Кримськотатарська мова 4 клас Алієва 2015

Л. А. Алиева

Дерслик Украина тасиль ве илим назирлиги тарафындан тевсие этильди

Окъутув къырымтатар тилинде алып барылгъан умумтасиль мектеплери ичюн дерслик

«Букрек» нешрият эви 2015

ББК 81.632.3я72 А50

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ від 29.09.2015 № 985) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено Такъризджилер: филология илимлери намзети, В.И. Вернадский адына ТМУ-нинъ къырымтатар тильшынас­лыгъы кафедрасынынъ до­центи Л. С.  Оказ; Акъмесджит шеэр усулшынаслыкъ меркезининъ къырымтатар тили ве эдебияты усулджысы Л. А. Тахтарова

ШАРТЛЫ БЕЛЬГИЛЕР:

А50

янъы дерснинъ башы

эв иши

эзберле

Эзберле!

Дикъкъатнен окъу!

Сёзлернинъ язылувына дикъкъат эт!

Лугъат иши

Алиева Л. А. Къырымтатар тили : 4-юнджи сыныф, окъутув къырымтатар тилинде алып барылгъан умумтасиль мектеплери ичюн дерслик. – Черновцы : Букрек, 2015. – 176 с. : ресимли.

ISBN 978-966-399-714-8

А50

ББК 81.632.3я72

Алієва Л. А. Кримськотатарська мова : підручник для 4 класу загальноосвітніх нав­ чальних закладів з навчанням кримськотатарською мовою / Л. А. Алієва. – Чернiвцi : Букрек, 2015. – 176 с. : іл.

ISBN 978-966-399-714-8 ББК 81.632.3я72

ISBN 978-966-399-714-8

© Алієва Л. А., 2015 © Видавничий дім «Букрек», 2015

МЕРАБА, МЕКТЕП! Мераба, сентябрь, мераба, мектеп, Севимли оджамыз, тезья ве ралем! Татильни битирдим, сабырсыз беклеп, Ашыкътым къолума алмагъа къалем. Кечильген дерслернинъ девамы башланыр, Ачылыр бизлерге эп янъы ёллар. Кунь-куньден юрекке ираде ашланыр, Кучьке кучь къошулыр, къальбимиз джошар. (Р. Бурнаш) 3

Т Е К РА РЛ А В 1-инджи ДЕРС

СЕС. АРИФ. С¨З

Бизим лакъырдымыз айры сёзлерден ибареттир. Бабам ишке кетти. О, фермада чалыша. Сёзлер белли бир мана анълаталар. Сёз бир я да бир къач сестен ибарет ола. (М е с е л я : Я сен, я да о, кельсин). Сеслерни биз эм айтамыз, эм де эшитемиз. Арифлерни коремиз ве язамыз. 1-инджи иш. Окъунъыз. Бир, эки ве чокъ сесли сёзлерни та­ пынъыз.

Дагъда тавшанчыкъ яшай, Айтынъыз: о, не ашай? О, турмадан семире, Ерден нелер кемире?

4

СЕС

ли ленмек сиз

Чегертки Чырылдайым бутюн яз, Ишсиз, гъамсыз юрем мен. Азырлыгъым ёкъ къышкъа, Сувукъ кельди — олем мен. (А. Чергеев) 2-нджи иш. Сёзнинъ башына, я да сонъуна ариф къошып, янъы сёзлер уйдурып, дефтерге язынъыз. Эр бир сёзде къач ариф ве къач сес бар?

ой ой ой

с т к

бу бу бу

в з р

о о о о

н г й т

ач ач къыра къыра

с къ в л

чал чал чал

т ы а

окъ окъ

т ч

3-юнджи иш. Берильген сёзлерни окъунъыз. Бу ибарелерни биз не вакъыт айтамыз?

Селям алейкум, акъшам шерифинъиз хайырлы олсун, саба шерифинъиз мубарек олсун, сагъ олунъыз. 4-юнджи иш. Берильген сёзлерни элифбе сырасынен язы­ нъыз.

Одун, шефтали, алма, мейва, эрик, филис, къайсы, чёткю, журнал, инджир, кираз, вишне, сабун, дивар, 5

тал, зердали, чорап, нар, ювез, бибер, помидор, бакъла, ресим, джилек, лимон, хурма, япракъ, геми, емиш. Бир къач сёзнен джумлелер уйдурып язынъыз.

Иш орьнеги: емиш Орманда емиш чокъ.

мейва Багъчада мейвалар пишти.

2-нджи ДЕРС

СОЗ У К Ъ

СЕСЛЕР

Созукъ сеслерни айткъанда, ава агъызымыздан бир кедерсиз чыкъа. М ес ел я: оба, аиле, раат, боя, орман киби. 5-инджи иш. Берильген сёзлерде нокъталар ерине тюшю­ рильген созукъ сесни ифаделеген арифни язынъыз.

ба..рь, ар..ба, тракт..р, д..льбер, т..атр, газ..та, д..вар, дёртюндж.., дж..виз, йым..рта, окъ..йлар, тав..къ, юз..м, от..з, кук..рт, копч..к, язд..ра, к..неш, буг..нь, яхш.. . Къырымтатар тилинде созукъ сеслерни бильдирген 10 ариф бар: а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я. И х т а р : й сеси яры созукътыр. о, у, ё, ю арифлери дудакълы созукъларны косьтерелер. Бу сеслерни айткъанда, дудакълар огге узана ве тёгерекленелер. Къалгъан созукълар дудакъсыздыр. 6

6-нджы иш. Шу сёзлерни юксек сеснен окъунъыз, дудакълы сеслерни косьтерген арифлернинъ язылувына дикъкъат этинъиз.

Одун, болюк, юзюнджи, богъдай, узун, утюлейим, юзюк, онунджы, худжур, тёпе, тёшек, ушюдилер, достум, койлю, узьди, окъудым, юксек, гузель. 7-нджи иш. Шиирлерни окъунъыз. Дудакълы сеслернен кельген сёзлерни тапып, дефтеринъизге кочюринъиз.

Копек Къаралтыда юрем мен, Хырсыз кельсе, корем мен. Тёгерекни долашып, Къаравуллыкъ этем мен.

Арслан

Оксюргенде, давушым Дагъны, чёльни янъгъырта. Пек къуветли панджам бар, Ургъан ерине дагъыта. (А. Чергеев)

бульбуль

Бульбуллер оте.

бойнуз

Огюзнинъ бойнузлары узун.

8-инджи иш. Шу сёзлерни язып алынъыз. Нокъталар ерине тюшюрильген дудакълы созукъларны косьтерген арифлерни къоюнъыз. Берильген сёзлернен сёз бирикмелери язынъыз.

Иш орь н е г и : дюльбер торгъай, тёгерек савут. 7

Т..ргъай, т..герек, саб..н, м..сафир, ком..р, уз..н, козьл..к, окс..з, осьт..ре, къ..зу, с..в, от..з, с..т, т..рна, х..раз.

3-юнджи ДЕРС

а, ы, я арифлери къалын созукъ сеслерни бильдирелер. и, е, э арифлери индже созукъларны бильдирелер. о, у, ё, ю арифлери базы сёзлерде къалын, базы сёзлерде индже окъулырлар. М е с е л я : одун, ёл, юрт (о, у, ё, ю — къалын), озюм, узьди, чёль (о, ю, у, ё — индже). 9-ынджы иш. Шиирни окъунъыз. Кузь акъкъында бир къач джумле язынъыз. Джумлелеринъизде олгъан сёзлернинъ къалын ве индже созукъларыны бильдирген арифлерни бельгиленъиз.

Кузь

Тез етишти ягъмурлы кузь, Кете дерске балалар. Ягъмур ягъа гедже-куньдюз, Энди сувуй авалар.

л к к л

Кузь кельди, эм тереклернинъ Япракълары тёкюльди. Тарлаларда тютюнлер де, Бостанлар да сёкюльди. Не къарылгъач авелене, Не турналар ойнайлар, Не чибин бар къораларда, Не чиркийлер къайнайлар. 8

Я

ле тип р зим

Тек къаранлыкъ геджелерде Эсе сыртнынъ еллери. Санки дерсинъ, чертип чала Телефоннынъ теллери. (О. Амит) 10-унджы иш. Нокъталар ерине джумлелерни кочюрип язынъыз.

ы, и арифлерини къойып,

1. Спортнен огърашкъан адам ч..дамлы ола. 2. Бугунь анам ч..берек пиширди. 3. Бабам манъа бир ч..фт ч..зма алды. 4. Кезинтиде атеш якъмакъ ичюн чал..-ч..рпы джыйдыкъ. 5. Бизим тавукъ ч..пче ч..къарды. 6. Анам тюкяндан ч..вит алып кельди. 7. Чалылар тюбюнде насылдыр бир ш..тырды эши­ тильди. 8. Мектеп баласы ч..ркин адетлерден узакъ олмалы. 9. Бабам дж..лап экти. 10. Биз орманда дж..лек джыйдыкъ. 11. Къартанам манъа «гузел..м-дж..г..рим» деп, айта. 12. Къышта бизде дж..йынлар ола. 13. Юзюм ш..расы пек татлы ола. 14. Бутюн къыш окъудыкъ. Ш..мди имтиан бере­ джекмиз.

чокъ

Бугунь чокъ окъудыкъ.

чёк

Дивар ягъмурдан чёкти.

9

11-инджи иш. Шиирни язынъыз. Дудакълы ве дудакъсыз сеслерни косьтерген арифлернинъ тюбюни сызынъыз.

Мышыкъ Балалар корьсе, севине, Чагъыралар эвине. Сычанларны тутам мен, Джезаларын берем мен. (А. Чергеев)

12-нджи иш. Джумлелерни дефтеринъизге кочюрип, созукъ сеслерни бельгиленъиз.

Я

1. — Балалар, чанъ къакъылды, имк н дерске киринъиз! ил н 2. Мен ич бир вакъыт буюк ве бестек р кичиклернинъ джаныны агъырт­ майым. 3. Багъчаджы бизге: «Балалар, чий мейваларны джыйманъыз, пишкенлерини сайлап алынъыз», — деди. 4. Оджамыз бизге чынъ айтмасыны огретти. 5. Эвель заманларда балаларны джын-шейтанларнен къоркъуза экенлер. 4-юнджи ДЕРС

Е, ¨, Ю, Я Эджа башында е, ё, ю, я арифлери эки сесни бильдирелер. М е с е л я : е-миш (йэ-миш), гъа-ет (гъа-йэт), ёкъ (йокъ), юк-сек (йук-сек), о-юн (о-йун), ях-шы (йахшы), та-якъ (та-йакъ) киби. 10

13-юнджи иш. Джумлелерни язынъыз. Эки сес бильдерген е, ё, ю, я арифлернинъ астыны сызынъыз.

1. Мектебимиз эвимизге пек якъын. 2. Ёлджу къая янында, раатланмакъ ичюн, отурды. 3. Багъчада емишлер пишти. 4. Мектепнинъ юкъары къатында бизим сыныф ер­леш­ кен. 5. Афизе ёлакълы антерини кийди. 14-юнджи иш. Сёзлерни окъунъыз. Нокъталар ерине, сатыр устюнде берильген уйгъун кельген арифлерни къойып язынъыз.

а, я К..миль, к..гъыт, к..р, к..као, бек..р, к..нал, тюк..н, к..пик. у, ю К..е, ок..нч, к..зь, к..нь, ук..мет, к..зьгю, чёк..ч, к..ль, кук..рт. 15-инджи иш. Шиирлерни окъунъыз. Эки сесни бильдирген арифнен кельген сёзлерни дефтерге кочюрип язынъыз. Ургъуларыны къоюнъыз.

Къарылгъач Ювалайым сачакъта, Язын куню сыджакъта. Эр кунь тюркю айтам мен, Кузьде сизден къайтам мен. Къарынджа Чалышамыз бутюн яз, Артель олып яшаймыз. Ерге ашайт толдурып, Къышта раат ашаймыз. (А. Чергеев) 11

16-нджы иш. Афта куньлерининъ адларыны догъру окъу­ нъыз.

Базарэртеси, салы, чаршенбе, джумаакъшамы, джума, джумаэртеси, базар. Ашагъыдаки язынъыз.

суаллерге

джевап

берип,

дефтеринъизге

1. Ана-бабаларынъыз чалышкъан ишханелерде къайсы куньлери раатланалар? 2. Мектебинъизде къырымтатар тили дерслери къайсы куньлери ола? 3. Сизлер не куню раатланасынъыз? 4. Раатлыкъ куньлери ненен огърашасынъыз?

5-инджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ КЪАЙТАРМА 17-нджи иш. Шиирни ифадели окъунъыз.

Давул гурьлей, эп сеслене Кеманенинъ теллери. Къайтарманынъ эзгисине Джоша юрт-къыр, чёллери. Давулджы ур чокъмарынъны, Юреклер эп къувансын. Къайтарманы къайта-къайта Яш да, къарт да ойнасын. (Л. Сулейман) 12

18-инджи иш. Ресимге дикъкъатнен бакъынъыз. Мында кимлер тасвирленген? Чалгъыджылар насыл алетлерде чалалар? Оюнджыларнынъ урбаларыны тарифленъиз. «Къайтарма» оюныны халкъымыз насыл байрамларда ойнай? Суаллерге джевапларны язып, сёзлерде олгъан созукъ сеслерни къайд этинъиз. 19-ынджы иш. Юкъарыда берильген шиир ве ресимге эсас­ ланып, «Дервиза байрамы» серлевалы икяе метинини язынъыз.

Метиннинъ башы Эльдар ве Лейля оюн тёгерегине къатнайлар. Кузьде олар «Дервиза» байрамында иштирак эттилер. Эсас къысмы

Метиннинъ сонъу Эльдар ве Лейлянынъ оюныны эр кес пек бегенди. Оларгъа бахшышлар бердилер. 13

6-нджы ДЕРС

ЭДЖА. С¨З АВУШТЫРУВ Сёзлернинъ бир кереден айтылгъан болюгине эджа дерлер. М е с ел я: мек-теп, мек-теп-те, мек-теп-лери-миз-де. Сёзлер бир сатырдан экинджи сатыргъа эджаларнен авуштырылырлар: шеф-тали, шефта-ли, ель-кен, ай-ва. Айры бир ариф сатырда къалдырылмаз ве экинджи сатыргъа авуштырылмаз: одун-лар, къая-лыкъ, Зекие. И х т а р : къ, гъ, нъ, дж сеслерни косьтерген арифлер болюнмезлер.

