowości.

Przekaż informacje grupie. EJ £3 Ćwiczenie 11 Zaprojektuj swoją pisankę, a następnie opisz ją: jakich kolorów

użyłaś / użyłeś, jakie kształty namalowałaś / namalowałeś? Skorzystaj ze słownictwa obok i schematu pisanki.

Zielony, czerwony, żółt\ , niebieski, fioletowy, brązowy, czarny, szary, ...

Paski wzdłuż / w poprzek, zygzaki, kółka, kwadraty, trójkąty, prostokąty, romby, trapezy, serduszka, kropki, ciapki, ...

____ /

/

л.

\

по Ćwiczenie 12

Przeczytaj tekst. Do słowniczka zapisz wyrazy, które spotykasz po

raz pierwszy. Wypisz w punktach 10 informacji o humańskim parku. ZOFIÓWKA

Park założył w 1796 roku Stanisław Szczęsny Potocki. W maju 1802 roku, w dzień urodzin swojej żony Zofii Wittowej-Potockiej, uroczyście oddał park nazwany na jej cześć Zofiówką (Sofijówką). Park w modnym wówczas stylu sentymentalnym zaprojektował i kierował budową Ludwik Metzel. Natomiast park zbudowali, nie otrzymując za to ani grosza, chłopi ukraińscy ze wsi należących do Potockiego. Zofiówka powstała w północnej części Humania, miasta znanego z nieco wcześniejszej rzezi 20 tysięcy Polaków i Żydów podczas po­ wstania chłopów (hajdamaków) w końcu XVII - na początku XVIII wieku. Zlokalizowany jest nad brzegami rzeki Kamienki, w bez­ leśnym terenie, poprzecinanym wąwozami, kanionami, z licznymi skałami granitowymi.

Park Zofiówka w Humaniu Dolny Staw i widok na Pawilon Flory

Most wenecki

Malowniczy krajobraz został wkomponowany w niemal 180-hektarowy park. W spokoju nie zostawiono rzeki. Powstały na niej stawy, zalewy, a nawet sztuczne... wodospady. Najwyższy ma aż 14 metrów. Skały pozostawiono. Ale zbudowano sztuczne groty, romantycznie nazwane grotami m. in. Wenery, Apollina, Strachu i Wątpliwości. Do tego oczywiście Pola Elizejskie, bo moda na starożytność trwała. Wszystko razem tworzyło jedną całość. Potoccy niedługo cieszyli się Zofiówką. W 1832 roku majątek zo­ stał skonfiskowany i przejęty przez cara Mikołaja I, który podarował

go swej żonie Aleksandrze. W tym czasie w parku zniszczono popier­ sie Tadeusza Kościuszki i pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. W 1859 roku carowi znudziła się zabawka i przekazał ją Głównej Szkole Sadownictwa Rosji, która z tej okazji przeprowadziła się z Odessy do Humania. I jej najwybitniejsi profesorowie systematycz­ nie wzbogacali park. W czasach radzieckich Zofiówka została uznana za rezerwat. Zniszczona podczas drugiej wojny światowej, po jej zakończeniu zo­ stała odbudowana i przekazana Akademii Nauk ZSRR. Zima 1979 roku była niezwykle ostra, a do tego bezśnieżna. Wymarzły wszystkie drzewa i krzewy z nieco cieplejszych rejonów, m.in. zdobiące główne wejście potężne, dwustuletnie jodły balsa­ miczne. Zginęły ryby w stawach zamarzniętych do dna. W marcu z kolei spadło bardzo dużo śniegu. Wiosna przyszła gwałtownie. Szyb­ ko topniejące śniegi spowodowały niszczycielskie strumienie i fale, które niszczyły wszystko na swojej drodze. Renowacja była zapewne niewiele tańsza od budowy parku. Od­ budowę Zofiówki zakończyła już niepodległa Ukraina, która uznała ją za jeden ze swoich siedmiu cudów. Renowację prowadzono, przy­ wracając pierwotny wygląd parku, z czasów Potockich. Dziś Zofiówka znów jest jednym z najpiękniejszych parków kra­ jobrazowych na świecie i najważniejszych ogrodniczych instytutów naukowych. Na 179,2 ha rośnie 3323 gatunków, podgatunków, ras i form drzew i krzewów z całego świata, m.in. cyprysik błotny, mi­ łorząb japoński, tulipanowiec, 25 gatunków orzesznika, 24 gatunki buka, 41 gatunków jodeł, sto gatunków pnączy, 320 róż, a do tego 1994 gatunki i podgatunki i formy roślin zielnych. Zofiówka jest i w... kosmosie. Tak w 1985 roku nazwano planetoidę nr 2259. (Wg Rafała Szostaka) £3 Ćwiczenie 13

Na podstawie tekstu ćw. 12. odegraj rolę przewodniczki / przewod­

nika po Zofiówce. Skorzystaj ze słownictwa w ramce.

Proszę państwa, widzimy tu... Proszę zwrócić uwagę na... Oto jest bar­ dzo rzadki przykład (czego?)... To drzewo pochodzi z... Bardzo ciekawa jest... Proszę nie dotykać... Proszę bardzo, przechodzimy dalej.

SS

Ćwiczenie 14

Zadaj kilka pytań pani przewodniczce. Dobierz z ramki odpowied­

nie słowa do zapytania. Zacznij: Przepraszam, proszę powiedzieć...

... skąd?, jak?, gdzie?, kiedy?, z jakiego okresu?, od kiedy?, ile?, co / cze­ go / czemu / z czym / o czym?, w jakim celu?

SS Cl Cl Ćwiczenie 15 Wypisz z tekstu podstawowego (s. 99-101) i z tekstu ćw. 12. nazwi­

ska. Dwa z nich odmień przez przypadki. Które nazwiska nie są Ci obce?

Cl PAMIĘTAJ: Pomnik kogo, a nie: komul Np.: Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Pomnik Tarasa Szewczenki. Cl Ćwiczenie 16

Z nazwiskami z ćw.15 ułóż zdania według wzoru. WZÓR: Pomnik Stanisława Szczęsnego Potockiego. no Ćwiczenie 17 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Wypisz nieznane dotąd wyrazy.

•CIEKAWOSTKA •

adeusz Kościuszko urodził się 4 lutego 1746 r. w Mereczowszczyźnie na Biało­ rusi, w obwodzie brzeskim. Uczył się w Ko­ legium Pijarów w Lubieszowie na współcze­ snej Ukrainie. Sztukę wojskową poznawał w Korpusie Kadetów Szkoły Rycerskiej w War­ szawie. Studiował tam historię Polski, filo­ zofię, uczył się języków obcych. Szkołę ukoń­ czył w stopniu kapitana. Jako stypendysta królewski zdobywał wiedzę o budownictwie fortyfikacji we Francji.

T

Od 1776 r. Kościuszko pełnił obowiązki inżyniera armii ame­ rykańskiej przy budowie fortyfikacji. Uchwałą Kongresu Stanów Zjednoczonych w 1783 r. Tadeusz Kościuszko został awansowany na generała brygady armii amerykańskiej. Następnie wrócił do Polski, gdzie w 1789 r. otrzymał nominację na generała majora wojsk koronnych. 24 marca 1794 na rynku krakowskim Tadeusz Kościuszko złożył narodowi uroczystą przysięgę i stanął na czele insurek­ cji - powstania narodowego przeciwko Rosji i Prusom. Powstanie zakończyło się porażką 16 listopada 1794. Ranny Kościuszko do­ stał się do niewoli, po czym został uwięziony w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu. Zmarł 15 października 1817 r. Ciało Tadeusza Kościuszki spoczywa w sarkofagu na Wawelu, a serce w urnie na Zamku Królewskim w Warszawie.

Ćwiczenie 18

Poszukaj w Internecie informacji o pomnikach Kościuszki w Polsce na świecie.

Pomnik Tadeusza Kościuszki na Wawelu

PomnikTadeusza Kościuszki w Mereczowszczyźnie

PomnikTadeusza Kościuszki w Chicago

PomnikTadeusza Kościuszki w Warszawie

SS

Ćwiczenie 19

Z jakim ukraińskim bohaterem narodowym kojarzy Ci się Tadeusz Kościuszko, uzasadnij dlaczego.

Wyrażanie podmiotu zaimkiem osobowym w Celowniku

Czasownik + zaimek osobowy w Celowniku, np. Jest mi zimno. Kręci mi się w głowie. Nudziło mu się. Przysłówek + zaimek osobowy w Celowniku, np. Zimno mi. Duszno jej. Niemiło mu.

EJ Ćwiczenie 20

Uzupełnij zdania odpowiednimi wyrażeniami z ramki.

Bardzo miło było im na wycieczce . Nie zawsze jest mi wy­ godnie . Jest mi zimno jesienią . Dobrze mi jest przy oknie . Jest nam wesoło . W niedzielę było bardzo romantycznie. Na wystawie zegarów zawsze jest mi dobrze. Dziwnie jest nam . Śmiesznie było nam komediowym. w tej Zofiówce, w metrze, w autobusie, na basenie, w pociągu, na uniwersytecie, w muzeum, na filmie, na koncercie, nad morzem. CJ Ćwiczenie 21

Zaimki w nawiasach wypowiedz w odpowiedniej formie.

Zimno (on). Miło (my). Dobrze (ona). Wesoło (ono). Duszno (oni). Niemiło (ty). Śmiesznie (wy). Wygodnie (one). Smutno (ja). Gorąco (my). Lekko (ona). Ciężko (on). Drogo (oni). Daleko (ty). Sucho (wy). Ciemno (on). Wolno (my). Wiadomo (ja). Nudno (oni). Tęskno (ono). Ciepło (ona). O Ćwiczenie 22 Zapoznaj się z tekstem.

OBIADY CZWARTKOWE (I ŚRODOWE) U OSTATNIEGO KRÓLA POLSKI - STANISŁAWA AUGUSTA PONIATOWSKIEGO

Obiady owe były wydarzeniem niezwykłym, bo przecież historia tylko o niezwykłych wydarzeniach pamięta. Miały one miejsce w la­ tach 1771-1781. Skład gości zawsze starannie układał sam król Staś.

Miejscem owych intelektualnych obiadów był zamek warszawski, a w okresie wiosennym i letnim Pałacyk Łazienkowski. Na zamku, sala kameralna, w której przy zastawionych stołach prowadzono dysputy była skromnie, ale z ogromnym smakiem umeblowana, a na ścianach wisiały portrety szanowanych przez króla ludzi kultury. Aby zapewnić doskonałą atmosferę do twórczych dysput, król Staś postanowił podzielić ludzi sztuki wedle rodzajów sztuk. Dla malarzy i architektów organizował obiady środowe. Wynikało to z obawy, czy znajdą oni wspólne tematy z innymi przedstawicielami sztuk wielorakich. Król Stanisław dbał o poziom intelektualny rozmów przy stole. Mimo, że król władał biegle kilkoma językami, a język francuski uchodził za język salonowy, to na obiadach obowiązywał język pol­ ski. Obiady trwały dość długo, bo jeśli rozmowy były ciekawe i twór­ cze, to nawet do czterech godzin. W tym czasie podawano: na przystawkę wędliny, następnie zaś barszcz z uszkami, różne pieczenie, szczególnie ulubioną przez kró­ la pieczeń baranią, paszteciki, pikantne marynaty, ryby i jarzyny. Niestety w materiałach z tamtych czasów nic nie zachowało się na temat deserów. Król, mimo, że goście pili wino, pił tylko wodę źró­ dlaną. (Wg Danki Cywińskiej)

Ciastka

E3 Ćwiczenie 23 Odpowiedz na pytania.

Co to były obiady czwartkowe? Kto je organizował? Kto był zapraszany? 4. Gdzie się odbywały? 5. Jaka atmosfera panowała przy stole? 1. 2. 3.

Pieczeń

6. Co podawano do stołu? 7. Kogo nazywano Stasiem? 8. Jakimi językami władał król, a jakim posługiwano się przy

stole? 9. Jak długo trawały obiady? 10. W jakim stuleciu rządził król Stanisław August Poniatowski? ПЕЗ Ćwiczenie 24

Dopasuj części zdania.

Mimo, Mimo, Mimo, Mimo, Mimo, Mimo, Mimo,

że goście pili wino, że świeciło słońce, że była zima, że lektor wygłasza referat, że pada deszcz, że pani prosiła zostać, że jest noc,

padał ślepy deszcz, studenci piszą sms-y. ona jadła lody. uczniowie poszli do domu, król pił wodę źródlaną, ale spać się nie chce. wszyscy chodzą bez parasolek

no Ćwiczenie 25

Przeczytaj głośno 1771-1781. Przypomnij sobie odmianę słowa „tysiąc". Dopasuj odpowiednie przypadki do liczb.

M. tysiąc - 1 tysiąc; tysiące - 2, 3,___ ; 5, 6 tysięcy; D.________ ; Liczby do dopasowania: 1, 2, 3, 4, 5, 6,11, 21,100,101,121,154. CU Ćwiczenie 26 Jak to powiedzieć: „W 2000 roku"?

Czy coś ważnego w historii Polski, Ukrainy, a może i dla Polski i dla Ukrainy razem, wydarzyło się w tych latach? A w jakich innych latach XXI w. wydarzyło się coś ważnego dla Cie­

bie, Twojej rodziny, Ukrainy, Polski?

WZÓR: W dwutysięcznym roku... W dwa tysiące pierwszym roku...

W W W W W W

2000 2001 2004 2012 2013 2018

roku? roku? roku? roku? roku? roku?

Ćwiczenie 27

SS

Czy wiesz, że gdy na uniwersytetach odbywają się konferencje, to uczestnicy dyskutują w tak zwanych sekcjach tematycznych. Którą sekcję z zaproponowanych poniżej zechcesz wybrać? Co byś chciała /

chciał na takim spotkaniu powiedzieć? 1. 2. 3. 4.

5.

6. 7.

8.

Prawa i obowiązki dziecka w rodzinie. Prawa i obowiązki dziecka w szkole i wobec państwa. Nowy model szkoły i edukacji. Czas wolny dzieci i młodzieży. Czy dzieci powinny pracować, zarabiać i mieć własne pieniądze? Czy dziecko może decydować o sobie - od „w co się ubrać” do „do jakiej szkoły chodzić”? Czego dziecku nie wolno zabraniać? Co dziecku można nakazać?

CJ Ćwiczenie 28

Wypełnij formularz zgłoszeniowy na taką konferencję:

Imię: Nazwisko: Płeć:

Wiek:

Obywatelstwo: Szkoła: Klasa: Miejsce nauki języka polskiego: Który rok uczę się języka polskiego?

Miejsce zamieszkania:

Zainteresowania:

Plany na przyszłość: Znajomość języków obcych:

Wybieram sekcję: Temat wystąpienia: Planowany czas wystąpienia: Język wystąpienia:

о Ćwiczenie 29 Zapoznaj się z treścią poniższych zaproszeń.

Katarzyna Skórzyńska

Dyrektor Polskiego Instytutu

Dyplomacji im. Adam Michnik oraz Fundacja

Nagrody Literackiej Nike mają zaszczyt zaprosić Panią / Pana

na uroczysty finał konkursu Nike 2015 w niedzielę 4 października 2015 roku, o godzinie 18.30, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie

(ul. Dobra 56/66)

Retransmisja uroczystości w Programie 2TVP

Ignacego Jana Paderewskiego

serdecznie zaprasza

na koncert z udziałem Anny Fedorowej i Szymona Nehringa z okazji Dnia Służby Zagranicznej w poniedziałek, 16 listopada 2015 roku, o godzinie 19.00.

Zamek Królewski w Warszawie Plac Zamkowy 4 Sala Koncertowa

R.S.V.P.1 do 4 listopada 2015 roku tel: 22 523 79 85 e-mail: pid.sekretariat@msz.gov.pl Zaproszenie jest ważne dla dwóch osób

1

RSVP lub R.S.V.P. - skrótowiec pochodzący od francuskiego zwrotu repondez s'il vous plait (dosłownie: proszę odpowiedzieć) CJ £3 Ćwiczenie 30 Zaprojektuj zaproszenie (w dwu językach: ukraińskim i polskim) na

warszawski obiad czwartkowy. Dowiedz się: kto teraz jest prezydentem

Polski, czy na zamku w Warszawie można zorganizować takie spotkanie. Wykorzystaj wyrażenia z ramki.

Ma zaszczyt zaprosić na..., odbędzie się (kiedy? / gdzie?)..., planowa­ ne tematy..., prosimy o przesłanie formularza zgłoszeniowego do dnia..., zapewniamy noclegi i zwrot kosztów podróży.

ŁĄCZNA PISOWNIA PARTYKUŁY NIE z rzeczownikami, np.: nieszczęście, niedowierzanie, nieprzyjaciel, niebezpieczeństwo, niegościnność, nierozwaga, niecierpliwość, niedoświadczenie, nienaruszalność, niepodległość, niepodobieństwo...

z przysłówkami utworzonymi od zaprzeczonych przymiotników, np.: niedbale, niewątpliwie, niespokojnie, nieużytecznie, niewesoło, niesymetrycznie, niesumiennie, niesłychanie, nieodpowiednio

Partykułę nie jako zaprzeczenie piszemy łącznie:

z przymiotnikami w stopniu równym, np.: nietrwały, nieżonaty, niewygodny, niekorzystny, nieprzyjemny, nieważny, niewrażliwy, niejasny, niewnikliwy

z imiesłowami przymiotnikowymi, np.:

nieopisane trudności (nie dające się opisać); miejsca nieopisane w książce (takie, których nie opisano); z formami stopnia wyższego i najwyższego przy­ miotników i przysłówków, np.: niedołężny niedołężniejszy najniedołężniejszy; nieszczęśliwy nieszczęśliwszy najnieszczęśliwszy; niedyskretny niedyskretniejszy najbardziej n iedyskrętny/ najn iedyskre tn iejszy

WYJĄTKI: stosuje się pisownię rozdzielną:

w konstrukcjach ze spójnikiem ani lub ni, np.: nie piszący ani nie czytający

w wyraźnych przeciwstawieniach, np.: nie leżący, ale siedzący

Zdania typu: Wydaje się, że ktoś puka. Organizuje się wycieczkę. Mają znaczenie nieosobowe.

EJ Ćwiczenie 31

Ułóż zdania według wzoru. WZÓR: Realizować zadanie. - Realizuje się zadanie. 1.

Poprawiać błędy.

2. Nosić książki.

Oddawać pożyczone. 4. Milczeć z grzeczności. 5. Organizować wycieczkę. 6. Czekać na zamówienie. 7. Pić rano herbatę. 8. Dawać dobry przykład. 9. Udawać mądrego. 10. Myśleć dobrze o ludziach. 11. Rozwiązywać trudne zadania. 12. Mówić prawdę. 3.

O PAMIĘTAJ: NARODOWY - dotyczy narodu, charakterystyczne dla całego narodu, kraju, np.: hymn narodowy, flaga narodowa, pieśni i tańce narodowe, Muzeum Narodowe, Narodowy Bank Polski. LUDOWY -

związany z kulturą ludową, wiejską, np.: strój ludowy, piosenki ludowe, tradycje ludowe, zwyczaje ludowe.

EJ Ćwiczenie 32

Użyj odpowiedniego wyrazu.

Biblioteka (Ludowa / Narodowa) Ukrainy jest w Kijowie. W (Lu­ dowym / Narodowym) Banku Polskim odbyło się spotkanie. Stroje (narodowe / ludowe) są zdobione kolorowym haftem. W szkole poznajemy tradycje (narodowe / ludowe). Polonez i hopak to tańce (lu­ dowe / narodowe) Polaków i Ukraińców. Na Święto Niepodległości odgrywa się hymn (ludowy / narodowy) i podnosi się flagę (narodo­ wą / ludową). Na Ukrainie odradzają się zwyczaje (ludowe / naro­ dowe). W trakcie wycieczki po Ukrainie grupa młodzieży polskiej nauczyła się kilku piosenek (ludowych / narodowych).

по Ćwiczenie 33

Jak to powiesz po polsku?

Закладено фундамент нової будівлі. Причинено двері. Ввімк­ нено світло. Зачинено магазин. Відремонтовано автомобіль. Відкрито но­ вий пам’ятник. У музеї відкрито виставку. Написано новий твір. Прийня­ то на навчання. Зроблено добру справу. Подаровано посмішку. Запрошено гостей. Складено пропозицію. Zdania bezosobowe wskazują na czynność przeszłą, bez informowania nas o jej wykonawcy. Tworzą takie zdania formy czasownika na -no, -to.

Np.: Zaproszono gości. Złożono propozycję. CJ Ćwiczenie 34

Przekształć zdania według wzoru.

WZÓR: Realizowali program. - Realizowano program.

Napisali nowe zasady. Zwrócili książki do biblioteki. Znalazł dawne przedmioty. Pokazali stary film. Otworzyli wystawę nowo­ czesnej fotografii. Kupili bilety do Kijowa. Zapłacili za zamówione podręczniki. Zagrali wesołą piosenkę. Ugotowała smaczny obiad. Oddali do użytku. Reklamowali nowy sprzęt AGD. Bawili się dobrze na dyskotece. EJ Ćwiczenie 35

Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

• CIEKAWOSTKA •

gnacy Krasicki urodził się 3 lutego 1735 w Dubiecku, zmarł 14 marca 1801 w Berlinie. Poeta, prozaik i publicysta. Był biskupem war­ mińskim i arcybiskupem gnieźnieńskim. Jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświece­ nia. Nazywany „księciem poetów polskich”. Naj­ bardziej są znane jego Bajki.

I

і Ćwiczenie 36 Wysłuchaj, a potem przeczytaj bajki. Ignacy Krasicki

JAGNIĘ IWILCY

Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie. Dwóch wilków jedno w lesie nadybali jagnię; Już go mieli rozerwać; rzekło: „Jakim prawem?” „Smacznyś, słaby i w lesie!” - Zjedli niezabawem. KRUKI LIS

Bywa często zwiedzionym, Kto lubi być chwalonym. Kruk miał w pysku ser ogromny; Lis, niby skromny, Przyszedł do niego i rzekł: „miły bracie, Nie mogę się nacieszyć, kiedy patrzę na cię! Cóż to za oczy! Ich blask aż mroczy! Czyż można dostać Takową postać? A pióra jakie! Szklniące, jednakie. A jeśli nie jestem w błędzie, Pewnie i głos śliczny będzie”. Więc kruk w kantaty; skoro pysk rozdziawił, Ser wypadł, lis go porwał i kruka zostawił. PTASZKI W KLATCE

„Czegóż plączesz? - staremu mówił czyżyk młody Masz teraz lepsze w klatce niż w polu wygody”. „Tyś w niej zrodzon - rzekł stary - przeto ci wybaczę; Jam był wolny, dziś w klatce - i dlatego plączę”. FABUŁA - układ zdarzeń przedstawionych w utworze literackim lub w filmie.

Ćwiczenie 37

Czy znasz ukraińskiego poetę, który pisał bajki o podobnych tematach?

SS

Ćwiczenie 38

Jak wiadomo, każda bajka ma fabułę. Opowiedz powyższe bajki I. Krasickiego. Czy można jeszcze krócej?

Г1 Ćwiczenie 39 Spróbuj sformułować nauki płynące z podanych bajek czyli morały. Użyj sformułowań: powinniśmy / nie powinniśmy, można / nie wolno, nigdy nie trzeba, koniecznie trzeba /nie warto.

CJ Ćwiczenie 40

Zapisz swoją opowieść na podstawie jednej wybranej bajki w for­ mie krótkiego opowiadania. Użyj wyrazów z ramki.

Pewnego razu ... Gdy... Nagle... I wtedy... Stąd nauka ... Morał tej bajki... £3 Ćwiczenie 41

Zainscenizujcie bajki w klasie. Którą było zainscenizować najła­

twiej? Którą najtrudniej? Dlaczego?

Połącz zdjęcia z podpisami i dopasuj do świąt. Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Malowanie pisanek; przygotowywanie palm wielkanocnych; święcenie pokarmów na śniadanie wielkanocne; topienie Marzanny; budowa szopek bożonarodzeniowych; polewanie się wodą (śmigus-dyngus); łamanie się opłatkiem i składanie życzeń; zabawa przy ognisku w wigilię św. Jana.

EJ Ćwiczenie 43

Co przedstawia ten obrazek? Z jakim świętem jest związany? Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Na obrazku widać ... Obrazek przedstawia ... W centrum / w lewym dolnym rogu można zobaczyć ... Źródłem światła jest... Autor wykorzystu­ je ... kolory...

W SZKOLE JĘZYKA POLSKIEGO „Zaporoże. Stare, kozackie dzieje. Dziś w środku tego dużego miasta, na wyspie Chortyca pośrodku Dniepru, znajduje się skan­ sen - muzeum ufortyfikowanego obozu kozackiego. Od XVI wieku Kozacy zakładali siedziby na różnych wyspach Dniepru, przenosili je ze względów obronnych. Ale według arche­ ologów drewniane umocnienia istniały tutaj już w końcu XI wieku. Tu mieli gromadzić się książęta ruscy, którzy w początkach XII wie­ ku nad rzeką Mołoczną rozbili Połowców. Ponownie Chortyca była miejscem koncentracji Rusinów przed bitwą z Mongołami nad rzeką Kałką 16 czerwca 1223 roku.

Sicz Zaporoska

Sicz Zaporoska w czasach rozkwitu kozactwa. Autor nieznany

Kozak z armatą. Autor Andrij Liach

Po zwycięstwie wojsk litewskich wielkiego księcia Olgierda w XIV wieku Chortyca została przyłączona do Litwy i wraz z nią zna­ lazła się we wspólnym państwie polsko-litewskim. W końcu XV wieku, w miarę napływu uciekinierów, zbiegłych chłopów pańszczyźnianych z terenu Rzeczypospolitej, Moskwy i ziem podległych sułtanowi, Chortyca stała się głównym ośrodkiem formowania się Kozaczyzny. Kozacy zbudowali tu umocnienia, „za­ sieki”, od których pochodzi nazwa Siczy Zaporoskiej (znajdującej sie za porohami Dniepru). W latach 1554-1555 na wyspie Mała Chortyca Dymitr „Bajda” Wiśniowiecki zbudował drewniany zamek, który z czasem Kozacy włączyli w system swoich umocnień. Wraz z całą Kijowszczyzną po­ stanowieniem Unii Lubelskiej (1569), siedziba Siczy na Chortycy została włączona do Korony. Władza Rzeczypospolitej w tym miej­ scu była jednak tylko formalna...” Taras przestał czytać, bo autobus dojechał właśnie do siedziby zaporoskiej szkoły języka polskiego - mieści się ona w jednej ze szkół średnich miasta, do której chodzi Taras. Szkoła użycza w sobotę salę - gabinet języka polskiego - na lek­ cje dla wszystkich chętnych z miasta i okolic. W tej szkole sobot­ niej są trzy grupy. Najmłodsi uczniowie chodzą do V - VII klasy. Starsza młodzież to uczniowie klas IX - XI. Niektórzy też planują studia w Polsce. Jest też liczna grupa dorosłych uczniów: studen­ tów i najstarszych - działaczy i członków polskiego towarzystwa, osób pochodzenia polskiego, z których wielu jednak nie zna dobrze języka polskiego. Do Zaporoża przyjechali kiedyś ich pradziadkowie i dziadkowie. Wśród nich są potomkowie dawnych powstańców zsy­ łanych do Rosji po powstaniu styczniowym (1863). Ale są też dzieci i wnuki zwykłych robotników i górników, którzy w tych stronach szu­ kali lepszego życia. Przychodzą potomkowie tych, którzy wracając z zesłań stalinowskich tu się osiedlali nie mogąc lub nie chcąc jechać dalej - na Ukrainę Zachodnią lub do Polski. Taras jest jednym z najstarszych (i najlepszych ©) uczniów, więc pełni rolę przewodnika po mieście, okolicach i samej szkole. - Więc: to jest nasza biblioteka. Tu są słowniki, tu podręczniki, tu lektury, a tu literatura dla dzieci i młodzieży. - Tak dużo podręczników? - zdziwił się Darek. - Tak, bo u nas podręczniki się pożycza, nie kupuje. A mamy 11 klas i osobne podręczniki do wszystkich przedmiotów. A tu są

książki do języka polskiego - do zajęć z języka polskiego jako obcego i zajęć fakultatywnych, bo takie też mamy w naszej szkole. - Dziękujemy bardzo - pożegnali się i przeszli na pierwsze piętro (czyli drugie ©), do gabinetu języka polskiego. - No, to moje królestwo. O, jeszcze jest gazetka szkolna - przy­ gotowywałem z koleżankami i kolegami: „Sztuka polska okresu jagiellońskiego”. Wawel, Kaplica Zygmuntowska... Przez cały rok poznawaliśmy różne okresy polskiej sztuki - doszliśmy do XVI wieku. - Ciasna ta wasza szkoła... - Ciasno trochę. I przydałby się remont. A mamy tu jeszcze sto­ łówkę, szatnię, salę gimnastyczną, pokój nauczycielski, biuro dyrek­ tora i sekretariat... Przecież u nas szkoła jest od I do XI klasy: razem są małe dzieci i maturzyści - ale dzięki temu każdy jest dobrze zna­ ny i jest tak rodzinnie... - A teraz zapraszam na krótkie spotkanie z panią dyrektor, a potem - zgodnie z planem - na lekcję języka ukraińskiego! no Ćwiczenie 1 Odpowiedz na pytania.

Kim jest Taras? 2. Co to jest Sicz Zaporoska? 3. W którym wieku Kozacy założyli Sicz Zaporoską? 4. Co to jest Chortyca? 5. Od czego pochodzi nazwa Siczy Zaporoskiej? 6. Skąd w Zaporożu wzięli się Polacy? 7. Gdzie mieści się zaporoska szkoła języka polskiego? 8. Dlaczego ta szkoła nazywana jest „szkołą sobotnią”? 9. Czy w szkole Tarasa są jeszcze inne formy nauczania języka polskiego? 10. W jakiej sali Taras uczy się języka polskiego? 1.

Cl Ćwiczenie 2 Wypisz z tekstu pomieszczenia, które są w szkole. Których jeszcze

brakuje? Następnie zaprojektuj szkołę przyjazną dla uczniów. Co byś jeszcze w niej umieściła / umieścił? Ile ma mieć pięter?

EJ Ćwiczenie 3

Uzupełnij tabelkę.

piętro

Jestem na...

Które to piętro na Ukrainie?

1.

parter

... parterze.

Pierwsze piętro

2.

pierwsze

... pierwszym piętrze.

brugie piętro

3.

drugie

Kondygnacja

4. 5. 6.

7.

□ □ Ćwiczenie 4 Które przedmioty na Ukrainie odpowiadają przedmiotom w szkole

w Polsce? Czy są na Ukrainie przedmioty, których nie ma w Polsce? A może któryś z przedmiotów polskich rozłożony jest na kilka

innych na Ukrainie?

Przedmioty Język polski

Literatura polska Historia

Matematyka Fizyka

Chemia Biologia / przyroda

Geografia Język obcy (angielski / niemiecki / hiszpański / francuski ...)

Wychowanie fizyczne (WF [wu-ef]) Wychowanie plastyczne (plastyka) Wychowanie muzyczne (muzyka)

SS CJ £3 Ćwiczenie 5 Wyobraź siebie w roli nauczyciela języka ukraińskiego. Jak uczyła­ byś / uczyłbyś języka ukraińskiego? Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Język obcy, słuchanie, czytanie, pisanie, mówienie, komunikacja, rozu­ mienie ze słuchu, dyktando, ortografia, gramatyka, streszczenie; przepisy­ wać, dyktować, uczyć / nie uczyć się na pamięć, streszczać, pisać opowia­ danie / opis / charakterystykę postaci.

Gdzie w szkole powiemy lub ktoś do nas powie następujące zdania:

Zdanie

Dzień dobry.

Cześć. Przepraszam, czy jest pani dyrektor?

Dzień dobry, chcialabym pożyczyć książkę. Dzień dobry, chcialabym oddać książkę.

Smacznego! Przepraszam za spóźnienie.

Czy mogę wyjść? Jan Kowalski.

Proszę podejść i zapisać na tablicy temat lekcji.

Przepraszam cię, gdzie jest sekretariat?

Z której klasy jesteś?

Gdzie macie historię ?

Miejsce

Sytuacja

Spotkaliśmy nauczyciela Korytarz. po raz pierwszy w tym dniu.

Co usłyszymy w odpowiedzi? Co odpowiemy?

SS

Ćwiczenie 7

Co mówimy / robimy, gdy:

Spotykamy nauczyciela na korytarzu po raz drugi, trzeci w ciągu dnia? 2. Spóźniliśmy się na lekcję? 3. Chcemy wyjść do toalety? 4. Zapomnieliśmy zadania domowego? 1.

E3 Ćwiczenie 8

Przeczytaj kartkę z gazetki Tarasa. HISTORIA WZGÓRZA WAWELSKIEGO

Wawel - wapienna skała jurajska, dominująca w panoramie Kra­ kowa (około 228 m n.p.m.).Wzgórze nad Wisłą, wśród wód i mokra­ deł, było bezpiecznym miejscem dla osiedlającej się tu od epoki pale­ olitu ludności. Zapewne od VII stulecia byli to Słowianie. Wczesnośredniowieczne legendy mówią o zamieszkującym wa­ welską jaskinię strasznym smoku, o jego pogromcy Kraku i córce tegoż Wandzie, która rzuciła się do Wisły, nie chcąc oddać ręki nie­ mieckiemu rycerzowi.

Jan Nepomucen Głowacki. Widok na Wawel

W końcu pierwszego tysiąclecia Wawel zaczął odgrywać rolę ośrodka władzy politycznej. W wieku IX był głównym grodem ple­ mienia Wiślan. Pierwszy historyczny władca Polski Mieszko I z rodu Piastów (około 965-992), jak również jego następcy: Bolesław Chrobry (992-1025) i Mieszko II (1025-1034) obrali Wawel na jedną ze swych siedzib.

Zamek Królewski na Wawelu

W tym okresie Wawel należał do najważniejszych polskich ośrod­ ków chrześcijaństwa. Na wzgórzu pojawiły się pierwsze przedromańskie i romańskie budowle sakralne, a wśród nich, po utwo­ rzeniu w roku 1000 biskupstwa krakowskiego, kamienna katedra. Znaczącym ośrodkiem polityczno-administracyjnym państwa stał się Wawel za panowania Kazimierza Odnowiciela (1034-1058). Jego syn, Bolesław Śmiały (1058-1079), rozpoczął budowę drugiej z kolei romańskiej katedry, którą ukończył dopiero Bolesław Krzywousty (1102-1138). Ostatni z rodu Piastów, Kazimierz Wielki (1333-1370) doprowa­ dził Wawel do niebywałej świetności. W „złotym” okresie kultury polskiej Wawel stał się jednym z głównych w Europie ośrodków hu­ manizmu. Wyraźnie też w dziejach Wawelu zaznaczyło się panowa­ nie Zygmunta III Wazy (1587-1632). Przeniesienie się dworu monarszego do Warszawy w 1596 roku spowodowało powolne, lecz stałe pogarszanie się kondycji zamku. Monarchowie przebywali w Krakowie tylko okazjonalnie. Po utracie przez Polskę niepodległości w r. 1795 Wawel ostatecz­ nie przeszedł w ręce Austriaków. Nowi gospodarze zamienili zamek i część innych budynków świeckich na lazaret wojskowy, a niektó­ re budynki, w tym także kościoły, wyburzono. Wojsko austriackie na Wawelu przekształciło go w panującą nad miastem cytadelę. W roku 1880 ofiarowano zamek na rezydencję cesarzowi Francisz­ kowi Józefowi I.