20-нджи иш. Метинни окъунъыз. Къайд этильген сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз.

Къартбабамны эслейим Мен, мектептен къайткъанда, ёлкъапуны ачкъаным­­ нен, юзюм асмасынынъ талдасында къартбабамны корьдим. О, энди джамиден къайтты, раатлана. «Къана, балам! Не кетирдинъ», — деди. Мен куньделик дефтеримни косьтердим. Анда «яхшы» ве «аля» ишаретлерини корьген сонъ: «Аферин, йылдызым», — деп, манъа бир шефтали узатты. Шефталини ашадым. Къартбабам мени тизине отуртты, ве экимиз йырладыкъ: 14

Алим олмакъ истер исенъ, Турма, кягъыт къарала. Джаиль олмакъ истер исенъ, Ур, къалемни парчала. (Мемет оджа)

Метинни озь сёзлеринъизнен икяе этинъиз. Йырнынъ метинини эзберленъиз ве музыка уйдурып, йырланъыз. 21-инджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни, бир сатырдан экинджи сатыргъа авуштырмакъ ичюн, болюнъиз. Авуштырылмасы мумкюн олмагъан сёзлернинъ астыны сызынъыз.

Орьнек, авуч, акъбардакъ, боя, бузавчыкъ, икяе, чукюндир, косьтермек, эйилик, къапыста, оракъ, дерья, апте.

Я

к л л мек

гъыт йыкъ кин н

22-нджи иш. Шиирлерни окъунъыз. Сёзлерни, эджаларгъа болип, дефтеринъизге кочюрип язынъыз.

Сыгъырчыкъ Сызгъырып юрем мен, Кузьде къайтып кетем мен. Зарар берген къуртларны, Тутып, гъайып, этем мен. Балкъурт Ишим бардыр, керчектен, Бал топлайым чечектен. Къарап турмай, ишлейим, Тийсенъ, яман тишлейим. (А. Чергеев) 15

23-юнджи иш. Кроссвордларда берильген сёзлерни деф­­­теринъизге язынъыз, созукъ сеслернинъ чешитлерини бельгиленъиз.

эв айванлары э къ с

к гъ

кийик айванлар а т б

л ш ю

н

7-нджи ДЕРС

С¨ЗДЕ УРГЪУ Сёзнинъ ичинде эджалардан бири кучьлюдже, ургъунен айтылыр. Бойле эджанынъ созугъы ургъулы созукътыр. Къалгъан созукълар ургъусыздыр: мектеˊп, пенджереˊ, дёртюнджиˊ, меракълыˊ, келеˊлер, окъудыˊм, андаˊ, бугуˊнь. 24-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип, сёзлерде ургъулы эджаларны къайд этинъиз.

1. Бугунь бизни тиш экими бакъты. 2. Эв ичинде — сыджакъ, тышта исе къар ягъа. 3. Тюкяндан пенир алдыкъ. 4. Къартанам манъа бир сыр айтты. 5. Койлюлер сюрюльген ерлерни тырнакънен тыр­ найлар. 6. Мустафа пек тирнекли бир баладыр. 7. Биз къыргъа чыкъып ойнадыкъ. 8. Осман анахтарны къапу делигине тыкъты. 9. Анам манъа байрамлыкъ кольмек тикти. 16

25-инджи иш. Берильген аталар сёзлерини кочюрип, сёзлерде ургъулы эджаларны къайд этинъиз.

1. Унерсиз адам емишсиз терекке бенъзей. 2. Багъны бакъсанъ — багъ олур, бакъмасанъ — дагъ олур. Бу аталар сёзлерини насыл анълайсынъыз? Эмек акъкъында даа насыл аталар сёзлерини билесинъиз? Хатырлап, дефтеринъизге язынъыз.

Къырымтатар тилинде ургъулар, эксерий алда, сонъки эджагъа тюше: Бабаˊм тарладаˊ ишлеˊй. Лякин ургъу сёзнинъ башында ве ортасында да ола билир: Кемаˊлов, чаˊпмады, ашаˊмайджакъ.

26-нджы иш. Шиирни кочюрип язынъыз. Ургъулы эджаларны къайд этинъиз.

Кирпи Урбам меним — тегенек, Бу тегенек не керек? Юварланып яткъанда, «Тийме манъа сен!» — демек. (А. Чергеев) 27-нджи иш. Берильген сёзлерни ургъуларынен язып алынъыз. Ургъусына бакъып, догъру окъунъыз.

1. Кемаˊл, Кемалныˊнъ, Кемаˊлдан, Кемаˊлдыр. 2. Айшеˊ, Айшечиˊк, Айшечикниˊ. 3. Кельдиˊ, кеˊльмеди, келеджеˊк, кеˊльмейджек. 4. Оджаˊ, оджамыˊз, оджамызныˊ, оджаларымыˊз. 17

8-инджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 28-инджи иш. Метинни окъунъыз. Сёзлердеки ургъуларнынъ къоюлувына дикъкъат этинъиз.

Сабля (Тёкюнти байрамы)

Къара денъизнинъ ялы бою койлеринде «сабля» деген яхшы адет бар. Кузьде, багъ-багъчалар ве бостанларда берекет джыйылып биткен сонъ, отлар ве япракълар арасында чокъ тёкюнти тапмакъ мумкюн. Айры раатлыкъ куньлери мектеп талебелери оджаларынен саблягъа чыкъалар. Ана санъа, байрам! Огълан ве къызлар эм 18

тёкюнти джыялар, эм де къошулып, сакъланма, челка оюнларына ойнайлар, шенъленелер. Ана Эмине ве къардашы Алиме энди сарарып башлагъан алтын тюсте бир топ япракъ топладылар. Шевкетнен Айдер исе, джевиз терегининъ тюбюндеки япракълар арасындан баягъа джевиз джыйдылар. Акъшамгъа къадар топлангъан фындыкъ, ювез ве тюрлю мейваларнен джеплер, къоюнлар ве сепетлер тола. Балалар сабля байрамындан буюк къуванчнен эвлерине къайталар. 1. Сизнинъ коюнъизде тёкюнти байрамы оламы? 2. Сиз маалленъизде насыл оюнлар ойнайсынъыз? Икяе этинъиз. 3. Биринджи джумлени кочюрип, сёзлернинъ ургъуларыны къайд этинъиз. 29-ынджы иш. Шиирни ифадели окъунъыз.

Берекет буюк Койлюлеˊр алмаˊ джыяˊ, Ящиклергеˊ сарыˊп къояˊ. Берекеˊт буюˊк олдыˊ, Анбарлаˊр алмаˊ толдыˊ. Сепетлеˊрнен кетеˊмиз, Багъчаларгъаˊ етеˊмиз, Ердеˊн джыйыˊп тёкюнтиˊ, Ишкеˊ ярдыˊм этеˊмиз. 1. Шаир не акъкъында икяе эте? 2. Анбарларны койлюлер ненен толдурдылар? 3. Койлюлерге балалар насыл ярдым этелер? 4. «Сабля» метинини ве «Берекет буюк» шиирини окъуп, «Тё­ кюнти байрамы» серлевалы метин язынъыз. 19

9-ынджы ДЕРС

30-ынджы иш. Догъру окъунъыз, сёзлернинъ ургъуларына дикъкъат этинъиз.

Койдеˊ мектеˊп ачылдыˊ, Кунниˊнъ нуруˊ сачылдыˊ. Балачыкълаˊр чапышаˊ, Китабынаˊ япышаˊ. *** Балалаˊр, туˊрунъыз. Мектепкеˊ юˊрюнъиз! 31-инджи иш. Берильген метинни окъуп, къайд олунгъан сёзлернинъ ургъуларыны къоюнъыз.

Халкъымыз асырлар девамында агъызавий шекильде тюрлю эсерлер яраткъан. Бу эсерлерге халкъ агъыз яратыджылыгъы я да фольклор дейлер. Къырымтатар фольклорына тапмаджалар, тезайтымлар, масаллар, риваетлер, йырлар, чынъ ве манелер, сайымлар кире. Бу эсерлер ана тилимизни зенгинлештирген халкъымыз­ нынъ хазинесидир. Ана тилини темелли бильмек ичюн, фольклор эсерлерини огренмек керек. 32-нджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни къулланып, джумлелер уйдурып язынъыз ве сёзлернинъ ургъуларыны къоюнъыз.

Эким, ребер, эсап, китап, яйла, араба. 33-юнджи иш. Ашагъыда берильген тапмаджаларны окъу­­­ нъыз. Эджаларгъа болип, дефтеринъизге кочюрип язынъыз. Ургъу­ лы эджаларны къайд этинъиз. Тапмаджаларнынъ джевапларыны тапынъыз. 20

1. Бир тонум бар, эльге сыгъмаз. Бир ягъы — къара, бир ягъы беяз. 2. Мавы атлас, ине батмаз. Макъас кесмез, терзи пичмез. 10-унджы ДЕРС

34-юнджи иш. Сёзлерни догъру окъунъыз. Къалын ве индже созукъ сеслернинъ теляффюзына ве бу сеслерни косьтерген арифлернинъ язылувына дикъкъат этинъиз.

азбар, эзбер 1. Чанъ къакъалды — азбаргъа чыкътыкъ. 2. Мен эзберден шиир айттым. тары, тери 1. Керим тавукъларгъа тары септи. 2. Биз тери заводына кезинтиге бардыкъ. тызым, тизим 1. Ойнагъанда, тызымлама. 2. Биз байрам нумайышына дёртер-дёртер тизилип кеттик. къыйын, кийин 1. Бугунь эсап дерсинде бир къыйын вазифени чездик. 2. Анам манъа: «Кийин, балам, тезден дерс башланаджакъ», — деди. 35-инджи иш. Ашагъыда берильген аталар сёзлерини кочюрип, созукъ сеслерни бильдирген арифлерни къайд этинъиз (къалын сесни — бир сызыкънен, индже сесни — эки сызыкънен).

1. Ягъмур иле ер ешерир, эмек иле иль ешерир. 2. Хайырлы ишнинъ кечи ёкъ. 21

36-нджы иш. Джумлелерни окъунъыз. Нокъталар ерине ашагъыда берильген сёзлерни къойып, дефтеринъизге язынъыз.

1. Бабам тюкяндан бир кило … алды. 2. Аталар сёзлери … сёзлердир. 3. Анам манъа: «Балам, мышыкъны …!» — деди. 4. Оджамыз бизге догъру ве … сызыкъларны огретти. 5. Анам бизге … къавурды. С ё з л е р : къыйыш, къыйгъача, къыйма, къыйнама, къыйметли. 37-нджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни окъунъыз ве олар ким­ лерни косьтергенини анълатынъыз.

Къартбаба — къартана, баба — ана, эмдже — ала, дайы — тизе, эниште — енге, агъа — апте — къардаш, къайын, торун, балдыз, акъраба (сой-соп), къайната — къайнана. Сизинъ насыл сой-акърабаларынъыз бар? Оларны адларынен берабер дефтеринъизге язынъыз. Сёзлерде кельген созукъ сеслернинъ чешитлерини бельгиленъиз (къалын, индже).

11-инджи ДЕРС

38-инджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни окъунъыз ве, нокъта­ лар ерине ы я да и арифини койып, дефтеринъизге язынъыз.

1. Меним агъам й..гирми яшындадыр. 2. Вели пек яхшы й..рлай. 3. Бизим сыныфта зай..ф окъугъан талебе ёкътыр. 4. Биз этрафымыздаки бай..рларгъа кезинтиге чыкътыкъ. 22

5. Къар ягъды, чай..рлар бем-беяз олды. 6. Тюневин дай..мнен енгем бизге мусафирликке кельдилер. 7. Бабам кой мектебине мудир тай..н этильди. 39-ынджы иш. Ё арифи сёзлернинъ башында я да ичинде расткельгенине дикъкъат этинъиз. Бунъа коре, ашагъыдаки сёзлерни, экиге болип, язынъыз.

Ёкъ, тёль, тёпе, ёлджу, тёгерек, сёз, ёкъсул, ёлакъ, тёкмек, сёкмек, сёнмек, тёшек, тёш, ёнгъа, ёнмакъ, ёсма, сёйлемек, ёлбашчы, ёрулмакъ.

сой

(соймаˊкъ)

сой

(союмыˊз)

40-ынджы иш. Ашагъыда берильген сёзлернен бирер джумле тизинъиз.

Толь — тёль, ток — тёк, соз — сёз. Джумлелердеки сёзлерде индже созукъ сеслерни косьтерген арифлерни сызыкънен къайд этинъиз. 41-инджи иш. Кроссвордларда берильген сёзлерни дефтерге язып, ургъуларыны къоюнъыз.

эв къушлары т п къ

къ й

кийик къушлар г ч къ

дж

гъ гъ

Бу сёзлернен джумлелер тизинъиз. 23

12-нджи ДЕРС

42-нджи иш. Ашагъыдаки ресимге бакъынъыз. Уфукъ тарафларыны бильдирген сёзлерни къулланып, дёрт джумле язынъыз.

шималь

гъарп

шаркъ

дженюп 43-юнджи иш. Метинни окъунъыз. Дудакълы созукъ сеслернен кельген сёзлерни кочюрип язынъыз.

Пусла недир? Авасы ачыкъ куньлерде уфукъ тарафыны, кунешке бакъып, бельгилемек мумкюн. Лякин булутлы, ягъмурлыкъарлы аваларда, къаранлыкъ геджелерде уфукъ тарафлары насыл бельгилене? Бойле вакъытларда бизге пусла ярдым эте. Пусла уфукъ тарафларыны косьтерген бир алеттир. Пусланынъ эсас къысмы магнит акъребидир. Бу акъреп къалын ине шекилинде бир окъчыкънынъ устюне ерлештирильген. Къутунынъ тюбюнде уфакъ бир даире бар, о, уфукъ тарафларыны косьтере. Акърепнинъ бир уджу даима шимальни, экинджи уджу исе дженюпни косьтерип тура. Геми капитанлары, учуджылар, сеяатчылар, геологлар пусласыз ёлгъа чыкъмайлар. Пусла эвель-эзельден берли инсанларгъа хызмет этип келе. 24

44-юнджи иш. Ашагъыда берильген суаллерге джевап ола­ ракъ, джумлелер язынъыз. Джумлелердеки сёзлерде къалын созукъ сеслерни ифаделеген арифлернинъ астыны сызынъыз.