W odrodzonej w roku 1918 Polsce zamek pełnił funkcję reprezen­ tacyjnej rezydencji głowy państwa oraz muzeum wnętrz historycz­ nych. W okresie niemieckiej okupacji Polski na Wawelu mieszkał hitlerowski generalny gubernator Hans Frank. Cenniejsze ekspo­ naty, w tym arrasy i miecz koronacyjny „Szczerbiec” Polacy zdążyli wywieźć do Kanady, skąd powróciły dopiero w latach 1959-1961. Obecnie gospodarzami wzgórza są: Zamek Królewski na Wawelu Państwowe Zbiory Sztuki oraz Zarząd Bazyliki Metropolitalnej na Wawelu. (Wg Internetu)

Arras wawelski

• CIEKAWOSTKA •

rrasy - nazwa (od francuskiego miasta Arras) dekoracyj­ nych tkanin wełnianych, uzupełnianych nicią jedwabną oraz metalową: srebrną i srebrną pozłacaną, wykonywanych do końca wieku XVI. Od wieku XVII zwane - gobelinami (od paryskiej manufaktury Gobelins) były mniej kosztowne. W polskim piśmiennictwie nazwa „arras” odnosi się przede wszystkim do tkanin zamówionych w XVI wieku przez króla Zyg­ munta II Augusta na Wawel.

A

£3 Ćwiczenie 9

Przypomnij legendę związaną z Wawelem - opowiedz grupie. £3 Ćwiczenie 10

Przygotuj i opowiedz dowolną legendę ukraińską. Powiedz, jakie­ go okresu historycznego dotyczy.

E J Ćwiczenie 11

Z ćw. 8. wypisz po kolei wspomnianych władców Polski według wzoru.

WZÓR: Mieszko Iz rodu Piastów (około dziewięćset sześćdziesiąty piąty dziewięćset dziewiędziesiąty drugi).

SI* CJ Ćwiczenie 12

Dopasuj hasła do władców. Czy są podobne hasła związane z bohaterami historii Ukrainy?

Mieszko I

„Zastał Polskę drewnianą, a zostawił mu­ rowaną”. Założył Akademię Krakowską dziś Uniwersytet Jagielloński.

^Przeniósł stolicę do Warszawy. / Chrzest Polski.

Bolesław Chrobry Kazimierz Wielki

Zygmunt III Waza^

Szczerbiec. Wyprawa kijowska.

38 £3 Ćwiczenie 13 Popatrz na mapę Polski Jagiellonów. Czego dowiedziałaś / dowie­

działeś się na lekcjach historii o Rzeczpospolitej i Ukrainie w składzie Rzeczpospolitej?

Rzeczpospolita pod koniec XVI w.

SS

Ćwiczenie 14

Wysłuchaj tekstu. KAPLICA ZYGMUNTOWSKA

Nie bez powodu bywa nazywana perłą polskiego renesansu. Powstawała przez dziewięć lat (15241533) na miejscu wcześniejszej, gotyckiej, ufundowa­ nej przez Kazimierza Wielkiego. Kaplicę wzniesiono na planie kwadratu. Przykrywa ją charakterystycz­ na kopuła, w latach 1591-1592 z zewnątrz bajecz­ nie ozłocona. Złocenie, tak odróżniające ją od resz­ ty katedry, dodano z inicjatywy Anny Jagiellonki. Wnętrzu nadają ton delikatna czerwień marmurów i bogate złocenia. Całą powierzchnię ścian pokrywa­ ją rzeźbione ozdoby. Na wprost wejścia wzrok przykuwa nagrobek królowej Anny Jagiellonki. Ciekawie przedstawia się powstała w la­ tach 1527-1529 ława z parą brązowych aniołków podtrzymujących koronę. Ołtarz w kaplicy (1531-1538) ufundował Zygmunt Stary. Naprzeciw ołtarza znajdują się dwa królewskie grobowce ostatnich Jagiellonów: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. (Wg Internetu)

Si L J Ćwiczenie 15 Na wzór informacji z gazetki Tarasa i wysłuchanego tekstu (ćw. 14), przygotuj krótką informację o zabytku - najlepiej znajdującym się

w Twojej miejscowości. UTRWALAMY WIEDZE O DOPEŁNIACZU W liczbie pojedynczej rzeczowniki w Dopełniaczu posiadają końcówki: rodzaj męski

przeważnie-a: 1. rzeczowniki męskożywotne, np.: psa; kota; męża; robotnika; ucznia; nauczyciela 2. rzeczowniki nieżywot­ ne, np.: podręcznika; noża; metra; grama; miliarda; października; tańca

rzadziej -u: w rzeczownikach r.m. pochodzenia obcego oraz abstrakcyjnych koncertu; pejzażu; tłumu; pieprzu; wiatru

rodzaj żeński

rodzaj nijaki

-y lub-/:

-a okna; dziecka; imienia; jabłka; więzienia; morza, wrażenia, pisklęcia

trawy matki; wiosny radości; uczennicy nauki; siostry ziemi; nocy uwagi; małpy nogi; myszy ulgi

W liczbie mnogiej rzeczowniki w Dopełniaczu posiadają końcówki: -ów:

psów; kotów; mężów; robotników; uczniów; podręczników; metrów; gramów; miliardów; tańców; koncertów; tłumów; wiatrów; krajów; rysiów

-y/-i. noży nauczycieli; pejzaży lilii; nocy właścicieli; myszy stacji; idei; wybrzeży dzieci

0: traw; wiosen; uczennic; sióstr; małp; matek; nauk; ziem; uwag; nóg; ulg; pokoleń; przyjaciół; okien; imion;jabłek; mórz; wrażeń; piskląt

Dopełniacz często występuje w połączeniach z przyimkami: bez, blisko, dla, do, dookoła, koło, naprzeciwko, na środku, niedaleko, obok, od, około, oprócz, podczas, spod, u, w ciągu, wśród, z, zza

Najczęściej używane czasowniki z Dopełniaczem: bać się kogo / czego? brakować/braknąć kogo / czego? chcieć kogo /czego? dokonywać/dokonać kogo/czego? domagać się kogo / czego? dotyczyć koąo / czego? dotykać/dotknąć kogo/czego? doznawać/doznać kogo / czego? lękać się kogo/czego? obawiać się kogo/czego? oczekiwać kogo/czego? odmawiać/odmówić kogo/czego? pilnować kogo/czego? potrzebować kogo/czego? próbować/spróbować kogo / czego? słuchać kogo /czego? spodziewać się kogo/czego? szukać/poszukać kogo/czego? uczyć się/nauczyć się kogo / czego? udzielać/udzielić kogo / czego? unikać/unikngć kogo / czego? używać/użyć kogo /czego? wymagać kogo/czego? wstydzić się kogo/czego? wystarczać/wystarczyć, zabraniać/zabronić, zakazywać/zakazać, zapominać/zapomnieć, zazdrościć, żałować, życzyć

bać się wilka brakuje pieniędzy chciała wody dokonać czynu domaqać się zwrotu pieniędzy dotyczy ucznia i uczennicy dotknąć historii doznać bólu lękać się burzy obawiać się ciemności oczekiwać zmian odmówić pomocy pilnować interesu potrzebować pomocy spróbować mleka słuchać radia spodziewać się qości szukać prawdy uczyć się wiersza udzielić odpowiedzi unikać błędów używać wyrazów wymaqać pieniędzy wstydzić się zachowania wystarczyło mąki zabraniać wejścia zakazywać wstępu zapomnieć książki zazdrościć sławy żałować jedzenia życzyć szczęścia

Przepisz zdania, wstawiając wyrazy z nawiasów w Dopełniaczu.

Tu na Wiśle nie ma (zapora). W tym teatrze nie ma (dobry aktor). W naszym kraju brakuje (dobre drogi). W centrach (stare miasta) jest mało (nowe szkoły). Przed zajęciami trzeba zaglądać do (pod­ ręczniki). W podróż nie zabieraj (dwie walizki). Nie przeczytałem jeszcze (te książki). W tym sklepie nie można kupić (dobre towary). Rzadko zaglądamy do (stare kroniki). Nie muszę codziennie uczyć się (nowe słówka). W mieście brakuje (boiska). Nowa nauczycielka nie zna (nazwiska) tych uczniów. Na Ukrainie brakuje (wysypiska) śmieci. Г1 Ćwiczenie 17

Zamień zdania na formę przeczącą według wzoru.

WZÓR: Znam tę młodą sąsiadkę. Nie znam tej młodej sąsiadki.

Oglądaliśmy ten ciekawy film. Lubię kwaśne jabłka. Przeczy­ tałem ten artykuł. Odwiedzamy nowe miasto. Rozumiem twoją ra­ dość. Widzieliśmy na wystawie te rasowe psy. Widzimy to jezioro. Klasa zdała bardzo trudny egzamin. Rozumiesz swoje błędy. Po egzaminach oddaliśmy podręczniki. Poznaliśmy nowych lektorów. Wymyślamy nowe projekty. Rozumiemy wasze pytania. Znam te dziewczyny. Oglądamy naszą dzielnicę. Poprawiliśmy wasze prace. Odwiedzamy chore koleżanki. CJ Ćwiczenie 18

Dokończ zdania wyrazami z ramki w odpowiednim przypadku.

Na stole jest deser, ale nie ma , , .W pokoju jest radio, ale nie ma , , .W piórniku była linijka, ale nie było, , , .W przedpokoju jest wieszak, ale nie ma , , . W mieście jest filharmonia, ale nie ma , , . Na podwórku jest auto, ale nie ma , , .W miesz­ kaniu były szafy, ale nie było , , .W markecie dzisiaj są pomidory, ale nie ma , , .W kiosku są gazety, ale nie ma , , chleb, kiełbasa, sałatka; lustro, szafa, obraz; telefon, telewizor, kompu­ ter; rower, ławka, huśtawka; ołówek, gumka, długopis; książki, pisma, bile­ ty; teatr, muzeum, kino; morele, melony, daktyle; dywany, lustra, zasłony.

SS CJ Ćwiczenie 19

Czego nie masz, daj odpowiedź według wzoru. WZÓR: Czego nie masz? - pasta do zębów - Nie mam pasty do zębów.

Lakier do włosów. 2. Proszek do pieczenia. 3. Szczotka do włosów. 4. Płyn do mycia naczyń. 5. Sos do mięsa. 6. Krem do obuwia. 7. Atrament do pióra. 8. Pasta do podłogi. 9. Klucze do drzwi. 10. Nóż do sera. 1.

SS CJ Ćwiczenie 20

Wstaw odpowiedne przyimki.

Kupujemy prezenty swoich bliskich. Trudno nauczyć się obcego języka codziennej pracy. Mam dobrą wiadomość kolegi. Zwiedziliśmy całe miasto nowej dzielnicy. Ten miły list był mojej babci. Nasz wyjazd jest uzależniony po­ gody. Byliśmy dumni naszego wystąpienia. Egzamin był za trudny uczniów. Decyzja była dobra nas. Ten pan słynie poczucia humoru. Młodzi ludzie nie wyobrażają sobie życia komputera. CJ Ćwiczenie 21

Połącz rzeczowniki. Użyj odpowiednich przypadków. Z utworzony­ mi połączeniami ułóż zdania.

Dno-----Kostka Obraz Brzeg Obudowa Kawałek Róg Zapach Rondo

rzeka masło komputer ocean świat ulica chleb kapelusz kwiaty

Dno oceanu

EJ Ćwiczenie 22 Uzupełnij zdania rzeczownikami z nawiasów w Dopełniaczu.

WZÓR: Szklanka (mleko) - Szklanka mleka. 1. Paczka (herbata, kawa, zapałki). 2. Słoik (marmolada, miód, dżem). 3. Litr (olej, mleko, maślanka). 4. Filiżanka (kawa, herbata, kefir). 5. Butelka (sok, woda mineralna, oranżada). 6. Szklanka (sok, woda, mleko). 7. Wiadro (woda, piasek, cement). 8. Kilogram (cukierki, cukier, mąka). 9. Talerz (zupa, ryż, frytki).

10. Tona (ziarno, koks, metal). £3 Ćwiczenie 23

Przeczytaj tekst.

Od zarania istnienia Lwowa mieszkali tu obok siebie Polacy, Ukraińcy, Ormia­ nie, Żydzi, Tatarzy, Niemcy, Włosi, Grecy. Nawet Anglicy i Szkoci. I każda narodo­ wość starała się zachować swoje tradycje, język i kulturę. Dlatego były zakładane między innymi szkoły. Założenie Szko­ ły nr 10 we Lwowie związane jest ściśle z kościołem pw.1 św.2 Marii Magdaleny. Szkoła została założona w roku 1816. Dziewczęta uczęszczały do niej razem z chłopcami do 1845 roku. Szkolnictwo ludowe w Galicji, po zajęciu kraju przez Austrię, przechodziło trudne koleje. Wprowadzono do szkół język niemiecki jako język nauczania. Język polski służył pomocą w wykładaniu ję­ zyka niemieckiego. Taki stan rzeczy trwał z małymi przerwami do roku 1865. Nauka była mechaniczna, pamięciowa, bezduszna. Trwałe pozytywne zmiany nastąpiły po wprowadzeniu autono­ mii szkolnej tzn.3 po ustanowieniu Rady Szkolnej Okręgowej w 1875 roku. W 1818 roku szkoła liczyła 88 uczniów, zaś w 1885 już 560 osób. W tym okresie klasy liczyły 45-49 osób. W 1918 roku liczba uczniów przekraczała 570, zaś uczennic 1039! Wzrost liczby uczniów powodował kilkukrotną przebudowę szkoły. Okres 19341939 był dla Szkoły im.4 św. Marii Magdaleny „złotym okresem”.

Ale pierwszego września 1939 roku dzieci nie poszły do szkoły. Zdradziecko padły pierwsze bomby niemieckie na polskie miasta i wioski. Młodzież harcerska wzięła broń do ręki. Po zajęciu Lwowa przez ZSRR5 w roku 1939 nastąpił nowy okres funkcjonowania szkoły w niesamowicie trudnych warunkach mate­ rialnych i moralnych - jako koedukacyjna szkoła radziecka z pol­ skim językiem nauczania. W 1961 roku szkole odebrano status szkoły średniej, tzn. zlikwidowano klasy maturalne. Od tego czasu istniała jako szkoła ośmioletnia. Nie zważając na brak podręczników, presję ideologiczną, nauczy­ ciele potrafili zachować odpowiedniego ducha patriotycznego i pol­ ską mentalność w sercach swych wychowanków, dając jednocześnie dobrą wiedzę. Wraz z uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości, demokratycz­ na władza młodego państwa, dążąca do postępowych przemian w społeczeństwie, postanowiła uwzględnić i usatysfakcjonować potrze­ bę istnienia placówki oświatowej dla polskiej mniejszości narodowej we Lwowie. Radosnym wydarzeniem dla szkoły był powrót statusu szkoły średniej w 1991 roku. W szkole jest teraz około 300 uczniów i 35 nauczycieli, z których większa część ma wieloletnie doświadczenie pedagogiczne. Do na­ uczania i procesu wychowawczego wykorzystuje się 16 sal lekcyj­ nych, salę gimnastyczną, bibliotekę. Od pierwszej klasy nauczanie prowadzone jest w języku polskim, uczniowie mają też lekcje języka ukraińskiego i angielskiego. (Wg Internetu) 1 pw.- pod wezwaniem 2 św.-święty/święta 3 tzn.- to znaczy 4 im. - imienia 5 ZSRR - Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

E3 Ćwiczenie 24 Dokonaj streszczenia powyższego tekstu.

E3 Ćwiczenie 25 Przygotuj i opowiedz historię swojej szkoły.

£3 Ćwiczenie 26 Odpowiedz na pytania.

1. Jakie narodowości mieszkały we Lwowie „od zawsze”?

2. Jakie były losy Lwowa od czasów założenia Szkoły im. św.

Marii Magdaleny? 3. Do jakich państw należał? 4. Do których z nich najdłużej? 5. Jaki język wykładowy obowiązywał w szkole? 6. Jak myślisz, jak wygląda sytuacja dzisiaj? 7. Dlaczego dzieci nie poszły do szkoły 1 września 1939 roku? 8. Kiedy i dlaczego nastąpił nowy okres funkcjonowania szkoły? 9. Czy polepszyła się sytuacja mniejszości polskiej po odzyska­ niu niepodległości Ukrainy? 10. Ilu uczniów i w jakich warunkach uczy się dzisiaj w Szkole Średniej nr 10 we Lwowie? CJ PRZYPOMNIJ SOBIE: Odmiana czasowników w czasie przyszłym. Istnieją dwa sposoby tworzenia czasu przyszłego złożonego: Być w czasie przyszłym + Być w czasie przyszłym + czasownik w formie bezokolicznik, np.: czasu przeszłego bez końcówek osobowych, ja będę czytać, wy będziecie np.: ja będę czytał, wy będziecie śpiewali/śpiewały, śpiewać, oni/one będą się uczyć oni będą się uczyli/one będą się uczyły

I LICZBA POJEDYNCZA 1. ja

będę pisać

2. ty on - pan 3. ona - pani ono

będziesz pisać

LICZBA POJEDYNCZA

będzie pisać będzie pisać będzie pisać

rodzaj żeński

rodzaj nijaki

1. ja będę pisał będę pisała

LICZBA MNOGA 1. my

będziemy pisać

2. wy

będziecie pisać

3. oni - panowie będą pisać oni - państwo będą pisać one - panie będą pisać

rodzaj męski

2.

ty będziesz pisał

będziesz pisała

3.

on - pan będzie pisał

ona - pani będzie pisała

ono będzie pisało

LICZBA MNOGA

forma męskoosobowa

forma niemęskoosobowa

1. my będziemy pisali

my będziemy pisały

2. wy będziecie pisali

wy będziecie pisały

3.

oni - panowie będą pisali oni - państwo będą pisali

one - panie będą pisały

Oba sposoby odmiany są jednakowo poprawne! Jednej albo drugiej formy używamy konsekwentnie w wypowiedzi, nie mieszając ich.

SS CJ Ćwiczenie 27

Zamień czas na przyszły.

Czytamy nowe komunikaty w Internecie. Wróciliśmy z długiej podróży po Ukrainie. Nadsyłamy pozdrowienia z okazji świąt. Masz dobry pomysł na wakacje. Uczeń oddaje książki do biblioteki. Ma­ rzycie o udanych wakacjach. Każdy stara się być uroczym. Czekasz na przyjaciół, którzy wracają z wycieczki. Staram się wszystko zro­ zumieć. W drodze powrotnej śpiewamy piosenki. Po kraju jeździmy pospiesznymi pociągami. Jutro piszemy dyktando. Pani na lekcji opowiada o bohaterach narodowych.

FJE3 Ćwiczenie 28 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

• CIEKAWOSTKA •

ulian Tuwim urodził się 13 września 1894 w Łodzi, zmarf 27 grudnia 1953 w Zakopanem. Polski poeta, tłumacz poezji ro­ syjskiej, francuskiej, niemieckiej oraz łaci­ ny. W 1920 współzałożyciel grupy poetyckiej Skamander. Współpracownik i kierownik li­ teracki kabaretów warszawskich i pism sa­ tyrycznych. Jeden z największych poetów dwudziestolecia międzywojennego. W latach 1939-1946 na emigracji. W 1946 wrócił do kraju. W 1947-1950 kierownik artystyczny Te­ atru Nowego w Warszawie. Autor popularnych wierszy dla dzieci. Twórczość Juliana Tuwima charakteryzuje się niebywałym pięk­ nem i kulturą słowa, ogromną giętkością i błyskotliwością. Język poetycki często przyjmuje koloryt humorystyczny. Rok 2013 w Pol­ sce, uchwałą Sejmu, ogłoszony został Rokiem Juliana Tuwima.

J

о Ćwiczenie 29 Wysłuchaj, a potem przeczytaj wiersz. Julian Tuwim

NAUKA

(fragmenty) Nauczali mnie mnóstwa mądrości, Logarytmów, wzorów formułek, Z kwadracików, trójkącików i kółek Nauczali mnie - nieskończoności. Rozprawiali o cudach przyrody. Poznawałem różne tajemnice: W jednym szkiełku - życie w kropli wody. W drugim zaś - kanały na księżycu.

Mam tej wiedzy zapas nieskończony: 2(pi)r, H2SO4, Jabłka, lampy Crookesy, Newtony, Azot, wodór, zmiany atmosfery... Wiem o kuli napełnionej lodem, O bursztynie, gdy się go pociera, Wiem, że ciało zanurzone w wodzie Traci tyle, ile ... et cethera... Ćwiczenie 30

SS

Odpowiedz na pytania.

Czy zgadzasz się z bohaterem wiersza, że w szkole uczą dużo ciekawych rzeczy? 2. O jakie narzędzie chodzi W jednym szkiełku... / W drugim...) 3. Jakie przedmioty są wymienione w wierszu? 1.

EJ Ćwiczenie 31 Zwyczajowo zwracamy się do nauczycieli w liceach: „Dzień dobry

panie profesorze". A do kogo zwrócimy się w następujący sposób?

Proszę pani / proszę pana.

Ambasador RP (przyjechał na Panie dyrektorze / pani dyrektor. uroczystość inauguracji roku szkolnego). Panie doktorze / pani doktór. Burmistrz z partnerskiego Panie konsulu / pani konsul. miasta w Polsce.

Proszę księdza.

Panie prezesie / pani prezes. Panie profesorze / pani profesor. Panie pośle / pani poseł. Panie ambasadorze / pani ambasador. Panie ministrze / pani minister. Panie burmistrzu / pani burmistrz.

Konsul (przyjechał do szkoły na konkurs recytatorski).

Ksiądz katecheta. Nauczyciel / nauczycielka.

Pani prezes organizacji polskiej (przyjechała na spotkanie z okazji Bożego Narodzenia).

Pani wicekonsul (przyjechała do szkoły na otwarcie wystawy plastycznej). Pani wiceminister z Ministerstwa Edukacji Narodowej (przyjechała z Polski na uroczystość 100-lecia szkoły). Poseł na sejm RP (przyjechał z delegacją władz miasta).

Szkolny dentysta. Wykładowca z uniwersytetu (przyjechał jako jury na olimpiadę matematyczną).

CU Ćwiczenie 32

Dopasuj zwroty z prawej kolumny do osób z lewej.

Kolega / koleżanka

Dzień dobry! Cześć! Pa-pa!

Mama

Szczęść Boże! Dobranoc!

Tata

Dziękuję! Bóg zapłać!

Ciocia

Kup mi coś do picia!

Babcia

Sorry! Przepraszam!

Ksiądz

Czy mógłby pan otworzyć okno?

Nauczycielka

Dyrektor szkoły

* Otworzyłbyś okno? Czy możesz otworzyć okno? Proszę otworzyć okno! Niech pani otworzy okno! No, weź przestań!

по Ćwiczenie 33

Scharakteryzuj lekcje swojego ulubionego przedmiotu. Dodaj pozytywne określenia z ramki.

Fajne, interesujące, ciekawe, odkrywcze, nowoczesne, wciągające, in­ spirujące, pobudzające do myślenia, twórcze. no Ćwiczenie 34

Scharakteryzuj lekcje przedmiotu, który najmniej lubisz. Dodaj negatywne określenia z ramki.

Nudne, pamięciowe, nieciekawe, nieinteresujące, mało odkrywcze, za trudne, za szybko, za wolno, niesprawiedliwie, staroświecko, odtwórczo, niemiła atmosfera.

Wypisz podkreślone wyrażenia z ćw. 29. Określ przypadek

tekście, liczbę i rodzaj. Zapisz wypisane wyrażenie najpierw

£ S

no Ćwiczenie 35

Mianowniku, a potem w Dopełniaczu. WZÓR: Logarytmów, wzorów formułek (D., Im.) - logarytm (M., Ip., m.), wzór (M., Ip., m.), formułka (M., Ip., ż); logarytmu (D., Ip., m.), wzoru (D., Ip., m.), formułki (D., Ip., ż).

ŁĄCZNIK STOSUJEMY W ZASADZIE MIĘDZY RÓWNORZĘDNYMI CZŁONAMI ZŁOŻENIA CZY ZESTAWIENIA

UŻYCIE ŁĄCZNIKA W ZŁOŻENIACH I ZESTAWIENIACH

w dwuczłonowych nazwach, jeśli oba człony są równorzędne, np.: kupno-sprzedaż w nazwiskach złożonych, np.: Boy-Żeleński, Grot-Rowecki, Nowak-Jeziorański, Rydz-Śmigfy w połączeniach wyrazowych, w których człony w danym znaczeniu występują zawsze razem, np.: Rzeczowniki koszałki-opałki, gadu-gadu, esy-floresy, kogel-mogel, czary-mary, rach-ciach, hokus-pokus, łapu-capu, szuru-buru, pif-pafł, stuku-puku, raz-dwa (szybko) w nazwach miejscowych, np.: Bielsko-Biała, Krynica-Zdrój, Iwano-Frankiwsk w terminach geograficznych, np.: południowo-wschodni, północno-zachodni

w złożonych z dwóch członów znaczeniowo równorzędnych (łącznik można wtedy zastąpić spójnikiem /), np.: sezon wiosenno-letni (wiosenny i letni), flaga biało-czerwona (jednocześnie biała i czerwona), północno-wschodni (północny i wschodni)

ŁĄCZNIK STOSUJEMY W ZASADZIE MIĘDZY RÓWNORZĘDNYMI CZŁONAMI ZŁOŻENIA CZY ZESTAWIENIA

WYJĄTEK: głuchoniemy

w złożonych z więcej niż dwu członów, z których każdy jest zakończony na o-

(z wyjątkiem ostatniego), np.: staro-cerkiewno-słowiański, polsko-francusko-włoski

w wyrażeniach, w których występuje dwukrotnie ten sam przymiotnik złożony, różniący się tylko pierwszym członem, np.: sześcio- i siedmioletnie dzieci, średnio- i długodystansowy bieg, jednoPrzymiotniki i dwutygodniowe wczasy, krótkoi długoterminowy kredyt w złożonych przymiotnikach i rzeczownikach, w których pierwszym członem jest liczebnik pisany cyframi, np.: / О-centymetrowy 45-minutowy, ХХ-wieczny 20-lecie, 80-letni w połączeniach wyrazowych z członami niby-, quasi-, np.: niby-człowiek, niby-artysta, niby-Francuz, guasi-nauka, guasi-opiekun, guasi-Polak, guasi-umysłowy WYJĄTEK: w terminach przyrodniczych niby pisze się łącznie, np.: nibybłona, nibykłos, nibyliść Jeśli przymiotnik złożony pisany z łącznikiem wchodzi w skład nazwy własnej, oba człony piszemy w nim wielką literą, np.: Akademia Górniczo-Hutnicza, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

EJ Ćwiczenie 36

Przepisz, wstawiając wyrazy z nawiasów w odpowiedniej formie.

Wiał (północ i wschód) wiatr. Moda (wiosna i lato) jest w tym roku bardzo kolorowa. Barwa flagi państwowej Polski jest (biały i czerwony). Pisma (naukowy i popularny) czytane są coraz chętniej. Postęp (naukowy i techniczny) czasami wyprzedza rozwój cywiliza­ cji. W (północny i zachodni) części kraju są góry. Na wydziale (mate­ matyczny i przyrodniczy) odbyła się olimpiada. EJ Ćwiczenie 37

Powiedz, co jest prawdą, a co - nie.

WZÓR: A. Zaporoże jest kolebką Siczy Zaporoskiej. Tak, oczywiście. Tak jest. Tam, na wyspie Chortycia w XV wieku

powstała Sicz Zaporoska. B. Dawniej w szkołach nauka była bardzo ciekawa. Nie, to nieprawda. Nic podobnego. Wręcz przeciwnie. Dawniej

w szkołach nauka była mechaniczna, pamięciowa, bezduszna.

Gabinet języka polskiego mieści się w szkole Tarasa w Zaporożu. 2. Wawel - wapienna skała jurajska, dominująca w panoramie Lwowa. 3. W wieku IX Wawel był głównym grodem plemienia Wiślan. 4. Arras to nazwa dekoracyjnych metali szlachetnych. 5. Perłą polskiego renesansu jest kaplica Zygmuntowska. 6. Kaplicę wzniesiono na planie prostokąta. 7. Lwów od zawsze był miastem wielokulturowym. 8. Szkoła nr 10 we Lwowie znaujduje się w pobliżu kościoła pw. św. Marii Magdaleny. 9. Zbigniew Herbert urodził się w Warszawie, a zmarł we Lwowie. 10. Status szkoły średniej dla lwowskiej dziesiątki przywrócono w 1989 roku. 1.

® TEMAT 8

TYLE SPRAW DO ZAŁATWIENIA - Co za okropne miasto! Długie - dłuższe - najdłuższe! A naj­ węższe... Wszędzie trzeba jechać 1000 kilometrów! W korkach. Mam dość - chcę do domu! - Nie marudź. To najpiękniejsze miasto na Ukrainie, z najcu­ downiejszym klimatem. To po prostu Odessa. - Weź pomyśl, jak tu można żyć, tak na co dzień, sprawy poza­ łatwiać - w urzędach, w banku, na poczcie, wszędzie daleko! I po schodach w dół, po schodach w górę! - Ale - po pierwsze dziś wszystko załatwia się przez Internet, po drugie te schody - faktycznie najdłuższe - prowadzą tylko do portu, też zresztą największego na Ukrainie. - No, z tym załatwianiem przez Internet, to tak nie do końca. - Oj, a ja myślę, że na Ukrainie jest tak samo jak w Polsce - po prostu nie wszyscy ludzie chcą korzystać np. z bankowości inter­ netowej. Ale za to coraz więcej ludzi kupuje na przykład bilety na pociąg w Internecie.

Narodowy Akademicki Teatr Opery i Baletu w Odessie

Rozmowę przerwało im dojście do głównego deptaku Odessy, uli­ cy Deribasowskiej. Tutaj w kantorze wymienili pieniądze (euro na hrywny). Niestety, Odessa jest jednym z droższych miast Ukrainy, więc hrywny szybko im się skończyły, gdy kupowali pamiątki nad morzem i w porcie.

Bulwar Nadmorski w Odessie

A tu trzeba szybko, szybciej, najszybciej - bo jeszcze spektakl w odeskiej operze, a wcześniej spotkanie w polskim konsulacie. Więc mieli tylko pół godziny na herbatę w kawiarni - gdzie (co za ra­ dość!!!) było Wi-Fi, więc mogli odebrać pocztę, zajrzeć na Facebooka. Najszybsi zdążyli nawet zrobić selfie i wrzucić do sieci, np. na Instagram. Nie wszędzie jest dobry sygnał. W hotelu to mają bardzo słaby. - Chodźcie, chodźcie, usiądźmy tutaj na ławeczce. Ja po drodze kupiłem przewodnik. Poczytam wam coś: „Przez stulecia Odessa przechodziła z rąk do rąk. Najpierw w tym miejscu powstała kolonia grecka, potem na jej miejscu rozbudowała się słowiańska osada Kaczuba. Od XV wieku osada ta stała się częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego. Potem był okres pod władzami tureckimi, żeby za rzą­ dów Katarzyny II w roku 1794, przekształcić się w główny ośrodek handlowy nad Morzem Czarnym. W XVIII-XIX wieku Odessę bu­ dowali architekci i rzemieślnicy z Włoch, Francji, Grecji i Wielkiej Brytanii. O wielokulturowości miasta świadczą nazwy: plac Grecki, ulica Polska czy bulwar Francuski.” - Ulica Polska??? - Tak, tak, bo z miastem są związane losy wielu Polaków. W Ode­ ssie byli m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, hrabia Seweryn Potocki. W Muzeum Literatury można zapoznać się z pobytem w Odessie Adama Mickiewicza, Józefa Ignacego Kraszewskiego i innych lite­ ratów polskich. Oprócz Muzeum Literatury, ślady polskości można zobaczyć w innych ciekawych zakątkach grodu nad Morzem Czarnym. Jedna z ulic w centrum Odessy nosi imię Lecha Kaczyńskiego - prezydenta Polski, który zginął w katastrofie smoleńskiej.

SS

Ćwiczenie 1

Odpowiedz na pytania.

1. Jaka jest Odessa w ocenie jednego z uczestników wycieczki? 2. Czy ma on rację?

Czy można dzisiaj w dużym i nie tylko dużym mieście pozała­ twiać niezbędne sprawy w jeden dzień? 4. Czy na Ukrainie można pozałatwiać przez Internet sprawy związane z bankiem, pocztą, urzędem państwowym? 5. Jak się nazywa słynny odeski deptak? 6. Gdzie można wymienić walutę obcą na pieniądze danego kraju? 7. Jak sądzisz, czy w Odessie jest opera i wiele muzeów? 8. Czy w hotelu był dobry sygnał do Wi-Fi [wi-fi / waj-faj]? 9. Jak zrobisz selfie, do jakich sieci społecznościowych możesz je wrzucić? 10.0 jakich schodach jest mowa w tekście? 3.

EJ Ćwiczenie 2 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Jakie jeszcze zabytki w Odessie

znasz? Informacją podziel się w grupie. • CIEKAWOSTKA •

chody Potiomkinowskie to najważniejszy symbol Odessy,

a jednocześnie klucz do historii tego miasta. Powstały na po­ czątku XIX wieku i kosztowały niebotyczną sumę ośmiuset ty­ sięcy rubli, a miały symbolizować otwarcie się Odessy na morze. Miłośnikom kina kojarzą się z masakrą w Pancerniku Potiomkinie Siergieja Eisensteina, gdy mieszkańcy miasta zbiegają po niemal dwustu stopniach, uciekając przed kulami żołnierzy cara.

Schody Potiomkinowskie

SS

Ćwiczenie 3

Wypowiedzi z lewej kolumny dopasuj do wypowiedzi z prawej.

Byłem umówiony z konsulem Górzyńskim. \ Czy można płacić kartą? Czy śniadanie jest wliczone w cenę? Jakie jest hasło do Wi-Fi? Kto jest ostatni w kolejce? Proszę wymienić mi 50 euro. Proszę trzy bilety na Królewnę Śnieżkę. Nie ma zasięgu! Przepraszam, a gdzie mieści się polski konsulat? Nie wszędzie jest dobry sygnał. Przepraszam, gdzie jest rząd trzeci, miejsce czwarte? Zaczyna się spektakl. Jaki mam numer pokoju? Minęła trzynasta.

Tylko gotówka. Wymienić wszystko? Tak, proszę, pan konsul czeka. Przepraszam, proszę wyłączyć telefon. Która godzina? Pokój 368, piętro trzecie. Nie ma już biletów na ten spektakl. Proszę zajmować dowolne miejsca. Bardzo słaby Internet! Ta pani jest ostatnia do kasy. Spojrzy pan na karteczkę, tam jest napisane hasło. Tak, śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Komórka nie działa. Przepraszam, nie wiem. Tam za rogiem.

O Ćwiczenie 4 Zapoznaj się z tekstem.

ŚLADAMI POLAKÓW W ODESSIE

Odessa - niezwykłe, nadmorskie, wielobarwne pod wieloma względami miasto. Istny kalejdoskop kultur, stworzony przez naro­ dy i narodowości tu zamieszkałe. I choć dziś miasto to leży daleko od obecnej granicy Polski, spacerując po nim w wielu miejscach spo­ tkać można ślady polskości. Początki obecności Polaków w tym regionie sięgają końca XVIII wieku, gdy to na mocy ukazu carskiego z 1795 roku w rejonie Chersonia i Odessy osiedliło się ponad 100 rodzin szla­ checkich. W Odessie byli m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, hrabia Seweryn Potocki. Orientacyjnie w 1873 roku w Odessie mieszkało 6 tys. Polaków, w 1892 roku - niemal 14 tys., a w 1897 roku - ponad 17 tys. Nato­

miast przed I wojną światową licz­ ba ludności polskiej sięgała nawet 27 tysięcy. Dla większości miłośników kultury polskiej Odessa kojarzy się przede wszystkim z pobytem w tym mieście Adama Mickie­ wicza. Spędził tu 9 miesięcy od połowy lutego 1825 roku. W tym mieście prowadził wykłady w Odeskie Państwowe Muzeum Literatury znamienitym Liceum Richelieu1. W Odessie też napisał większość swoich słynnych sonetów. W ekspozycji Muzeum Literatury, do którego prowadzi ulica pod nazwą „Polski Uzwiz”, można obejrzeć utwory Mickiewicza, wydane jeszcze za jego życia. Zwiedzając wspomniane muzeum, można do­ strzec, że - oprócz autora Dziadów i Sonetów Krymskich - w Ode­ ssie przebywał też pisarz, publicysta, historyk, działacz społeczny Józef Ignacy Kraszewski. W Muzeum Literatury są przedstawione utwory Zygmunta For­ tunata Miłkowskiego, znanego bardziej jako Teodor Tomasz Jeż. Powieściopisarz w latach 1843-1846 studiował w tym samym Liceum Richelieu, w którym wcześniej uczył Adam Mickiewicz. (Wg Ołeksija Kazakowa)

1 Richelie - [riszelie] Ćwiczenie 5 Za pomocą Internetu dowiedz się czegoś więcej o Józefie Ignacym

Kraszewskim i Zygmuncie Fortunacie Miłkowskim (Teodorze Tomaszu Jeżu). Przekaż te informacje grupie.

Józef Ignacy Kraszewski

Zygmunt Fortunat Miłkowski

JLJ Ćwiczenie 6 Odpowiedz na pytania. Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

1. 2. 3. 4. 5.

Co robisz za pomocą Internetu? Co robi Twoje starsze rodzeństwo? Czy Twoi rodzice korzystają z Internetu? Czy korzystanie z Internetu na Ukrainie jest popularne? Czy można przez Internet pozałatwiać sprawy związane z bankowością, handlem etc.?

Założyć konto na Facebooku [fejsbuku]; napisać e-maila [mejla]; odpisać na e-maila [mejla]; wrzucić (coś) na fejsa; surfować po Internecie; ściągać (coś) z sieci; zamówić (coś) na Allegro (na Rozetce).

Ustal, co jest prawdą, a co nie. Dlaczego?

WZÓR: A. Odessa to tygiel kultur. Tak, to prawda, ponieważ tu mieszka

wiele narodowi narodowości. В. И/ Odessie i jej okolicach Polacy osiedlili się jeszcze w XIV wie­ ku. Nie, to nie tak. W tych okolicach Polacy pojawiali się dopie­ ro pod koniec XVIII wieku.

1. W okolice Chersonia i Odessy przybyło około 400 polskich ro­ dzin. 2. Przed I wojną światową ludność polska w Odessie stanowiła większość. 3. Dla miłośników kultury polskiej Odessa kojarzy się z Ada­ mem Mickiewiczem. 4. W Odessie nie ma muzeów. 5. W muzeum literackim są utwory wydane za życia autora Sonetów krymskich. 6. W ekspozycji tegoż muzeum nie ma wiadomości o innych lite­ ratach polskich. 7. W Odessie Adam Mickiewicz był profesorem słynnego liceum. 8. Znany poeta Teodor Tomasz Jeż nigdy nie był w Odessie. £3 Ćwiczenie 8

Sprawdź w Internecie, a potem przekaż informacje po polsku.

Repertuar kin i teatrów odeskich. 2. Ceny biletów do muzeów odeskich. 1.

Ceny noclegów w odeskich hotelach. Ceny w restauracjach i kawiarniach w Odessie. 5. Wartość biletów w komunikacji miejskiej Odessy. 3. 4.

£3 Ćwiczenie 9 Przyjrzyj się planowi Odessy. Poprowadź wycieczkę po najciekaw­

szych miejscach Odessy. Skorzystaj ze słownictwa z lekcji 6.

no Ćwiczenie 10 Napisz krótkie opowiadanie (10 zdań)„W Odessie". E J Ćwiczenie 11

Wypisz z tekstu podstawowego (s. 141-142) i ćwiczenia 4 polskie

nazwiska. Odmień według wzoru:

Potocki

Państwo Potoccy

Z państwem Potockimi

0 państwu Potockich

UTRWALANIE WIEDZY O STOPNIOWANIU PRZYMIOTNIKÓW Stopniowanie przymiotników umożliwia porównywanie natężenia tej samej cechy. Przymiotniki tworzą formy stopnia:

i

i

równego, np.: ładny

i najwyższego, np.: najładniejszy

wyższego, np.: ładniejszy

Wyróżnia się trzy typy stopniowania:

regularne

t

nieregularne

♦

♦

Stopień wyższy tworzy Stopień najwyższy się za pomocą -szy, np.: tworzy się: naj- + młody młodszy, stopień wyższy, np.: gorący gorętszy młodszy najmłodszy, trwały trwalszy, gorętszy najgorętszy, łatwy łatwiejszy, trwalszy najtrwalszy, mądry mądrzejszy łatwiejszy najłatwiejszy, mądrzejszy najmądrzejszy

♦ t i i i

dobry lepszy najlepszy

zły gorszy najgorszy

duży/wielki większy największy

opisowe

i Niektóre przymiotniki tworzą stopień wyższy za pomocą bardziej + stopień równy, a stopień najwyższy za pomocą najbardziej + stopień równy, np.: bardziej wesoły, najbardziej wesoły

mały mniejszy najmniejszy

EJ Ćwiczenie 12 Wypisz z tekstu podstawowego przykłady stopniowania przymiot­ ników.

EJ Ćwiczenie 13 Przytocz po 3 przykłady na regularne i nieregularne stopniowanie.

Ułóż z nimi zdania.

SS EJ Ćwiczenie 14 Uzupełnij tabelę brakującymi formami przymiotników.

Stopień równy

Stopień wyższy

Stopień najwyższy najlepszy

z/y

większy mały

najpiękniejszy modniejszy miły

najstarszy

mały nowszy

dalszy najwyższy

droższy świeży

najmłodszy

weselszy

ciekawy CJ Ćwiczenie 15

Ułóż 10 zdań z przymiotnikami z poprzedniego ćwiczenia według wzoru.

WZÓR: Podwórko jest wielkie, skwer jest większy, a park największy.

CJ Ćwiczenie 16

Wypisz z tekstu przymiotniki w stopniu równym, wyższym i najwyższym. Spróbuj uzupełnić o pozostałe stopnie.

długie

dłuższe

najdłuższe

najwęższe

по Ćwiczenie 17

Przeczytaj poniższy tekst. Nowe wyrazy zapisz do słowniczka. GDAŃSK NA PRZESTRZENI DZIEJÓW

Początki Gdańska to okres IX wieku. Wtedy na terenach dzisiej­ szego miasta rozwijał się ośrodek rolniczo-rybacko-rzemieślniczy. Tu brał swój początek tzw. „bursztynowy szlak”. Około 975 roku z inicjatywy Mieszka I wybudowano nad rzeką Motławą gród z por­ tem. Prawa miejskie Gdańsk otrzymał w 1236 roku, a w 1308 roku Krzyżacy podstępnie opanowali gród i wybudowali tu nowy zamek. Miasto szybko bogaciło się na handlu, głównie zbożem i drewnem. W XV wieku Gdańsk należał do największych portów na Bałtyku. Jednak krzyżackie panowanie wiązało się również z uciskiem. W efekcie wojen w 1454 roku miasto powraca do Polski. W XVII wieku - zaczął się tzw. złoty okres Gdańska. Miasto liczyło ok. 77 tys. mieszkańców i było jednym z największych i najbogatszych w Europie. Fortyfikacje, którymi otoczyło się miasto należały do najpotężniejszych w Europie. W znacznym stopniu można je podzi­ wiać do dzisiaj. W wyniku rozbiorów Polski miasto dostaje się pod władzę Prus.

Ulica Długi Targ w Gdańsku

W 1807 roku Gdańsk po wojnach napoleońskich, po raz pierwszy staje się Wolnym Miastem. Rozwija się przede wszystkim przemysł wojenny i stoczniowy. W kolejnych latach gospodarka nabrała rozpę­ du. W latach 1850-1870 uruchomiono pierwsze połączenia kolejowe, gazownię, wodociąg miejski, konny tramwaj, wybudowano Muzeum Miejskie. W 1904 roku otwarto Politechnikę Gdańską.

W 1920 roku na mocy postano­ rtЛ „ й Г, wień Traktatu Wersalskiego ofi­ cjalnie powołano do istnienia Wolne Miasto Gdańsk. 1 września 1939 roku atakiem hitlerowców na We­ sterplatte i Pocztę Polską rozpoczę­ ła się II wojna światowa. Po wojnie nastąpiła prawie cał­ kowita wymiana ludności Gdań­ ska. Odbudowa miasta z jego histo­ Stocznia Gdańska rycznym centrum przebiegała dość sprawnie. Szybko rozbudowywana była również stocznia, co przyczyniło się do szybkiego wzrostu liczby ludności. Gdańsk ponownie staje się największym portem na Bałtyku. W wyniku protestów w roku 1980 powstał niezależny ruch społeczny Solidarność. Gdańsk to kolebka Solidarności. Dziś Gdańsk liczy niecałe 500 tys. mieszkańców, jest ważnym ośrodkiem przemysłu maszynowego, elektronicznego i chemicznego. Jest handlowym i turystycznym centrum polskiego Wybrzeża Bał­ tyckiego. Razem z Sopotem i Gdynią tworzy współczesną aglomera­ cję zwaną Trójmiastem. Miasto utrzymuje kontakty gospodarcze z wieloma miastami Europy. Miastem partnerskim Gdańska jest Odessa. W latach 1918-1921 w Gdańsku działał Konsulat Ukraińskiej Republiki Ludowej. A w roku 1994 znowu powołano Konsulat Generalny Ukrainy w tym mieście. П Ćwiczenie 18 Porozmawiajcie w grupie:

1. 2. 3. 4. 5.

Co chcielibyście obejrzeć w Gdańsku? Jak można dostać się do Gdańska z waszej miejscowości? Z jakich środków lokomocji chętnie byście skorzystali? Jakie miasta ukraińskie i polskie można zwiedzić po drodze? Czy Gdańsk ma miasta zaprzyjaźnione na Ukrainie?

Q Ćwiczenie 19 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Czy coś już wiesz na temat

Solidarności?

• CIEKAWOSTKA •

tocznia Gdańska to miejsce, w którym w 1980 roku powsta­ ła Solidarność. Tutaj pracował legendarny lider tego ruchu społecznego Lech Wałęsa, przyszły prezydent Polski. Solidarność doprowadziła do upadku komunizmu w 1989 r. w Polsce i w całej Europie Środkowo-Wschodniej. Ruch ten posłużył przykładem dla Ukraińców, którzy w 1991 roku odzyskali swoją niepodległość.

EJ £3 Ćwiczenie 20

Pokaż na mapie Europy Gdańsk. Podaj jak najwięcej informacji o położeniu tego miasta: geograficznym i politycznym. Porozmawiajcie w grupie, odpowiadając na pytania: 1.

2. 3. 4. 5. 6.

Czy z Gdańska do Odessy można dopłynąć morzem? Czy można przepłynąć rzekami i kanałami? Czy można było kiedyś? Co łączy Gdańsk i Odessę? Nad jakimi morzami się znajdują? Co mają wszystkie miasta nad morzem?

EJ Ćwiczenie 21 Na wzór informacji z dziejów Odessy i Gdańska podaj 5 informacji

historycznych o swojej miejscowości. EJ Ćwiczenie 21

Wybierz trzy najważniejsze według Ciebie wydarzenia w Gdańsku

i zapisz je wg wzoru.

WZÓR: 7236 r. - otrzymanie praw miejskich przez Gdańsk. EJ £3 Ćwiczenie 22 Korzystając ze słownictwa w ramce, porównaj Gdańsk i Odessę

wg następujących kryteriów:

1. 2. 3. 4.

Położenie. Liczba mieszkańców. Porty. Przemysł.

5. Uczelnie wyższe. 6. Atrakcje turystyczne. 7. Wydarzenia historyczne. 8. Teatry i muzea.

Biorąc pod uwagę Mówiąc o...; Jeśli chodzi o I w Gdańsku, i w Odes­ sie jest / znajduje się I Gdańsk, i Odessa leżą nad ... / mają...; W Gdań­ sku ..., a w Odessie ...; W Gdańsku, inaczej niż w Odessie ...; W Odessie ..., a w Gdańsku ...; I tu, i tu ...; Podobnie ...; W Odessie jest więcej / mniej...

UTRWALANIE WIEDZY O LICZEBNIKACH GŁÓWNYCH, PORZĄDKOWYCH I ZBIOROWYCH Liczebnik określa liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Odpowiada na pytania: ile? lub który?

GŁÓWNE - oznaczają PORZĄDKOWE ZBIOROWE - oznaczają liczbę i odpowiadają oznaczają kolejność i liczbę i odpowiadają na pytanie ile?, np.: odpowiadają na pytanie na pytanie ile?. jeden, dwa, trzy, cztery, który z kolei?, np.: Odmieniają się tylko pięć, sześć, siedem, osiem, pierwszy, setny, tysięczny. przez przypadki, np.: dziewięć, dziesięć, sto, Odmieniają się jak dwoje dzieci, pięcioro drzwi tysiąc, milion. przymiotniki - przez Odmieniają się przez przypadki, liczby przypadki i rodzaje; i rodzaje, np.: w 1. mn. męskoosobowy drugi rząd, trzecia część. i niemęskoosobowy, np.: trzej uczniowie, trzy zadania.

WYJĄTEK Liczebniki pół, półtora nie odmieniają się przez przypadki.

Liczebniki zbiorowe łączą się:

z rzeczownikami oznaczającymi osoby różnej płci, np.: troje pracowników (np. dwóch mężczyzn i kobieta lub odwrotnie), dwoje rodziców z rzeczownikami, które nie mają liczby pojedynczej, np.: dwoje drzwi, troje sań z rzeczownikami oznaczającymi istoty niedorosłe, np.: czworo źrebiąt, pięcioro dzieci OD PAMIĘTAJ TAKIE ZDANIE:

Drogą jechało dwoje sań, wiozło troje dzieci z czworgiem szczeniąt w koszyku oraz dwoje starszych państwa...

ODMIANA LICZEBNIKÓW GŁÓWNYCH

Odmiana liczebników dwa, trzy, cztery

Przypadek

Forma męskoosobowa

Forma niemęskoosobowa i nijaka

Forma żeńska

D.

dwaj (uczniowie) / dwa dwie (ławki) dwóch (uczniów) (podręczniki, pióra) dwóch (uczniów, podręczników, piór, ławek)

C.

dwom / dwóm (uczniom, podręcznikom, piórom, ławkom)

M.

B.

dwóch (uczniów) dwa (podręczniki, pióra)

N.

dwoma (uczniami, podręcznikami, piórami)

Ms.

dwie (ławki) dwiema (dwoma) książkami

dwóch (uczniach, podręcznikach, piórach, ławkach)

Przypadek

Formy męskoosobowe

Formy niemęskoosobowe

M.

trzej (aktorzy) / trzech (aktorów)

trzy (stoły, jabłka, gruszki)

D.

trzech (aktorów, stołów, jabłek, gruszek)

C.

trzem (aktorom, stołom, jabłkom, gruszkom)

B.

trzech (aktorów)

trzy (stoły, jabłka, gruszki)

N.

trzema (aktorami, stołami, jabłkami, gruszkami)

Ms.

o trzech (aktorach, stołach, jabłkach, gruszkach) Cl PAMIĘTAJ:

Formy trzech i trzej stosujemy analogicznie jak formy dwóch i dwaj Odmiana liczebników od pięciu do dziewięciuset

Przypadek

Formy męskoosobowe

Formy niemęskoosobowe

M.

pięciu, stu (sportowców)

pięć, sto (talerzy, ciastek, łyżek)

D.

pięciu, stu (sportowców, talerzy, ciastek, łyżek)

C.

pięciu, stu (sportowcom, talerzom, ciastkom, łyżkom)

B.

pięciu, stu (sportowców)

pięć, sto (talerzy, ciastek, łyżek)

N.

pięcioma / pięciu, stoma / stu (sportowcami, talerzami, ciastkami, łyżkami)

Ms.

o pięciu, stu (sportowcach, talerzach, ciastkach, łyżkach)

W liczebnikach złożonych dwadzieścia i dwieście odmieniają się oba człony wyrazu: M. D. C. B. N. Ms.

dwadzieścia, dwieście (sztuk) dwudziestu, dwustu (sztuk) dwudziestu, dwustu (sztukom) dwadzieścia, dwieście (sztuk) z dwudziestoma, dwustu (sztukami) o dwudziestu, dwustu (sztukach)

W liczebnikach od trzydziestu do dziewięćdziesięciu oraz trzysta i czte­ rysta odmienia się tylko drugi człon (trzydziestu, trzydziestoma ...), zaś w liczebnikach pięćset, sześćset, siedemset, osiemset odmienia się tylko człon pierwszy (pięćset, pięciuset...) W liczebnikach głównych wielowyrazowych, np.: tysiąc dziewięćset trzy­ dzieści dziewięć można odmieniać przez rodzaje i przypadki wszystkie człony, ale znacznie prościej jest odmieniać tylko człony oznaczające dziesiątki i jed­ ności. Jeśli np. chcesz postawić wymieniony wyżej liczebnik w Dopełniaczu, możesz wybrać wersję trudniejszą (tysiąca dziewięciuset trzydziestu dziewię­ ciu) lub prostszą (tysiąc dziewięćset trzydziestu dziewięciu).

Liczebnik/eden wchodzący w skład liczebników wielowyrazowych nie od­ mienia się w ogóle, np.: z dwudziestoma jeden uczniami. Liczebniki tysiąc, milion, miliard odmieniają się jak rzeczowniki - tysiąc jak miesiąc, milion jak ogon, miliard jak oskard. Odmiana liczebników porządkowych

Liczebniki porządkowe odmieniają się tak jak przymiotniki, np.: drugi jak długi, szósfy jak tłusty. W liczebnikach porządkowych wielowyrazowych, np.: tysiąc dziewięćset osiemdziesiąty dziewiąty; sto pięćdziesiąty drugi odmieniają się zazwyczaj tylko dwa ostanie człony, pozostałe mają formę liczebników głównych i nie odmieniają się, np.: w roku tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym dziewiątym; na sto pięćdziesiątej drugiej stronie. Odmiana liczebników zbiorowych Wzór odmiany, który dotyczy absolutnie wszystkich liczebników zbiorowych: M. D. C.

B. N. Ms.

dwoje, sześcioro (dzieci, skrzypiec) dwojga, sześciorga (dzieci, skrzypiec) dwojgu, sześciorgu (dzieciom, skrzypcom) dwoje, sześcioro (dzieci, skrzypiec) dwojgiem, sześciorgiem (dzieci, skrzypiec) o dwojgu, o sześciorgu (dzieciach, skrzypcach)

Ćwiczenie 24

SS

Przeczytaj jeszcze raz tekst o Gdańsku (ćw. 17). Odpowiedz na pytania. 1. 2. 3. 4.

Czy są zdania z liczebnikami zbiorowymi? Czy są zdania z liczebnikami głównymi? Czy są zdania z liczebnikami porządkowymi? Czy w języku ukraińskim użyjemy podobnych liczebników w tych kontekstach?

EJ Ćwiczenie 25

Z ćw. 4. wypisz pięć dowolnych dat. Użyj ich w formie Dopełniacza, Narzędnika, Miejscownika. Ułóż z nimi zdania. EJ Ćwiczenie 26

Liczebniki zapisz słownie.

2 chłopców z grupy poszło po bilety do kina. Do pokoju prowadzi 2 drzwi. W koszyku siedziało 6 piskląt. Bilet do opery kosztuje 22 hrywny. Do tanga trzeba 2 tancerzy. 1 września 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa. O 4.30 zaatakowano Westerplatte. Od 1794 roku niewielka osada przekształca się w główny ośrodek handlowy nad Morzem Czarnym. W latach 1918-1921 w Gdańsku działał Konsulat Ukraińskiej Republiki Ludowej. Solidarność, która powstała w Gdań­ sku w 1980 r. doprowadziła do upadku komunizmu w 1989 r. w Euro­ pie Środkowo-Wschodniej. Grupa usiadła na 2 ławkach. UTRWALANIE WIEDZY O TRYBIE ROZKAZUJĄCYM

• Tryb rozkazujący uważany jest za niezbyt grzeczny. Np.: czytaj; niech pan siada; róbmy;piszcie... • Zamiast niego lepiej użyć trybu przypuszczającego. Np.: Czy mógłbyś czytać? Czy mógłby pan usiąść? Czy moglibyśmy to zrobić? Czy mogłybyście pisać szybciej? • Też można zastąpić tryb rozkazujący konstrukcjami z czasownikami modalnymi. Np.: możesz pisać; może pan siadać; musicie czytać; musimy robić... •Albo konstrukcjami z grzecznościowym słówkiem proszę + bezokolicznik. Np.: proszę czytać; proszę siadać; proszę pisać; proszę robić... Te konstrukcje nie są trybem rozkazującym, są i grzeczne, i poprawne.

Cl PAMIĘTAJ: Nie jest natomiast ani grzeczne, ani poprawne, np. Być grzeczny, synku! (popr. Bądź grzeczny, synku!) oraz stosowanie samych bezokoliczników w funkcji trybu rozkazującego: Siadać!

Zdarzają się jednak sytuacje, w których bez trybu rozkazującego obejść się nie sposób. Odmiana czasowników w trybie rozkazującym LICZBA POJEDYNCZA

-

1. Ja

2. Ty

Pisz, czytaj, rób, tańcz, jedz

On / pan Niech czyta, robi, tańczy, je 3. Ona / pani Niech czyta, robi, tańczy, je Ono Niech czyta, robi, tańczy, je

LICZBA MNOGA

Piszmy, czytajmy, róbmy, tańczmy, jedzmy Piszcie, czytajcie, róbcie, tańczcie, jedzcie

My

Wy

Oni / one Niech czytają, robią, Panowie / tańczą, jedzą państwo

Formy trybu rozkazującego niektórych czasowników:

Być -> bądź Mieć --> miej Chcieć --> chciej Zrozumieć zrozum Stać -■> stój

idź Jechać -> jedź Płacić --> płać Prosić --> proś Wziąć --> weź IŚĆ —І

Wbrew pozorom zdanie z trybem rozkazującym czasownika nie musi być zakończone wykrzyknikiem! Wykrzyknik na końcu zdania nie zawsze oznacza też, że w zdaniu jest użyty tryb rozkazujący: Proszę o pomoc! - to zdanie zakończone wykrzyknikiem nie za­ wiera trybu rozkazującego./V/echpan/us/gdz/enachw//ę. -zawie­ ra tryb rozkazujący, a nie jest zwieńczone wykrzyknikiem. CZJ Ćwiczenie 27 Wypisz z tekstu z ćw. 17. kilka negatywnych dla miasta wydarzeń,

np. „W 1308 roku Krzyżacy podstępnie opanowali gród", a następnie utwórz zdania rozkazujące według wzoru:

WZÓR: Krzyżacy, nie opanowujcie podstępnie grodu!

EJ Ćwiczenie 28 Zredaguj i uzupełnij przepis na malinową herbatę, wyrazy w

nawiasach zapisz w trybie rozkazującym.

Przepis na malinową herbatę: (Zagotować) w czajniku wodę. Do kubeczka (wsypać) pół łyżeczki herbaty. (Zalewać) to wrzącą wodą. (Poczekać), aż herbata się za­ parzy. Po trzech minutach (wlać) do niej kilka łyżeczek malinowego soku. (Rozlewać).... (Podać).... (Umyć)... . Cl Ćwiczenie 29 Zredaguj przepis na jajecznicę z dodatkami. Zastosuj czasowniki w drugiej osobie trybu rozkazującego.

JAJECZNICA Z KOPERKIEM Składniki:

• jajko 4 sztuki • masło 2 łyżki • szczypiorek siekany 1 łyżka • koperek 1/3 pęczka • cebula 1 sztuka • pieprz biały do smaku • sól do smaku Sposób przygotowania: Koperek umyć, osuszyć, posiekać.Cebulę obrać, drobno posiekać. Masło rozgrzać na patelni. Włożyć posiekaną cebulę, smażyć do ze­ szklenia. Jajka umyć. Następnie wbić do miseczki, roztrzepać widel­ cem. Wlać do cebuli, dodać siekany szczypiorek i koperek. Mieszać do ścięcia się jajek wg uznania. Doprawić do smaku solą oraz pie­ przem. Podać np z ciemnym pieczywem. Z świeżą bułeczką kajzerką też wyśmienicie smakuje. (Wg Internetu)

Cl Ćwiczenie 30 Użyj w zdaniach zamiast trybu przypuszczającego według wzoru.

rozkazującego

formy trybu

WZÓR: Czytaj powoli. - Czy mógłbyś czytać powoli.

Niech pan siada przy oknie. Czytajcie lekturę na czas. Róbmy porządek przed świętami. Piszcie uważnie zadanie. Niech pani sia­ da już i pisze. Kup bilety na pociąg do Odessy. Oddaj plan miasta.

Czekajcie! Niech państwo czekają na otwarcie wystawy. Przynieś śniadanie choremu dziadkowi. Daj spokój swoim kolegom. Piszmy pozdrowienia świąteczne. EJ Ćwiczenie 31 Zastąp tryb rozkazujący konstrukcjami z czasownikami modalnymi według wzoru.

WZÓR: Przygotuj prezentację. - Możesz przygotować prezentację.

Posprzątaj swoje rzeczy. Zrób zdjęcie tego pomnika. Przygotuj wycieczkę po starym mieście. Umyj ręce po spacerze. Odkurz dy­ wan. Obierz owoce ze skórki. Otwórzcie okna w przedziale. Napiszcie list do znajomych. Nie gadajcie przy obcych. Pisz dobrze. Niech pani siada obok. Czytajcie ogłoszenia. Róbmy dobre wrażenie. П Ćwiczenie 32

Zamień tryb rozkazujący konstrukcjami słówkiem proszę + bezokolicznik.

z

grzecznościowym

WZÓR: Czytaj! - Proszę czytać.

Szybciej ściągnij ten plik. Wyjmij notatki z podróży. Zdejmijcie czapki w pomieszczeniu. Nie ciągnij go tak bardzo. Bądź jutro punk­ tualnie na dworcu. Proszę, niech pani siada. Nie róbcie tutaj hałasu. Ćwiczenie 33

Wysłuchaj pieśni do słów Adama Mickiewicza, a potem

przeczytaj wiersz. Adam Mickiewicz

DO NIEMNA

Niemnie, domowa rzeko moja! Gdzie są wody Które niegdyś czerpałem w niemowlęce dłonie, Na których potem w dzikie pływałem ustronie, Sercu niespokojnemu szukając ochłody?

Tu Laura, patrząc z chlubą na cień swej urody, Lubiła włos zaplatać i zakwiecać skronie; Tu obraz jej malowny w srebrnej fali łonie, Łzami nieraz mąciłem zapaleniec młody. Niemnie, domowa rzeko! Gdzie są tamte zdroje, A z nimi tyle szczęścia, nadziei tak wiele? Kędy jest miłe latek dziecinnych wesele?

Gdzie milsze burzliwego wieku niepokoje? Kędy jest Laura moja? Gdzie są przyjaciele?.. Wszystko przeszło - a czemuż nie przejdą łzy moje! EJ Ćwiczenie 34

Znajdź w tekście i zapisz w zeszycie fragmenty pasujące do zdań:

Mickiewicz bawi się nad rzeką.

Wody, które niegdyś czerpałem w niemowlęce dłonie.

Młody Adam siedzi nad rzeką i rozmyśla. Laura układa włosy. Laura plecie wianek. Laura przegląda się w wodzie.

LJ Ćwiczenie 35 Sprawdź na mapie, gdzie płynie Niemen. Do jakich wspomnień odwołuje się poeta?

SS CJ £3 Ćwiczenie 36 Sprawdź, jaki jest nastrój tego wiersza. Dlaczego leją się w nim łzy strumieniami? Czego żal poecie? L3 Ćwiczenie 37

Ułóż dialog „U fryzjera". Podaj kilka „komend" dla współczesnego fryzjera:

- Jak cię ostrzyc? Maszynką - całą głowę, na górze jedenastką, na dole trójką. Proszę mnie ostrzyc modnie. Z przedziałkiem / bez przedziałka. Proszę nie strzyc za uszami. Proszę mi umyć i uczesać włosy. Proszę ogólnie skrócić / pod­ ciąć. Proszę pomalować mi włosy na czarno. £3 Ćwiczenie 38 Jakie teraz fryzury są modne dla dziewczyn / chłopców, a jakie były

w czasach romantyzmu ?

® TEMAT 9 PODRÓŻ DO WINNICY Z Odessy do Winnicy przejechali autobusem. Drogą posuwali się powoli i oglądali piękne krajobrazy. Jechało nią mnóstwo busów, autobusów, „marszrutek”, ciężarówek i oczywiście samochodów oso­ bowych. Nie zabrakło też wozu konnego, traktora z przyczepą, mo­ tocykli, nawet jeden był z przyczepką, skuterów. Jeździły nimi też kobiety, a niektóre bez kasków!

Przy drodze, na poboczach, sprzedawano owoce i jakieś miotły, koszyki, ktoś sprzedawał sok brzozowy własnego wyrobu, i miał też stos słoików z kolorowym sokiem domowej roboty i grzybami chyba. Było też stoisko z kolorowymi, wielkimi maskotkami - pluszakami, prosto z Chin. Na stacji benzynowej niektórzy zjedli hot dogi, niektórzy droż­ dżówki, ktoś skorzystał z toalety, a opiekunowie wypili pyszną kawę. - Mam już dość, wolę latać samolotem - powiedział Darek. - Skąd wiesz? Przecież nigdy nie leciałeś samolotem. - No właśnie: nie płynąłem też statkiem. Niczym nie płynąłem i nie leciałem. A ty płynęłaś? - Statkiem nie, promem. Do Szwecji kiedyś płynęłam, ale bez samochodu. Tata mnie zabrał. - No, twój tata to chyba tylko rakietą nie leciał... - Rakietą się nie lata, tylko statkiem kosmicznym, wahadłowcem też można. Rakieta to tylko taki duży silnik... - O patrzcie, tu skręca się do Żytomierza - już tam byliśmy. No, to zrobiliśmy wielkie koło!

- A mnie się marzą podróże w dawnym stylu, pociągiem, starą linią kolejową, tunelami, wiaduktami, mostami... - I żeby ten pociąg jechał do domu, bo już trochę tęsknię... Po zakwaterowaniu w internacie szkolnym w Winnicy mieli lek­ cję historii - o tym, co się działo na tych ziemiach w latach 19181921. Złożyli kwiaty pod tablicą upamiętniającą spotkanie w Win­ nicy przywódcy Ukraińskiej Republiki Ludowej Atamana Symona Petlury i Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pod tablicą pani Larysa mówiła: - Dnia 16 maja 1920 r. Józef Piłsudski przyjechał do Winnicy, stolicy dawnej guberni podolskiej, położonej nad Bohem. Miasto to od początku maja, a więc od wyzwolenia z rąk bolszewików, pełniło funkcję tymczasowej stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Piłsud­ ski przybywał do miasta na zaproszenie Semena Petlury. Na dworzec kolejowy Piłsudski planowo miał przybyć o 10 rano, jednakże dotarł na miejsce z godzinnym opóźnieniem. Tego poranka rzęsiście padało, ale mimo to na peronie zgromadziła się „masa ludzi: panów w odświętnych strojach i pań w pięknych, letnich kapeluszach pod parasolami i bez parasoli. Stojąca na peronie kompania honoro­ wa sprezentowała broń”. Orkiestra odegrała hymny narodowe: pol­ ski i ukraiński. Tysiące ludzi krzyczało: „Niech żyje! Niech żyje!” Pamiątką tego przyjazdu są słynne fotografie i film przedstawia­ jący Petlurę i Piłsudskiego na dworcu kolejowym salutujących przez okna w salonce. Aby upamiętnić to historyczne spotkanie 11 listopada 2014 roku na dworcu w Winnicy odsłonięto pamiątkową tablicę. • CIEKAWOSTKA •

maja 1920 roku w Winnicy spotkali się Ataman Naczel­ ny Symon Petlura i Marszałek Józef Piłsudski, przywódcy walk o wolność i niepodległość Polski i Ukrainy”.

SS

Ćwiczenie 1

Powiedz, co jest prawdą, a co nie. WZÓR: A. Po drodze z Odessy do Winnicy posuwali się powoli. Tak, to prawda,/Oczywiście, że tak, /ponieważjechało nią dużo auto­ busów, ciężarówek, samochodów osobowych.

B. Po drodze nie widzieli żadnego traktora, motocykla czy wozu konnego. Nie, to nieprawda. / Wręcz przeciwnie. /Nie, to nie do końca prawda. /Po drodze mijali wóz konny, widzieli traktor z przyczepą, jechały też motocykle, skutery.