1. Уфукъ тарафыны насыл бельгилемек мумкюн? 2. Пусла насыл алеттир? 3. Пусланынъ акъреби даима насыл тарафларны косьтере? 4. Къырымнынъ шималь, шаркъ, дженюп, гъарп тарафларында насыл шеэрлер ерлешкен? 13-юнджи ДЕРС

ТУТУКЪ СЕСЛЕР Тутукъ сеслерни айткъанда, агъызымыздан чыкъ­ къан ава базы бир маниаларгъа огърай. Къырымтатар элифбесинде 24 тутукъ сесни косьтерген ариф бар: б, в, г, гъ, д, ж, з, к, къ, л, м, н, нъ, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, дж, ш, щ. Къырымтатар тилинде гъ, къ, нъ, дж сеслери эки бельгинен язылсалар да, бирер сесни бильдирелер. Меселя: гъ — гъайрет, гъалиба, гъае, гъыртлакъ; къ — къара, къамыш, къум; нъ — денъиз, манъа, танъ; дж — джевиз, оджа, джума, авджы. 45-инджи иш. Метинни кочюрип язынъыз. Эки бельгинен язылгъан арифлернинъ тюбюни сызынъыз.

Джафер сувгъа барды. Къопкъагъа сув толдурды. Ёл бою сув акъты, къопкъа енгиллешти. Джафер къопкъасы тешик олгъаныны бильмеди. 25

46-нджы иш. Тапмаджаларны окъуп, джевапларыны тапынъыз. Эки бельгинен язылгъан тутукъ арифлерни къайд этинъиз.

Дагъда-чёльде яшайым, Къавун-къарпыз ашайым. Авджыларны корьгенде, Титремеге башлайым. Ешиль япракъ салланыр, Салландыкъча, алланыр, Къызара-къызара, ал олур, Джумле онъа хошланыр. (А. Чергеев)

т

a

в

н

a

н—нъ н — арфини айткъанда, тилимизнинъ уджу усть тишлерге токъуна. М е с е л я : нане, невбет, нохут, насыл. нъ — сесини айткъанда, тилимизнинъ арттаки къысмы танълайгъа котериле. М е с е л я : танълай, къонъуз, енъ, энъ. Къырымтатар тилинде нъ сеси чокъ сёзлерде къулланыла. 1. Бир эджалы сёзлерде: анъ, бенъ, енъ, кенъ, онъ, сонъ, танъ, чынъ киби. 2. Сёзлернинъ ортасында: анълав, бенъземек, гонъюль, енъиш, денъишмек, инъильти, кенъеш, манълай, манърашмакъ, онъайтлы, онъартмакъ, сынъыр, синъир, энъсе, янълыш, янъы, манъа, санъа, онъа, бунъа, шунъа киби. 3. Сёзнинъ сонъунда: китапнынъ, къалемнинъ; китабынъ, къалеминъ;

он — 10 26

онъ (сагъ)

47-нджи иш. Сёз башына я да сонъуна ариф къошып, янъы сёзлер уйдурып язынъыз. Бу сёзлер насыл маналарны анълата (предмет, алямет, арекет)?

къал къал

е а

къаз къаза

а н

из из

а т

асма асма

къ б

ал ал ал ал

д а н б

ан анъ

а т

онъ онъ

с а

48-инджи иш. Джумлелерни дефтеринъизге язынъыз. Нокъ­ талар ерине тюшип къалгъан н, нъ арифлерини къоюнъыз.

1. Биз би..гедже сайдыкъ. 2. Мектепнинъ азбарында я..ы би..а къурулды. 3. Дерсте.. со..ра багъчада алма джыйдыкъ. 4. Мектепни.. дивары..да «Хош кельди.. из, балалар!» деп язылгъа.. . 5. Анам аптеме узун е..ли антер тикти. 6. Чатырдагъ — Къырымнынъ э.. юксек дагъларындан бири. 7. Кузьде табиатта чокъ де ..ишмелер ола: тереклер..и.. япракълары сарара ве тёкюлелер, отлар къура, авалар сувуй. 8. Э..иштем ма..а я..ы къалпакъ багъышлады.

27

14-юнджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 49-ынджы иш. Ресимге дикъкъатнен бакъынъыз. Мында не тасвирленген? Балалар не ерде чалыша? Олар насыл ишнен огърашалар? Суаллерге эсасланып, балаларгъа ад къоюнъыз. Файдаланмакъ ичюн сёзлер ве сёз бирикмелерини къулланып, «Мектеп азбарында» серлевалы метин язынъыз.

Файдаланмакъ ичюн сёзлер ве сёз бирикмелери: алтын кузь, япракълар сарарып тёкюльди, темизлейлер, лескер, тырнавуч, сипирки, араба, темиз азбар.

28

15-инджи ДЕРС

ЙЫМШАКЪ ЛЫ КЪ

И Ш А РЕ Т И (Ь)

урлукъ

урьлюк

1. Къалын созукълардан сонъ тутукъ сес йымшакъ окъулса, ондан сонъ ь язылыр. М е с е л я : суаль, учь, орьнек, кунь. 2. Индже созукътан сонъ кельген йымшакъ л янында ь язылыр. М е с е л я : биль, кель, бельги. Йымшакъ тутукълардан сонъ ь чокъусы шу киби сёзлерде язылыр: зь — козь, козьлюк, кузь, кузьгю, озь; ль — дюльбер, дюльгер, голь, гуль, ильк, кель, кольге, кольмек, куль, кульмек, мешгъуль, мульк, ноль, ольмек, ольчев; нь — гонь, кунь, куньдюз, куньлев; рь — баарь, бурьтюк, къаарь, орьгю, орькен, орьмек, орьнек, орьселенмек; сь — косьтек, косьтермек, кусьмек; ть — кутьмек, отькюр, отьмек; чь — учь, кочьмек. 50-нджи иш. Язынъыз. Йымшакълыкъ ишаретинен язылгъан сёзлернинъ астыны сызынъыз.

Базар куню бабамнен чёльге чыкътыкъ. Дагълардан салкъын ельчик эсе эди. Биз голь янында раатландыкъ, 29

гольде ювундыкъ. Анда Ильяснен Билял да бар эдилер. Оларнен ойнадыкъ, кульдик ве шенълендик. Акъшам салкъыны тюшкен сонъ, эвге къайттыкъ. 51-инджи иш. Берильген сёзлерни язынъыз. Нокъталар ерине сатыр устюндеки къатты ве йымшакъ тутукъларны къоюнъыз.

з, зь Я..да, ку..де, ту.., са.., бу.., ко..люк, оз.., сё.., бо.. . л, ль А..ды, а..бом, а..ма, а.. этмек, а..пинист, а..къа, а..тын, а..чакъ, то.., но.., суа.., то..ды, бо.. . н, нь То.., ку.., ку..дюз, у.., ту..дра, толкъу.., ту..ч. р, рь А..тыкъ, о..тю, о..дек, о..мек, о..ман, къа..гъа, къа..т, Ха..ков, о..нек, о..селемек, у..мет. с, сь О..ман, о..мек, та..ма, о..мюр, ко..тер, та..дыкъ. т, ть О..лукъ, о..лакъ, о..кюр, о..мек, о..кердик. ч, чь А.., у.., ку.., къа.., са..ма, ко.., ке.. .

куз баар гол куч

Ь

52-нджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерден файдаланып, дёрт джумле язынъыз. Джумлелердеки сёзлерде дудакълы созукъ сеслерни косьтерген арифлернинъ астыны сызынъыз.

Кузь, орьдим, урьмет этем, косьтерген экен. 30

16-нджы ДЕРС

Ъ, Ь А ЙЫ Р Ы Д ЖЫ В АЗ ИФ ЕС И НД Е Сёзнинъ ортасында, созукъ сеснен башлангъан эджаны ондан эвель кельген тутукътан айырмакъ ичюн, ъ я да ь язылыр. 1. Созукъ сестен эвель кельген тутукъ къатты айтылса, о вакъыт ъ язылыр. М е с ел я : хавъяр, разъезд, объект киби. 2. Созукъ сестен эвель кельген тутукъ йымшакъ айтылса, о вакъыт ь язылыр. М е с е л я : аньане, дерья, Зекерья, Ильяс, Мерьем, урьян-пурьян, эшья киби. 53-юнджи иш. Ашагъыда берильген сёзлер ярдымынен джумлелер уйдурып, язынъыз. Джумлелердеки сёзлерде къалын ве индже созукъларны косьтерген арифлернинъ астыны сызынъыз.

Хавъяр, дерья, эшья, Ильяс. 54-юнджи иш. Джумлелерде нокъталар ерине ъ, ь къойып, дефтеринъизге язынъыз.

1. Суф..ян агъа айдавджы олып чалыша. 2. Уста тез..я башында чалыша. 3. Дюн..я бизим мувафакъиетлери­мизге дюн я шаша. эм 4. Баар..де балыкълар хав..яр таш­ мел лайлар.

ь

31

55-инджи иш. Тапмаджаларны окъуп, джевапларыны язынъыз. Язгъан сёзлерде созукъ сеслернинъ астларыны сызынъыз.

Козю ёкъ, корьсете, Сёзю ёкъ, огрете. Чаптым, чаптым, озамадым, Эль узаттым, туталмадым.

к

ь

к о

к

ь

56-нджы иш. Шиирни ифадели окъуп, кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине келишкен ишаретни къоюнъыз.

Сенинъ кенъ ве улу топрагъынъ, Битмеген берекет дер..ясы. Не къадар бай, ешиль къыр, дагъынъ, Энди ёкъ кечмишнинъ кер..ясы. (Р. Халид) 17-нджи ДЕРС

ЯНЪГЪЫРАВУКЪ ВЕ САГЪЫР ТУТУКЪЛАР Тутукълар янъгъыравукъ ве сагъыр олалар. Янъгъыравукълар давушнен, сагъырлар исе шувултынен айтылыр. Къырымтатар тилинде 13 янъгъыравукъ ве 11 сагъыр тутукъ сес бар. Янъгъыравукъ: б, в, г, гъ, д, ж, з, л, м, н, нъ, р, дж. Сагъырлар: п, ф, к, къ, т, ш, с, ч, х, ц, щ.

32

57-нджи иш. Ашагъыда берильген сёзлернен бирер джумле тизинъиз. Сёзлердеки янъгъыравукъ тутукъларнынъ астыны бир сызыкънен, сагъыр тутукъларнынъ астыны эки сызыкънен сызынъыз.

Н у м ю н е : ад—ат. Меним адым Мустафа. Чобан аткъа минди. Ад — ат, аз — ас, зийрек — сийрек, дал — тал, дерс — терс, джам — чам, агъа — акъа. Эсинъизде т ут унъыз: 8 дане янъгъы­ равукънынъ сагъыр чифти бар: б, в, г, гъ, д, ж, з, дж. п, ф, к, къ, т, ш, с, ч. Бу чифтлерни яхшы бильмек керек. Эр бир сагъыр сес ялынъыз озюнинъ чифти олгъан янъгъыравугъы­ нен алмаштырылыр. М е с е л я : китап, курек, къазыкъ киби сёзлерге созукъ сесли ялгъама къошулгъанда, сагъыр п, к, къ сеслери янъгъыравукъ б, г, гъ сеслерине чевирилир китап — китабым, курек — курегим, къазыкъ — къазыгъым. 58-инджи иш. Язынъыз. Берильген сёзлерде сагъырларнынъ ве оларнынъ янъгъыравукъ чифтлерининъ астыны сызынъыз.

Ада — ата дая — тая ягъ — якъ ястыкъ — яздыкъ

эзмек — эсмек бор зыкъы — ­ сыкъы иля озь — ось махре бай — пай та

ДЖ 33

59-ынджы иш. Сёзлерни дефтеринъизге язып алынъыз. Нокъталар ерине сатыр устюнде берильген янъгъыравукъ ве сагъыр сеслерден уйгъун союны къоюнъыз.

в—ф А.., сыны.., пиля.., аю.., тала.., буза.., бу.., шере.., къылы.., Асано.., ча..ке. б—п А..селям, А..къадыр, то..чу, ко..юк, къо..къа, къа..укъ. дж — ч Иля.., къала.., къылы.., топа.., кире.., ин..ир, э..ки. 18-инджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 60-ынджы иш. Ресимге бакъынъыз. Берильген плангъа эсасланып, «Окъувгъа авеслик» серлевалы икяе язынъыз.

34

План 1. Китапхане. 2. Окъуш. 3. Меракълы субет. 4. Окъувгъа авеслик. Язгъан джумлелеринъизде сёзлернинъ сагъыр ве янъгъыравукъ тутукъ арифлерини бир ве эки сызыкънен бельгиленъиз. 19-ынджы ДЕРС

Ж сеси рус тили вастасынен кирген сёзлерде ишлетилир. М е с е л я : журнал, жакет. Дж сеси къырымтатар тилине хас бир сестир. М е с е л я : Джафер, джигер, джевиз. И х т а р : эджнебий тиллерден кирген базы сёзлерде де дж ола билир. М е с е л я : джемпер, бриджи, Джамна (озен), Джек (ад). 61-инджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни язынъыз. Берильген сёзлерде нокъталар ерине ж я да дж арифини къоюнъыз.

1. Алим къараман, пек ..есюр адам экен. 2. Аптеме тюкяндан бир ..акет алдыкъ. 3. Къартбабам эски костюмини ..илеткасыз киймей. 4. Агъам татильге кельгенде, къомшу балалары чапышып кельди де, анамдан му..де истедилер. 5. Анам севингенинден балаларгъа бир оглюк ..евиз чыкъарып берди. 6. Эм..ем пен..ерлерни боялады. 7. Багъчада ин..ир пишти. 8. ..ора ве ..еня меннен бир сыныфта окъуйлар. 9. Бизим мектепнинъ талебелери Пари.. талебелери­ нен мектюплешелер. 35

62-нджи иш. Берильген сёзлерни яндаш сёзлернен окъунъыз. Сёзлернинъ башларында е, э арифлерине дикъкъат этинъиз.