Przy drodze na poboczach niczego się nie sprzedaje. Na stacji benzynowej autobus zatrzymał się na mały postój. Darek zawsze jest wesoły i pogodny, wszędzie lubi latać samo­ lotem i pływać statkiem. 4. Rakieta to duży silnik statku kosmicznego albo wahadłowca. 5. W Winnicy grupa miała lekcję historii na temat dziejów Ukrainy i Polski w XIX wieku. 6. Na dworcu w Winnicy spotkali się przywódcy Ukraińskiej Re­ publiki Ludowej i Rzeczypospolitej Polskiej. 7. Spotkanie odbyło się 16 maja w obecności wielkiej ilości miesz­ kańców tymczasowej stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej. 8. To był bardzo piękny, słoneczny dzień. 9. Ani orkiestry, ani kompanii honorowej na dworcu nie było. 10. O tym wydarzeniu na dworcu w Winnicy przypomina tablica pamiątkowa. 1. 2. 3.

Ćwiczenie 2

SS

Przypomnij i pokaż na mapie:

1. W jakich miastach i miejscowościach był Darek podczas poby­ tu na Ukrainie? 2. W których z nich byłaś / byłeś? 3. Czym tam jechałaś / jechałeś? 4. Dlaczego jechałaś / jechałeś takim środkiem transportu? 5. Czy można było dojechać tam inaczej: inną trasą lub innym środkiem transportu? SS

Ćwiczenie 3

Wypisz środki transportu wymienione w tekście. Możesz podać jeszcze inne? EJ Ćwiczenie 4

Ułóż pięć zdań według wzoru. WZÓR: Lubię jeździć samochodem, nie lubię jeździć autobusem.

Si L J Ćwiczenie 5 Opisz swoją podróż, którą odbyłeś / odbyłaś po Ukrainie, odpowia­

dając na pytania: 1.

Kiedy to było?

2. Jaki był cel podróży?

Czym jechałaś / jechałeś? 4. Jak długo trwała podróż? 5. Jak oceniasz tę podróż? 6. Kogo spotkałaś / spotkałeś po drodze? 7. Opisz spotkaną przez ciebie osobę. 8. Co robiłaś / robiłeś po drodze? 9. Pokaż na mapie miejsca, które odwiedziłaś / odwiedziłeś. 10. Dokąd prowadzą linie kolejowe, drogi od miasta, które zwie­ dzałaś / zwiedzałeś? 3.

JLJ Ćwiczenie 6 Jak przebiegła podróż grupie Darka? Dlaczego czuli się zmęczeni?

Ćwiczenie 7 Porozmawiajcie z koleżanką / kolegą o podróżach:

1. Jakie środki transportu są najlepsze:

• dla wsi? • dla małych miasteczek? • dużych miast? 2. Czym najlepiej podróżować po Ukrainie? 3. A Ty czym lubisz podróżować? 4. Jakiego środka transportu nie lubisz? Dlaczego? ПЕЗ Ćwiczenie 8

Posłuchaj piosenki Wsiąść do pociągu, śpiewanej przez

Marylę Rodowicz. Uzupełnij brakujące wyrazy.

Światem zaczęła rządzić , Topi go w żółci i czerwieni, A ja tak pragnę czemu nie wiem, Uciec od jesieni.

Uciec od przyjaciół, Wrogów, rachunków, Nie trzeba długo się namyślać, Wystarczy tylko wybiec Wsiąść do pociągu byle jakiego, Nie dbać o , nie dbać o , Ściskając w ręku kamyk zielony, jak wszystko zostaje w tyle. W taką chcę wyruszyć, Gdy podły nastrój i Zostawić łóżko, ciebie, szafę, Niczego mi nie będzie Zegary staną niepotrzebne, Pogubię wszystkie W taką chcę wyruszyć, Nie wiem czy kiedyś się odważę.

SS

Ćwiczenie 9

Czy odpowiada Ci forma wycieczki proponowana przez znaną polską piosenkarkę: „Wsiąść do pociągu byle jakiego"? Ułóż dialogi, odpowiadając na pytania:

1. W jaką podróż chciałabyś / chciałbyś wyruszyć? 2. Jesteś zwolennikiem wycieczki zaplanowanej czy wolisz prze­

żywać niespodzianki w podróży? Bardziej podoba Ci się, żeby czas na wycieczce był wypełniony czy chcesz mieć dużo „czasu wolnego”? 4. Czy też chciałabyś / chciałbyś „od czegoś uciec”? 5. Czy raczej chciałabyś / chciałbyś do czegoś pojechać? Do czego? 3.

EJ Ćwiczenie 10

Wpisz słowa powiedziane w odpowiednim miejscu. Skorzystaj ze słownictwa w ramce.

Informacja kolejowa

Stacja benzynowa

W kościele

30 litrów„95". Przepraszam, jak dojść do Wieży? Bóg zapłać. Czy można dojechać pociągiem z Winnicy do Polski? Ile płacę? Dokąd państwo jadą? Przepraszam, gdzie jest toaleta? Niech będzie pochwalony Jezus Chry­ stus! / Na wieki wieków amen. Do pełna proszę. Ma pani kartę promocyj­ ną? Gdzie jest stacja kolejowa? Paragon czy faktura? Szczęść Boże! EJ Ćwiczenie 11

Napisz dyktando (treśćII Dyktanda Ogólnoukraińskiego - 2015 r.).

Bardzo wielu Polakom i Ukraińcom wydaje się, że stosunki pol­ sko-ukraińskie to tylko wojna i wzajemna wrogość, że między Polaka­ mi i Ukraińcami był tylko brzęk szabel i chrzęst oręża, że nawet jeśli dzisiaj jest nam po drodze, to historia różni nas dogłębnie. To jednak nieprawda. Takie mniemanie wynika nie tylko z niewiedzy histo­ rycznej, ale jest też skutkiem działania reżimowej, obcej propagandy.

Potwierdzeniem tej tezy jest zapomniany sojusz polsko-ukraiński z 1920 roku. Sojuszniczej umowie patronowali wtedy wybitni przywód­ cy: ze strony polskiej Józef Piłsudski, z ukraińskiej Symon Petlura. Zakończenie I wojny światowej otworzyło przed narodami zniewolony­ mi przez rosyjskie imperium szanse na odzyskanie wolności. Pojawiła się nadzieja na zerwanie niechcianego mariażu z Moskwą. Niestety, komunistyczni włodarze Kremla postanowili utrzymać pod kontrolą całość dawnego władztwa dynastii Romanowów. Młode, nieokrzepłe państwo ukraińskie zostało w roku 1919 zaatakowane zarówno przez bolszewicką, jak i antybolszewicką Rosję. Pokonane ukraińskie woj­ ska, politycy i urzędnicy musieli się wycofać na zachód i schronić za liniami polskiego wojska. Budująca swoją niepodległość Polska rów­ nież była zagrożona przez rodzące się bolszewickie imperium, czyha­ jące na nią zza granicy. Nic więc dziwnego, że zdecydowano się na sojusz. W zamian za rezygnację strony ukraińskiej z ziem zachodniej Ukrainy, Polska zobowiązała się pomóc w odbudowie ukraińskiej niepodległości. Wspólna polsko-ukraińska ofensywa doprowadziła w maju 1920 roku do wyzwolenia Kijowa od sił bolszewickich. Obcho­ dząc rocznicę zakończenia II wojny światowej, pamiętajmy, że 25 lat wcześniej miało miejsce inne ważne wydarzenie: 9.05.1920 roku w Kijowie odbyła się wspólna polsko-ukraińska defilada. Niestety, ukraińska niezależność okazała się krótkotrwałym, choć pięknym mirażem. Nastąpił bolszewicki kontratak i wojska polsko-ukraińskie musiały się wycofać aż pod Warszawę. Ostatecznie siły bolszewickie, dążące do odebrania swobody Europie Zachodniej, powstrzymano i wolność Polski została ocalona, na budowę niepodległej Ukrainy sił już nie wystarczyło. Jednak wojska sojusznicze, powstrzymując ko­ munistyczną nawałnicę, były przedmurzem chroniącym całą europej­ ską cywilizację i właśnie dlatego należy im się nasza pamięć.

ПЕЗ Ćwiczenie 12

Posłuchaj tekstu. Zdecyduj, o których herbach jest mowa.

Wpisz do tabeli. Jak po ukraińsku zapisujemy nazwy wymie­

nionych miasteczek?

Szarogród Winnica Salnica Wierzbowiec

Tulczyn

Hajsin

W czasach Rzeczpospolitej miasteczka na Winniczyźnie otrzy­ mały herby. Często herby przedstawiają postać patrona miasta, tak jak na tym herbie Szarogrodu, na którym widzimy postać św. Floriana.

В

E

D

C

F

Zasadniczo na herbach przedstawiano albo postaci patronów, albo części ciała ludzi czy zwierząt, albo tylko broń - tak jak na her­ bie Winnicy. Najczęściej jednak było to połączenie tych elementów, np. ręki z bronią - jak na tym herbie Salnicy z 1607 roku, albo na herbie „Pogoń” Wierzbowca - przedstawiającym ramię z mieczem. Po upadku Rzeczpospolitej, caryca Katarzyna II osobiście zmie­ niała każdy herb miasta, dzieląc herb na dwie części i dodając w górnej części rosyjskiego dwugłowego orła, jak na tym herbie Tulczyna ze snopami, czy Gajsina ze skrzydłem. (na podstawie lekcji historii w Regionalnym Muzeum Sztuki w Winnicy)

UTRWALANIE WIEDZY O WOŁACZU

W języku polskim osobne formy WOŁACZA posiadają tylko rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego w liczbie pojedynczej. W rodzaju nijakim oraz w liczbie mnogiej forma WOŁACZA jest zawsze równa Mianownikowi.

WOŁACZA używa się w zawołaniach, bezpośrednich zwrotach, w funkcji apelu, np.: synu, mamo, kotku, małpo, bracie, aniołku.

W imionach własnych w polskim języku mówionym WOŁACZ coraz częściej zastępowany jest przez Mianownik, np.: Darek!, Agnieszka!. Używanie imion osobowych w WOŁACZU w języku mówionym jest dzisiaj odbierane jako bardzo formalne lub też żartobliwe, np. Darku!, Agnieszko!.

i -e/-/e chłopcze, książę kocie, psie, chłopie WYJĄTEK: Boże! człowiecze! / człowieku!

-u duchu, smoku, piesku, syneczku, mężu

-o żono, córeczko, małpo, falo, gazeto

c------------------------------------------------------------- \ Końcówki WOŁACZA przymiotników, zaimków, liczebników porządkowych są równe końcówkom Mianownika. 4__________________________________________________________________________________________________________________ J

W języku pisanym, zwłaszcza oficjalnym, zastępowanie Wołacza Mianownikiem jest natomiast uznawane za błąd językowy

\__________________________________________ _________________________________________________

_______________ z

CJ Ćwiczenie 13

Rzeczowniki z nawiasów zapisz w formie Wołacza.

1. Drogi (profesor), życzymy Panu wszystkiego najlepszego! 2. (Darek), podaj mi nową mapę Odessy. 3. Weź swoje rzeczy, (chłopiec). 4. Drogi (brat), przesyłam Ci pozdrowienia. 5. (Pan Robert), prosimy wejść do klasy. 6. Dziękuję ci, (mój drogi syn) za pamięć. 7. (Pan kierowca), podwiezie nas pan do opery? 8. (Koleżanka), podaj ten wielki słownik.

9. (Kochana babcia), popatrz jak ładnie maluję. 10. (Magda), opisz swoją ostatnią podróż. 11. (Pan doktor), proszę wypisać receptę. CJ Ćwiczenie 14

Zamień podane formy Mianownika na formy Wołacza.

Pani Krystyna. Drogi ojciec. Kochana mamusia. Pan Adam. Miły Jurek. Pani dyrektor. Biedny kuzyn. Miły kolega. Miła koleżanka. Najdroższy dziadek. Moja mała siostrzyczka. Agatka. Pani Irena. Pan prezes. Szanowny pan prezydent. Pan rektor. Drogi przyjaciel. Droga przyjaciółka.

EJ Ćwiczenie 15

Ułóż zdania w Mianowniku i Wołaczu z wyrażeniami z ćw. 14. EJ Ćwiczenie 16

Najpopularniejsze imiona polskie zapisz w Wołaczu.

Aleksandra, Julia, Zofia, Hanna, Laura, Natalia, Iga, Oliwia, Pola, Alicja. Antoni, Jakub, Jan, Aleksander, Franciszek, Mikołaj, Wojciech, Kacper, Marcel, Michał, Wiktor, Ignacy. EJ Ćwiczenie 17

Zacznij listy do: a) wszystkich członków swojej rodziny; b) 2 kole­ gów, 2 koleżanek; c) nauczyciela i nauczycielki języka polskiego; d) kon­

sula RP w Twoim obwodzie konsularnym. Pamiętaj o dużych literach!!!

WZÓR: Droga Mamo! Kochana Ciociu! Szanowny Panie Dyrektorze! £3 Ćwiczenie 18 Zapoznaj się z poniższym tekstem. Ustal na mapie Polski, gdzie leżą

Kielce i którego województwa są stolicą.

Udokumentowane dzieje Kielc mają ponad 900 lat. Kielce stały się miastem w 1364. Wiek XV і XVI to czas wzmożonego rozwoju Kielc, związanego z eksploatacją rud ołowiu, miedzi i żelaza. Będąc niewielką osadą, pozostawały na uboczu historii aż do XVIII wieku.

Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach

Po III rozbiorze Polski miasto włączono do zaboru austriackiego. W wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego w 1815 r. ziemia kielecka przypadła rosyjskiemu zaborcy. Kielce podczas zaborów stanowiły centrum administracyjne regionu świętokrzyskiego, mieszkańcy brali czynny udział w zrywach narodowych. W 1816 r. dzięki staraniom członka Rady Stanu Królestwa Pol­ skiego Stanisława Staszica otworzono w Kielcach pierwszą wyż­ szą uczelnię techniczną w Polsce - Szkołę Akademiczno-Górniczą. Natomiast systematycznie rusyfikowano szkolnictwo. Zjawisko to przedstawił na podstawie własnych doświadczeń Stefan Żeromski w Syzyfowych pracach. W lutym 1905 r. kielecka młodzież gimnazjal­ na ogłosiła strajk, żądając wprowadzenia lekcji w języku polskim. Na początku I wojny światowej swoje pierwsze oddziały zaprzysiężył tu Józef Piłsudski, od tej pory Kielce mianowano „miastem Marszałka”. Piłsudski otrzymał honorowe obywatelstwo Kielc już w 1921 r. II wojna światowa gwałtownie przerwała rozwój regionu, zruj­ nowana gospodarka zaczęła odradzać się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku. W 1974 utworzono Politechnikę Świętokrzyską, a rok wcześniej Wyższą Szkołę Pedagogiczną, od 2011 Uniwersytet Jana Kochanow­ skiego w Kielcach. W latach 60. Kielce i Winnica zostały miastami zaprzyjaźniony­ mi. W roku 1993 partnerstwo to zostało potwierdzone przez podpi­ sanie nowej umowy o współpracy. Współczesne miasto jest stolicą województwa świętokrzyskiego. CU Ćwiczenie 19

Odpowiedz na pytania.

1. 2. 3.

4. 5. 6. 7.

8.

Którego wieku sięga pierwsza wzmianka o mieście? Na jaki wiek przypada prężny rozwój Kielc? Kiedy w historii miały miejsce rozbiory Polski? W którym mieście powstała najstarsza w Polsce wyższa uczel­ nia techniczna? Dlaczego gimnazjaliści kieleccy ogłosili strajk w 1905 r.? Czy przebywał w Kielcach marszałek Józef Piłsudski? W którym roku założono dzisiejszy Uniwersytet Jana Kocha­ nowskiego w Kielcach? Czy Kielce i Winnica to miasta zaprzyjaźnione?

SS EJ £3 Ćwiczenie 20

Przygotuj prezentację jednego ze znanych Polaków i Ukraińców. Użyj słownictwa:

KTO?

CO ROBIŁ?

Z zawodu był...; Pracował jako / był (kim?); Został (kim?); Był mianowany (kim?) (przez kogo?); Został wygnany / Bohater uwięziony / uwolniony / skazany na (co?); Wsławił się narodowy (czym?); Dokonał (czego?); Brał udział w...; Odniósł zwycięstwo nad... Reprezentował poglądy, partię...; Był wyrazicielem woli narodu; Zdobył niezwykłą popularność dzięki...; Działacz Zdecydowanie opowiedział się po stronie...; Stanął polityczny po stronie... uciśnionych, słabych, biednych; Zdobył poparcie większości; Sprawował funkcję (kogo?) przez (jak długo?)...

Artysta

Od dzieciństwa wykazywał uzdolnienia w kierunku...; Nic nie wskazywało na to, że w przyszłości...; Zasłynął (czym?); Wystawiał obrazy / rzeźby w galerii...; Był dojrzałym malarzem...; Malował w stylu...; Jego obrazy przedstawiają... / poruszają tematykę...

Upór w dążeniu do celu; Był oddany (czemu?); Poświęcił się (czemu?); Odkrył / wynalazł / skonstruował...; Od dzieciństwa wykazywał zainteresowania...; Prowadził Naukowiec badania / doświadczenia nad...; Pracował nad teorią (czego?); Przyświecał mu cel...; Odkrycie naukowe; Wynalazek techniczny ... Trenował u boku...; Pierwsze sukcesy odniósł na zawodach...; W wieku ... lat pobił rekord...; Wielokrotnie Sportowiec stawał na najwyższym podium; Plasuje się w czołówce (skoczków) świata; Zdobył...; Wygrał / przegrał...

Aktor

Piosenkarz

Muzyk

Zadebiutował rolą... na deskach teatru...; Zasłynął rolą...; Od tej pory towarzyszy mu nieprzerwane pasmo sukcesów; Występował na scenach...; Najbardziej znany w roli...; Kojarzony z rolą...; Grał w teatrze; Otrzymał rolę... w filmie...

Odniósł sukces piosenką... na festiwalu...; Był wokalistą zespołu...; Rozpoczął karierę solową...

Już w dzieciństwie wykazał zainteresowania muzyczne; Najpierw grał na...; Zmienił instrument na...; Grał w zespole...; Skomponował...

UTRWALANIE WIEDZY O PRZYSŁÓWKU

Ґ

PRZYSŁÓWEK to nieodmienna część mowy. Odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy?

Wiele przysłówków można utworzyć od przymiotników, np.: uważny uważnie, łaciny łacinie, mądry mądrze, grzeczny grzecznie

Inne nie pochodzą od przymiotników, np.: jutro, wieczorem, tylko, dopiero. Te się nie stopniują.

i__________________________ Stopniowanie przysłówków jest podobne do stopniowania przymiotników, umożliwia porównywanie natężenia tej samej cechy. Przysłówki tworzą formy stopnia:

t Wyższego, np.: ładniej

Równego, np.: ładnie

Najwyższego, np.: najładniej

Wyróżnia się trzy typy stopniowania:

if

t

regularne

nieregularne

gorąco, twardo, bardzo, łatwo, mądrze, ładnie

goręcej, twardziej, bardziej, łatwiej, mądrzej, ładniej

dobrze lepiej najlepiej

źle gorzej najgorzej

i t t ♦ i dużo więcej najwięcej

t opisowe

bardziej wesoło; najbardziej wesoło; bardziej krzywo; najbardziej krzywo; mniej ciekawie; najmniej ciekawie mało mniej najmniej

W zdaniu przysłówek łączy się z czasownikiem i jest jego określeniem, np.: walczyć (jak?) odważnie; stać (gdzie?)

blisko, skończyć (kiedy?) jutro. Tak powiedzieć nie wolno: bardziej słodziej, najbardziej

łagodniej.

по Ćwiczenie 21 Wypisz przysłówki do tabeli. Określ stopień porównania. Utwórz brakujące formy według wzoru.

Najszybciej test rozwiązał Jurek. Najwolniej trasę wyścigu po­ konał młody zawodnik z Belgii. Do sprawdzianu najlepiej przygoto­ wała się Dorota. Najwięcej emocji dostarczył kibicom mecz Polska Brazylia. Najbardziej interesująco zaprezentował się publiczności artysta z Ukrainy. Podczas klasowych imprez najmniej beztrosko zachowywał się Darek. Najszybciej mija czas na wakacjach. Najmi­ lej wspominamy przyjemne chwile. Przysłówek w ćw.

Stopień równy

Stopień wyższy

Stopień najwyższy

Najszybciej

szybko

szybciej

najszybciej

EJ Ćwiczenie 22 Uzupełnij tabelę brakującymi formami przysłówków.

Stopień równy

Stopień wyższy

Stopień najwyższy

szybko wolniej

mało najładniej

więcej najgorzej mocno weselej najmilej

drożej łatwo lepiej

najdłużej EJ Ćwiczenie 23

Ułóż 6 zdań z przysłówkami z tabeli ćw. 22. w stopniu wyższym i najwyższym.

PAN TADEUSZ

(fragmenty) (...) Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju, Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju, Stał dwór1 szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany; Świeciły się z daleka pobielane ściany, Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni. Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi, (...) I stodołę miał wielką, i przy niej trzy stogi. (...) Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza, Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza. Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek. (...) Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać. (...) Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne. (...) I też same portrety na ścianach wisiały. (...) Nawet stary stojący zegar kurantowy W drewnianej szafie poznał, u wniścia2 alkowy, I z dziecinną radością pociągnął za sznurek, By stary Dąbrowskiego posłyszeć mazurek. Biegał po całym domu i szukał komnaty, Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty. 1 dwór - oznacza dom i folwark 2 wniście - wejście

EJ Ćwiczenie 25 Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Jaki utwór literatury ukraińskiej

kojarzy Ci się z Panem Tadeuszem?

•CIEKAWOSTKA •

oemat Pan Tadeusz jest najwybitniejszym utworem polskie­ go geniusza Adama Mickiewicza. To jedno z najważniejszych dzieł polskiej i światowej literatury. Według materiału historycz­

P

nego, poruszonych tematów i problemów epopeja narodowa Pan Tadeusz to swoista encyklopedia życia ówczesnych Polaków dru­ giej połowy XVIII - początków XIX wieku. Ukraiński przekład Pana Tadeusza pióra wybitnego poety i tłumacza Maksyma Rylskiego jest uważany za jeden z najlep­ szych na języki słowiańskie. EJ Ćwiczenie 26

Wypisz z usłyszanego fragmentu wyrazy opisujące dworek.

WZÓR: dwór z drzewa, podmurowany.... EJ Ćwiczenie 27 Wskaż wszystkie rzeczowniki określające miejsce położenia dworu

i krajobraz dookoła.

WZÓR: Śród pól, nad brzegiem ruczaju.... £3 Ćwiczenie 28 Które z wymienionych w opisie Mickiewicza cech dworu odnajdu­ jesz na poniższym rysunku? Dach kryto słomą *ut>. tak Jak w tym wypadku, gontem, czyli drewniaia dachówka

W celach obronnych okna najczęściej były niewielkie.

drewniany, rzadziej murowany

Charakterystyczny dla dworku byt ganek, przez który wchodziło Sie to dworu. C2esto wieszano nad nim herb gospodarza.

ftikierz, czyn narożna cześć budynku, wysu­ nięta i kryta osobnym dachem, zwiększał obronny charakter bu dyn ku. Pełnił także rolę sypialni lub spiżarni

SS

Ćwiczenie 29

Jak rozumiesz słowa By stary Dąbrowskiego posłyszeć mazurek? O jaką melodię chodzi? SS

Ćwiczenie 30

Przyjrzyj się ilustracji folwarku poniżej, wskaż jego części wymie­

nione przez A. Mickiewicza. PLAN GOSPODARSTWA FOLWARCZNEGO

e hodowano те potem aiy na stoi

Dwór szlachecki był najbardziej okazała budowlą majątbm szlachcica, stal w oddaleniu od folwarku і мі dro

■'i

i, _cnjęntan

rf ГГТТТГ

уи к

/

dwór

staw zagrody i pola chłopskie'

otacn i spichrzach przechowywano słomę ■ i zboże. Budynki • gospodarcze budowano z drewna i kryto stoma. Dla uniknięcia pożarów byty znacznie oddalone )d siebie.

u—U----•

■» browar L.:

W chlewie trzymano Swlnie/w oborze bydło. w kurniku kury, a w stajniach konie. Ze zwierzętami lub w małych komórkach znajdujących się przy pomieszczeniach dla zwierząt mieszkała służba, która ich doglądał a.

i;

' 1) M II * ,'l у pole pręcie , ii v,'W ц t; ■ » ї H » у p 11 ł

folwark

( і ii i i f і и ii 1111 i i ‘ ■ pfl < *. . * i f i

»

1 V V O 1 Г И -І V У '

i p-1

brogi

(7и H H Pod da Sikam i przechowywano siano lub słoma.

SS LU L3 Ćwiczenie 31 Opisz schemat folwarku, odpowiadając na pytania gdzie i co się znajdowało, do czego służyły te budynki i miejsca? Skorzystaj ze

słownictwa z ramki.

uprawiać pole / ogród / warzywa / pszenicę / ziemniaki; hodować by­ dło / ryby / kwiaty; grzebać umarłych; przed /za / obok/ naprzeciw / koło SS CU L3 Ćwiczenie 32

Przeczytaj poniższy tekst. Na jego podstawie opowiedz grupie o miejscu zamieszkania Twojej rodziny.

Nasze miasteczko jest niewiel­ kie. Ja tu mieszkam od urodzenia. Mój dom jest mały, ale przytulny. Jest to jednorodzinny domek par­ terowy, budowany z czerwonej cegły. Drzwi wejściowe prowadzą do pokoju siennego, z którego jest wejście do kuchni i dużego pokoju. Niewielki korytarzyk prowadzi do sypialni rodziców i pokoju mojego i młodszego brata. Drewniany­ mi schodkami można wyjść na strych. Ściany domu są kolorowe, a meble są nowoczesne. W domu panuje dobra atmosfera spokoju i poczucia bezpieczeństwa. W dużym pokoju w kominku płonie ogień, tworząc miły nastrój. UTRWALANIE WIEDZY O ZAIMKU

Odmiana zaimków przeczących nikt, nic, żaden, żadna, żadne; niczyj, niczyja, niczyje

nikt, nic = kto, co

Zaimki nikt, nic występują tylko w liczbie pojedynczej w rodzaju męskim - nikt lub nijakim - nic

żaden, żadna, żadne; niczyj, niczyja, niczyje = nikt, nic

Zaimki żaden, żadna, żadne; niczyj, niczyja, niczyje odmieniają się jak przymiotniki.

Odmiana zaimków nikt, nic M. D. C. B. N. Ms.

nikt nikogo nikomu nikogo

nic niczego niczemu nic

nikim

niczym

n Ćwiczenie 33

Wstaw odpowiednie formy zaimków nikt, nic i żaden.

nie przychodzi. go nie interesuje. nie przyszedł na to spotkanie. z obecnych tego nie słyszał. z nas jeszcze nie był na nowym filmie. On nie szuka . Ona nie czyta. Nie mam do stracenia. Jesienią w górach nie ma tury­ stów. W tym miesiącu nie będzie wyjazdów. Czasem nie mamy wpływu na . Teoretycznie to problem. pociąg się nie zatrzymuje na tej małej stacji. już nas nie dziwi. CJ £3 Ćwiczenie 34

Rozwiąż test w zeszycie. Przypomnij tematy poprzednich lekcji.

1. Jakie miasto przypominał Darkowi Lwów?

1 Pragę

2 Wrocław

3 Kraków

4 Kijów

3 Z Katedry Łacińskiej

4 Z Katedry św. Jura

2. Skąd widać panoramę Lwowa?

1 Z Góry Zamkowej

2 Z Podzamcza

3. Pierwsze wzmianki o Wrocławiu pochodzą z

1 X wieku

2 IX wieku

3 XII wieku

4 VIII wieku

4. Wrocław jest historyczną stolicą

1 Śląska

2 Pomorza

3 Kujaw

4 Małopolski

5. Józef Teodor Konrad Korzeniowski to wybitny polski i brytyjski

1 Badacz nauki

2 3 Powieściopisarz Artysta malarz

4 Podróżnik

6. Wawel to siedziba królów polskich w

1 Warszawie

2 Gdańsku

3 Krakowie

4 Kielcach

3

4

Samborze

Humaniu

7. Bruno Schulz urodził się w

1

Drohobyczu

2 Włodzimierzu Wołyńskim

8. W Krzemieńcu nad Ikwą urodził się

1

2

3

4

Adam Mickiewicz

Kazimierz Wierzyński

Juliusz Słowacki

Jarosław Iwaszkiewicz

9. Trzeci rozbiór Polski miał miejsce

1 1795 roku

2 1772 roku

3 1793 roku

4 1818 roku

3 Lwów

4 Humań

10. Jednym z cudów Ukrainy jest

1 Zofiówka

2 Zaporoże

CU Ćwiczenie 35 Ustal właściwy szyk przymiotników w połączeniu z podkreślonymi

rzeczownikami, ułóż swoje zdania. 1.

2. 3. 4. 5. 6.

7. 8.

Dworzec: nowoczesny, kolejowy. Sok: kwaśny, jabłkowy. Przystanek: tramwajowy, nowy. Rozmowa: długa, telefoniczna. Lato: piękne, ukraińskie. Jesień: ładna, polska. Pociąg: pospieszny, nowy. Baśń: stara, dobra.

Г1 Ćwiczenie 36

Wyrazy w nawiasach zapisz w odpowiedniej formie.

Nie znam jeszcze dobrze (język polski). Czytaliśmy (ciekawy ar­ tykuł) na temat polsko-ukraińskich relacji. W naszym mieście jest kilka (dobre licea). Chciałbym nauczyć sią dobrze (język francu­ ski). Odbyliśmy (ciekawa podróż) po Ukrainie. Pozdrawiamy swoich (dawni przyjaciele). Przeczytaliśmy książkę o (historia nasz kraj). Ciągle opowiadamy o (przeżyte chwile). Na sali byli obecni (znany profesor) i (sławny artysta). Mama podziękowała za (piękna kartka pocztowa) z Odessy. Robiliśmy zdjęcia na tle (stara katedra) i przed (pomnik Adam Mickiewicz). CJ Ćwiczenie 37

Zamień liczbę pojedynczą na liczbę mnogą.

To jest dawne lwowskie muzeum. To jest doskonały nauczyciel. To jest doświadczony lekarz. To jest skuteczne lekarstwo. To jest genialna idea. To jest nieznośna sąsiadka. To jest znany obywatel naszego miasta. To jest zdolny uczeń. To jest przystojny pan. To jest miła pani. To jest beznadziejny pomysł. To jest najlepszy ko­ lega. To jest dawna koleżanka. To jest stare zdjęcie. To jest stare przysłowie.

CZJ Ćwiczenie 38

Zapisz zdania według wzoru. WZÓR: Jedzieszdo Kijowa? - Nie jadę. W Kijowie byłem dwa tygodnie temu.

1. Jedziesz do Lwowa? 2. Jedziesz do Odessy? 3. Jedziesz do Winnicy? 4. Jedziesz do Gdańska? 5. Jedziesz do Wrocławia?

6. Jedziesz do Warszawy? 7. Jedziesz do Żytomierza?

8. Jedziesz do Kołomyi? 9. Jedziesz do Krakowa? 10. Jedziesz do Poznania?

SS EJ £3 Ćwiczenie 39 Uzupełnij zdania właściwymi formami przymiotników w stopniu

wyższym. 1.

2. 3. 4. 5. 6.

7. 8.

Niektórzy mówią, że (dobry) żywy pies niż martwy lew. Ze strachu i zimna jej twarz była (biała) niż śnieg. Praca nauczyciela jest (ciężka) niż praca w biurze. Ona była (ładna) niż się wydawało. Dotarliśmy na szczyt góry (krótka) droga. To ćwiczenie jest (trudne) niż poprzednie. Ten samochód jest (nowy) od tamtego. Dzisiejsze zadanie jest (łatwe) od wczorajszego.

O Ćwiczenie 40 Zapoznaj się z treścią ciekawostki.

•CIEKAWOSTKA •

tanisław Wawrzyniec Staszic urodził się w 1755 w Pile, k_2zmarł 20 stycznia 1826 w Warszawie. Polski działacz oświe­ ceniowy, pionier spółdzielczości, pisarz polityczny i publicysta, filozof i tłumacz, przyrodnik: geograf i geolog; ksiądz katolicki. Minister stanu Księstwa Warszawskiego od 1809 roku, radca stanu Księstwa Warszawskiego od 1810 roku, zastępca ministra oświaty Królestwa Polskiego w latach 1818-1824, minister sta­ nu Królestwa Polskiego od 1824 roku.

® TEMAT 10 UMÓWMY SIĘ NA WAKACJE! - A pamiętacie, jak fajnie było w Kołomyi? W Muzeum Pisanki? Jak Borys o mało jakiegoś eksponatu nie stłukł? - Ale, słuchajcie, ta wycieczka w góry to była bomba. Obserwato­ rium na Pop Iwanie - rewelacja, a jakie widoki! - Jak się te góry nazywały? Huculszczyzna? - Huculi to byli mieszkańcy tych miejsc, - ale góry to Karpaty. - No, dobrze. I w Jaremczy było fajnie... Ale mnie się najbardziej podobała Bukowina - pamiętacie wizytę w Storożyńcu, a potem tam pod granicą rumuńską. - Jak się ta wieś nazywała, gdzie mieszkali górale, co tak śmiesz­ nie mówili ni to po polsku, ni to po ukraińsku, ni to po słowacku? - No, tam to już sami Rumuni normalnie byli. - No, nie przesadzaj. Ale ta wycieczka pograniczami kultur też mi się najbardziej podobała. Bukowina, a potem Zakarpacie. A które miasto wam się bardziej podobało: Czerniowce czy Użgorod?

Zamek w Użhorodzie

Ukraińskie Karpaty

- Czerniowce! Taki egzotyczny klimat - pamiętacie zdjęcia przed­ wojennych Czerniowiec w hotelu? Te napisy po rumuńsku? Ale tam też byli Niemcy, Żydzi... - No, ale słuchajcie, jak stałem w wodzie na środku Prutu, na miejscu mostu, którym ewakuował się polski rząd i wojsko do Ru­ munii w trzydziestym dziewiątym - to aż mnie coś tak w gardle ścisnęło... - Ale Zakarpacie też było ekstra. Skansen w Użgorodzie - taki ładny był. I zamek.