Эди — еди эль — ель элли — елли эмек — емек

эмиш — емиш энъ — енъ эр — ер

Бу сёзлернен 7 джумле язынъыз. 63-юнджи иш. Джумлелерни язып алынъыз. Нокъталар ерине, къ я да к арифлерини язынъыз.

1. Дайым яйляда ..ой бакъа. 2. Айван фермасы ..ойден узакъ ерде ерлешкен. 3. Эрте сачкъан — ..яр этер (аталар сёзю). 4. Ёлбашчы ..озю ачыкъ адам, эр шейни биле. 5. Эмджем манъа бир ..озу береджек. 6. Ана баласыны ..олуна алды. 7. О, баласынен ..ольгеде отура. 64-юнджи иш. Ашагъыда берильген къалын ве индже сесли сёзлерни окъуп, теляффюзына дикъкъат этинъиз. Джумлелерни кочюрип язынъыз, сёзлернинъ ургъулы эджаларыны къайд этинъиз.

толь Толь кягъыты.

тёль Тёль алув.

ток Электрик току.

тёк тек Мерекепни тёкти. Тек сайы.

чокъ Чокъ яхшы.

чёкти Ягъмурдан дивар чёкти.

36

тель Индже тель.

чекти Тюкянджы манъа ягъ чекти.

соз сёз Сёзлерни созып Санъа сёз берем. айта.

сез Тавукъ къоркъу сезди.

топ Футбол топу.

тёпе Юксек тёпе.

тепе Бу ат тепе.

домна Домна собасы.

дёрт Дёрт кунь.

дерт Дертке ограды.

сонъ Дерстен сонъ ойнадыкъ.

сён Атеш сёнди.

сен Сен не япасынъ?

20-нджи ДЕРС

С¨ЗЛЕРДЕ ИЙ, ЙИ, ЙЫ СЕСЛЕРИНИНЪ БИРИКМЕЛЕРИ 65-инджи иш. Сёзлерни кочюрип язынъыз, маналарыны айтынъыз ве эр бир сёзде ий сеслерининъ астыны сызынъыз.

Бий, зийнет, зийрек, ийлекяр, метий, мий, кийди, кийиз, кийик, сийрек, тиймек. 66-нджы иш. Шиирни ифадели окъунъыз. Йотлашкъан сесли сёзлерни ве йы сеслер бирикмесинен кельген сёзлерни кочюрип, ургъуларыны къайд этинъиз.

Ель эскенде, джыллы ава салкъынланды, Экинлер де, денъиз киби, толкъунланды, 37

Къуванышып, чочамийлер йырладылар. Кобелеклер чечеклерни сырладылар. Къозу-къойлар орип чыкъты къыргъа таба. Онда тулуп-зурнасыны чалды чобан. Эр шей ойле ярашыкъ ве арекетли. Кой чёлю не къадар онъ, берекетли. (О. Амит) 67-нджи иш. Берильген сёзлерни язып, ичиндеки йы, йи сес бирикмелерининъ астыны сызынъыз.

Дайы, йип, йыр, йипек, йымырта, йигит, йыгъын, йыкъым, йылтырай, йымшакъ, йылдыз, йылкъы, йыртмакъ, йылан, чайыр, йыртыджы. 68-инджи иш. Шиирлерни окъунъыз. Йы бирикмесинен кель­ ген сёзлерни тапып, дефтеринъизге кочюринъиз. Созукъ сеслерни косьтерген арифлерни бельгиленъиз.

Тавукъ Къакъылдайым азбарда, Тобанларнынъ янында. Сизге, балалар, йымырта Береджегим ярын да.

Тавшан Тавда, чёльде яшайым, Хавуч, хыяр ашайым. Авджыларны корьгенде, Титремеге башлайым. (А. Чергеев) 38

21-инджи ДЕРС

ДЖУМЛЕ 69-ынджы иш. Метинни окъунъыз. Бу парчада къач джумле бар? Биринджи джумледе не акъкъында айтыла? Я экинджи, учюнджи, дёртюнджи ве бешинджи джумлелерде не акъкъында айтыла?

Тарлалардаки берекет джыйылып алынды. Койлюлер келеджек йылнынъ берекетине темель къоялар. Тарлаларгъа кубре ташыйлар. Улукъларны темизлейлер. Тракторлар ер сюрелер. Тюневин къар ягъды. Орталыкъ бем-беяз олды. Сёзлер вастасынен анълатылгъан фикирге джум­ ле дейлер. Джумле там бир фикирни анълата. М е с е л я : Сентябрь кельди. Балалар мектепке къатнайлар. Джумле бир сёзден де ола билир. М е с е л я : Баарь. Авалар къызды. Авушыджы къушлар учып кельдилер. 70-инджи иш. Окъунъыз. Эр бир джумленинъ башыны ве сонъуны тапынъыз. Язып алынъыз. Эр бир джумленинъ сонъунда нокъ­та къоюнъыз. Баш арифлерни керек олгъан ерлеринде язынъыз.

Чанъ къакъылды балалар сыныфларына кирдилер бутюн сыныфларда дерс башланды бизим сыныфта беден тербиеси олды оджамыз бизни макътады. 39

71-инджи иш. Ашагъыдаки суаллерге толу джевап берип, дефтеринъизге язынъыз.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Сенинъ адынъ недир? Сен къачынджы сыныфта окъуйсынъ? Сизинъ сыныфынъызда къач талебе окъуй? Сен раледе кимнен отурасынъ? Сизде эр кунь къач дерс ола? Сизинъ дерслеринъиз саат къачта башлай? 22-нджи ДЕРС

ДЖУМЛЕДЕКИ С¨ЗЛЕР АРАСЫНДА БАГЪ 72-нджи иш. Икяени окъунъыз.

Яз ягъмуры Кокни булутлар къаплады. Къатты ель эсти. Орталыкъ къаранлыкълашты. Кок гудюрдеди. Яшын яшнап башлады. Кучьлю ягъмур ягъды. Буюк сель акъты. Балалар ягъмургъа къувандылар. Бираздан ава ачылды. Ава тазерди. Ашагъыдаки суаллерге экишер сёзнен язылы джевап беринъиз.

Иш орьнеги: (не?)

(нени?)

… къаплады. … Булутлар къаплады. Кокни къаплады. 40

къаплады.

не?

1. ... эсти.

насыл?

гудюрдеди. 4. насыл?

…

…

не?

…

не?

ягъды. 6. …

не?

ель. 2. …

не?

къаранлыкълашты. 3. …

яшнап башлады. 5. насыл?

акъты. …

не?

…

ягъды.

сель.

Джумледеки сёзлер бири-бирине манаджа багъ­ ланыр. Бу багъны суаллер ярдымынен тапмакъ мумкюн.

73-юнджи иш. Суаллерге джевап берип, сёз бирикмелерини язынъыз. (не вакъыт?)

…

ювундым; саат

…

турдым; пенджерени

(насыл?)

…

(къачта?)

(не яптым?) (насыл?)

къаве ичтим;

… ;

(нени?)

… сувнен

… джыйыштырдым;

мектепке кеттим.

Сёз бирикмелерини «Талебенинъ сабасы» серлевалы икяеде къулланынъыз.

муэндис учуджы

74-юнджи иш. Берильген сёзлерден файдаланып, сыныф оданъыз акъкъында тариф метинини язынъыз.

сыныф пенджерелер ралелер диварлар

ярыкъ, балабан, тар юксек, кенъ янъы, темиз беяз, мавы, пемпе тюсте

41

23-юнджи ДЕРС

ДЖУМЛЕДЕ М У П Т Е Д А ВЕ Х А Б Е Р 1. Джумледе иш-арекетни ким я да не япкъаныны косьтерген сёз муптеда олур. Муптеда: ким? я да не? суалине джевап бере. Меселя: Айше окъуй. Ким окъуй? — Айше (муптеда). Ель эсе. Не эсе? — ель (муптеда). 2. Джумледе предметнинъ не япкъаныны, онъа не япылгъаныны, не олгъаныны бильдирген сёзлерге хабер дейлер. Хабер джумледе иш-арекетни бильдире. Хабер — не япа? не япты? не япылды? киби суаллерге джевап берир. М ес ел я: Талебелер окъуйлар. Талебелер не япалар? — Окъуйлар (хабер). Къуш учты. Къуш не япты? — учты (хабер). Муптеда ве хабер джумленинъ баш азаларыдыр.

42

Иш-арекетни ким беджере?

Иш-арекетни бильдирген сёз

Муптеда Талебе Къуш Балыкъ

Хабер окъуй уча ялдай

75-инджи иш. «Кой» метининде эр джумледе исимлерни фииллеринен берабер кочюрип язынъыз. Эр джумледе исим ­— муптеда, фииль исе хабер вазифесинде кельгендир.

Кой Гедже кечти. Кунь догъды. Кой уянды. Кой джанланды. Койлюлер кетелер. Иш башланды. Тракторлар кочьти. Комбайн джонеди. Чёль гурьледи. Иш къайнады.

76-нджы иш. Ашагъыда эр айры предметнинъ не япкъаныны ве онынънен не япылгъаныны язынъыз. Хаберлерни, файдаланмакъ ичюн берильген сёзлерден, алынъыз.

И ш о р ь н е г и : Талебе окъуй. Ай ярыкълана. Оджа … . Машина … . Учакъ … . Яшын … . Балыкъ … . Ат … . Кок … . Кунеш … . Бульбуль … . Копек … . Денъиз … . Лампа … . Озен … . Пычкъы … . Гудок … . Бала … . Сабун … . Дивар … . Ягъмур … . Чечек … . Фай д ала н ма к ъ и ч ю н с ё зле р : Авлай, кете, яшнай, акъа, кишней, гудюрдей, догъа, оте, уча, далгъалана, яна, пыча, копюре, йыкъыла, окъута, джылай, ягъа, ача, ялдай, багъыра. 43

77-нджи иш. Нокъталар ерине файдаланмакъ ичюн сёзлерни къулланып хаберлерге уйгъун кельген муптедалар язынъыз.

Ат кишней … авлай … миявлай … улуй … йырлай … мунърей

Къой магърай … догъа … гъаркъылдай … вызылдай … гурюльдей ... уча

нъ н

я э ке

я ке ке

ы се еш а е иш

Фай д а л а н ма к ъ и ч ю н с ё зле р : Сыгъыр, мышыкъ, трактор, чибин, къашкъыр, бала, кунеш, копек, къаргъа, къуш.

24-юнджи ДЕРС

78-инджи иш. Ашагъыдаки муптедаларгъа уйгъун хаберлер сайлап, джумле тизинъиз. Ондан сонъ, иш орьнегинде косьтерильгени киби, муптеда ве хаберлерге суаллер кетирип, язынъыз.

И ш о р ь н е г и : Къуш уча. Къуш не япа? Уча. Не уча? Къуш. Муптеда Хабер Учакъ чала Чалгъыджы уча Трактор догъа Кунеш гурюльдей Сув акъа Завод чыкъты Ай къурула 44

79-ынджы иш. Ашагъыда берильген муптедаларгъа хаберни, хаберлерге исе муптедаларны озюнъиз келиштирип, джумлелер тизинъиз.

Муптеда. Берекет, фабрика, талебе, багъча, озен, сют, сычан, къар, турна, баарь. Хабер. Арта, къурдыкъ, толдурдыкъ, огренемиз, чалышалар, окъуйлар, къазаналар, келелер, топланалар, япалар. 80-инджи иш. Метинни дефтеринъизге кочюрип язынъыз. Муптеделарнынъ астыны бир сызыкънен, хаберлернинъ астыны эки сызыкънен сызынъыз.

Мектепте саба Мектеплер ачылды. Талебелер топланды. Сыныфлар толды. Чанъ къакъылды. Оджа кельди. Дерс башланды. Оджа анълата. Талебелер динълей. Оджа айта. Талебе­ лер язалар.

81-инджи иш. Ашагъыда берильген хаберлернинъ янына муптедалар язып, джумлелер тизинъиз. Язгъан джумлелеринъиз бири-бирине багълы олып, «Баарь» серлевалы бир икяе олсун.

С ё з л е р : къыздыра, кельди, ириди, джанланды, учып кельдилер, ойнайлар, къуваналар, чалышалар, сюрелер, къайнай, гурьлей, къазалар, пытайлар, ешиллене, къызды, чешит ренкке кирдилер, гонълю осе, шенъленелер, йырлайлар. уч кул уст бугун

Ь

45

25-инджи ДЕРС

ДЖ УМЛЕН ИН Ъ Э К ИНД ЖИ ДЕРЕДЖ Е АЗАЛ АР Ы 82-нджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни язып алынъыз. Къайд этильген сёзлерге дикъкъат этинъиз ве астларыны далгъалы сызыкънен сызынъыз.

Сентябрьде кузь келе. Кузьде япракълар сарара. Багъчаларда юзюмлер топлана. Чёллерде экинлер чалынып бите. Ашлыкълар анбарларгъа ташыла. Бостанларда зарзаватлар котериле. Тарлаларда деметлер япыла. Куньлер кунь-куньден къыскъара. Къушлар сыджакъ мемлекетлерге авушалар. Джумледе муптеда ве я да хабернинъ манасыны изалагъан, тамамлагъан сёзлерге экинджи дередже азалары дейлер. М е с е л я : Оджа яхшы анълата. Аляджы талебе­ лер кезинтиге кеттилер. Къайд этильген сёзлер муптеда ве хабернинъ манасыны тамамлап келелер. Биринджи, экинджи джумледе яхшы, аляджы, кезинтиге сёзлери экинджи дередже азаларыдыр. Оджа дерсни яхшы анълата. Ким анълата? — оджа анълата (оджа — муптеда, анълата — хабер). Нени анълата? — дерсни анълата. Насыл анълата? — яхшы анълата (экинджи дередже азалары). Джумлени азаларгъа айырув ишини муптеда ве хаберден башламакъ керектир. Джумледе экинджи дередже азалары: насыл? кимни? нени? не? не заман? къайда? неден? киби суаллерге джевап берелер. 46

83-юнджи иш. Икяени окъунъыз. Джумлелерде, суаллерге коре, экинджи дередже азаларыны къойып, кочюрип язынъыз.

Джилек джыйгъанда Балалар (къайда?) … кеттилер. Олар (не?) … алдылар. (Насыл?)… джилеклер (насыл?) … пишкен. Ешиль япракълар арасында (насыл?) … джилеклер пек ярашыкъ тура. Балалар (не?) … джыйдылар. Олар (насыл?) … джилеклерни джыйгъан сонъ ашадылар, раатландылар. Балалар къалгъан (нени?) … (къайда?) … толдурдылар. (Насыл?) … кок (ненен?) … орьтюльди. (Насыл?) … ягъмур ягъды. Балалар (къайда?) … къайтты. И ш о р ь н е г и : Балалар (къайда?) … кеттилер. Балалар дагъгъа кеттилер. 84-юнджи иш. Юкъарыдаки икяеден беш джумле сайланъыз. Къайсы сёзлер хаберни иза этип келелер, схемаларнен косьтеринъиз.

Иш орьнеги: кок насыл?

дагъгъа

олар

алдылар

мавы

не?

къапланды ненен?

кеттилер (къайда?)

балалар

булутларнен

сепет

47

85-инджи иш. Эр бир ресимге бирер джумле тизинъиз. Тизген джумленъизде муптеданынъ тюбюни бир сызыкънен, хабернинъ — эки сызыкънен ве экинджи дередже азаларынынъ тюбюни далгъалы сызыкънен сызынъыз.

26-нджы ДЕРС

Экинджи дередже азалары олгъан джумлелерге кениш джумле дейлер. Экинджи дередже азалары олмайып, ялынъыз муптеда ве хабери олгъан джумлелерге кениш олмагъан джумле дейлер. 1. Кунеш къыздыра. 2. Ашлыкълар далгъалана. 3. Балалар ювуналар. 48

}

Кениш олмагъан джумлелер

1. Кунеш яхшы къыздыра. 2. Сары башлы ашлыкълар ельден далгъалана. 3. Шенъ балалар тынч денъизде ювуналар.

}

Кениш джумлелер

86-нджы иш. Ашагъыдаки джумлелерге экинджи дередже азалары къошып, кениш джумлелер япынъыз.

Дюльгер эренделей. Балалар ойнай. Эмир окъуй. Эльвира келе. Байрам кечти. Дюльгер чалыша. Ель эсе. Кунеш догъды. Байракъ далгъалана. Къар ягъа. Сувлар бузлай. Эгинлер далгъалана. Чечеклер ачты. Турналар къонды. Эким бакъа. Бульбуллер йырлай. Киразлар пишти. Чёллер ешерди. Тереклер бурьленди. Наврез кельди. 87-нджи иш. Схемаларнен берильген джумлелерни сатырлар­ нен язынъыз. Муптедагъа ве хаберге багъланып кельген экинджи дередже азаларгъа дикъкъат этинъиз.

Мемет

чалыша насыл?

булутланды

насыл?

кок

мавы

яхшы

заводдан

буюк

ура неге?

далгъалар насыл?

келелер къайдан?

ишчилер

ялыгъа 49

88-инджи иш. Берильген джумлелерни кочюрип язынъыз, экинджи дередже азаларынынъ астларыны сызынъыз.

1. Балалар масал окъуйлар. 2. Ягъмурлы кузь кельди. 3. Къайыкъ денъизге кетти. 4. Балалар тенеффюсте азбаргъа чыкътылар. 5. Къатты сувукъ топракъны, сувны бузлатты. 6. Къара, беяз къушлар юксек тереклерге къондылар. 7. Гульбагъчамызда къырмызы, беяз, сары чечеклер ачты. 89-ынджы иш. Къавузлар ичиндеки суаллерге коре экинджи дередже азалары къошып, кениш джумлелер япынъыз. Керек олг­ъан ерлерде манасына коре сёзлернинъ сырасыны денъиштиринъиз.

1. Бабам … … … кетти (не заман? къайда? ненен?). 2. Балалар … … … яздылар (не заман? къайда? не?). 3. … яшын … урды (насыл? нени?). 4. (насыл?) … койлюлер … ... сюрелер (не? ненен?). 5. (насыл?)… комбайн … ... чала (нени? къайда?). 6. (насыл?) … кобелеклер … къоналар (не ерге). 7. Биз … … яшаймыз (насыл? къайда?). 27-нджи ДЕРС

90-ынджы иш. Ашагъыдаки «Арман вакъты» икяесини окъунъыз. Джумлелерде къайсы сёзлер муптеданы ве къайсы сёзлер хаберлерни иза эткенлерини анълатынъыз.

Арман вакъты Кунеш орталыкъны къыздыра. Алтын башлы, токъ урлукълы ашлыкълар денъиздай далгъалана. Койлюлер чёльде къызгъын чалышалар. Джиксиз ызанларда 50

комбайнлар эгинлерни чала, бастыра. Ашлыкъны, чувалларгъа толдурып, элеваторларгъа алып кетелер. Койлюлер берекетке къуваналар. 91-инджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине, экинджи дередже азалары язынъыз.

Мен … байыргъа чыкътым. Аляджы балалар … кетелер. Къырымнынъ … шеэри Акъмесджиттир. Койлюлер … къайталар. Койнинъ чёллери … толу. 92-нджи иш. Ашагъыда берильген хаберлерге муптеда, ве экинджи дередже азалары къошып, кениш джумлелер тизинъиз.

И ш о р ь н е г и : Мемет яхшы чалыша. Чалыша анълатты осемиз динълей

язды къурдыкъ окъуй кетирдик

кенишлей отура ялдай ойнай

93-юнджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни эв айванларына, къушларгъа, балыкъларгъа, боджеклерге ве ашератларгъа айырып язынъыз.

Э в а й в а н л а р ы : сыгъыр, … К ъ у ш л а р : къаргъа, … Б а л ы к ъ л а р : сом, … Б о д ж е к л е р , а ш е р а т л а р : кобелек, … Къаргъа, кобелек, сом, сыгъыр, эшек, хамси, чибин, ат, деве, тавукъ, папий, балкъурт, мусюр, къатыр, чегертки, къарынджа, тыртыр, чавке, торгъай, эчки, бульбуль, къарылгъач, къой, къыргъый, къартал. Бир къач сёзнен кениш олмагъан джумлелер тизинъиз. 51

28-инджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 94-юнджи иш. Ресимни козетинъиз. Балаларгъа адлар къоюнъыз. Ресим узеринде суаль джумлелерини уйдурынъыз. Бу суаль джумлелеринъизге джевапларны язынъыз. Язгъан джумлелеринъизде баш ве экинджи дередже азаларыны бельгиленъиз.

Ресимни дикъкъатнен козетип, анда тасвирленген вакъиагъа багъышлангъан икяе метини язынъыз. Метининъизге серлева къоюнъыз. 52

29-ынджы ДЕРС

95-инджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерни эки сырагъа тизип, ичем ве ашайым сёзлеринен багълап язынъыз.

Н у м ю н е : чай ичем, отьмек ашайым. Чай, кобете, сют, илядж, алма, хыяр, пексимет, шербет, эльва. 96-нджы иш. Шу парчаны, эки адам олып, суаль-джевап шеклинде окъунъыз.

Сен сабалары не япасынъ? — Сен сабалары не япасынъ? — Мен, саба тургъаным киби, одамнынъ пенджересини ачам, талим алам. Сонъ къолларымны, юзюмни ве къулакъларымны яхшы этип ювам. — Сонъ даа не япасынъ? — Чёткюнен тишлеримни темизлейим. Юзьбезнен сюртюнем. Ондан сонъ сачларымны тарайым. — Даа нелер япасынъ? — Яткъан одамны джыйыштыргъан сонъ, ашханеге кирем де, къартанам, бабам ве анамнен: «Саба шерифлеринъиз мубарек олсун!» — деп селямлашам. Мени софрагъа чагъыралар. Эпимиз бирликте саба емегини ашаймыз. Къартанам мени чокъ севе. Эр вакъыт манъа сютлю, къаймакълы къаве бере. — Ахыр-сонъу не япасынъ? — Урбаларымны кием, чантамны алам ве догъру сёз мектепке кетем. эль разылыкъ

БЕРМЕК

53

97-нджи иш Ашагъыдаки сёзлерни окъу ве догъру язып алынъыз.

Талим, юзьбез, ягъбез. Сонъ, сонъу, сонъра, ахыры. Бир къач сёзнен дёрт джумле уйдурып язынъыз. Джум­ лелеринъизде баш ве экинджи дередже азаларыны бельгиленъиз.

30-ынджы ДЕРС

ДЖУМЛЕНИНЪ СОЙДАШ АЗАЛАРЫ 98-инджи иш. Метинни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлер насыл джумле азалары олып келелер? Джумлелерни даа бир кере саюв интонациясынен окъунъыз.

Дагъда чешит тюрлю тереклер, отлар, чечеклер осе. Анда дюльбер, назик, ренкли кобелек яшай. О, кунь бою гульден гульге къона ве шербет иче.

Джумленинъ бир сой суальге джевап берген азаларына сойдаш азалар дейлер. Сойдаш азалар саюв интонациянен окъула, языда оларнынъ арасында виргюль я да багълайыджы къоюла. М е с е л я : Къырымда Акъмесджит, Акъяр, Кезлев, Алушта, Ялта ве Кефе киби буюк шеэрлер бар. 54

99-ынджы иш. Схемалар эсасында сойдаш азалы джумлелер уйдурып язынъыз. Сойдаш азалар арасында виргюллер ве багълайыджылар къоюнъыз.

окъуймыз Мектепте биз

язамыз сызамыз раатланамыз ренкли

Гульбагъчада

дюльбер

чечеклер ачты

къокъулы Фатиме Алие Лейля

дёртюнджи сыныфта окъуйлар

Абибе 100-юнджи иш. Ашагъыда берильген джумлелерде сойдаш азаларны догъру интонациянен окъунъыз ве насыл джумле азасына аит олгъаныны айтынъыз.

1. Багъчада вишне, кирез, шефтали, алма тереклери осе. Бу тереклерде язда ве кузьде татлы, лезетли, къокъулы мейвалар пише. 2. Койлюлер ер къаза, топракъны йымшата, экинге азырлайлар. 3. Талебелер бу йыл тарлагъа, фабрикагъа, заводгъа, фермагъа кезинтиге бардылар. 4. Мен анамны, бабамны, къартанамны, къартбабамны, тизе ве алаларымны Ораза байрамынен хайырладым. 55

Сойдаш азалар баш ве экинджи дередже азаларгъа аит олур. Бир хаберге багъланып, бир сой суальге джевап берген бирден артыкъ муптедаларгъа сойдаш муптедалар дейлер. М е с е л я : Оджалар, талебелер, ана-бабалар бугунь мектепке саат секизде кельдилер. Бир муптедагъа багълангъан, бир сой суальге джевап берген бирден зияде хаберлерге сойдаш хаберлер дейлер. М е с е л я : Балалар дерсте окъуды, язды, сызды, эсапладылар.

101-инджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Сойдаш азаларны тапып, оларгъа суаль беринъиз, насыл джумле азасы олгъаныны бельгиленъиз.

Дагълар, байырлар, озен ве голлер къарнен къаплангъан. Дюльгер тахтаны ольчер, кесер, эренделер ве мыхлар. Алушта дагъларында аюв, тильки, къашкъыр яшай. Топлашувгъа йигитлер, къызлар кельдилер.

31-инджи ДЕРС

Бир сой суальге джевап берген бирден зияде экин­ джи дередже азалары сойдаш азалар сайылырлар. М е с е л я : Бизим сыныфта тертип-низамлы, акъыл­лы талебелер окъуй. Олар мектепте оджаларгъа, сыныфдашларына ярдым этелер.

56

102-нджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Сойдаш азалар арасында вергуллер къоюнъыз.

1. Дельфин денъиз океанларда ялдай. 2. Сервер Риза Рефат бир сыныфта окъуйлар. 3. Къызлар беяз къырмызы сары мавы чечеклерден гульдесте топладылар. 4. Анифе китабыны дефтерини къалемини рале устюне къойды. 5. Оджа Джемилеге Лютфиеге Асангъа Усниеге гуллерни сувармагъа буюрды. 6. Мектеп мудири талебелерни оджаларны ана-бабаларны Наврез байрамы иле хайырлады. 7. Байрамлыкъ бабам янъы къара дюльбер костюмини кийди. 8. Междлиске экимлер оджалар алимлер муэндислер къуруджылар нефакъаджылар аза олдылар. 103-юнджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Сойдаш азаларны къайд этип, олар озьара насыл багълангъанларыны айтынъыз.

1. Язда балалар денъизде, койде ве дагъларда раатландылар. 2. Мен Суфьянны корьдим, лякин лаф этмедим. 3. Коюмизде янъы мектеп ве балалар багъчасы къурулды. 4. Олар бугунь чокъ юрдилер, амма болдурмадылар. Сойдаш азалар озьара иле, ве, лякин, амма багълайыджылар ярдымынен багъланырлар. Иле, ве багълайыджыларынен багълангъан сойдаш азалар арасында виргюль къоюлмай. М ес еля: Талебелер мераметли ве севимли оджа­ ларыны хайырламакъ ичюн кельдилер. Лякин, амма багълайыджыларынен багълангъан сой­даш азалар арасында виргюль къоюлыр. М е с е л я : Ай ярыкълата, амма къыздырмай. Зекие пек дюльбер чала, лякин йырламай. 57

104-юнджи иш. Джумлелерни, токътав ишаретлерини догъру къойып, кочюрип язынъыз.