Plac Teatralny w Czerniowcach

- No, a potem jak jechaliśmy wzdłuż granicy i już były napisy po węgiersku? I widać było Węgry? I kąpiel w ciepłych źródłach koło Użgorodu. - No tak, bo to strasznie ciekawy region Ukrainy, granice się tam zmieniały, mniejszości pozostały, kultury, zabytki, języki. - Yhm. No, a potem, w Iwano-Frankiwsku, pożegnaliśmy się z grupą ukraińską, a my pojechaliśmy do Stryja, Drohobycza i przez Sambor na granicę, taką fajną w górach, bez kolejek. - Tak, tam po Ciebie, Darek, przyjechali rodzice, bo wy gdzieś tam mieszkaliście? - No, trochę dalej, w Krośnie. Ale mamy rodzinę po drodze. Po przekroczeniu granicy w Krościenku pojechaliśmy przez Ustrzyki Dolne. Po drodze tato opowiadał, że Ustrzyki Dolne do 1951 roku były w granicach ZSRR, potem była regulacja granic, do Polski przy­ łączono Ustrzyki, a do ZSRR Krystynopol i okolice na Lubelszczyźnie. Dziś Krystynopol nazywa się Czerwonograd. - Ciekawe, co jest jeszcze wzdłuż granicy polsko-ukraińskiej? - Bieszczady, polska część Karpat. Warto pojechać do źródeł Sanu. San tam jest wąskim strumyczkiem i przebiega nim granica polsko-ukraińska. - Aha, to dlatego w hymnie Ukrainy są słowa „od Sanu do Donu”! - Tak. To piękne strony - zgodzili się wszyscy. - Umówmy się tam na wakacje! Za rok! LJ Ćwiczenie 1 Odpowiedz na pytania

Czy spodobała się grupie wycieczka w góry? 2. Jak się nazywają te góry? 3. Co to znaczy Huculszczyzna? 1.

Gdzie się znajduje Bukowina i Zakarpacie? Wskaż na mapie Ukrainy. 5. Jakie narodowości zamieszkują te strony? 6. Z jakimi państwami graniczy Ukraina na zachodzie? Wskaż to na mapie. 7. Gdzie się pożegnali uczestnicy wycieczki? 8. Dokąd pojechała młodzież z Polski? 9. Skąd pochodzą rodzice Darka? 10. Dlaczego w hymnie narodowym śpiewamy „od Sanu do Donu”? 4.

CJ £3 Ćwiczenie 2

Zobacz mapę Polski. Znajdź województwo podkarpackie i wskaż wspomniane w tekście miejscowości. Przeczytaj je głośno. Zapisz je

EJ Ćwiczenie 3 Wypisz z tekstu w porządku alfabetycznym wszystkie miejscowości

w Polsce i na Ukrainie według wzoru: WZÓR:

Ukraina

w Kołomyi

Kołomyja

Polska

w Krośnie

Krosno

Ćwiczenie 4

Wysłuchaj tekstu.

Kultura ukraińska sięga dalej na zachód od granicy współcze­ snej Polski. Na tych terenach mieszkali Bojkowie i Łemkowie. Po­ tem przesiedleni na Ukrainę i Ziemie Zachodnie w ramach akcji „Wisła”. Pozostało wiele pięknych drewnianych łemkowskich cerkie­ wek - można je zwiedzać, jadąc szlakiem architektury drewnianej. Te perełki architektury ludowej po obu stronach granicy ukraiń­ sko-polskiej są wpisane na listę UNESCO. A chodząc tu po górach, co chwila można się natknąć na dawne wsie, cmentarze, zdziczałe sady... To piękne strony.

Każdy region ma swój klimat, ale tu jest szczególnie. Pograni­ cze kultur, religii, bogata historia, choć często tragiczna. Wspólnota Karpat, dziś poprzecinana granicami, ale przez wiele lat istnieją­ ca ponad państwami. Dobrze, że dziś te granice są tu tylko symbo­ liczne, na pewno przyjdzie taki dzień, że i Ukraina dołączy do Unii Europejskiej i będziemy sobie przechodzić przez San w górach na spacer do Sianek. Do tych tradycji wspólnoty Karpat nawiązuje idea Euroregionu Karpaty. SS £3 Ćwiczenie 5 Zadaj swoim kolegom kilka pytań dotyczących wysłuchanego tekstu.

WZÓR: Gdzie dawniej mieszkali Bojkowie i Łemkowie?

Ćwiczenie 6

SS

Zapoznaj się z treścią ciekawostki. Zobacz na mapie, gdzie przebie­ gała trasa wspomnianego pociągu. Znajdź wspomniane miejscowości.

• CIEKAWOSTKA •

Gdzie była stara granica?

owojenna granica między Polską a ZSRR szła torami kolejo­ wymi. A tymi torami jeszcze do lat 90. jeździł pociąg „ekste­ rytorialny” z Warszawy do Zagórza - wjeżdżał koło Przemyśla do USRR, jechał przez Dobromil i Chyro w i wyjeżdżał tam koło tej granicy w Krościenku. Wówczas zasłaniano okna w wagonach, nic nie można było zobaczyć, a podróżnych pilnowali żołnierze z psami. W Chyrowie, dzisiaj małym miasteczku przy granicy, pozosta­ ły gmachy po starym gimnazjum. Tylu wybitnych Polaków tam się uczyło! Wśród nich Eugeniusz Kwiatkowski - finansowy ge­ niusz, dzięki któremu mamy złote polskie.

P

Ćwiczenie 7

Znajdź w Internecie, kim był Eugeniusz Kwiatkowski. Dlaczego uważa się go za geniusza finansowego? Podziel się informacją z grupą.

Eugeniusz Kwiatkowski

EJ £3 Ćwiczenie 8

Zaplanuj trzydniowy objazd po wspomnianych miejscowościach na Ukrainie. Uwzględnij następujące zagadnienia:

Co warto w nich zobaczyć? 2. Z których można zrezygnować? 3. Które koniecznie trzeba zobaczyć? 1.

4. Z jakich atrakcji warto skorzystać? 5. Zdecyduj - będą to 3 dni w zimie czy w lecie? 6.

Czym pojedziecie?

CU Ćwiczenie 9

W grupie odegrajcie scenki, które mogą zaistnieć w czasie tego

objazdu:

Na stacji benzynowej (kupno benzyny, pytania o informacje): Podczas wędrówki w górach (propozycja pomocy, akceptacja pro­ pozycji, odmowa, wyrażanie stanów, np. pragnienia, zmęczenia; pro­ pozycja odpoczynku, zmiany trasy, zmiany planów): W drodze (pytanie o drogę, tłumaczenie drogi): W hotelu (pytanie o hasło do Wi-Fi, pochwała / krytyka poko­ ju): W Muzeum Przyrodniczym w Ustrzykach Dolnych (kupno bile­ tów, wyrażanie opinii na temat zbiorów, muzeum): W restauracji (dyskusja nad wyborem dań, zamówienie obiadu, pochwała / krytyka obiadu): W sklepie (zakupy produktów na kolację): SS CJ £3 Ćwiczenie 10

Na przyszłe wakacje wybierz z poniższych propozycji tę, która Cię

najbardziej interesuje. Wybór uzasadnij. Skorzystaj ze słownictwa z ramki.

Bieszczady

Przejście szlakiem czerwonym po najwyższych szczytach i połoninach;

Bobrka k. Krosna

Zwiedzanie Muzeum Przemysłu Naftowego z pierwszym na świecie szybem ropy naftowej;

Cisną

Zwiedzanie skansenu bieszczadzkiej kolejki wąskotorowej, przejazd bieszczadzką kolejką leśną;

Iwonicz Zdrój

Spacer po uzdrowisku, wysłuchanie koncertu fortepianowego;

Krosno

Zwiedzanie Muzeum Lamp Naftowych;

Odrzykoń k. Krosna

Pobyt w ruinach zamku;

Rymanów Zdrój

Spacer po uzdrowisku, picie wody zdrojowej „Celestynka”;

Sanok

Zwiedzanie Muzeum Historycznego z bogatą kolek­ cją ikon i obrazów Zdzisława Beksińskiego; zwie­ dzanie skansenu: wsi łemkowskiej, bojkowskiej, rynku galicyjskiego;

Solina

Pływanie statkiem, kąpiel w jeziorze, pływanie po jeziorze rowerkiem wodnym.

Lubię / nie lubię, uwielbiam, nie cierpię, nienawidzę, sprawia mi przyjemność, jest to wartościowe, przyda mi się do / na, pożytecznie spędzić czas

UTRWALANIE WIEDZY GRAMATYCZNEJ

CJ Ćwiczenie 11

Użyj czasowników w czasie przyszłym według wzoru.

WZÓR: Jutro (ja, czytać) będę czytać świeżą gazetę.

Myślę, że też (ty, śmiać się)..................................... z tej anegdoty. Już nigdy nie (ja, móc).................... spędzać z tobą tak dużo czasu. Nie (my, pamiętać)..................................... tylu numerów telefonów. Do Japonii (wy, lecieć)............................................ przez 24 godziny. W czasie weekendu (ja, oglądać)...................nowe i ciekawe filmy. W następnym tygodniu (ja, kupić).................................. samochód. Córka powiedziała, że (jeść)...................................................... kaszę. Г1 Ćwiczenie 12 W której linijce zostały podane wyłącznie formy 1 os. Ip. czasu

przeszłego: 1. 2. 3. 4. 5.

Byłem, robiłam, miała; Czytałem, pisałem, chodziłem; Mogła, tańczyłam, sprzątałam; Była, miała, czytała; Miałam, chciałam, opisałam.

EJ Ćwiczenie 13

Wpisz przymiotnik w stopniu wyższym: 1. Mój pokój jest..................................................... od twojego (jasny).

2. Moja kawa jest..................................................niż twoja (mocna). 3. Ten nóż jest..................................................... niż tamten (ostry). 4. Zadanie numer 5 jest dużo.............. od zadania numer 7 (łatwe). 5. Ten stary fotel jest................................ niż ten nowy (wygodny).

O Ćwiczenie 14

Przeczytaj poniższy tekst. EUROREGION KARPACKI

Euroregion Karpacki powstał 14 lutego 1993 roku, kiedy to w Debreczynie na Węgrzech przedstawiciele władz regionalnych przygra­ nicznych obszarów Polski, Słowacji, Węgier i Ukrainy podpisali po­ rozumienie o utworzeniu Związku Międzyregionalnego Euroregion Karpacki. Obecnie obszar Euroregionu obejmuje około 154.000 km2, a zamieszkiwany jest przez ponad 15 min ludzi. Po stronie polskiej do obszaru Euroregionu Karpackiego należą województwo podkarpackie oraz obszar samorządów członkowskich Stowarzyszenia Euroregion Karpacki POLSKA. Ze strony ukraińskiej zaś obwody: lwowski, zakarpacki, iwanofrankiwski i czerniowiecki.

Mapa według: http://www.aebr.eu/thumbs/fmanager//Regionen/Cyprus/Carpathian_Euroregion_Poland/ mapa_Euroregionu.jpg&w=700

\_ ____________________________________ )

SS

Ćwiczenie 15

Porównaj informacje w ćw. 11 z informacjami poniżej. Podaj kilka

informacji o ukraińskiej części Euroregionu Karpaty.

Euroregion Karpacki Część ukraińska Informacje ogólne Położenie | Podział administracyjny | Ludność | 1 ransport

Położenie Powierzchnia ogolna: 56.600 km2 Góry: 24,000 km2 Wyżyny: 27,600 km2

Graniczy na północy ■ z obwodami Wołyń i Równe, na wschodzie - z obwodami Tarnopol, ChmielnicKI i Winnica, na południu z Mołdawia. Rumunia i Węgrami, na zachodzie ze Słowacja i Polska

Nazwa kraju: Ukraina Stolica: KiJCw Powierzchnia: 603,700 km2 Ludność: 50,125,000 mieszkańców waluta: nrywna

Mapa Ukrany

Flaga Ukrany

Mapa ukraińskiej czyści EK (261K)

Zdjęcia

Podział administracyjny

Obwód Zakarpacki Miasta - Uzgorod (U2horod) -117,061; Mukaczewo (Mukaóeue) -84,42 Okrąg) Berehcue (d Beteli Saski) -85.668; Wielki Berezny (Welykyj Bereznyj; 30.825: Winogradów (Vynohradw, d. Sewlusz) -25,663; Wołowiec iVolovecg -27,561; Irszawa (irsawa) -97,192; Mizglna (Mlżrurja d. Wolowe) -50.555; Mukaczewo (Mukaćeve) -105,538: Pereczyn (Perećyn) -32.582: Rachów (Rachkr) -86.148; Swaiawa (Svaijava) -66,254. Tiaczow (TjaCiy) 164.968: Uzgorod (Uźhorod) - 73,678; Chust -126,692

Czerniowce. Plac Teatralny (61 K) C fot Igo KrcpwnitsKy

SS EJ £3 Ćwiczenie 16

Zaplanuj najkrótszą i najdłuższą trasę wokół Euroregionu Karpac­ kiego. Odpowiedz na pytania.

Czy da się objechać EK dookoła samochodem i pociągiem? 2. Czy mapa informuje o atrakcjach turystycznych? 3. Czy proponujesz jechać zimą czy latem, a może jesienią, na wiosnę? 4. Dlaczego? 1.

о Ćwiczenie 17

Przeczytaj tekst. Nowe słownictwo zapisz do słowniczka. GOSPODARSTWO AGROTURYSTYCZNE W BIESZCZADACH

Gospodarstwo agroturystyczne jest prowadzone już od 15 lat w tak cichej i spokojnej wsi, jaką jest Bobrka k / Soliny. Powracający goście utwierdzają właścicieli w przekonaniu, że przyjazny i otwar­ ty dom sprzyja dobremu wypoczynkowi. Jednak wygodne spanie, smaczna domowa kuchnia oparta na regionalnych przepisach oraz życzliwa atmosfera domu, to nie wszystko, co oferują gospodarze.

Jezioro Solińskie

W tym gospodarstwie znajdziecie wiele zwierząt domowych i go­ spodarskich, które z pewnością oczarują najmłodszych. Mieszkają tam dwa psy rasy golden retriever i jeden mały cavalier king charles spaniel oraz cztery koty, dwa koguty, kury zielononóżki, kacza ro­ dzina i kuc szetlandzki. Od kilku lat właściciele zajmują się hodowlą owiec rasy wrzosów­ ka o ślicznej wełnie w kolorach od jasno- do ciemnosiwej, a nawet czarnej. Jest też własna mała pasieka licząca obecnie sześć uli. Niewątpliwą atrakcją tej okolicy są warsztaty bibułkarstwa ar­ tystycznego, które dzięki niesłabnącej pasji gospodarza, cieszą się od lat ogromną popularnością i właściwie stały się już znakiem roz­ poznawczym „Bazyla”. Duże zainteresowanie wzbudzają również warsztaty garncarskie prowadzone w stworzonej przez gospodarzy przytulnej garncami, gdzie przy pomocy własnych dłoni i koła garncarskiego będziecie mogli wyczarować jedyne i niepowtarzalne dzieło sztuki.

Ćwiczenie 18

SS

Powiedz, co jest prawdą, a co nie. WZÓR: A. Gospodarstwo agroturystyczne znajduje się w Bieszczadach. Tak, to prawda. Ono jest położone nad Jeziorem Solińskim. B. Wieś nad Soliną jest bardzo hałaśliwa i nie nadaje się do reflek­ sji. Nie, to nieprawda. / Wręcz przeciwnie. To bardzo spokojna i cicha wieś.

Goście z satysfakcją wracają do domu nad Soliną na wypo­ czynek. 2. Spanie w gospodarstwie jest niewygodne, a kuchnia niesmaczna. 3. Gospodarstwo nie oferuje żadnych atrakcji dla dzieci. 4. W gospodarstwie jest dużo domowych ulubieńców. 5. Owce rasy wrzosówka mają brzydką wełnę. 6. W domu nad Soliną poczęstują też miodem. 7. Gospodarz posiada skłonności artystyczne. 8. Bibułkarstwo artystyczne nie cieszy się popularnością wśród wczasowiczów. 9. Koło garncarskie budzi zainteresowanie młodych i starszych. 10. Gospodarstwo agroturystyczne ma zaledwie 3 lata i nie ma tam dużo gości. 1.

CJ Ćwiczenie 19 Dopasuj do siebie nazwy zawodów i czynności według wzoru.

krawiec optyk fryzjer mechanik jubiler —

naprawia samochody osoba, która wykonuje biżuterię szyje ubrania strzyże włosy osoba, która wykonuje okulary

CJ Ćwiczenie 20 Dopasuj do nazw miejsc zadanie, jakie w nich można zrealizować.

punkt kserograficzny apteka serwis RTV sklep AGD pralnia przychodnia

tam możemy zrealizować recepty miejsce, gdzie możemy zrobić kopię miejsce, gdzie możemy oddać brudne ubrania do wyprania idziemy tam, kiedy się źle czujemy ‘■miejsce, gdzie możemy naprawić telewizor miejsce, gdzie można kupić pralkę

о Ćwiczenie 21

Przeczytaj poniższy tekst. RYSIE KARPACKIE PROMUJĄ PODKARPACIE W WIELU KRAJACH

Dnia 26 stycznia 2013 w Sanoku uczestnicy Zarządu Konwen­ tu Współpracy Samorządowej Polski i Ukrainy otrzymali maskotki promocyjne Ryś Karpacki. Wśród gości obecni byli m.in.: Ambasador Ukrainy w Polsce Markyjan Malskyj, Ambasador Republiki Czeskiej w Polsce Jan Sechter, Mar­ szałek Województwa Podkarpackiego Mirosław Karapyta, Konsul Honorowy Ukrainy w Prze­ myślu Aleksander Baczyk, Konsul Honorowy Ukrainy w Rzeszowie Jerzy Krzanowski, Konsul Honorowy Ukrainy w Szczecinie Henryk Kołodziej, przedstawiciel Ministerstwa Środowiska oraz Polskiego Komitetu Olimpijskiego. Rysie cieszyć będą również przedstawicieli kilku delegacji z Ukrainy, Włoch i Wielkiej Brytanii. Rysie spotkały się z entuzja­ stycznym odbiorem. Maskotka została zaprojektowana i wykonana w ramach projektu „Alpy Karpatom”, realizowanego przez Funda­ cję Karpacką - Polska. no Ćwiczenie 22 Odpowiedz na pytania.

1.

2. 3. 4. 5.

Co to jest Ryś Karpacki? Kto przyjechał do Sanoka? Kto przyjechał z Ukrainy? Jak myślisz, czy taka promocja regionu ma sens? Jak można lepiej promować region?

SS

Ćwiczenie 23

Wypisz imiona, nazwiska i stanowiska wymienionych w ćw. 21 osób.

Przypomnij, jak zwracamy się do tych osób? EJ Ćwiczenie 24

Kto mieszka w wymienionych miastach i państwach? Dokończ we­ dług wzorów. Zwróć uwagę na pisownię małą / dużą literą:

Sanok

W Sanoku mieszkają sanoczanie.

Przemyśl Krosno Lwów Czerniowce Użgorod W Polsce mieszkają Polacy, mówią po polsku. Polska Ukraina Węgry Rumunia Słowacja Czechy

CU Ćwiczenie 25 Wypisz z tekstu imiona i nazwiska / Przypomnij sobie odmianę na­ zwisk, dodaj dowolne polskie imię kobiety:

WZÓR: Jan Sechter - Ewa Sechter/Sechterowa - państwo Sechterowie.

UTRWALANIE WIEDZY GRAMATYCZNEJ

LU L3 Ćwiczenie 26 W której linijce jest słowo, które nie pasuje do pozostałych:

1. 2. 3.

Masło, chleb, ciastko; Masło, kawa, dywan; Pizza, pomidor, sałata.

SS CU L3 Ćwiczenie 27 Które słowo nie jest związane z tematem rodzina:

1. 2. 3.

Rodzeństwo; Małżeństwo; Surówka.

CU L3 Ćwiczenie 28 Oni to: 1. 2. 3. 4. 5.

Paweł i Piotr; Paweł i Maria; Maria i Kasia; Kot i pies; Uczeń i nauczyciel.

LEKTURA UZUPEŁNIAJĄCA Anna BANASIAK

DROHOBYCZ BRUNONA SCHULZA

NOTATKI Z KSIĘSTWA BAŁAKU

Podróż do Drohobycza, środkowoeuropejskiej prowincji centrum i niepodległej republiki marzeń, miała być próbą odtworzenia czasu mitycznego i legendy o genialnej epoce. Pamiętnikarze wspominają, że ziemia we wschodniej Galicji jest rozrzutna i bogata. Obfituje w tłustą ropę, żółty tytoń, zboże ciężkie jak ołów, stare lasy, rzeki i jeziora jak ze snu, a przede wszystkim w pięknych i zdrowych ludzi: Ukraińców, Polaków i Żydów. W nocy z dwunastego na trzynastego listopada wstępuję w esencjonalność miejsca świętego. Do pradziejów Drohobycza prowadzi mnie relikt archaicznej kamiennej rzeźby monumentalnej, osadzo­ nej od wieków w murze zewnętrznym prezbiterium fary. Ośrodkiem miasta jest rynek z ratuszem. W drodze na Uniwersytet zatrzymuję się przed pomnikiem Jerzego Drohobycza, typowego uczonego póź­ nego średniowiecza, profesora medycyny i astronomii w Akademii Krakowskiej, Preszburskiej i Bolońskiej. Gościł w najbardziej eli­ tarnych salonach intelektualnych Europy, działalność naukową roz­ wijał na dworach oraz nawiązywał przyjazne relacje z kurialistami rzymskimi. Na wykłady wybitnego drohobyczanina uczęszczał Mi­ kołaj Kopernik. Dowiaduję się, że mylna jest identyfikacja Jerzego Drohobycza jako założyciela miasta i pierwszego ukraińskiego autora drukowa­ nej książki. Nieopodal rynku wyłania się drohobycka fara, która w czasie najazdów tureckich pełniła funkcję twierdzy obronnej; należy do jednego z najważniejszych zabytków architektonicznych miasta. Na szczególną uwagę zasługują dwie drewniane cerkwie: pod we­ zwaniem Podniesienia Krzyża Świętego i Cerkiew św. Jura należące do najpiękniejszych zabytków Kościoła Wschodniego powstałych na Ziemiach Ruskich. W przedwojennym Drohobyczu istniało wiele bożnic żydowskich. Niedaleko dworca autobusowego stoi Synagoga Duża, wzniesio­ na w latach 1842-1865, która uchodziła podobno za największą i najbogatszą świątynię żydowską w Europie Środkowo-Wschodniej. W czasie wojny Niemcy urządzili w synagodze stajnię, a Sowieci

magazyn meblowy. Królewskie Wolne Miasto Drohobycz słynęło na całą Galicję z miłości do Izraela. W przedwojennym Drohobyczu Żydzi jako nauczyciele dobrego tonu nadawali znaczenie kulturze, etyce i szkolnictwu. Dnia 19 XI 1942 roku na oczach świadków, w środku miasta, ginie Bruno Schulz zastrzelony w tył głowy przez scharfuhrera SS Karla Guntera. Od niepamiętnych czasów bogactwem ziemi drohobyckiej była sól warzona, jednak miasto czerpało ekonomiczną siłę z pól naf­ towych Borysławia. Dwunastego wieku sięgają wzmianki o istnie­ niu osady warzelni solnych Zwarycz. W świadomości historycznej Drohobycz słynął jako ośrodek wydobywczy i przetwórczy solanki. Z salin drohobyckich korzystali książęta ruscy, z halickiej linii Ru­ rykowiczów. Sól była wywożona do składów książęcych i na targi. Ostatnie wzmianki o piekle galicyjskim, w którym unosił się za­ pach nafty, pochodzą z lat 90. XX w. Źródło ropy wyschło, a spo­ sób destylacji poszedł w zapomnienie. Okolice Borysławia słynęły z kopalni wosku. We wspomnieniach Andrzeja Chciuka pojawiają się studnie sięgające na głębokość stu metrów. Do kopalni zjeżdża­ ło się wiadrem zawieszonym na linie. Do Drohobycza, mitycznej Atlantydy, przybywam w centrum jesieni. U bram miasta witają mnie osławione galicyjskie koty. W jesiennej porze kosztuję owo­ ców z wszystkich wieków i kultur. Trwa Drugi Międzynarodowy Festiwal Schulzowski.

Andrzej CHCIUK

ATLANTYDA

Na ogół uważa się, że najbardziej zapalczywymi, przejmujący­ mi się, nerwowymi i wiernymi kibicami piłkarskimi na świecie są mieszkańcy Południowej Ameryki, Hiszpanii i Włoch. Drohobycz i Zagłębie Naftowe, jak wiadomo, nie leżą w tamtych stronach, a jed­ nak drohobyccy kibice bili na łeb swą werwą i zapamiętałością naj­ większych fanatyków z Buenos Aires czy Rio de Janeiro. Dopóki drohobycki „Junak” grał w klasach C i B, na mecze cho­ dzili tylko kibice normalni, jakich spotyka się wszędzie. Więcej się już mówiło o piłce, gdy „Junak” zaczął w klasie A zagrywać z borysławskimi klubami „Strzelec” i „Kadimah”, zupełny zaś szał zapano­ wał, kiedy jako jedyny przedstawiciel Zagłębia naftowego mierzył się

w Lidze Okręgowej z przemyską „Polonią” i „Sanem”, jarosławskim „Ogniskiem”, Samborską „Koroną”, stryjską „Pogonią”, rzeszowską „Resovią”, stanisławowską „Rewerą” i lwowskimi drużynami, takimi jak „Lechia”, „Hasmonea”, „Ukraina”, „Biały Orzeł” albo „Pogoń I B”. Na jego mecze przychodzili wszyscy. Lecz dopiero istny szał za­ panował w Drohobyczu, gdy „Junak” grał już ze „Śmigłym” z Wilna, „Śląskiem” ze Świętochłowic czy z AKS śląskim o wejście do Ligi Państwowej przed samą wojną. Na mecz eliminacyjny „Junaka” z „Rewerą” pojechało do Stanisławowa siedem pociągów specjalnych, wypełnionych po brzegi i sufity, byle tylko móc swoją drużynę na obcym gruncie dopingować. Przed pocztą drohobycką na Jegiellońskiej czekało dwa tysiące ludzi na wynik meczu „Junaka” z lwowską „Ukrainą” we Lwowie. Na ten mecz decydujący o mistrzostwie ligi okręgowej pojechało wszelkimi środkami lokomocji do Lwowa pięć tysięcy ludzi, a byli i tacy, co dwa dni wcześniej wyszli na piechotę, choć przez Medenice było ponad 70 km przez bagna. „Ukraina” prowadziła jednym punktem przewagi przed „Juna­ kiem” znajdującym się na drugim miejscu w tabeli. No i zanosiło się, że mistrzostwo zdobędzie „Ukraina”, był to bowiem ostatni mecz sezonu. Nawet remis, mało zresztą prawdopodobny we Lwowie, nie uratowałby „Junaka”. Gdy do czekającego w grobowej ciszy tłumu przed pocztą - a w niezwykłej i niewesołej ciszy słychać było tylko litanię z pobliskiego kościoła - wyszedł sam naczelnik poczty i krzyk­ nął: Wygraliśmy 4:3! - plącząc przy tym jak dziecko - tłum oszalał. Zdobycie mistrzostwa Ligi Okręgowej zapewniało „Junakowi” prawo wzięcia udziału w rozgrywkach o wejście do Ligi Państwowej... Ale potem przyszła wojna. „Junak” wyjechał na Węgry, przemie­ niony potem w jedenastkę reprezentacyjną Armii Polskiej Wschód, odnosił legendarne sukcesy na Bliskim Wschodzie.

Władysła w M RÓZ

HUCULSZCZYZNA

To historyczno-geograficzna część Ukrainy położona w części ob­ wodów iwano-frankiwskiego, zakarpackiego i czerniowieckiego na terenach Beskidów Wschodnich na południowo-wschodnich stokach Gorganów, z pasmem Czarnohory i szczytami Pietrosa, Howerli i Popa

Iwana, w Beskidach Pokucko - Bukowińskich, Połoninach Hryniawskich i Górach Czywczyńskich, w dorzeczach Prutu z Czeremoszem, Seretu i górnego biegu Suczawy, Bystrzycy Nadwórniańskiej i Cisy. Granice Huculszczyzny próbowano określić już w połowie XIX w. Obecnie spotyka się podział tej krainy na trzy części: halicką (110 miejscowości), bukowińską (61 miejscowości) i zakarpacką (23 miejscowości). 11 miejscowości leży na terenie rumuńskiej Bu­ kowiny a 15 na terenie okręgu Siget Marmaroski. Tereny te za­ mieszkuje ok. 300 tys. ludzi. HUCULI

Pochodzenie Hucułów jako grupy etnicznej nie zostało wyjaśnio­ ne. Istnieje wiele teorii - np. jedni badacze uważają ich za potom­ ków Daków a inni np. za potomków plemienia Uzów. Obraz ten za­ ciemniają kolejne fale emigracji i osadnictwa w Karpatach. Nazwa Hucuł tak jak i pochodzenie Hucułów bywa różnie wyja­ śniana, np. od połowieckiego słowa „koczu!” - pastuch, rumuńskiego „hocul” - rozbójnik, „Uz” - plemienia Uzów. Język używany przez Hucułów zaliczany jest do grupy dialek­ tów ukraińskich. W dialekcie tym występują słowa związane z go­ spodarką pasterską m.in. tak swojsko brzmiące jak gazda, bryndza, połonina itp. Huculi są w większości wyznawcami prawosławia. Cerkwie na Huculszczyźnie budowane były w charakterystycznym stylu niewystępującym w innych rejonach Karpat. Ciekawym wyjątkiem jest cerkiew zbudowana przez cieśli huculskich w roku 1938 w Głady­ szowie w Beskidzie Niskim. Pierwsze informacje o ludności Karpat Wschodnich można spo­ tkać w Nowych Atenach Benedykta Chmielowskiego (1756) i w pra­ cy Balthazara Hacąueta - Francuza, profesora historii naturalnej Uniwersytetu Lwowskiego, wydaną w Norymberdze (1794). W pierwszej połowie XIX w. wzrasta zainteresowanie Huculszczyzną wśród elit Galicji. Karol Milewski w 1821 w „Bibliotece Polskiej” publikuje tekst o Hucułach. Huculi są głównymi bohate­ rami dramatu Józefa Korzeniowskiego „Karpaccy górale”, z którego pochodzi tekst znanej pieśni „Czerwony pas”. O Hucułach i Huculszczyźnie pisało wielu autorów w tym Win­ centy Pol, który w połowie XIX w. przez kilka lat przemierzał Kar­ paty Wschodnie. Oskar Kolberg w swoich podróżach odwiedził także

Ruś Czerwoną. Pierwszy tom jego dzieła „Pokucie. Obraz etnogra­ ficzny”, wydany w 1882 roku, zawiera opis Pokucia i kultury jego mieszkańców. W kolejnych tomach opublikował pieśni Pokucia, opi­ sy tańców oraz opowiadania i demonologię. W Internecie dostępna jest praca Włodzimierza Szuchiewicza pt. Huculszczyzna.

Marzena KĄDZIELA

W MUZEUM PISANKI W KOŁOMYI

Gigantyczną pisankę można spotkać w ukraińskim mieście Ko­ łomyja. Ta pisanka to muzeum, w którym zgromadzono 10 tysięcy ozdobnych jaj pochodzących z całego świata. Muzeum Pisanki w Kołomyi powstało w 2000 roku, a w jego zbio­ rach znajduje się około 10 tysięcy pisanek z całego świata, nawet z tak odległych krajów jak Chiny, Izrael, Egipt, Indie, Sri Lanka, Kenia, Japonia. Jednak prawdziwym skarbem nie są malowane jaja zza morza, ale te miejscowe, wykonane przez mieszkańców Pokucia i Huculszczyny. Bo to właśnie oni w zdobieniu jaj byli i są prawdzi­ wymi mistrzami. Najpierw przewodniczka pokazuje narzędzia do zdobienia jaj, tłu­ maczy, na czym polegały techniki upiększania. Potem w kolejnych gablotach oglądamy tysiące jaj malowanych, wydrapywanych, wy­ ki ej anych, obszywanych, haftowanych, oblepianych ziarnami maku, zbóż, czy koralikami. Od jaj kurzych, przepiórczych, gęsich, kaczych, orlich czy strusich może zakręcić się w głowie. Wzory wykonywane na jajach są zarówno proste, jak i niezwykle misterne, wymagające nie tylko ogromnego talentu, umiejętności, doświadczenia, ale i wielkiej cierpliwości artysty. W muzeum można dowiedzieć się, że na Huculszczyźnie jajami obdarowywano się nie tylko z okazji świąt wielka­ nocnych, ale także z okazji narodzin, ślubów, a także pogrzebów.

Przemysław BARSZCZ

GIMNAZJUM MĘSKIE W CHYROWIE

W latach 1886-1939 w Chyrowie działało gimnazjum męskie, sięgające korzeniami tradycji staropolskiej edukacji. Na terenie dzi­ siejszej Ukrainy, dziesięć kilometrów na wschód od granicy z Polską,

znajdują się ruiny wielkiego kompleksu prowadzonej przez jezuitów szkoły, należącej niegdyś do najnowocześniejszych i najlepszych w Europie. W samym tylko roku szkolnym 1938 / 1939 świetnie wyposażona, stale rozwijająca się szkoła zakupiła dla swoich uczniów m.in. tunel aerodynamiczny, mikroskopy z mikrotomem, przetwornicę o mocy 600W do prądu przemiennego, hodowlę jedwabników, skamieniałe kości z wykopalisk archeologicznych, wybudowała nowe boiska do siatkówki i koszykówki. Po ośmiu latach budowy, pomimo przeciwieństw losu, w tym wielkiego pożaru, powstał neorenesansowy gmach. Cały kompleks, w którym mogło się uczyć i mieszkać równocześnie 400 uczniów, został wyposażony w wodociąg dostarczający źródlaną wodę z pobli­ skich wzniesień Pogórza Karpackiego, kanalizację, młyn, piekarnię, pralnię parową, ślusarnię, stolarnie i od 1923 r. elektrownię, wła­ sny szpital, straż pożarną, a także obserwatorium astronomiczne z profesjonalnym teleskopem, pracownię radiotelegraficzną, dostępny dla uczniów zakład fotograficzny, sale kinowe, teatr, dziewięć boisk z oświetleniem elektrycznym (największe o powierzchni pełnowy­ miarowego boiska piłkarskiego), cztery korty tenisowe, kręgielnię, sale bilardowe i basen. Pracownia geograficzna oprócz stacji meteorologicznej i standar­ dowych pomocy naukowych dysponowała m.in. zbiorami gleb i nawo­ zów azotowych z Moście, modelem kopalni ropy naftowej, przyrzą­ dem do demonstracji ruchów tektonicznych i rzutnikiem przeźroczy. W 327 salach gmachu mieściła się m.in. biblioteka zawierająca blisko 40 tys. pozycji, w tym bullę papieską z 1304 r., średniowiecz­ ny kodeks napisany na pergaminie minuskułą karolińską i kilka inkunabułów. Zbiory filatelistyczne liczyły ok. 19,7 tys. egzempla­ rzy, etnograficzne - trzy tysiące eksponatów pochodzących od misjo­ narzy jezuickich, numizmatyczne — dziewięć tysięcy monet, medali i banknotów, starożytne monety rzymskie i greckie oraz unikalne banknoty polskie z XVIII w. Jedna z największych w Europie kolekcja motyli obejmowała sześć tysięcy okazów ze wszystkich krain zoogeograficznych. Zakład posiadał również cieplarnię z unikalną kolekcją storczyków z „Indyj”. Niewiele szkół na świecie mogła pod względem wyposażenia dorównać chyrowskiej. Praktyczną naukę rolnictwa i ogrodnictwa prowadzono w dużym ogrodzie szkolnym. Praca w nim, obok wycieczek, majówek i zajęć

sportowych na świeżym powietrzu, zapewniała uczniom kontakt z przyrodą i korzystnie oddziaływała na zdrowie. Całość terenu zato­ piona była w ponad 30-hektarowym parku. W monumentalnym budynku chyrowskim znajdowała się szkoła powszechna, gimnazjum i liceum. Uczniowie wyjeżdżali do domów rodzinnych tylko na święta Bożego Narodzenia, Wielkanoc i waka­ cje. Wszyscy uczniowie spotykali się w wielkiej wspólnej jadalni i sali popisowej. W poniedziałki, środy i piątki nauka podzielona była na dwa blo­ ki: przedpołudniowy, obejmujący pięć godzin lekcyjnych po 55 min. każda oraz popołudniowy, liczący dwie godziny. We wtorki, czwartki i soboty uczono się cztery godziny przed południem, a po południu następowała dwugodzinna rekreacja dostosowana do sezonu: spa­ cer, narty, sanki, łyżwy, pływanie, wycieczki rowerowe itp. Cztero­ krotnie podczas dnia spożywano posiłki, a rano, w południe i wie­ czorem się modlono. W szkole działały liczne koła zainteresowań: Sodalicja Mariań­ ska i Kongregacja Aniołów Stróżów dla klas młodszych, Koło Wiedzy Religijnej, Koło im. Piotra Skargi, Liga Obrony Powietrznej i Prze­ ciwgazowej, do której należała prawie cała szkoła, oddział szkolny Ligi Morskiej i Kolonialnej, Hufiec Przysposobienia Wojskowego i koło naukowe. Szczególnym zainteresowaniem cieszyło się prężnie działające koło teatralne, dające przedstawienia również w języku niemieckim, posiadające salę teatralną ze sceną i bogato wyposażonymi gardero­ bami. Ponadto uczniowie chętnie uczestniczyli w zajęciach muzycz­ nych. Nazwiska, znane nam chociażby z nazw ulic naszych miast: Rozwadowski, Dunin, Bełza, Wierzyński, Chłapowski, Birkenmayer, Serkowski, Rostafiński, Chmielowski, to nazwiska zasłużonych dla Polski rodzin, spośród których każda wybierała dla swoich sy­ nów szkołę chyrowską. Chyrowianinem był Eugeniusz Kwiatkowski (międzywojenny wi­ cepremier Polski, minister skarbu i handlu, twórca Gdyni, żeglugi polskiej, Centralnego Okręgu Przemysłowego), malarz Adam Styka, Franciszek Ksawery Pruszyński - twórca polskiego reportażu. Wśród żołnierzy walczących i poległych na frontach dwóch wojen światowych, w wojnie polsko-bolszewickiej, w obozach koncentra­ cyjnych, Katyniu, szeregach armii Andersa wielką grupę stanowili chyrowiacy.

Po wojnie chyrowski zakład przeznaczono na koszary armii ra­ dzieckiej, a później ukraińskiej. Piękny park wycięto w pień, budyn­ ki zrujnowano. Dziś odnowiona jest jedynie kaplica przeznaczona na greckokatolicką cerkiew.

Lech SUCHOMŁYNOW

KIJÓW JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA:

MIASTO RODZĄCE LITERATURĘ

W mroku niebieskiego (zupełnie niebieskiego) zmierzchu palił się jeszcze złotem szczyt sofijskiej dzwonnicy i dzwony gwałtownie biły hymn wiosenny. Schodząc w dół Wasylkowską, za perspektywą, za profilem gotyc­ kim Świętego Mikołaja, na horyzoncie ujrzał nad ciemną linią lasu pasma czerwonej zorzy, rozłożone jak skrzydła ogniste. „Anioł zwiastował mi - je sais, je sais que j'ai des ailes”. Kijów - Stołeczny Kijów-Grad, Matka Miast Ruskich, Konstan­ tynopol nad Dnieprem jest miastem, które uskrzydla, inspiruje, przyciąga ludzi z różnych stron świata i rodzi literaturę”. Tu, na brzegach siwego Borysfenu krzyżowały się drogi prowa­ dzące z Północy na Południe i ze Wschodu na Zachód, tu mieszały się nurty kulturowo-obyczajowe Orientu i Okcydentu, tu stykały się interesy Bizancjum i Rzymu. Kijów od zawsze związany był z tą wielką, tajemniczą rzeką. Poprzecinane niezliczonymi jarami, gó­ rujące nad rozlewiskiem Dniepru wzgórza, okazały się idealnym miejscem na założenie osady. Nie brakowało tu zwierzyny, grzybów i jagód, gdyż średniowieczny Kijów leżał na skraju ogromnej pole­ skiej puszczy. Rzeka dostarczała ryb, odgradzała od nieprzyjaciół i służyła jako trakt komunikacyjny, łączący stolicę Rusi ze światem. Dawna stolica Rusi Kijowskiej od wieków związana była z kra­ kowskim dworem królewskim. W średniowieczu kwitły powiązania handlowe pomiędzy Krakowem a Kijowem, wielokrotnie to miasto znajdowało się w granicach Rzeczypospolitej, więc nic dziwnego, że i dziś w ukraińskiej stolicy można dostrzec ślady polskiej obecności. Losy wielu wybitnych Polaków wiążą się z tym miastem. Na przełomie ХІХ-ХХ stulecia w guberni kijowskiej mieszkało 68791 Polaków, co stanowiło 1,93% (w tym ponad 40 tys. w Kijowie, a w latach 1915-1918 już ponad 100 tys.). Tadeusz Zienkiewicz zazna-

cza, że społeczność polska w Kijowie była prężna i dość dobrze zor­ ganizowana, a także zamożna. W różnych okresach funkcjonowało mnóstwo organizacji i związków Polaków: Polski Klub „Ogniwo” (1905), Koło Kobiet Polek (1907), Polskie Towarzystwo Gimnastycz­ ne (1912), Kijowskie Rzymsko-Katolickie Towarzystwo Dobroczyn­ ne (1903), Koło Literatów i Dziennikarzy Polskich (1909) etc. W tym czasie, po zniesieniu większości zakazów i ograniczeń, właśnie stoli­ ca Ukrainy staje się pewnym ośrodkiem wydawniczym, krzewiącym słowo polskie w całym Imperium Rosyjskim. W latach 1905-1918 w Kijowie ukazuje się 32 periodyków i 10 suplementów w języku polskim, pomimo to do czytelników docierało 9 wydań nielegalnych. Pobieżna analiza polskiej prasy pozwala zauważyć dwie różniące się tendencje polityczne, nurtujące polskie społeczeństwo na Ukrainie: demokratyczną („Głos Kijowski”, „Świt”) i konserwatywną („Dzien­ nik Kijowski”, „Kresy”). Powoli Kijów stawał się centrum życia teatralnego, przyjeżdża­ ły bowiem tu trupy z Królestwa, Galicji i Cesarstwa. W roku 1905 Konstancja Łozińska-Staniszewska, wnuczka Kraszewskiego, przy­ czyniła się do założenia Towarzystwa Miłośników Sceny, a w roku 1906 opracowano statut Towarzystwa Miłośników Sztuki. W sezonie 1907-1908 reżyserem zespołu amatorskiego został Antoni Siemasz­ ko, wzbogacając repertuar i popularyzując współczesne tendencje w sztuce teatralnej. Życie kulturalne Kijowa, wyzwolone z zaścianków dworskich nie miało piętna emigracyjnego, było otwarte na wszystkie nowe nurty modernistyczne i dlatego przyciągało przybyszów-Polaków, ożywia­ jąc i wzbogacając je. W roku 1916 Kijów stał się głównym ośrodkiem polskiego życia teatralnego w imperium. Warto wspomnieć, iż Polacy w tym mieście żyli w środowisku rosyjskim i ukraińskim własnym odrębnym życiem, innym niż rosyj­ skie i różniącym się od życia w kraju. Nie można jednak mówić o ich całkowitej izolacji. Młode pokolenie odczuwało wpływy co najmniej trzech dominujących w tym mieście kultur: rosyjskiej, ukraińskiej i polskiej. Chyba najbardziej znanym polskim kijowianinem minionego stu­ lecia jest Jarosław Iwaszkiewicz, piewca ziemi ukraińskiej, autor powieści „Księżyc wschodzi”, „Czerwonych tarcz”, „Sławy i chwały” i wielu innych utworów o tematyce ukraińskiej. Postać tego autora do dziś budzi zainteresowanie wielu czytel­ ników w kraju i za granicą. Urodzony w Kalniku (obecnie obwód

Winnicki), pod koniec wieku XIX, w rodzinie polskiego powstańca, Iwaszkiewicz będzie związany z Ukrainą przez dwadzieścia cztery lata, dopiero w roku 1918 młody artysta zdecyduje się na opuszcze­ nie „kraju lat dziecinnych”, ale ta ziemia będzie stale uobecniają­ cym się elementem jego twórczości. Już w prozie okresu kijowskiego przestrzeń ukraińska funkcjonuje, jako sceneria baśniowo-mityczna („Ucieczka do Bagdadu”, „Gody jesienne”, „Zenobia Palmura”). Do­ piero później, po opuszczeniu Kijowa („Księżyc wschodzi”) twórczość zaczyna wyróżniać się szczególną aksjologią, autotematyzmem i autobiografizmem. W utworach, pisanych już w Polsce, mamy do czy­ nienia z charakterystyczną idealizacją i mityzacją przestrzeni utra­ conej. Cechą charakterystyczną następnego etapu twórczości jest nadzwyczajna intensywność pracy wspomnieniowej i refleksyjność, nadanie nowego sensu rzeczywistości, postrzeganej przez pryzmat doświadczeń lat minionych („Koronki weneckie”, „Voci di Roma”), autor próbuje nie tylko wyrazić przeżycia ukraińskie, lecz ocenić procesy historyczne, wyznaczające fatalność losu jednostki, nadając obrazom Ukrainy nowe kształty („Sława i chwała”). Debiutował Iwaszkiewicz w roku 1915 w kijowskim „Piórze”, również wtedy powstają inne utwory, np. poemat „Młodość pana Twardowskiego”. Jednak nadal pozostają nieznane utwory rosyjskojęzyczne tego poety, między innymi gimnazjalne wypracowaniaeseje („Poezja rosyjskiej rzeczywistości w „Eugeniuszu Onieginie” i inne) oraz zaginione w trakcie wydarzeń rewolucyjnych. Pierwszym krytykiem literackim był wtedy nauczyciel literatury rosyjskiej w IV gimnazjum w Kijowie Aleksander Aleksandrowicz, o którym wspomina Iwaszkiewicz w „Książce moich wspomnień”. Rzadko uwzględniane przez badaczy są odczyty, poświęcone twórczości i es­ tetyce artystów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, które wy­ głaszał przyszły pisarz, współpracując z teatrem S. Wysockiej „Studya”. Wiadomo, że w tym okresie powstały utwory dramatyczne, które, być może są przechowywane razem z innymi dokumentami w archiwach Ukrainy. Ważnym w życiu Jarosława okazał się rok 1916, który stał się apoteozą dekadencji rosyjskiej, zapożyczonej z Zachodu i zmodyfi­ kowanej na gruncie rodzimym, dostosowanej do własnych potrzeb młodego artysty i istniejących realiów. Wychowany w patriarchalnej atmosferze środowiska szlachecko-ziemiańskiego, a wówczas student prawa Uniwersytetu Kijowskiego, obracający się w kołach polskiej inteligencji wielkomiejskiej, ale utrzymujący stałe kontak-

ty z dworami kresowymi, Iwaszkiewicz przyjaźni się z rówieśnika­ mi, niezależnie od statusu socjalnego, narodowości czy wyznania; kontaktuje z ludźmi czasem diametralnie przeciwstawiającymi się, reprezentującymi różne systemy światopoglądowe i głoszącymi od­ mienne koncepcje estetyczno-filozoficzne. Panujące zamieszanie i przeczucie zagłady pogłębia strach metafizyczny i wymaga ciągłego poszukiwania ucieczki. Pretensjonalna atmosfera panująca w rodzi­ nie Iwaszkiewiczów i stałe kontakty z Szymanowskimi, mieszkają­ cymi w niedalekim Elizawetgradzie, doprowadziły do tego, że Jaro­ sław zaczyna utożsamiać się z wyższymi sferami. Konserwatyzm ziemiaństwa podolsko-ukraińskiego, inaczej Kresów dalekich, przy­ czynił się do „zaściankowości” tej warstwy i odporności na nowe ten­ dencje w społeczeństwie, w dużym stopniu do samoizolacji w sensie obyczajowym i politycznym. Iwaszkiewicz wspomina: Przez to, że byłem dzieckiem starych rodziców, że miałem znacz­ nie starsze od siebie rodzeństwo, sięgałem jak gdyby początkami istnienia o wiele bardziej w głąb XIX stulecia, niż na to data mego urodzenia wskazuje. A ponieważ Ukrainę i jej zapadłe kąty w wieku XX łączyło niejedno jeszcze z wiekami poprzednimi, wydaje mi się czasami, że pierwsze lata mego życia przypadają niemal na czasy „Trylogii” - a w każdym razie na ostatnie lata Rzeczypospolitej. Dopiero po śmierci ojca i przeniesieniu się do Elizawetgradu, a później do Kijowa, w roku 1909, środowisko i życie Iwaszkiewicza zmienia się zasadniczo. Atmosfera, panująca w kręgach inteligencji z polsko-rosyjsko-ukraińskiego pogranicza, przyczyniła się do tego, że zagadnienia artystyczne wyrosły na najważniejsze sprawy co­ dzienności, przesłaniając konfliktami politycznymi i narodowościo­ wymi rzeczywistość. Stolica Małorosji zawsze wyróżniała się swą wielokulturowością. Jak zaznaczaliśmy, na początku wieku XX mia­ sto było zdominowane przez trzy narodowości: Rosjan, Ukraińców i Polaków. Wzajemna penetracja kulturowa wyznaczała świadomość artystyczną całego pokolenia pisarzy kijowskich i wyraźnie zosta­ ła podkreślona w ich utworach. Cechą charakterystyczną początku wieku XX jest to, że młodzież, niezależnie od przynależności kultu­ rowej, zaznała wpływów różnych koncepcji i teorii estetyczno-filozoficznych okresu modernizmu. Wilde’owska propozycja wykwint­ nej dekadencji natrafiła na grunt wspaniale przygotowany, można powiedzieć, staromodnie dekadencki. Zawarty w niej pierwiastek romantyczny, modernistycznie uproszczony, sprowadzony do wy­ miaru wątku autotematycznego, posiadał sporą dozę atrakcyjności,

zwłaszcza dla młodzieży artystycznej. Problem pokolenia początków wieku XX polega na tym, że mając do wyboru różnorodne propozycje estetyczno-światopoglądowe od Gautiera do Nietzschego, od Dosto­ jewskiego do Rimbauda, trudno było dostosować je do konkretnych realiów i własnych potrzeb. Artyści musieli syntezować własne pod­ stawy wobec rzeczywistości i sztuki, tworząc tym samym specyficz­ ny charakter literatury narodowej, całkiem nowe poglądy, które łączyły czasem zupełnie odmienne tendencje. Wczesna twórczość Iwaszkiewicza jest przekonującym dowodem gwałtownych poszu­ kiwań artystycznych. Dwujęzyczny charakter dorobku tego okresu świadczy o otwartości autora „Oktostychów” na wpływy i tendencje w literaturze światowej oraz w rosyjskiej i ukraińskiej. A. Zawada słusznie zaznacza, że ucząc się w rosyjskich szkołach w Elizawetgradzie, a później w Kijowie, mając rosyjskich lub zrusyfikowanych przyjaciół, Iwaszkiewicz nieświadomie przyjmował styl myślenia ówczesnej rosyjskiej inteligencji (...). Powstająca w drugiej połowie lat dziesiątych literatura polska nie stworzyła podobnych do tomów prozy poetyckiej, utworów, zachowujących swoistą odrębność. Analizując twórczość Jarosława Iwaszkiewicza w kontekście dyskursu kresowo-pogranicznego do autora Zarudzia można za­ stosować tak zwany model „biografii symbolicznej”. Jednak równie istotne jest uwzględnienie regionalizmu i specyfiki społeczno-kultu­ rowej, które w sposób decydujący wpływały i wyznaczały typ świa­ domości Iwaszkiewicza oraz mechanizmy jego pisarstwa. Analiza genezy psychologicznej dzieł pozwala zrozumieć specyfikę sedna kresowości i artyzmu tego autora. W twórczości J. Iwaszkiewicza, jak już zaznaczaliśmy, obrazy Ukrainy funkcjonują na innych zasa­ dach, niż w dziełach pisarzy południowo-wschodnich Kresów, które często nie odpowiadają tradycyjnym kryteriom, stosowanym do pi­ sarzy pogranicza. Iwaszkiwicz stworzył własny artystyczny model przedstawionego świata kresowego. Istotny wpływ na świadomość Iwaszkiewicza wywarli kijowscy koledzy, nie polskiego pochodzenia. Estetyzm Oskara Wilde’a, gło­ szący, że „dla każdego prawdziwego twórcy świat realny jest tylko światem sztuki, a rzeczy ziemskie o tyle są tylko nie znikome, o ile są piękne” , jak i inne „modne idee”, przyczyniły się do swoistej „pozy” artystycznej i życiowej. „Religia piękna”, wyrażana w sposób szczególny w utworach okresu kijowskiego, uderza swym syntetyzmem; krajobrazy wyróżniają się swą sztucznością (Młodość pana Twardowskiego), nawet dekoracyjnością (Ucieczka do Bagdadu).

Zauważmy, że źródłem Wilde’owskich inspiracji był kijowski kolega Iwaszkiewicza Niedźwiedzki. Przez nadzwyczajne estetyzowanie, autor powieści poetyckich jest daleki od zaangażowania się w sprawy społeczne, artysta kon­ centruje uwagę na dialogu między Ego i Alter Ego, dostosowuje się do panujących koncepcji estetyczno - filozoficznych. Natomiast re­ alia życia codziennego są przyczyną ucieczki młodej osobowości w świat irrealny. „Pogańska” bujność przyrody ukraińskiej staje się azylem dla estety spragnionego samorealizacji. Młody Iwaszkiewicz próbuje stworzyć własną wizję świata i pogodzić dysonanse rze­ czywistości i sprzeczności wewnętrzne. Gruntem uniwersalnym w tym sensie jest kraj zamieszkania artysty. Idea równania kulturo­ wego, stale obecna w twórczości Iwaszkiewicza, jeszcze za czasów Kijowskich zostaje wcielona w orientalnym Astrachaniu (Ucieczka do Bagdadu), później w wiosce ukraińskiej (Gody jesienne), gdzie siłą integrującą jest kult Dionizosa, bazujący na syntezie obrząd­ ków chrześcijańskich, wierzeń pogańskich i mitologicznej postaci antycznej. Równie ważnym momentem młodej świadomości Iwaszkiewicza jest spotykana w literaturze i społeczeństwie rosyjskim postawa nihilistyczna, reprezentowana przez szkolnego kolegę MikłuchoMakłaja (w powieści „Księżyc wschodzi” obraz Knabego), ale zauważ­ my, iż ów nihilizm - jak można sądzić ze wspomnień pisarza - nie miał już nic wspólnego z ruchem społecznym lat sześćdziesiątych, który wszelkie niszczenie podejmował w imię określonej pozytywnej doktryny. Więc z tego wynika, że mamy do czynienia z kolejną „pozą”, wy­ nikającą ze specyficznej atmosfery Kijowa początku XX stulecia. Przyszły pisarz niwelował między dwoma systemami światopoglą­ dowymi, co, z kolei, doprowadzało do bierności wobec rzeczywisto­ ści. Deklarowana przez Iwaszkiewicza apolityczność i obojętność wobec problemów porozbiorowej Polski i Polaków oraz stosunków klasowo-narodowych jest wynikiem stanu duchowego i natury ar­ tystycznej. Ważnym czynnikiem kształtującym światopogląd autora prozy poetyckiej są kontakty z Karolem Szymanowskim. Słynny Iwaszkewiczowski uniwersalizm, naszym zdaniem, zaczął się formować wła­ śnie w tym domu „w miarę artystycznym, w miarę zaściankowym”. Obracając się w gronie Szymanowskich, przyszły artysta pobierał lekcje życia tej rodziny, swoistego mikrokosmosu z tak rozległym

zakresem zainteresowań. „Cygaństwo artystyczne”, „ziemiańskie przyzwyczajenia”, „religijność”, „purytańska niechęć dla radości życia” i „czarująca eleganckość”, „inteligencja” i „dowcip”, RimskiKorsakow, Głazunow, Kasprowicz, Schopenhauer i Nietzsche - to wszystko tworzyło harmonijną całość, swoistą polifonię, wynikają­ cą z dysonansów, pewną jedność, polegającą na różnorodności i od­ mienności. Synkretyczny charakter wielu utworów Iwaszkiewicza, wzajemna penetracja literatury, muzyki teatru w dużym stopniu są wynikiem tej atmosfery. Karol Szymanowski, jako osobowość ar­ tystyczna, był jednym z patronów przyszłego pisarza i kształtował światopogląd młodego Jarosława. Później Iwaszkiewicz napisze: Obraz Włoch i Sycylii, nowe możliwości muzyczne, sens miste­ riów bachicznych, znaczenie mitów greckich w tym oświetleniu, ja­ kie im dawał Zieliński, wreszcie możliwości tworzenia dla wielkiego teatru, wiara we własne możliwości, wszystko to mieszało mi się w głowie i ułatwiało bezsenność na stopniu wagonu, z hałasem prze­ mierzającego pogrążone w zapachach nocy pola. Z rozmów tych spe­ cjalnie utkwił mi w pamięci i uderzył wyobraźnię obraz Sycylii taki, jaki roztoczył przede mną Szymanowski i jaki później - w wiele lat później - sprawdziłem naocznie. A jednocześnie tak jadąc przez zie­ mię mojej młodości, odczuwałem coś wspólnego między nią a ojczy­ zną Empedoklesa. I tu, i tam warstwy kultur Wschodu i Zachodu nakładały się jedna na drugą, tworząc specyficzną aurę. Można powiedzieć, że podstawowe Iwaszkiewiczowskie mity, jako sposób wizji świata i rzeczywistości, formowały się właśnie na Ukrainie w procesie tworzenia „Króla Rogera”. Dany obraz nie miał znaczenia historycznego, był przede wszystkim symbo­ lem, wyrazicielem swoistej filozofii egzystencjalnej i nawiązywał do różnorodnych legend antycznych, które z kolei były zestawia­ ne z teraźniejszością i modyfikowały się w wyobraźni Szymanow­ skiego i Iwaszkiewicza. Mit równości kulturowej, związany przede wszystkim z postacią króla Rogera i sytuacją etniczną na Sycylii, oraz ujęcie Dionizosa, jako symbolu wieloznacznego, dały początek innym mitom Iwaszkiewiczowskim, które stały się kategorią estetyczno-filozoficzną. Obraz Kijowa szczególnie uwidacznia się w prozie poetyckiej. Akcja „Zenobii Palmury” rozgrywa się bezpośrednio w mieście nad Dnieprem, gdzie autor dojrzewa i kształtuje własny system świato­ poglądowy. Utwór jest interesującą próbą realizacji dwóch perspek­ tyw narracji. Przede wszystkim bohaterem jest Jarosław Iwasz-

kiewicz, „student filozofii”, początkujący artysta, ale również jest zauważalna obecność Iwaszkiewicza narratora, co jest wyrazem skomplikowanych procesów wewnętrznych autora. Pisarz pragnie zobiektywizować własne przeżycia, wcielając je w postaci Jarosława Iwaszkiewicza. Wszystkie elementy autobiograficzne zostały podpo­ rządkowane kompozycji opowiadania i intencjom pisarza. Nadanie kreacji literackiej własnego imienia miało na celu wyszydzenie jed­ nej z zasad estetyki sztuka dla sztuki, a nawet doprowadzenie jej do absurdu. Z kolei fikcja artystyczna w tej koncepcji jest maską ekshibicjonizmu. Kreując świat przedstawiony Iwaszkiewicz kieruje się zasadą prawdopodobieństwa, Iwaszkiewicz z topograficzną dokładnością opisuje miejsce akcji, podając nawet nazwy ulic i numery domów: pałacyk księży Mawrickich przy ulicy Krugło-Uniwersyteckiej 7, kawiarenka „Palmira” na rogu ulicy Kościelnej i Triochswiatitielskiej, naprzeciw kościoła św. Aleksandra, mieszkanie bohatera Ja­ rosława Iwaszkiewicza przy ulicy Diełowej nr 9 etc. Kijów staje się chronotopem autorskim, posiadającym unikalną relacyjność pomię­ dzy czasem a przestrzenią, nośnikiem pewnych wartości i sensów. Odzwierciedlona tu wielokulturowość miasta nie jest czymś egzo­ tycznym, lecz tłem naturalnym, dlatego elementami scenerii są ko­ puły cerkwi prawosławnych, jak również i wieżyczki kościołów ka­ tolickich, udział w akcji biorą Polacy, Rosjanie i Ruscy (Ukraińcy), tworząc organiczny obraz wieloetnicznego Kijowa. Mitycznym miastem, surrealistycznym symbolem szarej wiecz­ ności, opisanym prawie na dwie strony, jawi się Kijów w „Siedmiu bogatych miastach nieśmiertelnego Kościeja”: Miasto To przypomi­ nało mu zawsze Kijów. Był to przyrząd skombinowany z zardzewia­ łych arkad, topoli, podobnych cyprysom, i zwieszających się purpuro­ wych porośli. Kaskady złota schodziły tarasami. Z każdego wzgórka i zagięcia, z czarnych miejsc, gdzie bruk ulicy przecina czarna linia horyzontu, opadał wzrok na lazurowe smugi i oddalenia. Pnączy po­ gmatwanych żółte roztrzepanie, gdzie się przeczuwało jagody głogu i berberysu, i ptaki jesienne bezdomne; białe ponure uśmiechy wy­ szczerzonych schodów, które zawsze prowadziły w dół. Jak i w „Zenobii Palmurze” tu Kijów jest miejscem zbrodni i za­ bójstwa, symbolizujących moralne przekształcenia i rozrachunek z przeszłością. Nie przypadkowo opis siedmiu miast zaczyna się z Kijowa, dla młodego Iwaszkiewicza jest to miejsce dojrzewania, a więc alfą i omegą, wyznaczającą całe jego życie.

Właśnie Kijów, stara dzielnica Podole, czy jak pisał Iwaszkie­ wicz Padół, widziany jako swoisty palimpsest kultur, stworzyły z niego prawdziwego artystę. Niewątpliwie specyfika twórczości au­ tora „Sławy i chwały” wywodzi się z klimatu ziemi ukraińskiej i tego miasta. Założenia artystyczne okresu kijowskiego były z czasem mo­ dyfikowane i poddawane selekcji, ale podstawowe wartości: apoli­ tyczność, wrażliwość, uniwersalizm, zmysłowość, sensualizm mają jednak rodowód ukraiński i są stałymi wyznacznikami utworów Iwaszkiewicza. Obecny Kijów to miasto niesamowitych kontrastów. Bogactwo sąsiaduje tu z biedą, dynamiczny rozwój - z niezmąconą upływem czasu prawosławną tradycją, a zgiełk trzymilionowej metropolii z ciszą i spokojem naddnieprzańskich uroczysk i tajemniczych jarów.

Marta SZLOSER

LEGENDY WROCŁAWSKIE

KAMIENNA GŁOWA

Uwielbiam słuchać legend dotyczących różnych miejsc we Wrocła­ wiu lub w okolicach, a później wyruszać ich szlakiem, wyobrażając sobie, że poznana historia właśnie tu i teraz się rozgrywa. Wielkie miasta, urokliwe miasteczka i spokojne wsie - wiele z nich ma swoje własne legendy i podania, przekazywane z pokolenia na pokolenie, ocalone i zapisane na kartach książek. Z samym Dolnym Śląskiem wiąże się ich kilkaset, a są to tylko opowieści, które można odszukać w różnych książkach, starych i nowszych wydawnictwach. Kto wie, ile ich jeszcze znajduje się lub znajdowało w pamięci naszych dziad­ ków i babć... "Bo prawdziwa miłość do swojego miasta zaczyna się od pierwszej usłyszanej o nim bajki" /М. Urbanek/

Lubicie legendy? Oto pierwsza z cyklu „Legendy wrocławskie” opowieść o tajemniczej kamiennej głowie, która znajduje się wysoko na ścianie południowej wieży katedry wrocławskiej. Istnieje kilka wersji jej pochodzenia. Mówiono, że jest to skamieniała głowa straż­ nika, który spłonął podczas pożaru katedry, wołając przez okienko o pomoc. Niektórzy snują domysły, że przedstawia wizerunek złego

ducha umieszczony na budowli, by go unieszkodliwić. Inni przychy­ lają się do wersji, że budowniczy umieścił na ścianie katedry dla żar­ tu czyjś portret, jak to ówcześnie czyniono. A może kamienna głowa miała być przestrogą dla złodziei - stanowiąc pamiątkę po tym, jak jeden z rabusi, wyglądając przez okienko, został w nim uwięziony do czasu, aż go złapano.

Z kamienną głową wiąże się również historia miłosna... Franciszek był znanym wrocławskim złotnikiem. Wiodło mu się dobrze, miał pieniądze i piękną córkę Barbarę. O jej względy zabie­ gało wielu młodzieńców, ale Franciszek postanowił, że odda rękę jedynej córki tylko mężczyźnie, który będzie bogaty. Mistrz miał cze­ ladnika imieniem Henryk. Chłopak zadurzył się w Barbarze, a ona odwzajemniła jego uczucie. Spotykali się potajemnie, wiedząc, że Franciszek nie pochwali ich związku. Pech chciał, że pewnego dnia zakochanych nakrył zazdrosny o względy Barbary czeladnik Jakub. Szybko powiadomił mistrza o tym, co zobaczył. Franciszek posta­ nowił ukryć się i zaczekać na młodych, by przekonać się na wła­ sne oczy, czy Jakub mówił prawdę. Zobaczywszy córkę w objęciach ubogiego czeladnika, wyszedł z kryjówki i, kipiąc ze złości, wygonił Henryka ze swego domu. Nic nie pomogły zapewnienia kochanków o płomiennym uczuciu, którym się darzyli. Opuszczając Wrocław, Henryk poprzysiągł sobie, że powróci do miasta dopiero wtedy, gdy będzie bogaty. Wędrował długo w poszu­ kiwaniu pracy, ale ludzie mu nie ufali, był dla nich obcy. Zmęczo­ ny, głodny i zmarznięty wędrował dalej w poszukiwaniu szczęścia. Pewnego wieczoru napadli go leśni zbójcy. Henryk nie miał przy sobie ani grosza, nie mogli więc nic mu zabrać. Pozwolili jednak młodzieńcowi iść z nimi. Przez dwa lata chłopak łupił kupców podą­ żających szlakiem handlowym z Wrocławia do Pragi, zabierał pie­ niądze biednym wieśniakom, którym udało się coś sprzedać. Jego imię zasłynęło w okolicy z okrucieństwa. Wkrótce zbójcy zostali po kolei wyłapani, na wolności był już tylko Henryk. Doskwierała mu samotność, a ponieważ zdążył zgromadzić dostatecznie dużo cen­ nych łupów, postanowił wrócić do Wrocławia, do ukochanej. Barbara uwierzyła w opowieści Henryka o tym, jak uczciwą i ciężką pracą zdobył majątek. Mistrz Franciszek również przeko­ nał się do młodzieńca i zachłannie przeglądał przywiezione skar-

by. Przypadkiem znalazł wśród nich zakrwawiony świstek z pi­ smem starego przyjaciela, którego niedawno zabili zbójcy. Mistrz natychmiast wygonił Henryka z domu. Czeladnik zrozumiał, że ojciec Barbary czegoś się domyślił. Był na niego wściekły. Teraz już nigdy nie będzie mógł zobaczyć się z piękną, słodką Barbarą... Męczony koszmarami, podszedł w nocy pod dom złotnika i podło­ żył ogień. Szybko pobiegł przez most Piaskowy do katedry. Wspiął się po stopniach na wieżę i wyglądając przez okienko, napawał się widokiem płomieni. Dom Franciszka spalił się niemal doszczęt­ nie. Zadowolony z zemsty Henryk chciał cofnąć głowę, ale mury ją uwięziły, zaciskając się coraz bardziej wokół jego szyi. Młodzieniec krzyczał, ale nikt go nie słyszał - wszyscy na dole byli przejęci pożarem. Do dziś na południowej wieży katedry można zobaczyć twarz Henryka wykrzywioną grymasem przerażenia i bólu. Ku przestrodze...