1. Мен бу адамны чокъ корем амма ким олгъаныны бильмей эдим. 2. Китапханеге Назим иле Ариф кельди. 3. Мен бу эсерни окъумадым лякин о акъкъында чокъ эшиттим. 4. Акъшам эништем иле аптем келеджек. 5. Голь манзарасы темиз ава ве ярыкъ гедже оларны хошландырды. 6. Насибе ве Айше чам тереги тюбюне отурдылар ве субетлештилер. 7. Бу ерлерде юзюм осе лякин пишип етмей. 8. Эшреф мусафирликке бармагъа авес этти амма хасталанды. 9. Асие иле Аким тез окъуйлар лякин яваш язалар. 10. Ярын дерске китап дефтер иле къарандаш ве пластилин кетиреджекмиз. 105-инджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, сойдаш азалы джумлелер уйдурынъыз.

къырмызы татлы

ишкир кирез

ири

дагъгъа

58

огълан

мераметли

тарлагъа бостангъа

акъыллы

бардылар

мудирнен оджаларнен талебелернен

танышты

Айдер Эскендер шеэрден койден

кельдилер

газетагъа журналгъа

язылды

келеджеклер 32-нджи ДЕРС

МЕТИН 106-нджы иш. Метинни окъунъыз. Метинде не акъкъында айтыла? Муэллиф насыл эсас фикирни ифаделемек истеди?

Кузь Кузь кельди. Багъчалар сарарды. Ёл четинде, дерелерде, тёпелерде чалылар къызардылар. Софа огюнде оськен чечеклер тёкюльди. Бостанларда бакъла сырыкълары чыплакълашты. Къарылгъачлар, эвлернинъ сачакъларыны быракъып, сыджакъ улькелерге учып кеттилер. (Дж. Дагъджыдан) Метинде бир адисе акъкъында айтыла. Бу — онынъ мевзусы. Муэллиф метинде эсас фикирни ифаделей. Меселя, юкъарыдаки метиннинъ мевзусы — кузь, эсас фикри — кузьде табиатта олгъан денъиш­ мелер. 107-нджи иш. «Достлар» серлевалы метин язынъыз. Метининъизнинъ эсас фикри: акъикъий достлар арасындаки мунасебетлер олсун. 59

108-инджи иш. Метинни кочюрип язынъыз. Муэллиф бу метинде насыл эсас фикирни ифаделемек истеди. Метиннинъ мевзусыны бельгиленъиз.

Кузь кельгенде, авушыджы къушлар сыджакъ мемлекетлерге учып кетмеге азырланалар. Бу учып кетюв чешит къушларда чешит тюрлю ола. Къушлар озь ерлеринден уфакъ сюрючиклернен кочелер. Дженюпке якъынлашкъанда, сюрючиклер бир ерге къошулалар. Сонъ олар бинъ къуш ола ве илериге догъру булутдай олып кетелер. Къушларнынъ бир сою куньдюз учалар, геджелери исе раатланалар. Чокъусы геджелери де учалар. Авушув вакътында чокъ къуш гъайып ола. (А. Къарабаштан) Метинге, мевзу ве эсас фикрине бакъып, серлева къоюла. 109-ынджы иш. Метинни окъунъыз.

Баарь кельди Сабырсызлыкънен бекленильген баарь кельди. Ар­ тыкъ авалар къызды. Тышта, къышнынъ къулакъларны кираз киби къызырткъан, серт, сувукъ боран ёкъ. Онынъ ерине юзьлерни охшагъан серин денъиз ельчиги эсе. Ернинъ къышлыкъ памукъ ёргъаныны мавы, сары ве беяз къокъулы чечеклернен нагъышлангъан ешиль макъат денъиштирди. Багъчалар гульгули ве беяз чечеклернен орьтюльген кираз, вишне тереклеринен ярашты. Кузьде сыджакъ тарафларгъа учып кеткен къушчыкъларнынъ чокъусы энди къайтып кельдилер. 60

Олар шенъленип, чивильдешип уча ве, дюльбер тереклер устюне къонып, шенъ йырларны йырлайлар. (И. Бахшыш, А. Къарабаш) Метиннинъ мевзусыны ве эсас фикрини бельгиленъиз. Метиннинъ серлевасында не ифаделенген? 33-юнджи ДЕРС

Метиннинъ планы Метиннинъ планыны тизмек ичюн, ашагъыдаки­ лерни япмалы: 1. Метинни мундеридже джеэттен там олгъан къысымларгъа больмек. 2. Эр бир къысымнынъ эсас фикрини бельгилемек. 3. Метиннинъ эр бир къысмына серлева къоймакъ. 110-унджы иш. 109-ынджы иште берильген метинни ашагъы­ даки план боюнджа икяе этинъиз.

Баарь кельди

1. Авалар къызды. 2. Багъчаларда чечеклер ачты. 3. Авушыджы къушлар учып кельдилер. 111-инджи иш. Метинни окъунъыз.

Къарабий яйланы билесизми? Бильмесенъиз, динъленъиз. Къарабий яйла бинъ бир хасары олгъан ешиль бир чёллюктир. Янъылып адым аттынъмы, тюпсюз къуюгъа тюшерсинъ. Андан сонъ сени еди къат ернинъ тюбюнден тапсалар — алсынлар. Я къобалары! Кирмеге-кирерсинъ амма, сонъуна 61

чыкъарым деме. Бузлу къобагъа яз чиллесинде киреджек олсанъ, тонунъны унутма, буз кесилирсинъ. Яйланынъ уджуна да барма. Уджуна барып, учурымдан бакъсанъ, башынъ айланыр, денъизге учкъанынъны дуймай къалырсынъ. (Ю. Болаттан) Метиннинъ мевзусыны ве эсас фикрини бельгиленъиз, серлева къоюнъыз. Ашагъыда берильген план боюнджа метинни язынъыз: 1. Къарабий яйланынъ къуюлары. 2. Яйланынъ къобалары. 3. Яйланынъ уджу. 112-нджи иш. Метинни окъуп, мевзу ве эсас фикрини бельгиленъиз.

Ель эсти. Эмен агъачынынъ япракълары яваштан шувулдаштылар. Олар ельнинъ окъталмасына къаршы кельмек тедаригинде экен. Ельнинъ экинджи далгъасы даа эпкин келип урунды. Гъурурлы япракълар даа зияде къарышты, шувулдаштылар. Башакълары толушкъан экин ызанларыны сыйпады, мысырбогъдайларны саллады. О, темельсиз къоюлгъан черенлерни котерип бакъты. Сонъ узакъларгъа, даа узакъларгъа джайрап кетти. Ель кечти. (Дж. Гъафардан) Метиннинъ планыны тизинъиз. Плангъа эсасланып, метинни язынъыз. Серлева къоймагъа унутманъыз. 113-юнджи иш. Юкъарыдаки метинден биринджи абзацны кочюрип, дефтеринъизге язынъыз. Бу джумлелерде баш ве экинджи дередже азаларыны бельгиленъиз. 62

34-юнджи ДЕРС

А Н Т ОН ИМ

С¨ЗЛЕР

114-юнджи иш. Ресимлерге бакъып, предметлерни озьара тенъештиринъиз.

Насыл сокъакъ?

тар

балабан

енгиль

алчакъ

Насыл къокъла?

Насыл чемодан?

Насыл бина?

кенъ

кичкене

агъыр

юксек

63

Къаршы маналы сёзлерге антонимлер дейлер. 115-инджи иш. Антоним сёзлерини окъунъыз. Бу сёзлер анълаткъан маналарны хатырлап къалынъыз.

В а к ъ ы т : куньдюз — гедже; саба — акъшам; язда — къышта; эвель — сонъ; яз ягъмуры — къыш ягъмуры. Е р : мында — анда; сагъда — солда; узакъ — якъын. Бу сёзлернен бир къач джумле тизинъиз. 116-нджы иш. Берильген сёзлернинъ антонимлерини язынъыз.

Эрте — ... кучьлю — ... янъы — ... темиз — ... сонъу — ...

кельди — ... кирди — ... котерильди — ... узакълашты — ... ачты — ...

117-нджи иш. Берильген схемаларгъа эсасла­нып, антоним­ лернен джумлелер тизинъиз.

1) эрте — кеч не япа эди?

2) сыджакъ — сувукъ не вакъыт ола?

118-инджи иш. Аталар сёзлерини окъунъыз. Бу икметли сёзлерни насыл анълагъанынъызны изаланъыз.

Яхшыдан унер ал, ямандан узакъ къал. Яхшыгъа яман юкъмаз. Кельгенге — къапу, кеткенге ёл ачыкътыр. Акъкъа къара тез тиер. Аталар сёзлеринде олгъан антонимлерни къайд этинъиз. 64

119-ынджы иш. Кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине анто­ ним сёзлерни язынъыз.

Бугунь ава сыджакъ, тюневин исе … эди. Тюневин кок булутлы эди, бугунь исе … . Аким — ишкир бала, Исмет исе — … . 35-инджи ДЕРС

СИН ОН ИМ

С¨ЗЛЕР

120-нджи иш. Ашагъыдаки ресимлерге бакъып айтынъыз: 1. Тасвирленген предметлер къач сёзнен адлана? 2. Бир мана къач сёзнен косьтериле?

къырмыскъа — къарынджа

адам — киши — инсан

Тилимизде язылышы джеэтинден башкъа-баш­ къа, лякин маналары джеэтинден бири-бирине якъын сёзлер бар. М е с е л я : чабик — тез, чавдар — арыш, юзь — бет — чере киби. Бойле сёзлерге синонимлер дейлер. 65

121-инджи иш. Ашагъыдаки сёзлерге якъын маналы сёзлер тапып, янларына язынъыз. Синоним сёзлер ашагъыда берильген.

Акъ — догъды — кенар — кетти — киши — къайгъы — къарынджа — къызыл — лязим — меджбур этмек —

ольди — онъ тараф — омюр — пис — саран — сес — сорады — сюек — текрар этмек — тюс —

узакъ — узьди — урба — урьмет — чамур — эбедий — эксиклик — ягъ — ят — яшын —

С и н о н и м с ё з л е р : кемик, дюньягъа кельди, къасевет, сайгъы, чет, балчыкъ, къопарды, ренк, шемшек — йылдырым, нукъсанлыкъ — етишмемезлик, омюрлик, беяз, къырмызы, сагъ тараф, аят, суаль берди, кирли — пусюр, ябан, давуш, май, керек, адам, авлакъ, къайтармакъ, зорламакъ, ёнеди, къырмыскъа, кийим, къытмыр, кечинди. 122-нджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине ашагъыдаки чифт сёзлерден келишкенини къоюнъыз.

1. Оджа киргенде, сыныф … олды. 2. Агъам … мердивенден юкъары чыкъты. 3. Бугунь … ягъмур ягъды. 4. Тарла берекетининъ … ёкътыр. 5. Кезинтиге кетеджеклер, аш пиширмек ичюн, … алдылар. 6. Биз имтиангъа … азырландыкъ. 7. Бутюн китапны … окъуп чыкътыкъ. 8. Къартлар турды, … даа юкълай. 9. Мен … кийинип, ёлгъа чыкътым. 10. Мектепте … меджлиси олды. Чифт сёзлер: ана-бабалар, саба-акъшам, чым-чырт, ара-сыра, савут-саба, бала-чагъа, чар-чабик, баштан-башкъа, ады-эсабы, зар-зорнен. 66

123-юнджи иш. Метинни окъунъыз, мевзусыны бельгиленъиз. Бир сызыкънен къайд олунгъан сёзлернинъ антонимлерини, эки сызыкънен бельгиленген сёзлернинъ синонимлерини тапынъыз.

Турналар уча Авалар бозулды. Кунеш аз корюне, эп ягъмур ягъа. Рузгяр исе токътамадан эсе. Тереклернинъ япракълары сарарды ве къызардылар. Узакътан бакъкъанда, махсус боялгъан киби корюнелер. Буюклер багъ-багъчаларда тереклерни пытай ве иляджлайлар, юзюм кутюклерини комелер. Тарлалардаки берекет энди джыйылып битмекте. Тюневин акъшам бабам азбардан къычырды: — Балалар! Тез олунъыз, мында чыкъынъыз! — деди. Биз эпимиз азбаргъа чапып чыкътыкъ. Бабам элинен кок юзюни косьтерди. Анда сыра-сыра турналар учмакъта эди. Оларнынъ тыныкъ «Къырр, Къырр» давушлары тап бизге келип етти. Демек, турналар сыджакъ мемлекетлерге авушалар. Биз эллеримизни котерип: — Огъурлы ёллар олсун, къушлар! — деп, багъырдыкъ. (Т. Халилов) 124-юнджи иш. Ашагъыда берильген суаллерге эсасланып, метин язынъыз.

1. Кузь аляметлерини айтынъыз. 2. Кузьде къушлар не ичюн сыджакъ диярларгъа учалар? 3. Олар къачан къайтып келелер? 4. Насыл къушлар бизде къышламагъа къалалар ве къайсы бирлери учып келелер?

67

125-инджи иш. Сёзнинъ башына я да сонъуна ариф къошып, янъы сёзлер уйдурып язынъыз. Бир къач сёзнинъ синоним я да антонимини тапынъыз.

къар къар

а ы

ат ат ат

а б с

ур ур ур

а т б

ара ара ара ара

с н п б

36-нджы ДЕРС

С¨З ТЕРКИБИ С¨ЗНИНЪ ТАМЫРЫ. ТАМЫРДАШ С¨ЗЛЕР 126-нджы иш. Окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлерни бирибирининъ астына язып, умумий къысымларыны къайд этинъиз.

Орман Мектебимизнинъ артында уфакъ бир орманчыкъ бар. Кой четиндеки орман ондан чокъ буюктир. Бу орманда арча, къарагъач, чам ве тал осе. Орманнынъ ортасында орманджы яшай. О, орманджылыкъ техникумыны битирген. Биз ормангъа сыкъ-сыкъ барамыз. Анда — пек яхшы. Ормандан чешит-тюрлю емишлер джыйып кетиремиз: къызылчыкъ, джилек, джевиз, кийик алма ве армут. 68

Орман

—

орманджы,

орманда,

орманлыкъ,

орманчыкъ, орманнынъ, орманджылыкъ. Бу сёзлер тамырдаш сёзлердир. Тамырдаш сёзлернинъ умумий къысмына тамыр дерлер. Тамырнынъ озь башына манасы бар. М е с ел я : орман, багъ. Тамырны больсенъиз, манасы гъайып олур. 127-нджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерни окъунъыз. Тамырдаш сёзлерни айры-айры, бири-бирининъ астына язынъыз.