Adam ŚWIĄTEK

JÓZEF PIŁSUDSKI W WINNICY

Dnia 16 maja 1920 r., po odsieczy kijowskiej, Józef Piłsudski przyjechał do Winnicy, stolicy dawnej guberni podolskiej, położonej nad Bohem. Miasto to od początku maja, a więc od wyzwolenia z rąk bolszewików, pełniło funkcję tymczasowej stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Piłsudski przybywał do miasta na zaproszenie Semena Petlury. Celem wizyty było omówienie z atamanem oraz rządem URL szeregu spornych spraw. Program przyjazdu Marszałka do Winnicy znany jest dzięki har­ monogramowi przyjazdu oraz relacji z wizyty, zamieszczonymi w dwóch kolejnych numerach ukraińskiej gazety „Chwyla”, wydawanej w Winnicy (nr 12 z 16 V 1920 i nr 13 z 18 V 1920 r.) oraz wspomnie­ niom kilku osób: oficera łącznikowego Stanisława Lisa-Błońskiego, wiceministra spraw wewnętrznych URL Henryka Józewskiego oraz Podolanina Wacława Grzybowskiego. Na dworzec kolejowy Piłsudski planowo miał przybyć o 10 rano, jednakże dotarł na miejsce z godzinnym opóźnieniem. Wysłany przed marszałkiem do Winnicy Stanisław Lis-Błoński opisywał, iż tego poranka rzęsiście padało, ale mimo to na peronie zgromadziła się „masa ludzi: panów w odświętnych strojach i pań w pięknych,

letnich kapeluszach pod parasolami i bez parasoli. Stojąca na pero­ nie kompania honorowa sprezentowała broń”. Sam przyjazd Marszałka opisywał następująco: „Pociąg powoli się zbliża. Parowóz przestaje sapać i zatrzymuje się przed peronem. Kompania honorowa prezentuje broń. Orkiestra gra hymny naro­ dowe: polski i ukraiński. Tysiące ludzi krzyczy: „Niech żyje! Niech żyje!” Okrzykom nie ma końca. Cóż za wzruszający, uroczysty mo­ ment! (...) Marszałek Piłsudski wita się z Atamanem Petlurą, z mi­ nistrami Rządu ukraińskiego, z wyższymi oficerami wojsk polskich i ukraińskich. Krótkie przemówienia na dworcu, wręczenie wiązanki kwiatów i odjazd do kwatery”. Z tego przyjazdu pochodzą słynne fotografie i film przedstawiają­ cy Petlurę i Piłsudskiego na dworcu kolejowym salutujących przez okna w salonce. Prócz Petlury i jego sztabu przywódcę państwa pol­ skiego oficjalnie witał prezydent miasta oraz przedstawiciele ludno­ ści ukraińskiej, polskiej i żydowskiej z Winnicy. Po oficjalnym przy­ jęciu na dworcu, marszałek ruszył samochodem do centrum. Po wyjeździe z dworca najprawdopodobniej Piłsudski udał się w odwiedziny do swojego znajomego mieszkającego w Winnicy w wil­ li nad Bohem - na tzw. „wzgórzu Kumbary”. Jej właściciel, doktor Nowiński, prowadził w swej willi klinikę. Funkcję tę pełni do dzisiaj jako Miejski Szpital Dziecięcy. Lis-Błoński zanotował: „Pałacyk był piękny. Cały otoczony mnó­ stwem drzew i krzewów. Ogród był pełen kwiatów. Tu Marszałek wypoczywał. Wewnątrz miał szczęście pełnić służbę podchorąży Konczyński. Ja pełniłem służbę zewnętrzną. Służba ta nie trwała długo”. Piłsudski, udając się do centrum przejeżdżał przez główną uli­ cę miasta - Pocztową (obecnie Soborną). Na podstawie dostępnych źródeł nie jest możliwe ustalenie, czy ulicą Pocztową jechał przed odwiedzinami u dr. Nowińskiego, czy już po niej. Cerkiew na głównej arterii miasta jest jednym z bardziej cha­ rakterystycznych zabytków miasta. Do 1832 r. w budynku tym, pro­ jektowanym w XVII w. przez Pawła Antoniego Fontanę, mieścił się kościół oo. Dominikanów. Zakonnikom skonfiskowano świątynię i klasztor w 1832 r. w ramach kasacji zakonu w wyniku represji po­ powstaniowych. Po latach budynek przekazano Cerkwi prawosław­ nej. Piłsudski odwiedzając cerkiew spotkał się z prawosławnymi du­ chownymi i zatrzymał na krótką modlitwę. Po przeciwnej stronie ulicy, parędziesiąt metrów w głąb miasta Piłsudski zatrzymał się przy kościele pod wezwaniem Matki Bo-

skiej Anielskiej przy klasztorze oo. Kapucynów. Kompleks klasztor­ ny wraz z kościołem pochodzi z XVIII w. Klasztor ten szczęśliwie nie został skasowany w wyniku represji popowstaniowych, pełnił swoją funkcję aż do zamknięcia przez władze sowieckie w 1936 r. W okresie dwudziestolecia pełnił funkcję integrującą katolicką, a więc przede wszystkim polską społeczność miasta. Piłsudski spo­ tkał się tutaj z polską mniejszością miasta, kapucynami, a w samym kościele się modlił. Po modlitwach Marszałek skierował się w stronę Prospektu Mi­ kołajewskiego, gdzie witano go chlebem i solą, a następnie udał się do sali balowej w dawnym budynku Rady Miejskiej. Gościa po­ dejmowali uroczyście przedstawiciele 31 organizacji kulturalnych, oświatowych i społecznych. Witali go delegaci polscy, ukraińscy i ży­ dowscy. Warto tu wymienić spośród organizacji ukraińskich m.in.: Ukraińską Narodową Radę, Towarzystwo Szkolnej Oświaty, Lite­ rackie Towarzystwo Naukowe, Czerwony Krzyż, Bractwo CyryloMetodiańskie, Towarzystwo Proswita, redakcję „Chwyli”. Spośród polskich organizacji udział wzięła m.in. Polska Macierz Szkolna oraz Polska Macierz Gimnazjalna i Młodzieżowa oraz harcerze. Przemowy wygłaszających zachowały się dzięki opublikowaniu ich przez redakcję ukraińskiej „Chwyli”. Opis spotkania w Radzie Miejskiej zapisał w swych wspomnieniach jeden z przemawiających w imieniu polskich organizacji na Podolu, Wacław Grzybowski: „Biała Sala” Winnicka, miejsce zebrań gubernialnego samorządu, była dla mnie pełna wspomnień, do dnia 17 [!] maja 1920 r. drobnych. Czuliśmy się w niej jak u siebie w domu jako współbudowniczy kraju, w imieniu którego miałem złożyć hołd Odnowicie­ lowi Polski i opiekunowi Ukrainy. Pan Marszałek wszedł na tę salę swoim powolnym krokiem. Zdawał się dźwigać nim brzemię historii. Zasiadł na podium obok atamana Petlury i dłonie położył na szabli. Widziałem go po raz pierwszy w życiu i przemawiając, po raz pierwszy czułem na sobie jego wzrok. Po wysłuchaniu przemówień, głos zabrał także sam Piłsudski, który zwrócił się do Petlury i zebranych. „Polska i Ukraina przeżyły ciężką niewolę. Oba te kraje nale­ żą do tych, w których panował stały terror. Już dziecko uczono tu­ taj, aby trzymało na uwięzi swe myśli. Niewola i prześladowanie były stałym udziałem obydwu krajów. Wolna Polska nie może być istotnie swobodną, dopóki naokoło panuje wciąż hasło niewolnicze­ go poddawania woli narodowej przemocy terroru. Polska, osiągnąw­ szy największy skarb na ziemi tj. wolność, zdecydowała się odrzucić

wszystko to, co wolności zagraża, jak najdalej od swych granic i w błysku naszych bagnetów i naszych szabel nie powinniście widzieć nowego narzucania cudzej woli. Chcę, abyście w nim widzieli odbłysk swej wolności. Ataman wasz w pięknej swej odezwie obiecał zwołać jak najprędzej wolny sejm w wolnej Ukrainie. Szczęśliwym będę, kiedy nie ja - mały sługa swego narodu - ale przedstawiciele sejmu polskiego i ukraińskiego ustanowią wspólną platformę porozumienia. W imieniu Polski wznoszę okrzyk: Niech żyje wolna Ukraina!” Kluczowym punktem wizyty było popołudniowe spotkanie Pił­ sudskiego z Petlurą i jego rządem. Szczegółowego ich przebiegu nie­ stety nie znamy. Ukraińska badaczka, Wiktoria Kołesnyk ustaliła jedynie, iż Piłsudski najpierw przybył do mieszkania Petlury na uli­ cy Monastyrskiej, gdzie ze brali się członkowie rządu z premierem URL Izaakiem Mazepą na czele. Omawiano szereg spraw spornych: problem granicy na Zbruczu, kwestię polskiej okupacji na terenie Ukrainy, udziału Ukraińskiej Halickiej Armii w działaniach armii URL; werbunku Ukraińców z Galicji Wschodniej w wojskach Pe­ tlury, a w końcu sprawę obecności w ukraińskim rządzie polskiego ministra - Stanisława Stempowskiego. Po omówieniu wszystkich spraw, według relacji w „Chwyli”, Pił­ sudski miał udać się jeszcze do Domu Polskiego w Winnicy oraz in­ nych organizacji polskich, a następnie miało odbyć się kolejne, indy­ widualne spotkanie Piłsudskiego z Petlurą. Niestety nie wiadomo, gdzie ono się odbyło i o czym obaj przywódcy dyskutowali. Zamykającym punktem wizyty był uroczysty obiad wydany na cześć Marszałka w hotelu „Savoy” na ulicy Pocztowej (Sobornej). Opis tego zamkniętego dla publiczności spotkania zachował w pa­ mięci obecny na nim wiceminister rządu URL, Henryk Józewski: „Pamiętam całą uroczystość. Rząd URL in corpore. Wyżsi dowód­ cy wojskowi. Uroczysty bankiet. Miejsce reprezentacyjne przy stole ustawionym w podkowę zajęli Petlurą i Piłsudski. W pewnym mo­ mencie Petlurą wstał i wygłosił na cześć Piłsudskiego dłuższe prze­ mówienie. Petlurą — wódz Ukrainy — przemawiał z niezwykłym ta­ lentem, mówił wzruszająco, z właściwą Ukraińcom uczuciowością, z polotem. Mówił o Piłsudskim, wodzu Polski, o ukraińsko-polskim braterstwie, o pomocy polskiej w walce o wolność Ukrainy. Słów Pe­ tlury słuchano z otwartym sercem. Nie było to urzędowe, formalne, zdawkowe. Było w tym coś z tchnienia prawdy. Po pewnym czasie głos zabrał Piłsudski. Słuchano go w największym napięciu - słu-

chano jak objawienia, jak wyroku. Piłsudski mówił o polsko-ukra­ ińskim sojuszu, o braterstwie broni, o walce Ukrainy o wolność i pomoc w walce tej Polski, wreszcie o czekającym Ukrainę wysiłku utrzymania swej wolności, o gromadzeniu własnych sił w obronie przed atakami wroga.” Pod wieczór Piłsudski opuścił tymczasową stolicę Ukraińskiej Republiki Ludowej. Opis pożegnania Marszałka zamieścił w swych wspomnieniach Wacław Grzybowski: Pan Marszałek i Ataman Petlura padli sobie w objęcia. Grano hymny i zachodziło słońce. Całość wrażeń tego dnia i jego sens były zaprzeczeniem pospolitości. Tak stało się, że Pan Marszałek zechciał przyjechać do nas do Winnicy. Błyskiem swojego geniuszu rozświetlił zawiłe sprawy polsko-ukra­ ińskie (...). W 2008 r. na budynku dawnej Rady Miejskiej przy ulicy Sobornej 67 wmurowano tablicę pamiątkową, ufundowaną przez miasto partnerskie Winnicy - Kielce. Miejsce to stanowi ważny punkt dla polskiej społeczności miasta. Również przedstawiciele polskich władz, które odwiedzają stolicę obwodu często składają w tym miej­ scu kwiaty. Tablica zawiera podobiznę Marszałka oraz napis po polsku i ukraińsku. Przypomina on o odwiedzinach, które Naczelny Wódz złożył w tymczasowej stolicy.

Według Ołeksija KAZAKOWA

ŚLADAMI POLAKÓW W ODESSIE

Odessa - niezwykłe, nadmorskie, wielobarwne pod wieloma względami miasto - istny kalejdoskop kultur, stworzony przez na­ rody i narodowości tu zamieszkałe. I choć dziś miasto to leży daleko od obecnej granicy Polski, spacerując po nim w wielu miejscach spo­ tkać można ślady polskości. Początki obecności Polaków w tym regionie sięgają końca XVIII wieku, gdy to na mocy ukazu carskiego z 1795 roku w rejo­ nie Chersonia i Odessy osiedliło się ponad 100 rodzin szlacheckich. W Odessie byli m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, hrabia Seweryn Potocki. Orientacyjnie w 1873 roku w Odessie mieszkało 6 tys. Polaków, w 1892 r. - niemal 14 tys. w 1897 r. - ponad 17 tys., natomiast przed I wojną światową liczba ludności polskiej sięgała nawet 27 tysięcy.

Ciekawe, że niezwykle zasłużony dla rozwoju miasta książę Armand-Emanuel Richelieu (który nota bene schronił się w Ode­ ssie przed rewolucją francuską i w latach 1803-1805 był burmi­ strzem Odessy) znał język polski i darzony był sympatią tutejszych Polaków. Dla większości miłośników kultury polskiej Odessa kojarzy się przede wszystkim z pobytem w tym mieście Adama Mickiewicza. Spędził tu 9 miesięcy, podczas których prowadził wykłady w Liceum Richelieu. W Odessie też napisał większość swoich słynnych sone­ tów. Stąd wypłynął statkiem na zwiedzanie Akermanu i Krymu. W ekspozycji muzeum literackiego miasta (do którego prowadzi ulica, pod nazwą „Pols’kyj uzwiz”) można obejrzeć utwory Mickie­ wicza, wydane jeszcze za jego życia. Zwiedzając wspomniane mu­ zeum, można dostrzec, że - oprócz autora Sonetów Krymskich - w Odessie przebywał też pisarz, publicysta, historyk, działacz spo­ łeczny Józef Ignacy Kraszewski. Jego pobyt zaowocował Wspo­ mnieniami Odessy. Oto co pisał on o ówczesnej Odessie: „W inszych miastach ulice oddalone od ruchu i życia miejskiego, od ogniska, są ciasne i brudne. Tego nie znajdziesz w Odessie, która jest cała zbudowana wedle da­ nego planu i podzielona na kwadraty (oprócz przedmieść).Wszędzie, więc równie szerokie są ulice z tą tylko różnicą, że nie brukowane jeszcze i puste, a otaczające domki, w miarę jak się oddalamy od uli­ cy Richelieu, będącej najożywieńszą, od portu ostawione są niskimi budowami i wcale prawie puste” (pisownia oryginału). W muzeum literackim można też obejrzeć utwory Zygmunta Fortunata Miłkowskiego, znanego bardziej jako Tomasz Teodor Jeż. Powieściopisarz w latach 1843-1846 studiował w tym samym Li­ ceum Richelieu, w którym wcześniej uczył Adam Mickiewicz. Nie wykluczone, że właśnie podczas tej nauki wynikło zainteresowanie obyczajami i kulturą chłopską, o której pisał w swoich utworach, podkreślając jej walory estetyczne i etyczne. Oprócz muzeum literackiego, ślady polskości można zobaczyć w innych ciekawych zakątkach grodu nad Morzem Czarnym. Jedna z ulic w centrum Odessy nosi imię Lecha Kaczyńskiego - prezyden­ ta Polski, który zginął w katastrofie smoleńskiej. Niedaleko dworca kolejowego jest cmentarz katolicki z polskim napisem na wejściu, a na nim można dotrzeć do kilku grobów z polskimi tablicami nagrob­ kowymi i kwatery księży katolickich (w 2003 roku spoczął tu żarli­ wy duszpasterz i polski patriota ks. prałat Tadeusz Hoppe).

W centrum miasta znajduje się też Katedra Wniebowzięcia NMP (zbudowana w latach 1844-1853 staraniem polskim i niemieckim, według projektu polskiego architekta Feliksa Gąsiorowskiego i szkicu włoskiego architekta Francesco Morandiego), w której msza święta odbywa się między innymi również w języku polskim.

Marta KOWALEWSKA

ŚLADAMI JULIUSZA SŁOWACKIEGO NA UKRAINIE Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną, Byłem ja niegdyś, jak Zośka, dzieciną.

J. Słowacki, „Wpamiętniku Zofii Bobrówny”

4 września 2015 r. mija 206. kolejna rocznica urodzin polskie­ go wieszcza narodowego, który wywodził się z Wołynia - Juliu­ sza Słowackiego (1809-1849). Ten poeta epoki romantyzmu, naj­ większy obok Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasińskiego i C.K. Norwida, urodził się w Krzemieńcu nad Ikwą. Tak jak niewielki Nowogródek na Białorusi ma dworek Mickiewicza, Krzemieniec ma do dziś skromny dworek Słowackiego, jednocześnie muzeum poety. Drugie imię: Euzebiusz poeta otrzymał po ojcu - profesorze wy­ mowy, poezji, literatury i języka polskiego w Gimnazjum Wołyń­ skim (późniejsze Liceum Krzemienieckie). Dziadek był zarządcą dóbr Rzewuskich w Podhorcach. Matką zaś była Salomea z Januszewskich. Jest jedną z najbar­ dziej znanych matek w literaturze polskiej, a to za sprawą ponad 100 listów syna pisanych do niej, Słowacki dla niej napisał też wiersz Do matki. Miała ambicje literackie, uwielbiała muzykę, w wileńskim domu prowadziła salon literacki, którego gośćmi byli naj­ wybitniejsi przedstawiciele literatury i nauki ówczesnej epoki. Jesienią 1811 r. rodzina przeprowadziła się do Wilna, gdyż ojciec został profesorem na tamtejszym uniwersytecie. Po jego śmierci (zmarł na gruźlicę) w listopadzie 1814 r. pani Salomea z 5-letnim Julkiem, który był wątłym i chorowitym dzieckiem, wróciła do Krzemieńca na 4 lata (1814-1818). Przyszły wieszcz początkowo uczył się w domu, ale nauczył się tylko czytać, pisać

i trochę francuskiego. Przez rok (1817 / 1818 r.) uczył się w słyn­ nym Liceum Krzemienieckim założonym w 1805 r. przez Tadeusza Czackiego i Hugona Kołłataja jako gimnazjum, w pojezuickich i pobazyliańskich budynkach klasztornych, w dawnym kolegium je­ zuickim. Krzemieniec i rzeka Ikwa pojawiają się niejednokrotnie w twór­ czości poety - w listach pisanych do matki, w poemacie Godzina my­ śli i Beniowski, w wierszu W pamiętniku Zofii Bobrówny i w innych utworach:

Tam - pod okiem pamięci - pomiędzy gór szczytem Piękne rodzinne miasto wieżami wytryska... (Godzina myśli) W 1818 r. matka wyszła ponownie za mąż, za Augusta Becu - le­ karza, profesora doktora patologii i higieny na wileńskim uniwersy­ tecie i wszyscy włącznie z siostrami Aleksandrą i Hersylią przenie­ śli się do Wilna. Z tym miastem wiąże się kolejnych 10 lat biografii, zwłaszcza studiów Słowackiego. Jednak wakacje 1825 roku i kolejne spędzał on częściowo na Ukrainie: w Wierzchowce (koło Bracławia) u przyja­ ciół matki - u Michalskich, gdzie podkochiwał się w ich córce Julii. Opis Wierzchówki odnajdujemy w Beniowskim:

Zamek jego stał nad rzeczką Ladawą Na skale - a pod skałą staw był wiełki...

Bywał też u stryja pod Żytomierzem. A latem 1827 r. wybrał się do Odessy, zatrzymując się po drodze u Potockich w Tulczynie. Za­ chwycał się również ich malowniczym parkiem w Zofiówce koło Hu­ mania. W Odessie gościł u swego przyjaciela i mecenasa sztuki Zenona Beliny-Brzozowskiego - jego neogotycki pałac do dziś stoi w pobliżu Bulwaru Nadmorskiego. To właśnie z Brzozowskim odbył później podróż na Bliski Wschód. W majątku Popieluchy (Popielichy) koło Bracławia syn Brzozowskiego - Jan Belina-Brzozowski przechowy­ wał pamiątki po Słowackim. Wracając z Odessy, Słowacki zahaczył o Bar i Gracjanówkę koło Chersonia, którą po ślubie z siostrą przyrodnią poety - Hersylią dzierżawił jego stryj Teofil Januszewski.

Latem 1828 r., zaraz po skończeniu studiów włóczył się po Po­ dolu, co przyczyniło się do powstania utworów: Beniowski, Fantazy i Ks. Marek. Był m.in. w Mińkowcach - posiadłości, a właściwie w minipaństwie (tzw. Państwo Mińkowieckie) Ignacego Ścibora Marchockiego, którego Słowacki uczynił bohaterem swej powieści po­ etyckiej Król Ladawy. Marchocki w swoich dobrach przeprowadził wiele reform, zniósł pańszczyznę, wprowadził sądownictwo równe dla wszystkich. Jeszcze w 1827 r. Słowacki ukończył pisanie Dumki ukraińskiej. Z Ukrainą wiąże się także geneza jego dramatu: Sen srebrny Salo­ mei - literackim pierwowzorem jednej z postaci dramatu jest Józef Sawa-Caliński (zm. 1771 r.) - uczestnik konfederacji barskiej, syn Kozaka i szlachcianki, jego postać inspirowała wielu poetów i pisa­ rzy. Jednak u Słowackiego, inaczej niż u innych twórców, Ukraina jawi się niejako sielski kraj, ale jako kraina fascynująca, a zarazem przerażająca, mroczna, pełna nieszczęścia i gwałtu. Od września 1828 r. do lutego 1829 r. Słowacki nudził się w Krze­ mieńcu, ucząc się angielskiego i czytając Byrona i Goethego. Aż wreszcie wyjechał do pracy do Warszawy. Kolejne lata - to emigra­ cja, niezupełnie przymusowa. W dalsze jego losy wpisały się m.in. takie miasta, jak: Drezno, Londyn, Paryż, Genewa, Rzym, Neapol, Ateny, Aleksandria, Kair, miasta Bliskiego Wschodu i Ziemi Świętej. Zmarł w Paryżu, w wieku 40 lat - podobnie jak ojca, zabiła go gruźlica. Ostatni raz spotkał się ze swą ukochaną matką we Wro­ cławiu w 1848 r. Ona przeżyła syna o 6 lat - została pochowana na Cmentarzu Tunickim w Krzemieńcu. Urna z ziemią z jej grobu spo­ częła obok sarkofagu syna. Dopiero w 1927 r. prochy Słowackiego zostały przewiezione do kraju i złożone w grobach królewskich katedry na Wawelu, obok jego największego wroga - Mickiewicza. W 1909 r. z inicjatywy pol­ skiej młodzieży akademickiej w kościele parafialnym w rodzinnym mieście poety postawiono w pośpiechu skromny pomnik autorstwa Wacława Szymanowskiego. Wieszcz z Krzemieńca doczekał się wreszcie oficjalnego pomnika na Ukrainie - jesienią 2012 r. pomnik dłuta Stanisława Radwańskiego został odsłonięty w Kijowie, przy ul. Wełyka Wasylkiwśka.

Grzegorz SPODAREK

WARSZAWA UKRAIŃSKA

Byli, są i będą. Tak najkrócej można powiedzieć o Ukraińcach w Warszawie, która - jak każda metropolia w świecie wabi ludzi szukających nowych wyzwań lub ciekawszego życia. Ze względu na bliskość kulturową i stosunkowo niewielką odległość, znad Dniepru przyjeżdżają tu nie tylko, jak się potocznie uważa, pracownicy fizycz­ ni, ale również studenci, artyści, naukowcy, biznesmeni, dziennika­ rze, literaci etc. Wschodnie oblicze stolicy to także cerkwie grekokatolicka i prawosławna oraz etniczni Ukraińcy, których w 1947 r. rozproszyła po całej Polsce deportacja znana jako akcja „Wisła”. Dziś w Warszawie znajduje się zarząd Związku Ukraińców w Polsce, wychodzi ukraiński tygodnik „Nasze Słowo” i działa wydaw­ nictwo „Tyrsa”. Ukraińska Sekcja Polskiego Radia nadaje słuchane również nad Dnieprem ukraińskojęzyczne audycje informujące o Polsce, a w TVP3 istniał program „Telenowyny” - o życiu mniej­ szości ukraińskiej w Polsce, tłumaczony tekstowo docierał także do polskiego widza. W mieście istnieje najstarsza i pierwsza w Europie (poza Ukra­ iną) Katedra Ukrainistyki, a w księgarniach można znaleźć tłu­ maczenia ukraińskich autorów, również współczesnych, takich jak Zabużko, Matios, Andruchowycz czy Żadan. Dużo nie tylko ukra­ ińskiej muzyki folkowej oraz informacji o kapelach i wydarzeniach można znaleźć w Muzycznej Galerii Folkowej Tadeusza Konadora członka zespołu „Werchowyna”, który wraz z córką Agatą prowa­ dzi również szkołę emisji głosu. Na stołecznej Pradze z inicjatywy Pawła Korzeniowskiego powstała galeria ArTtu specjalizująca się w promocji ukraińskiego i polskiego malarstwa, a z czasem grafiki i fotografii. Wiele ukraińskich kulturalnych smaczków można odnaleźć w mieszczącym się w stolicy Państwowym Muzeum Etnograficznym. Od 2006 r. działa w Warszawie Towarzystwo Przyjaciół Ukrainy (którego prezesem jest jedna z bardziej znanych w Polsce Ukra­ inek - aktorka i producentka filmowa - Weronika Marczuk) oraz Centrum Kultury i Informacji przy Ambasadzie Ukrainy w Polsce. Na fali akcji wspierania Wiktora Juszczenki powstała w 2004 r. w Warszawie organizacja Nasz Wybór - Ukraina zrzeszająca do dziś młodą ukraińską inteligencję, w większości studentów i pracowni­ ków naukowych. W ramach wspólnych lub niezależnych projektów

wspomnianych instytucji w stolicy organizuje się różne przedsię­ wzięcia - od koncertów i wystaw, poprzez dni ukraińskiego teatru, przeglądy ukraińskich filmów, aż po uroczystości pamięci ofiar Wielkiego Głodu na Ukrainie czy oficjalne świętowanie Dnia Nie­ podległości Ukrainy (24 sierpnia). Z koncertami przyjeżdżały do sto­ licy takie ukraińskie muzyczne gwiazdy jak Okean Elzy, Mandry, Haydamaky czy Rusłana, oraz folkoworockowe grupy Hutir, Berkut i Horpyna tworzone przez przedstawicieli ukraińskiej mniejszości narodowej w Polsce. W kontekście Warszawy z ukraińskiego punktu widzenia nie można nie wspomnieć o miejscach takich jak pomnik Tarasa Szew­ czenki u zbiegu ulic Goworka i Spacerowej czy Cmentarz Prawo­ sławny na Woli, gdzie spoczywają m.in. żołnierze atamana Semena Petlury - ukraińskiego sojusznika marszałka Józefa Piłsudskiego w walce z Moskwą. Warto zaznaczyć, że stolica to także siedziba dworów znamieni­ tych rodów ukraińskich - Świętopełk-Czetwertyńskich, Ostrogskich (pałac przy ulicy Tamka) czy Uruskich - kiedyś właścicieli pałacu przy Krakowskim Przedmieściu, na lewo od bramy Uniwersytetu Warszawskiego. Obecność w Warszawie w okresie międzywojennym ukraińskich emigracyjnych władz politycznych, szczególnie zaś funkcjonowanie władz Ukraińskiego Komitetu Centralnego oraz wielu innych orga­ nizacji i towarzystw sprawiło, że stolica Polski była w tym czasie bezsprzecznie najpoważniejszym centrum życia politycznego, spo­ łeczno-kulturalnego oraz naukowego ukraińskiej emigracji. Działało tu wiele instytucji kulturalnych, m.in. Ukraiński Chór Narodowy im. M. Łysenki, grupa artystyczna „Spokij” skupiająca architektów, grafików, malarzy, rzeźbiarzy, którym przyświecał cel postawienia ukraińskiej sztuki na równi z nowoczesną sztuką in­ nych narodów. Ze stolicą Polski związany był także Teatr Ukraiński „Promień” i literacka grupa „Tank” tworzona przez wybitnych ukra­ ińskich pisarzy, wśród których byli m.in. Jewhen Małaniuk, Jurij Łypa, Łewko Czykałenko, Ołena Teliha, Natalia Liwycka-Chołodna, Jurij Kosacz i inni. W 1930 roku w Warszawie powstał Ukraiński Instytut Nauko­ wy, którego kolegium naukowe stanowili profesorowie: Ołeksander Łotocki, Roman Smal-Stocki, Walentyn Sadowski i Bohdan Łepkyj. W 1929 r. powstała w Warszawie pierwsza Ukraińska Szkoła Dzie­ cięca, a 4 lata później otwarto koedukacyjną ludową Szkołę im. Łesi

Ukrainki. W mieście działały ukraińskie wydawnictwa, ukazywały się periodyki oraz prasa codzienna. Wśród wielu wybitnych ukraińskich postaci nie można pominąć żyjącego i pracującego w Warszawie w latach 1864-1867 ukraiń­ skiego pisarza, historyka i etnografa Pantełejmona Kulisza oraz wspaniałej ukraińskiej wokalistki (sopran) i pedagog Salomei Kruszelnickiej. Parę lat wcześniej Warszawę podbił śpiewak Aleksan­ der Myszuga. W zupełnie innej dziedzinie, ale również jako artysta, wsławił się Piotr Megik - znany ukraiński malarz, grafik, redaktor i działacz społeczny. Warszawa była, jest i na pewno pozostanie istotnym miejscem w społeczno-kulturalnym życiu Ukraińców i Ukrainy. W politycznym zapewne też.

ZAPOROŻE

Zaporoże posiada wielowiekową, i zarazem bardzo interesującą historię. Pierwsze lata istnienia miasta przypadają na czasy, kiedy ziemie dnieprowych progów należały do miłujących wolność Koza­ ków. To właśnie oni w XVII w. założyli słynną na cały świat Sicz Za­ poroską. Karol Marks nazwał ją później „wolną kozacką republiką”. Terytorium dzisiejszego miasta było zasiedlane już wiele tysięcy lat temu, dowodem czego są wykopaliska archeologiczne. W dawnych czasach do brzegów wyspy Chortyca przybijały okręty skandynaw­ skich i bizantyjskich kupców. Wyspa niejednokrotnie była świad­ kiem walk Słowian ze stepowymi plemionami. Rok 1770 był niewątpliwie jednym z najbardziej znanych okre­ sów w historii zaporoskiej krainy. W tym czasie w rejonie Chortycy powstała osada Aleksandrowskie Przedmieście, której nazwa była hołdem złożonym dowódcy 1-szej rosyjskiej armii - Aleksandrowi Goli cynowi. W 1775 r. Sicz Zaporoska zgodnie z carskim rozkazem została zlikwidowana. W rezultacie Kozacy zaczęli osiedlać się w pobliżu Twierdzy Aleksandrowskiej, co doprowadziło do szybkiego rozwoju tamtejszego rzemiosła, hodowli bydła, rolnictwa i handlu. W 1806 r. Aleksandrowsk został włączony do jekaterynosławskiej guberni. Dużą rolę w jego późniejszym rozwoju odegrało zbudowanie trasy kolejowej Rosja-Krym, a także korzystne położenie geograficzne.

W początkach XX w. Aleksandrowsk został uznanym centrum han­ dlowym na południu kraju. Kilka razy do roku odbywały się tutaj jarmarki, podczas których nabyć można było zboże, bydło, maszyny rolnicze itd. W 1902 r. w mieście pojawiła się Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji, która skupiała robotników, walczących o swoje prawa. W czasie I wojny światowej w Aleksandrowsku, znacznie zmniejszyła się produkcja - duża część profesjonalnych robotników została wcielona do armii, pozostałe zakłady zaś przestawiały się na produkcję wojskową. W środku marca 1921 r. miasto Aleksandrowsk zostało przemia­ nowane na Zaporoże, a w tym samym roku Włodzimierz Lenin pod­ pisał zezwolenie na budowę potężnej elektrowni wodnej. W budowie elektrowni uczestniczył cały kraj, i już w 1932 r. został uruchomiony pierwszy generator Dnieprostanu. Główne zabytki Zaporoża: Chor­ tyca, DnieproGAS, Muzeum Historii Kozaków Zaporoskich, Teatr Konny, Zaporoski Dąb, Dziecięca Kolej, Muzeum Historii Broni, i wiele innych. (Wg Internetu)

Zdzisław NAJDER

JÓZEF TEODOR KONRAD KORZENIOWSKI -

JOSEPH CONRAD

1. Rodzina i wczesne lata Joseph Conrad urodził się, jako syn Apollona Korzeniowskiego i Ewy z domu Bobrowskiej, w Berdyczowie (dziś Berdycziw, Ukraina) 3 grudnia 1857 roku. Na chrzcie nadano mu imiona Józef Teodor (po dziadkach) Konrad (po bohaterze mickiewiczowskich „Dziadów”); używał tylko ostatniego imienia. Oboje rodzice pochodzili z ziemiań­ skich rodzin okolicznej szlachty (w Polsce nie było prawnej różnicy między warstwami szlacheckimi, takiej jak np. między francuski­ mi gentilhommerie i noblesse, albo niemieckimi Adel / Kleinadel i Bauernadel; oboje byli gorliwymi katolikami. Do czasu ostatecz­ nego rozbioru Polski między Rosję, Austrię i Prusy w roku 1795, środkowa i zachodnia Ukraina stanowiła część wielonarodowej Rze­ czypospolitej Polskiej. Większość szlachty stanowili etniczni Pola­ cy; większość mieszkańców miasteczek i nielicznych miast - Żydzi;

większość wieśniaków - Rusini (wg późniejszej terminologii - Ukra­ ińcy). Przodkowie Konrada po mieczu i kądzieli osiedlili się na tam­ tych ziemiach pod koniec XVII w. Dziad Konrada po mieczu, Teodor Korzeniowski, kapitan Wojsk Polskich w Powstaniu Listopadowym, utracił resztę odziedziczonego majątku w historycznych zawieruchach. Miał córkę Emilię, o której wiemy tylko, że była aresztowana w roku 1863, a następnie zesła­ na w głąb Rosji, i trzech synów. Robert zginął w powstaniu stycz­ niowym, Hilary zmarł na zesłaniu na Syberię w roku 1878. Trzeci, Apollo, urodzony w roku 1820, miał talent do języków i słowa. Stu­ diował na Uniwersytecie Petersburskim, a następnie po odmowie paszportu zagranicznego, utrzymywał się z niechętnego administro­ wania cudzych majątków, pisania satyrycznych i patriotycznych w wymowie komedii, które były surowo okrajane przez carską cenzurę (zdeklarowany „demokrata”, atakował w nich egoizm i materializm polskich warstw posiadających), oraz tłumaczeniami z angielskiego (Dickens, Shakespeare), francuskiego (Victor Hugo i Alfred de Vigne) i niemieckiego (Heine). Pisał również krążące w rękopiśmien­ nych odpisach wiersze patriotyczne i religijne, w których m.in. wy­ rażał życzliwość dla uciskanego chłopstwa ukraińskiego i wzywał Polaków do wytrwania w wierności w sprawie odbudowy niepod­ ległej Polski. W wierszu „Synowi urodzonemu w 85 roku niewoli mo­ skiewskiej piosenka na dzień chrztu św.” Apollo Korzeniowski pisał: Dziecię - synu, powiedz sobie: Żeś bez ziemi, bez miłości, Bez ojczyzny, bez ludzkości, Póki Polska-Matka w grobie

W kwietniu 1861 Apollo przeniósł się z Żytomierza do Warszawy, oficjalnie aby zacząć wydawać kulturalny „Dwutygodnik”, a napraw­ dę - by organizować konspiracyjne działania niepodległościowe. Ewa z synem przybyła do Warszawy jesienią 1861. W październiku 1861 utworzono z inicjatywy Korzeniowskiego tajny „Komitet Ru­ chu”, który stał się zalążkiem podziemnego Rządu Narodowego w roku 1863. W parę dni później Apollo został aresztowany i osadzony w warszawskiej Cytadeli. Ewa została również oskarżona o działalność wywrotową, ale nie była aresztowana. Konradek wraz z babką Bobrowską nosił żywność

do uwięzionego i chorującego ojca. Napisał później: „W dziedzińcu tejże cytadeli - charakterystycznie (dla) narodu naszego - zaczynają się moje dziecięce wspomnienia”. Prowadzone przez specjalny trybu­ nał wojskowy śledztwo trwało do kwietnia 1862. Wyrok, wydany w istocie przez namiestnika Królestwa Polskiego, rosyjskiego genera­ ła, poprzedził o dwa tygodnie formalne postępowanie sądu. Chociaż dowody przeciwko obojgu Ewie i Apollonowi były tylko poszlakowe, skazano ich na zsyłkę w głąb Rosji pod „surowy nadzór policji”. Na­ miestnik dopisał ręcznie: „Uważać, by się nigdzie nie zatrzymywali”. Zesłani zostali do znanej z niezdrowego klimatu Wołogdy. Ponieważ obydwoje rodzice Konrada chorowali, zezwolono im na początku 1863 roku przenieść się do Czernichowa, na północnowschodniej Ukrainie. W kwietniu 1865 Ewa Korzeniowska zmar­ ła tam na gruźlicę. Apollo, również ciężko chory, uzyskał w stycz­ niu 1868 roku dzięki staraniom rodziny Bobrowskich zwolnienie i wyjechał z synem do Lwowa, wówczas ważnego ośrodka kultury polskiej w Cesarstwie Austro-Węgierskim. Następnie przenieśli się do Krakowa, dawnej stolicy Polski, gdzie Apollo zmarł w maju 1869 roku. Wuj Konrada, Tadeusz Bobrowski (którego młodszy brat Stefan był naczelnikiem cywilnym Warszawy w powstaniu 1863 roku), stał się dobroczyńcą i oficjalnym opiekunem osieroconego chłopca. Konrad był chorowity i nie uczęszczał regularnie do szkół. Pierwszych nauk udzielał mu ojciec (i francuska guwernantka); później korepetytorzy przygotowywali go do egzaminów w Krakowie i Lwowie. Jesienią 1874 został wysłany, przynajmniej częściowo ze względów zdrowotnych, do południowej Francji, w celu rozpoczęcia pracy jako marynarz.