Язмакъ, кой, багъчеван, балалыкъ, авджы, койдеш, языш, багъчаджылыкъ, бала, ав, языджы, койлю, авдан, багъча, язув, койден, багъчачыкъ, баламыз, авны, язаджагъым, койге, балачыкъ, авджылыкъ. Н у м ю н е : язмакъ языш языджы язув язаджагъым 128-инджи иш. Берильген сёзлернинъ башына я да сонъуна арифлер къошып, янъы сёзлер уйдурып язынъыз.

ала ала ала ала ала

м къ ч д б

ель ель ель

к с т

аш аш аш

б т къ

Тизген сёзлеринъиз насыл маналарны анълата (предмет, алямет, арекет). 69

129-ынджы иш. Берильген тапмаджаларны кочюрип язынъыз. Джевапларыны тапып, сёзлернинъ тамырыны къайд этинъиз ве созукъ сеслерни косьтерген арифлернинъ язылувыны козетинъиз (къалын, индже, дудакълы).

1. Эки япракъ бир тенде Кезер гульзар, чименде.

к о

2. Къуру ерде юрьмез, Аягъы ерге тиймез.

г

3. Дагъ устюнде — ярым отьмек.

а

е к и

130-ынджы иш. Ашагъыда берильген сёзлернинъ анто­ нимлерини тапып, дефтеринъизге язынъыз. Сёзлернинъ тамырларыны къайд этинъиз. Бир къач сёзнен джумле уйдурып язынъыз.

Келелер — ... анда — ... киремиз — ...

дюльбер — ... узунджа — ... юксекче — ... .

37-нджи ДЕРС

ЯЛГЪАМА Сёзнинъ тамыргъа къошулгъан къысмына ялгъама дейлер. Ялгъама озь башына мана анълатмаз. М е с е л я : эв-де, эв-лер, эв-чик, баба-м, баба-гъа, баба-лыкъ.

70

131-инджи иш. Метинни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлерни язып алынъыз. Бу сёзлернинъ тамырларыны ялгъамаларындан айырып язынъыз, созукъ сеслернинъ уйгъунлашкъанына эмиет беринъиз.

Н у м ю н е : кой-де. Мен койде яшайым. Буюк ёлдан кеткенде, бизим сокъагъымыз энъ сонъундадыр. Азбарымызнынъ бир чети къамышлыкъкъа барып таяна. Къамышлыкътан сонъ голь башлана. Авлакъта ерлешкен къырлардан акъып кельген сувлар гольге къошулалар. Баарьде сув чокълаша, кузьде исе эксиле. Къомшумыз Мидат агъанен гольге балыкъ авына барамыз. Къара денъиз якъын олгъаны ичюн, гольге чагъалалар да балыкъ авламагъа учып келелер. Ялгъамалар эки чешит олалар. 1. Сёз япыджы ялгъамалар. 2. Сёз денъиштириджи ялгъамалар. 132-нджи иш. Берильген ялгъамалардан уйгъун кельгенлерини сёз тамырына къошып язынъыз.

-лукъ козь

-лик -люк

-джи дагъ

-лыкъ

къуш

-чю -чу

-чи -джы

-чы -чи

-чы

-унджы он

-юнджи -ынджы 71

133-юнджи иш. Тапмаджаларны кочюрип язынъыз, джевап­ ларыны тапып, сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз.

Эки къулакълы сакъа Адамларны бакъа.

къ

з

н

Дагъгъа барса, къутура, Эвге кельсе, отура.

б

л

а

38-инджи ДЕРС

С ¨З ЯП ЫД ЖЫ ЯЛГЪАМ АЛ АР 134-юнджи иш. Язынъыз. Къайд олунгъан тамырынен ялгъамасы арасына тире къоюнъыз.

сёзлернинъ

1. Ишчи заводда ишлей. 2. Койлю койдешинен лакъырды эте.

Тамыргъа къошулып, янъы сёз мейдангъа кетирген ялгъамагъа сёз япыджы ялгъама дейлер. М е с ел я : шекер (аш) — шекерлик (савут) туз — тузлукъ, дагъ — дагъджы

72

135-инджи иш. Язынъыз. Сёз япыджы ялгъамаларны къайд этинъиз.

Н у м ю н е : ёл, ёлджу, ёлдаш, ёллукъ. 1. Ёл, ёлджу, ёлдаш, ёллукъ. 2. Баш, башлыкъ, башлыджа, башсыз, башта, башчы. 3. Инсан, инсаниетли, инсанлыкъ, инсанджа. 4. Кель, келир, келиш, келиштирмек. 5. Къайт, къайтарма, къайтув. 6. Одун, одунлы, одунсыз, одунджы, одунджылыкъ. 136-нджы иш. Ашагъыдаки сёзлерге уйгъун кельген сёз япы­ джы ялгъамаларны къошып, янъы сёзлер тертип этинъиз.

Балыкъ, ер, сыныф, тюз, къыш, араба. Я л г ъ а м а л а р : -ли, -чы, -даш, -лыкъ, -люк, -джы. Янъы сёзлернен джумлелер уйдурып, дефтеринъизге язынъыз. 137-нджи иш. Ашагъыда берильген сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз. Сёзнинъ тамырындаки сонъки эджанынъ созугъы ялгъаманынъ созугъынен уйгъун келеми?

Дагъджы, денъизджи, ёлджу, козьлюк, достлукъ. Бу сёзлернен кениш олмагъан джумлелер уйдурып язынъыз.

зенгин зенгинлик зенгинлешмек зенгин этмек 73

39-ынджы ДЕРС

С¨З

ДЕНЪИШТИРИДЖИ ЯЛГЪАМАЛАР

138-инджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ тамырынен ялгъамалары арасына тире къоюнъыз. Бу ялгъамалар янъы сёз мейдангъа кетирелерми?

1. Асан ишке кетти. Асан иштен къайтты. 2. Вели мектепте окъуй. Вели мектепке кетти. О, мектептен кельди. Джумледе сёзлерни бири-бирине багълагъан ялгъамагъа сёз денъиштириджи ялгъамалар дейлер.

мектеп

-нинъ

-ум

-ке

-унъ ёл

-ни

-у

-те

-умыз

-тен

-унъыз

139-ынджы иш. Берильген сёзлернинъ тамырыны, сёз япыджы ве сёз денъиштириджи ялгъамаларыны айырып, джедвельге язынъыз. Тамыр

Сёз япыджы ялгъама

Сёз денъиштириджи ялгъама

Кой

-лю

-нинъ

Койлюнинъ, аркъадашым, айлыкъны, кузьлюктен, авджылар, невбетчиден, бильги, акъыллы, тузсуз, ачлыкътан. 74

140-ынджы иш. Метинни кочюрип язынъыз. Сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз.

Бизим койден озен акъа. Биз язда озенде голь япамыз. Гольде ювуна ве ялдаймыз. Озюмизни юксектен сувгъа атмакъ ичюн, таш тёпесине чыкъамыз. Биз язда гольде ве денъизде ялдамагъа пек севемиз. (А. Къарабаш) 141-инджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерни къулланып, сойдаш азалы джумлелер уйдурып язынъыз.

Оджалар, талебелер, дефтер, журнал, багъчеван, къартана, ана, тизе, ала, эмдже.

къушчу,

40-ынджы ДЕРС

С¨З

ЧЕШИТЛЕРИ

Тилимизде къулланылгъан сёзлер маналарына коре бир къач группагъа болюнелер. Меселя: инсанларнынъ, шейлернинъ ве айванларнынъ адларыны бильдирген сёзлер: дагъ, кой, алма, адам, талебе, сыгъыр, шекер. Бойле сёзлерни ким? не? деп, сорамакъ мумкюн. Иш-арекет бильдирген сёзлер: кельди, келе, келеджек. Бу сёзлерни не япты? не япа? ве не япаджакъ? деп сорамакъ мумкюн. Шейлернинъ аляметлерини бильдирген сёзлер: къызыл гуль, узун ёл, яхшы бала, томалакъ топ. Бу сёзлерни насыл? деп сорамакъ мумкюн. Сёзлернинъ маналарына коре болюнмесине сёз чешитлери дейлер. Къырымтатар тилинде бойле сёз чешитлери бар: исим, сыфат, сайы, замир, фииль ве иляхре. 75

142-нджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни кочюрип язынъыз. Сёзлерге ким? не? насыл? не япа? суаллерини къоюнъыз. ким?

насыл? не япа?

Нумю не : Алим яхшы окъуй. 1. Алим яхшы окъуй. 2. Поезд тез кете. 3. Бульбуль гузель оте. 4. Мурат яхшы ойнай. 5. Фатма дюльбер яза. 6. Мен меракълы икяе окъудым. 7. О, дёртюнджи сыныфта окъуй. 143-юнджи иш. Ашагъыдаки суаллерге джевап берген сёзлерни язынъыз.

Ким?

талебе ... ...

Къач

дёрт ... ...

Насыл?

томалакъ ... ...

Не япа?

яза ... ...

144-юнджи иш. Берильген метинни дефтеринъизге кочюрип, эр бир сёзнинъ устюне суалини язынъыз.

Эвнинъ артында гузель бир багъчачыкъ бар. Бугунь багъчачыкъ суварыладжакъ кунь. Алинен Зейнеп багъчагъа чыкътылар. Озенден фискинен сув алып, чечеклерни бол-бол сувардылар. (И. Къая)

76

145-инджи иш. Шиирни ифадели окъунъыз. Биринджи дёртлюкни кочюрип язынъыз. Эр бир сёзнинъ янына суалини язынъыз.

Акъбардакъ Мен северим акъбардакъ, Сен северсинъ мелевше. Мен северим орман-дагъ, Санъа чёллер келише. Мен северим ялыда Чал далгъалар сёйленсе. Сен северсинъ яйлада Къавал сеси инълесе. (Ю. Болат) 41-инджи ДЕРС

ИСИМ 146-нджы иш. Берильген сёзлерни ашагъыдаки чешитлерге айырып язынъыз. Сёзлер насыл суальге джевап бергенини ве нени ифаделегенини айтынъыз.

Инсанлар: Айванлар: Къушлар: Те р е к л е р : Чечек лер: Мейвалар:

дал тал

Шефтали, тильки, эким, папий, чам, мелевше, алма, акъбардакъ, къашкъыр, хораз, реис, къыз, арслан, 77

тал, сансар, армут, инджир, айва, деве, турна, лейлек, къарагъач, къаранфиль, эрик, къызылчыкъ, къоян, къой, тракторджы, фесильген, айдавджы. Инсанларнынъ, айванларнынъ ве шейлернинъ адларыны ифаде эткен сёзлерге исим дейлер. Адамларгъа аит исимлер ким? суалине джевап берир­лер. Къалгъан исимлер не? суалине джевап берирлер. 147-нджи иш. Ашагъыдаки сёзлерден айван мучелерине, терек ве биналарнынъ айры къысымларына аит сёзлерни язып алынъыз.

А й в а н м у ч ел е р и : Тере к л е р н и нъ а йр ы къы сы мл а р ы : Биналарнынъ айры къысымлары: Баш, пол, тамыр, къуйрукъ, табан, таван, пытакъ, аякъ, бель, дивар, пенджере, аркъа, къулакъ, къапу, чечек, япракъ. 148-инджи иш. Шиирни ифадели окъунъыз. Язып алынъыз. Къайд олунгъан исимлернинъ устюне ким? я да не? суаллери язынъыз.

Кель экимиз берабер Дост олайыкъ, Дилявер. Окъуп-язып осейик, Кок юзюне етейик. Багъчаларда алмалар Къокъу сача эр ерге. Оны сачкъан адамлар Лескер ура теренге. 78

Улукъ ачкъан, сув берген, Чатал къойгъан, пытагъан. Эр бир мейва терегин Эвлят киби асрагъан. 149-ынджы иш. Тапмаджаны кочюрип, эр бир сёзнинъ устюне суалини язынъыз.

Янса, тютюни чыкъмаз, Сёнсе, кулю къалмаз. Емек пишире, собалар якъа, Труба ичинден сувдай акъа.

г

з

42-нджи ДЕРС

ДЖЫНЫС

ВЕ

ХАС

ИСИМЛЕР

150-нджи иш. Икяени окъунъыз. Джумлелердеки исимлерни экиге болип язынъыз. Ким? суалине джевап бериджи исимлерни саифенинъ сол тарафына, не? суалине джевап бериджи исимлерни саифенинъ сагъ тарафына язынъыз.

Мектебимиз Коюмизде буюк мектеп бар. Мен, агъам ве къардашым бу мектепте окъуймыз. Бабам дюльгер, анам исе оджапче олып чалышалар. Мектепте спорт ишлери яхшы алынып барыла. Агъам футболджыдыр. Мен волейбол ойнайым. Къардашым баскетбол севе. дервиза Къартбабам яшлыгъында пельван мукяфат олгъан. Ялы боюнда энъ кучьлю курешчи курешчилерни енъип, мукяфат ала экен. 79

Бир кере онъа, мукяфат оларакъ, балабан бир къочкъар бергенлер. Джыныс исимлер бир сой предметлерни бильди­ релер: къой, талебе, мейва, озен, айван, боджек. Джыныс исимлер кичкене арифнен язылалар. 151-инджи иш. Ашагъыдаки джыныс исимлерни сой-сой айырып язынъыз.

Ашайт мал-махсулатлары: Ур б а л а р : А л етл е р : Кельпеден, пирнич, кольмек, чёкюч, шалвар, токъмакъ, эренде, эт, пальто, чапа, къартоп, отьмек, биз, бургъу, антер, ягъ, пычкъы, пенир, курек, балта, согъан, аякъкъап. Адамлар, айванлар, шеэрлер, койлер, дагълар ве озенлернинъ махсус адларына хас исим дейлер. М е с ел я : Велиша, Кефе, Кезлев, Сары-су, Акъбаш. Хас исимлер баш арифнен язылалар. Джыныс ве хас исимлерни яхшы огренинъиз.

Джыныс исим шеэр кой адам къадын талебе озен дагъ команда 80

Хас исим Акъмесджит Акъташ Мустафа эмдже Мерьем апте Керим Салгъыр Чатырдагъ «Улькер»

152-нджи иш. Язынъыз. Хас исимлернинъ астыны бир сызыкънен, джыныс исимлернинъ астыны эки сызыкънен къайд этинъиз.