2. Konrad Korzeniowski staje się Josephem Conradem Wydaje się, że Korzeniowski nie miał początkowo zamiaru opusz­ czenia na stałe ziem polskich. Jeszcze w roku 1883 zapewniał Ste­ fana Buszczyńskiego, bliskiego przyjaciela ojca, że nie zapomniał o jego zaleceniu: „Pamiętaj, gdziekolwiek będziesz płynął, że przypły­ niesz do Polski!”. Jednakże jako poddany rosyjski i syn skazańców mógł być w Rosji zmuszony do wieloletniej służby wojskowej, zaś jego drogo opłacane starania o zwolnienie z poddaństwa rosyjskie­ go poskutkowały dopiero w roku 1889. Był już wówczas (od 1878) marynarzem brytyjskim i od trzech lat posiadaczem zarówno dyplo-

mu kapitańskiego, jak i brytyjskiego paszportu. Nigdy oficjalnie nie zmienił nazwiska, a pseudonim „Joseph Conrad” przyjął dopiero w roku 1895, kiedy ogłosił swoją pierwszą powieść, Szaleństwo Almayera, dedykowaną pamięci T [adeusza] В [obrowskiego]. Z wujem utrzymywał stałą korespondencję; listy Conrada zostały zniszczone podczas rewolucji bolszewickiej, ale listy Bobrowskiego zachowały się i stanowią najważniejsze źródło wiadomości o wcze­ snych latach Conrada. Strony rodzinne odwiedził dwukrotnie, w 1889 i 1893. W 1894 wuj umarł i urwała się najsilniejsza więź oso­ bista, łącząca Conrada z Polską. Przez pierwsze dwadzieścia lat pracy pisarskiej Conrad borykał się z długami: jego honoraria nie nadążały za jego wydatkami, choć dla oszczędności mieszkał na wsi w południowej Anglii. Dopiero w lecie 1914 mógł wraz z żoną i dwoma synami udać się na dłuższe wakacje do Polski. W Krakowie zastał ich wybuch I wojny świato­ wej; spędzili w tym mieście a potem w górach, w Zakopanem, dwa miesiące. Conrad spotkał w tym czasie, kilkunastu pisarzy, arty­ stów i intelektualistów polskich. Wspomnienia przyjaciół i krewnych świadczą o trwałym uczu­ ciowym zaangażowaniu Conrada w sprawy bytu narodowego Pola­ ków i tradycji kultury polskiej (np. w swoim wynajmowanym pod Canterbury domu urządzał koncerty muzyki Chopina). Na jego po­ grzebie - zmarł w Bishopsbourne pod Canterbury З VIII 1924 - je­ dynym przedstawicielem kół oficjalnych był reprezentant premiera Rzeczpospolitej Polskiej.

3. Polskie zaplecze kulturowe Conrada Wiemy z listów Apollona Korzeniowskiego, a także innych źró­ deł, że młody Conrad był zapalonym czytelnikiem. Został z pewno­ ścią dobrze oznajomiony z najważniejszymi utworami literatury pol­ skiej, poczynając od utworów wielkiego XVI-wiecznego poety Jana Kochanowskiego (którego wspomina w listach). Trzon jego lektur w ojczystym języku stanowiły zapewne poezje, dramaty i powieści pisarzy romantycznych (których epigonem był jego ojciec). „Polskość [...] wziąłem do dzieł swoich przez Mickiewicza i Słowackiego”, po­ wiedział w roku 1914, wymieniając nazwiska dwu najznakomit­ szych twórców i autorytetów moralnych i politycznych polskiego ro­ mantyzmu.

Literatura ta była przesiąknięta ideałami odpowiedzialności mo­ ralnej i narodowej. Jej częstymi i typowymi tematami były wierność i zdrada, honor i hańba, obowiązek i ucieczka. Problemy moralne jed­ nostki były zazwyczaj ukazywane w kategoriach zobowiązań wobec wspólnoty; a zasady moralne, wytworzone pod przemożnym wpły­ wem obowiązującego w warstwie szlacheckiej etosu rycerskiego, oparte były na założeniu, że każda jednostka, nawet wyjątkowa, jest zawsze członkiem wspólnoty. Poeta był typowym przykładem osob­ nika wyjątkowego, obciążonego specjalnymi obowiązkami względem narodu. Przejście „od alienacji do zaangażowania” rozpoznane jako częsty temat twórczości Conrada było stałym motywem polskiej li­ teratury romantycznej (jak np. W Panu Tadeuszu i Dziadach Mic­ kiewicza). Do popularnych gatunków literackich należała gawęda: opowieść osobowego narratora, który bywał zarazem jednym z boha­ terów własnego utworu; łatwo zauważyć, że taka forma pojawia się często w opowiadaniach i powieściach Conrada. Poza ogólną obecnością istotnych składników polskiej tradycji kulturowej badacze rozpoznali w dziełach Conrada wiele motywów tematycznych, artystycznych, a nawet słownych przejętych z poszcze­ gólnych utworów literatury polskiej. Także język polski odcisnął swoje piętno na prozie Conrada. Nie tylko w postaci znajdowanych tu i ówdzie polonizmów (słów użytych w znaczeniu polskim raczej niż angielskim) oraz błędów w użyciu czasów. Wpływowi języka pol­ skiego można łatwo przypisać częstą luźność składni Conrada, oraz retoryczny, potoczysty rytm jego frazy.

4. Polska tematyka w utworach Conrada W najobszerniejszej i najważniejszej wypowiedzi politycznej Conrada, szkicu Autokracja i wojna (1905) Polska jest wymieniona jako ofiara zaborczego imperializmu niemieckiego i rosyjskiego, któ­ ra łączy te państwa wspólną winą. Tom Ze wspomnień (1912) zawiera obszerne i wzruszające frag­ menty, w których autor opowiada o przeżyciach dzieciństwa i człon­ kach najbliższej rodziny. Opowiadanie Książę Roman (1910, włą­ czone do pośmiertnego tomu Opowieści zasłyszane) przedstawia dzieje księcia Romana S[anguszki], który „z przekonania” dołączył do wojsk powstania listopadowego przeciw Rosji w roku 1830 i wzię­ ty do niewoli skazany został na ciężkie roboty w kopalniach syberyj-

skich. Czytamy tam o Polsce jako o „Tym kraju, który żąda, by ko­ chać go bardziej, niż jakikolwiek kraj był kochany, żałobną miłością, jaką darzy się niezapomnianych zmarłych, i uczuciem płomiennym, niewygaszalnym, beznadziejnym, jakie tylko żywy, oddychający i ciepły ideał może w naszych piersiach wzniecić - na dumę naszą, na umęczenie, na triumf nasz i zagładę”. W roku 1914, pod wpływem odnowionych kontaktów z rodaka­ mi, Conrad ułożył memorandum, zawierające jego plany działań na rzecz Polski i Wielkiej Brytanii. Szkic Jeszcze raz w Polsce (za­ mieszczony później w tomie O życiu i literaturze) opisuje wyprawę Conrada z rodziną do Polski w r. 1914 i jest wyrazem rozczarowania postawą władz brytyjskich uznającą sprawę polską jako wewnętrzny problem Rosji. Dwa lata później (1916) w specjalnej Nocie w sprawie polskiej (także ogłoszonej w O życiu i literaturze) złożonej w bry­ tyjskim ministerstwie spraw zagranicznych, Conrad zaproponował odbudowę państwa polskiego pod protektoratem Wielkiej Brytanii i Francji. („Całkiem niemożliwe. Rosja nigdy nie podzieli się wpły­ wami w Polsce z mocarstwami zachodnimi” - brzmiał komentarz ministra lorda Greya). Odrodzenie niepodległej Polski (po 123 latach rozbiorów) Conrad powitał z radością, ulgą, ale także zawstydzeniem z powodu własnej niewiary w jego możliwość. Ogłosił szkic Zbrodnia rozbiorów (1919, także włączony do tomu O życiu i literaturze), który jest emocjonal­ nym apelem o zrozumienie i poparcie dla odbudowywanego państwa i przypomnieniem cierpień narodu polskiego. W roku 1920, kiedy wojska polskie walczyły o ocalenie kraju przed inwazją wojsk sowiec­ kich, wysłał kablogram, popierający Polską Pożyczkę Rządową: „Dla Polaków poczucie obowiązku i niezniszczalna świadomość narodo­ wa, zachowana w sercach broniona rękami bezpośrednich przodków w otwartych bojach z potęgą trzech mocarstw i w nieugiętym ponad stuletnim oporze przeciw miażdżącemu uciskowi - stanowią dosta­ teczną pobudkę do współpracy przy odbudowie niezależnej godności i użyteczności odrodzonej Rzeczypospolitej”.

5. Recepcja Conrada w Polsce Niektórzy intelektualiści polscy oskarżali Conrada o niewier­ ność wobec własnej ojczyzny, przejawioną w fakcie pisania po an­ gielsku. Najważniejszym wyrazem takiego poglądu był artykuł

Emigracja talentów, ogłoszony w roku 1899 przez wybitną, szano­ waną powieściopisarkę Elizę Orzeszkową. Conrad bardzo się tym zarzutem przejął i dwa lata później, pisząc do krakowskiego bi­ bliotekarza Józefa Korzeniowskiego (nie spokrewnionego z nim) oświadczył: „[...] ani narodowości, ani nazwiska naszego wspólnego nie zaparłem się [...] Jest jasno wiadomym, że Polakiem jestem i że Józef Konrad są dwa chrzestne imiona, z których drugie uży­ wam jako nazwisko, by mi mojego cudzoziemskie usta nie wykrzy­ wiały - czego znieść nie mogę. Nie zdaje mi się, bym krajowi był niewierny dlatego, że Anglikom dowiodłem, że szlachcic z Ukrainy może być tak dobrym marynarzem jak i oni i mieć coś do powie­ dzenia im w ich własnym języku. Uznanie, takie, jakie sobie zdo­ byłem, właśnie z tego punktu widzenia oceniam i cichym hołdem składam, gdzie należy”. Zaczynał już w tym czasie być znany w Polsce. Pierwsze w ogóle tłumaczenie jego utworów (powieści Wyrzutek) ukazało się w war­ szawskim czasopiśmie w roku 1897, a po nim nastąpiły inne prze­ kłady. W roku 1914 udzielił pierwszego w życiu wywiadu - polskie­ mu dziennikarzowi Marianowi Dąbrowskiemu (nb. mężowi Marii Dąbrowskiej, później jednej z najwybitniejszych pisarek polskich XX wieku i autorki tomu szkiców o Conradzie). Wyznał wówczas, że „Pana Tadeusza ojciec czytał mi głośno i mnie czytać kazał głośno. Nie raz nie dwa. Wołałem Konrada Wallenroda, Grażynę. Później wołałem Słowackiego. „[...] II est 1’ame de toute la Pologne, lui [Jest duszą całej Polski doprawdy]. Po roku 1920 kontakty Conrada z pisarzami i czytelnikami pol­ skimi stały się bliższe. Korespondował z kilkoma literatami i swo­ imi tłumaczami, a w roku 1921 sam przełożył na angielski komedię Brunona Winawera Księga Hioba. Stefan Żeromski, najznakomit­ szy ówczesny pisarz polski, autorytet moralny polskiej inteligencji, napisał entuzjastyczny wstęp do zbiorowego wydania pism Conra­ da, określając go jako „Autora-Rodaka”. Conrad zareagował na to listem, w którym napisał „wyznaję, że nie mam wyrazów, by opisać Panu maje głębokie wzruszenie przed tym zaszczytnym świadec­ twem od Ojczyzny przemawiającej głosem Kochanego Pana - naj­ większego Mistrza Jej literatury!” W latach dwudziestych i trzydziestych Conrad wywierał znacz­ ny wpływ na literaturę polską, był pisarzem czytanymi i dyskuto­ wanym zarówno przez kręgi intelektualne, jak i szeroką publicz-

ność, wśród której szczególną popularność zdobyły jego książki o tematyce morskiej. Szczyt swojego znaczenia osiągnął w najczar­ niejszym okresie nowoczesnej historii Polski, podczas II wojny światowej, w kraju ponownie napadniętym przez niemieckich i sowieckich sąsiadów. Szczególnie Conrad jako autor Lorda Jima stał się wówczas jednym z głównych autorytetów moralnych dla młodych członków polskiego podziemia, żołnierzy Armii Krajowej i walki cywilnej. Pierwsze w ogóle pełne wydanie dzieł Conrada (27 tomów) ukaza­ ło się właśnie w Polsce w latach 1972-74; dodatkowy tom, mieszczą­ cy pisma skonfiskowane przez komunistyczną cenzurę, został wyda­ ny w Londynie nakładem emigracyjnego wydawnictwa Polonia.

6. Pamiątki po Conradzie w Polsce i na Ukrainie Szpitalik, w którym Conrad urodził się w Berdyczowie, nie ist­ nieje. W najbliższej przyszłości planuje się symboliczne otwarcie małego muzeum Josepha Conrada w jednym z budynków wspania­ łego klasztoru Karmelitów; ksiądz z tegoż klasztoru udzielił Conra­ dowi chrztu. Tablica pamiątkowa została umieszczona na domu przy ulicy Nowy Świat w Centrum Warszawy, obok budynku, w którym Ko­ rzeniowscy wynajmowali mieszkanie w roku 1861. Zachowała się cela w X Pawilonie warszawskiej Cytadeli, gdzie był więziony Apollo Korzeniowski. Zachował się również budynek, w którym mieszkał Korzeniowski z ojcem w Krakowie przy ul. Poselskiej oraz budynki, gdzie mieszkał jako uczeń we Lwowie i Krakowie ( przy ul. Floriań­ skiej i Szpitalnej). Dwa tomy rękopisów ojca Conrada, z których większość pozostaje niedrukowana, są przechowywane w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Kilkanaście ważnych listów i dokumentów dotyczących samego Conrada znajduje się w krakowskiej Bibliotece PAN przy ul. Sławkowskiej. Biblioteka Narodowa w Warszawie (Plac Krasiń­ skich) posiada listy Tadeusza Bobrowskiego do Conrada i pewną liczbę polskich listów pisarza. Poza Polską najważniejsze zbiory rę­ kopisów i fotografii Conrada związanych z jego polskim zapleczem znajdują się w Beinecke Library, Yale University (New Haven, Con­ necticut), Perkins Library, Duke University (Durham, N.C.) oraz w Bibliotece Polskiej w Londynie (POSK).

KONRAD KORZENIOWSKI WRACA DO BERDYCZOWA

3 grudnia 2008 roku podziemną część wspaniałego kościoła Kar­ melitów w Berdyczowie wypełnił tłum. Byli goście z Warszawy, Ży­ tomierza i Kijowa, przedstawiciele ukraińskich władz centralnych i lokalnych, dwaj historycy literatury z Wielkiej Brytanii, liczni Berdyczowianie i oczywiście zakonnicy z klasztoru. W 151. rocznicę urodzin Konrada Korzeniowskiego otwieraliśmy zaczątek muzeum, poświęconego wielkiemu pisarzowi angielskiemu Josephowi Conra­ dowi i jego polskiej rodzinie. Tymczasowa wystawa mieści się w tzw. „kościele dolnym” (górny jest jeszcze remontowany). Ale po dwuna­ stu latach starań udało się odzyskać w użytkowanie klasztoru zruj­ nowaną część korpusu przybramnego i mamy nadzieję, że do końca roku zostanie on - przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzic­ twa Narodowego - doprowadzony do stanu, umożliwiającego otwar­ cie wystawy stałej. Miałem zaszczyt być głównym celebransem uroczystości. Zwie­ rzyłem się ze wzruszenia. Byłem w Berdyczowie po raz pierwszy w czerwcu 1969 roku. Nielegalnie, bo zezwalającą na podróżowa­ nie delegację - w ramach wymiany między Związkiem Literatów Polskich a Sojuszem Pisatielej ZSRR i w celu poszukiwań w ar­ chiwach ukraińskich dokumentów, dotyczących rodziny Conrada miałem tylko do Lwowa i Kijowa. Z poszukiwań niewiele wyszło, bo wszystkie archiwa podlegały radzieckiemu MSW; dla obejrzenia dokumentu potrzebna była z góry zgłoszona sygnatura, ale katalogi były przeważnie niedostępne. Ujawnienie, że coś się o zawartości zbiorów wiedziało, budziło podejrzliwość. We Lwowie udało mi się dotrzeć do katalogów uniwersytetu i zbiorów Ossolińskich, ale już do archiwów państwowych - nie; Kijów okazał się pilnie strzeżony. Eskapadę do Berdyczowa zawdzięczałem zbiegowi okoliczności. Mój szef w redakcji „Twórczości”, Jarosław Iwaszkiewicz, akurat w tym czasie dostał pozwolenie na odwiedziny - po raz pierwszy od półwie­ cza - rodzinnego Kalnika. Jechał rzężącą Pobiedą; zabrał mnie po drodze i zostawił na kilka godzin w Berdyczowie. Miejscu, gdzie się Konrad Korzeniowski urodził. Wyniosłe mury klasztoru na wysokim brzegu Hnyłopiatu widać było z daleka. Zespół budynków był w stanie półruiny; kościół nie miał sklepienia; ściany stały popodpierane drewnianymi rusztowa-

niami. Podobno mieli coś remontować. Później dowiedziałem się, że klasztor, odebrany zakonowi w 1927, został rozgrabiony i spalony w 1941, tuż przed wejściem wojsk niemieckich. Karmelici wrócili, nie bez dramatycznych trudności, w 1992 i od tej pory powolnie odbudowują kościół. Budynki klasztorne zajmuje szkoła rzemiosł artystycznych. Blisko czterdzieści lat po pierwszej wizycie - która nie dawała prawa do żadnych nadziei - słuchałem uroczystych przemówień wiceministra spraw zagranicznych nie­ podległej Rzeczypospolitej Andrzeja Kremera i buchającego energią burmistrza Berdyczowa Wasyla Mazura. Kiedy przecinałem wstęgę otwierając wystawę, miałem świadomość ogromu przemian. Konrad Korzeniowski mógł - po półtorej wieku - wrócić na miejsce urodzenia. Joseph Conrad jest dzisiaj w Polsce czytany mniej, niż pięćdzie­ siąt parę lat temu, kiedy jego książek nie można było wydawać. Mnie samego przyciągnął nie urokiem swojej prozy, ale legendą wpływu na pokolenie moich nieco starszych kolegów, żołnierzy Armii Krajo­ wej. O jego istnieniu dowiedziałem się ze znakomitego (potwierdzi­ ły to wrażenie późniejsze lektury) szkicu Marii Dąbrowskiej „Con­ radowskie pojęcie wierności” (1946, napisany w listopadzie 1945). Jest to rzeczowa analiza etycznej siatki pojęciowej, stosowanej przez Conrada, a równocześnie obrona spuścizny moralnej polskiego pod­ ziemia lat 1939-45. To skłoniło mnie do pierwszych lektur; kiedy czytałem Lorda Jima, już wiedziałem, co ta powieść mogła znaczyć dla ludzi, których podziwiałem. Kilka lat później zaprzyjaźniłem się, z jednym z nich: Janem Józefem Szczepańskim, poznanym w redakcji Tygodnika Powszechnego w 1950 roku. We współczesnej literaturze światowej Conrad pozostaje posta­ cią pierwszoplanową zarówno jako pionier technik narracyjnych, nakierowanych na skłanianie czytelnika, by stawał się czynnym współtwórcą poznawanego utworu, jak i jako pisarz, podejmujący trwale żywą problematykę, od zderzania się kultur i odpowiedzial­ ności za ludzką wspólnotę do prowokacji politycznej i roli „służb specjalnych”. Jądro ciemności, Tajnego agenta i W oczach Zachodu można we Francji czy krajach języka hiszpańskiego kupić w dwor­ cowym kiosku, a Lord Jim wszedł do kategorii mitów naszej cywi­ lizacji. U nas sięgamy na półkę w księgarni po Orhana Pamuka czy W. G. Sebalda i odkrywamy ślady Conrada. Jego dzisiejsza mała popularność w Polsce jest odpływem po potężnych przypływach w latach II Rzeczypospolitej i PRL-u. Przed wojną zyskał sławę jako

pisarz morski; dziś literatura marynistyczna przyciąga tylko niszo­ wego czytelnika. Opinia głosiciela niezłomności i „paru prostych prawd”, tak ponętna w dobie oporu przeciw totalitaryzmowi, w na­ szych czasach może odstraszać. Nie tylko tych, którzy ulegają uro­ kom bełkotu tzw. postmodernizmu, ale i tych, którzy formułę „paru prostych wyobrażeń, a wśród nich Wierności” traktują jako gładkie pocieszenie. Ale głęboka twardość Conradowskich propozycji etycz­ nych nie jest pocieszeniem, tak samo, jak nie ma pocieszać Herbertowskie „Przesłanie pana Cogito”, też nawiązujące do tradycji etosu rycerskiego. Obaj przypominają o wyborze i jego skutkach, nie obie­ cują żadnej nagrody. Ale Rzeczpospolita Polska, wspierająca europejskie w zamierze­ niu muzeum Josepha Conrada na Ukrainie, na szczęście nie kieruje się względami na literackie mody. Wystarczy odwołać się do spu­ ścizny polityczno-ideowej Korzeniowskich. Bo wielki pisarz języka angielskiego wyszedł z matecznika Polski politycznej. Jego ojciec, Apollo Korzeniowski (1820-1869, prawy demokrata, ale zawsze pamiętający o swoim herbie Nałęcz), urodzony na Podolu, kształcony m.in. w Żytomierzu - gdzie uzyskał świadectwo dojrzało­ ści - należał do najwybitniejszych w owym czasie działaczy politycz­ nych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. W 1861 przeniósł się do Warszawy i stał jednym z głównych przywódców „Czerwonych”. Nie jest to dzisiaj kolor modny, ale powiedzieć trzeba dobitnie, że to wła­ śnie „Czerwoni” jednoznacznie związali hasło odbudowy państwa z postulatami jego zasadniczej reformy społecznej, przede wszystkim wyzwolenia chłopów pańszczyźnianych, i byli zwolennikami równości etnicznej. Podczas powstania styczniowego świadectwem tej posta­ wy stała się Złota Hramota, manifest głoszący równość społeczną i wolność narodową na Rusi, dzisiejszej Ukrainie. Apollo Korzeniowski wzywał do braterskiego współdziałania i deklarował, że dążący do niepodległości Polacy pragną zbiorowego wyzwolenia, „wyjarzmienia się bez żadnej wstecznej myśli robienia niewolników nowych pomię­ dzy sobą”. W październiku 1861 założył Komitet Ruchu, zalążek przyszłego Rządu Narodowego „Tajemnego Państwa Polskiego”. Wkrótce potem został aresztowany i osadzony w warszawskiej Cytadeli. To, że po trzydziestu dziewięciu latach (IV-XII 1900) sąsiednią celę w tym samym X Pawilonie Cytadeli zajął Józef Piłsudski, jest symboliczne ale nie przypadkowe. Podobnie jest z faktem, że Lord Jim był ostat-

nią książką, którą Marszałek przed śmiercią czytał (miał pod ręką także inne tomy Conrada). Jeden z wujów Konrada Korzeniowskiego, Stefan Bobrowski, przyjaciel i bliski współpracownik Apollona, należał do czołowych przywódców powstania 1863 roku i był Naczelnikiem Wojennym Warszawy To o nim napisał później Józef Piłsudski, że był wśród kierujących powstaniem jednym z najmłodszych a zarazem najwy­ bitniejszym, jedynym kandydatem na tę „wielkość”, którą Piłsudski znalazł ostatecznie w pieczątce Rządu Narodowego. Idea takiego rządu - najwyższej władzy narodu, nie posiadającego państwa jest najcenniejszym wytworem polskiej wyobraźni politycznej. Za­ owocowała wspaniale i tragicznie Polskim Państwem Podziemnym 1939-1945, dziś stanowczo za mało znanym. Rodzice Konrada zostali - mimo wątłości dowodów winy (Apollo okazał się świetnym konspiratorem) skazani na zesłanie w głąb Ro­ sji. Z oddala śledzili ze zgrozą losy powstania. Oboje chorowali na gruźlicę. Ewa Korzeniowska zmarła w 1865; na miejscu jej grobu w Czernihowie jest dziś targowisko. Apollo, zwolniony w 1868, wyje­ chał do Lwowa, potem do Krakowa, gdzie zmarł 23 maja 1869. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją patriotyczną. Leży na Cmen­ tarzu Rakowickim; na grobie czytamy: „Mężowi, który kochał ojczy­ znę, pracował dla niej i umarł dla niej - Rodacy.” Pięć lat później jego syn, poddany rosyjski i, jako syn zesłańców, obowiązany do wieloletniej służby wojskowej, wyjechał do Francji i został marynarzem. W 1878, nie mogąc uzyskać przedłużenia rosyj­ skiego paszportu, przeniósł się do marynarki brytyjskiej. A potem przedziwną koleją losu został pisarzem w swoim czwartym (po pol­ skim, francuskim i niemieckim) języku. O tym, że Konrad Korzeniowski nigdy z horyzontu pamięci nie stracił środkowej i wschodniej Europy, świadczą nie tylko liczne listy do rodziny i przyjaciół. W ciągu całego życia na jego myśli i wspomnienia głęboki cień rzucała Rosja; był to ten sam „cień ob­ cych duchów”, o którym pisał Apollo Korzeniowski w „Piosence na dzień chrztu świętego” syna, datowanej w Berdyczowie 5 grudnia 1857. Conrad przyglądał się historycznej roli Rosji i zastanawiał nad przyszłością. Analizie miejsca Rosji w Europie poświęcił swój najważniejszy szkic polityczny, „Autokracja i wojna” (1905). Szedł w swoich rozważaniach śladami Piotra Czaadajewa, Astolphe’a de Custine’a i Aleksandra Hercena. Podobnie jak oni jest zdania, że Ro-

sja wyłamała się z europejskiego nurtu cywilizacyjnego. Rosja car­ ska jest dla Conrada państwem-potworem, miażdżącym własnych poddanych i uniemożliwiającym rozwój społeczeństwa. Nieszczęsny kraj, który niszczy wolność własną i dławi możliwość swobodnego rozwoju zniewolonych narodów. „Autokracja i wojna” zawiera wni­ kliwy opis ówczesnego układu sił międzynarodowych i przepowiada zarówno kolejną, katastrofalną rewolucję w Rosji jak i wielką wojnę światową. Po Rewolucji Październikowej Conrad nie miał żadnych złudzeń co do zamiarów i metod komunistów; także i pod tym wzglę­ dem był w Anglii dość osamotniony. Z przejęciem śledził losy Polski. Przez wiele lat nie ośmielał się nawet w marzeniach podejmować ojcowskiej wizji wskrzeszenia oj­ czyzny jako niepodległego państwa. Jego nadzieje odżyły dopiero w roku 1914. Nie łatwo mu jednak było podtrzymywać te marzenia w Wielkiej Brytanii - państwie, które jedyne spośród wszystkich zwy­ cięskich w I wojnie światowej potęg było niechętne odbudowie niepod­ ległej Polski. Nadzieje Conrada były od początku związane z osobą i programem Józefa Piłsudskiego. Z charyzmatyczną postacią wielkie­ go przywódcy narodu, który Polaków chciał wyprowadzić na niepod­ ległość a równocześnie szanował wolę i prawo do niepodległości Ukra­ ińców i innych sąsiadów wskrzeszanego państwa. W latach 1918-21 Piłsudski-federalista wyprzedzał swój czas. Dopiero dzisiaj możemy na naszym horyzoncie zobaczyć możliwość urzeczywistnienia jego programu - w ramach europejskiej rodziny państw i narodów. „Autokracja i wojna” nosiła pierwotnie tytuł „The Concord of Euro­ pę”, porozumienie europejskie. Jestem przekonany, że Conrad zmie­ nił tytuł, uświadamiając sobie, że owo „porozumienie”, które uważał za jedyny cel, do którego warto dążyć, jest jeszcze odległe. Na razie widział, że stosunki między państwami naszego kontynentu są pod­ porządkowane z jednej strony „interesom materialnym”, z drugiej imperialnym ambicjom mocarstw, przede wszystkim dynamicznych i sprawnych Prus. Nie ma dziś Europy, pisał, Jest tylko uzbrojony, handlujący kontynent, na którym współzawodnictwo gospodarcze zmienia się powoli w walkę na śmierć i życie i gdzie otwarcie głosi się ogólnoświatowe ambicje.” Był jednak przekonany, że ten stan rzeczy musi ulec zmianie. Podobnie, jak jego ojciec, był w sprawach politycznych moralistą. Inna, nowa Europa będzie musiała zostać „zbudowana na fundamen­ tach mniej kruchych, niż interesy materialne.” Na tych pewniejszych

podstawach - na fundamencie poszanowania suwerenności narodów i praw obywatelskich jednostek - zbudowane zostanie „porozumienie europejskie”. Podczas uroczystości berdyczowskiej zabrakło oficjalnego przed­ stawiciela Wielkiej Brytanii. To też swego rodzaju tradycja: na skromnym pogrzebie Conrada w sierpniu 1924 roku było trzydzieści kilka osób; jedynym reprezentantem władz państwowych był delegat premiera Rzeczypospolitej, Edward Raczyński - jedna z piękniej­ szych postaci polskiego życia politycznego w XX wieku. Poznałem go w 1957, kiedy na fali popaździernikowej udało mi się pojechać do Londynu w poszukiwaniu materiałów do biografii Conrada. Za­ warta wówczas serdeczna znajomość zaowocowała dwadzieścia lat później: to od Pana Edwarda otrzymałem pierwszy powielacz dla Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, przemycony potem do Warszawy. Minęło jeszcze trzydzieści lat. I tak się pięknie stało, że przecina­ jąc wstęgę w klasztornych podziemiach mogłem z pełnym przekona­ niem powiedzieć: tworząc w Berdyczowie międzynarodową placówkę kulturową - spełniamy testament ideowy Apollona Korzeniowskiego i jego syna Konrada. A dzieje się tak dzięki temu, że wolna Polska realizuje program ich następcy, Józefa Piłsudskiego.

SPIS TREŚCI O TEMAT 1 We Lwowie........................................................................................................................................... 5 O TEMAT 2 Na łonie natury................................................................................................................................... 24 O TEMAT 3 Rodzinne historie............................................................................................................................... 44 O TEMAT 4 Źyjmy a ktywnie!................................................................................................................................. 62 O TEMAT 5 W poszukiwaniu wspólnych korzeni....................................................................................... 80 O TEMAT б Jak wiele nas łączy............................................................................................................................. 99 O TEMAT 7 W szkole języka polskiego........................................................................................................... 119 O TEMAT 8 Tyle spraw do załatwienia........................................................................................................... 141 O TEMAT 9 Podróż do Winnicy.......................................................................................................................... 161 O TEMAT 10 Umówmy się na wakacje!............................................................................................................ 183

LEKTURA UZUPEŁNIAJĄCA Anna BANASIAK. Drohobycz Brunona Schulza. Notatki z księstwa Bałaku..... 196

Andrzej CHCIUK. Atlantyda..................................................................................... 197

Władysław MRÓZ. Huculszczyzna........................................................................... 198 Huculi......................................................................................... 199

Marzena KĄDZIELA. W Muzeum Pisanki w Kołomyi............................................ 200

Przemysław BARSZCZ. Gimnazjum męskie w Chyrowie...................................... 200 Lech SUCHOMŁYNOW. Kijów Jarosława Iwaszkiewicza: miasto rodzące literaturę.................................................. 203

Marta SZLOSER. Legendy wrocławskie: Kamienna głowa.................................. 211 Adam ŚWIĄTEK. Józef Piłsudski w Winnicy............................................................ 213 Według Ołeksija KAZAKOWA. Śladami Polaków w Odessie.................................. 217

Marta KOWALEWSKA. Śladami Juliusza Słowackiego na Ukrainie.................... 219

Grzegorz SPODAREK. Warszawa ukraińska............................................................ 222 Za po róże.................................................................................................................. 224

Zdzisław NAJDER. Józef Teodor Konrad Korzeniowski - Joseph Conrad......... 225 Konrad Korzeniowski wraca do Berdyczowa........................ 233

Навчальне видання

БІЛЕНЬКА-СВИСТОВИЧ Леся Володимирівна КОВАЛЕВСЬКИЙ Єжи ЯРМОЛЮК Микола Олександрович

Польська ліова (3-й рік навчання)

підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти 2-ге видання, перероблене

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

У підручнику використані ілюстративні матеріали з вільних інтернет-джерел

Редактор Т.Калуські Коректори Р. Недзелян, М. Токарюк Дизайн і верстка С.Максимця, П.Давиденка

Формат 70x100/16. Ум.-друк. арк. 19,44. Обл.-вид. арк. 20,00. Наклад 7807 прим. Зам. № 1530. Видавничий дім„Букрек", вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. Тел./факс: (0372) 55-29-43. E-mail: info@bukrek.net www.bukrek.net Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб'єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.