Сеяат Асанчыкъ бугунь саба эрте уянды. Саба емегини аша­гъан сонъ, бабасынен озь машиналарына отурып, Ускут коюне ёл алдылар. Ёл бою Корбек, Улу озен, Кичик озен, Тувакъ койлерини сейир эттилер. Къара денъиз ялысындан чокъ узакъта олмагъан бу койде Асанчыкънынъ къартбабасы яшагъан. Эх, не къадар дюльбер бу кой! 153-юнджи иш. Нокъталар ерине хас исимлер язынъыз.

Къырым ханлыгъынынъ пайтах­ты … эди. Бизим меркез шеэримиз — … . Меним яшагъан ерим — … . Меним адым ве сой адым — … . Меним оджам — … . 154-юнджи иш. Озюнъиз бешер шеэр, озен, дагъ адларыны язынъыз.

Ш е э рл е р : Озенлер: Дагълар:

43-юнджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 155-инджи иш. Берильген метинни окъунъыз.

Чатырдагънынъ энъ юксек тёпесине чыкъып, кунеш догъгъаныны сейир этмек пек зевкълыдыр. Биз бу йыл 81

Чатырдагъгъа кезинтиге бараджакъмыз. Чатырдагъда пек чокъ къобалар бар. Чатырдагъда Салгъыр озенининъ башы олгъан чокъракъ акъа. Чатырдагънынъ тёпеси Къырымнынъ пек чокъ ерлеринден корюне. Баарь кельсе, Чатырдагънынъ этеклеринде чешит тюсте дюльбер чечеклер ача. 156-нджы иш. Ресимлерни козетинъиз. Ашагъыда берильген план боюнджа «Чатырдагъгъа сеяат» серлевалы икяе язынъыз.

План 1. Сеяаткъа азырлыкъ. 2. Ёлда. 3. Дагъ манзарасы. 4. Раатлыкъ. Джумлелеринъизде бельгиленъиз.

82

къуллангъан

сёз

чешитлерини

44-юнджи ДЕРС

ИСИМЛЕРДЕ ТЕКЛИК ВЕ ЧОКЪЛУКЪ САЙЫЛАРЫ

талебе

тавшан

гогерджин

ат

талебелер

тавшанлар

гогерджинлер

атлар 83

Тамырнынъ сонъки эджасындаки сеси къалын олса, чокълукъта -лар ялгъамасы къошула. Меселя: азбар-лар, дивар-лар, эвлят-лар, китап-лар. Тамыр­нынъ сонъки эджасындаки сеси индже олса, чокълукъта -лер къошула. Меселя: икяе-лер, куньлер, козь-лер. 157-нджи иш. Берильген исимлерни чокълукъта язынъыз.

Мектеп.. эв.. ер.. такъие.. кольмек.. антер.. пенджере.. козь.. шефтали.. чечек..

сыныф.. ода.. ёл.. къалпакъ.. чорап.. къапу.. пармакъ.. айва.. кягъыт..

Бир къач сёзнен джумлелер уйдурып язынъыз. 158-инджи иш. Ашагъыда берильген джумлелердеки исимлер­ ни чокълукъта язынъыз.

Н у м ю н е . Гуль ачылды. — Гуллер ачылды. 1. Гуль ачылды. — … . 2. Сель кельди. — … . 3. Эсапта миллион яздыкъ. — … . 4. Ель эсе. — … . 5. Багъчада бульбуль оте. — … . 6. Этрафымызда голь бар. — … . 7. Давулджыгъа зиль керек. — … . 8. Оджам манъа суаль берди. — … . 84

159-ынджы иш. Берильген сёзлерни язып алынъыз. Нокъталар ерине а, я да е арифлерини къоюнъыз.

Адамл..р, адетл..р, алимл..р, эвл..р, бенекл..р, хаберл..р, дагъджыл..р, ишчил..р, емишл..р, къайсыл..р, къазыкъл..р, топл..р, тишл..р, тюкянл..р. 45-инджи ДЕРС

ИСИМЛЕРНИНЪ КЕЛИШ ЯЛГЪАМАЛАРЫНЕН ТЮРЛЕНЮВИ 160-ынджы иш. Берильген метинни окъунъыз. Эр бир джумле­де олгъан мектеп сёзю насыл суальге джевап бергенини айтынъыз.

Мектеп Койде буюк мектеп бар. Мектепнинъ багъчасы бар. Эр кунь мектепке барамыз. Мектепни севемиз. Биз мектепте окъуймыз. Мектептен догъру эвге къайтамыз. Эр бир джумледеки мектеп сёзюни кочюрип, тамыр ве ялгъамаларыны бельгиленъиз. 161-инджи иш. Мектеп, дефтер сёзюни чешит ялгъамалар­ нен язып алынъыз. Суаллерге дикъкъат этинъиз.

Мектеп (не?) бар. Дефтер (не?) бар. Мектепнинъ (ненинъ?) багъчасы. Дефтернинъ (ненинъ?) джылты. Мектепке (къайда?, неге?) барамыз. Дефтерге (неге?) яздым. 85

Мектепни (нени?) севемиз. Дефтерни (нени?) ал. Мектепте (къайда?) окъуймыз. Дефтерде (неде?) язылгъан. Мектептен (къайдан?) къайтамыз. Дефтерден (неден?) окъу. Исимлер келиш ялгъамаларынен тюрленелер. Къырымтатар тилинде алты келиш бар. Келишлер ве ягъамалар Ялгъамалар

Келишлернинъ суаллери

къалын

индже

1. Баш келиш

ким? не?

—

—

2. Саиплик келиши

кимнинъ? ненинъ?

-нынъ

-нинъ

3. Догърултув келиши

кимге? неге? къайда?

-къа, -гъа

-ке, -ге

4. Тюшюм келиши

кимни? нени?

-ны

-ни

5. Ер келиши

кимде? неде? къайда?

-та, -да

-те, -де

кимден? неден? къайдан?

-тан, -дан

-тен, -ден

Келишлер

6. Чыкъыш келиши

Сёз тамырынынъ сонъки эджасында созукъ сес къалын олса, онъа къалын сесли ялгъама къошула. Сёз тамырынынъ сонъки эджасында индже созукъ сес олса, онъа индже сесли ялгъама къошула.

86

Къалын -нынъ

Индже

-къа Китап

-ны

Дефтер

-та -тан

Журнал

-нынъ -гъа -ны -да -дан

-нинъ -ге -ни -де -ден -нинъ -ке

Мектеп

-ни -те -тен

162-нджи иш. Ашагъыдаки суаллерге джевап беринъиз.

1. Къырымтатар тилинде къач келиш бар? 2. Келишлер насыл суаллерге джевап берелер? Эр бир келишнинъ суалини косьтеринъиз. 163-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз. Къалын сесли ялгъамаларнынъ астыны бир сызыкънен, индже сесли ялгъамаларнынъ астыны исе эки сызыкънен сызынъыз.

1. Биз Судакъ, Алушта, Акъяр, Кефе шеэрлеринде олдыкъ. 2. Судакънынъ, Алуштанынъ, Акъярнынъ ве Кефенинъ талебелеринен таныш олдыкъ. 3. Шимди биз Судакъкъа, Алуштагъа, Акъяргъа ве Кефеге мектюп язып турамыз. 4. Биз Судакъны, Алуштаны, Акъярны ве Кефени пек бегендик. 5. Судакъта, Алуштада, Акъярда ве Кефеде яхшы мектеплер чокъ. 6. Судакътан, Алуштадан, Акъярдан ве Кефеден талебелер бизге мусафирликке келеджеклер. 87

46-нджы ДЕРС

САИПЛИК

КЕЛИШИ

164-юнджи иш. Джумлелерни язынъыз. Къайд олунгъан сёзлер­ нинъ насыл суальге джевап бергенини айтынъыз.

1. Энди къышнынъ аляметлери корюнип башлады. 2. Шорбаджы бир йыллыкъ ишнинъ екюнини эсаплай. 3. Ашчы ашнынъ лезетини тешкере.

Саиплик келиши кимнинъ? ненинъ? суаллерине джевап бере. Къалын эджалы сестен сонъ -нынъ, индже эджалы сестен сонъ -нинъ ялгъамалары языла (тал-нынъ, тиль-нинъ).

165-инджи иш. Ашагъыдаки сёзлерге, къалын-инджелик къаиделерине эсасланып, саиплик келишининъ ялгъамаларыны къошунъыз.

Бабам.. оджам.. оджапчем.. Ахтем.. достум.. эмджем.. енгем.. къардашым..

агъам.. талебе.. сют.. пенджере.. кольмек.. антер.. пальто.. къалпакъ..

китапнынъ саифеси китапны окъуды 88

чанта.. зембиль.. къушакъ.. къуту.. портфель.. чанта..

антернинъ якъасы антерни кийди

166-нджы иш. Аталар сёзлерини окъунъыз. Саиплик келишинде кельген исимлерни тапып, ялгъамаларынынъ язылувыны изаланъыз.

Адамнынъ сёзюне дегиль, ишине бакъ. Бильги акъылнынъ чырагъыдыр. Аталар сёзю — акъылнынъ козю. 167-нджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, джумлелер язынъыз.

(кимнинъ?) Бу — Бу — ... ... ... ...

... ... ... ...

-нынъ дефтери. -нинъ китабы. -нынъ иши чокъ.

-нинъ достлары кельди.

деˊрсинъ

Сен деˊрсинъ

дерсиˊнъ

Сенинъ деˊрсинъ 47-нджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 168-инджи иш. Берильген ресим ве суаллерден файдаланып, «Заводгъа сеяат» серлевалы икяе язынъыз.

1 Заводгъа сеяаткъа кимлер барды? 2. Олар заводда не корьдилер? 89

3. Балаларны заводдаки машиналарнен ким таныш­ тырды? 4. Оджа талебелернен не акъкъында субетлешти? 1. Метинъизде кениш ве кениш олмагъан ве сойдаш азалы джумлелерни ишлетинъиз. 2. Язгъан джумлелеринъизде баш ве экинджи дередже азаларыны къайд этинъиз.

48-инджи ДЕРС

ДОГЪРУЛТУВ

КЕЛИШИ

169-ынджы иш. Шиирни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлер насыл суальге джевап берелер? Бу сёзлернинъ тамырыны ве ялгъамаларыны къайд этинъиз. 90

Чебер къызлар Ёлдан кечсенъ, токъталасынъ, Ишлерине сукъланасынъ: Бакъ, не гузель янъы эвлер Къурмакъта бу чебер эллер. О къызларгъа эв акъламакъ, Гуя нагъыш нагъышламакъ. Ниетлери халкъкъа анджакъ Айда бир эв багъышламакъ. Бугунь буюк байрам бизде — Кочьтик янъы эвимизге. Чокъ машалла, уста къызлар, Сизинъ чебер элинъизге. (Черкез-Али) Догърултув келиши кимге? неге? ве къайда? суаллерине джевап бере. Къалын сесли эджадан сонъ -къа, -гъа, индже сесли эджадан сонъ исе -ке, -ге ялгъамалары къошула: дост-къа, къомшу-гъа, дерске, эв-ге. 170-инджи иш. Шиирни окъунъыз. Джумлелерден догърултув келишинде кельген исимлерни кочюрип язынъыз. Ялгъамаларнынъ язылувы­ны изаланъыз.

Шанлы ёлгъа Китабынъны алдынъ къолгъа, Эй севимли эвлядым. къолгъа Мектебинъе, шанлы ёлгъа гольге Бугунь сени ёлладым. 91

Окъуп илим оджагъында, Юксеклерге чыкъарсынъ. Бу улькемнинъ къучагъында Бир гуль олып ачарсынъ. Сув алтында, дерьяларда, Гемилерде ялдарсынъ. Амет Хандай юксеклерден Бизге селям ёлларсынъ. Омюримнинъ чечегисинъ, Окъу, эвлят, окъу сен. Окъув иле оседжексинъ, Урь Ватанда къокъып сен. (Черкез-Али) 171-инджи иш. Берильген сёзлерни догърултув келишинде язынъыз.

Акъмесджит — Акъмесджитке Алушта — … Акъяр — … Кезлев — … Бурса — … Судакъ — … Багъчасарай — …

Ялта — … Кефе — … Эски Къырым — … Керчь — … Киев — … Чонгъар — … Чатырдагъ — ...

172-нджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине догърултув келишининъ ялгъамаларыны къоюнъыз.

1. Талебелер оджаларнен топлашув.. кеттилер. 2. Биз бутюн аилемизнен сеяат.. чыкътыкъ. 3. Балам, Керим.., Мустафа.., Мурат.., Амет.., Айше.., Динара.., Левизе ве Эсма.. селям айт, — деди анам. 92

4. Велиша ярын.. керек олгъан бутюн дерслерини азырлады. 5. Бабам къомшу кой.. кетти. 173-юнджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, бир къач джумле язынъыз. Догърултув келиши ялгъамаларынынъ язылувыны изаланъыз.

къайда? мектеп.. кино..

Талебелер

багъ..

бардылар.

кезинти.. ярыш..

Мукяфатны

кимге? ... -къа ... -гъа ... -ке

бердилер.

... -ге 174-юнджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни догърултув келишинде язынъыз. Чифт къкъ, кк, гъгъ, гг тутукъларыны къайд этинъиз.

Таякъ — таякъкъа багъ — … дагъ — … аякъ — … арыкъ — … курек — … этек — … ог — …

ястыкъ — … истек — … пытакъ — … ящик — … цирк — … элек — … къазыкъ — … чанакъ — ... 93

49-ынджы ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 175-инджи иш. Ашагъыда берильген метинлерни окъунъыз.

ИЛЯН Декабрьнинъ учюнде дёртюнджи сыныф талебелери этнография музейине бараджакъ. Талебелер шу куню саат экиде мектеп азбарында топланмалылар! Сыныф ребери ДИКЪКЪАТ! Алтынджы сыныф талебелери ярын, январьнинъ он бешинде, “Фотон” заводына кезинтиге бараджакълар. Талебелер саат он экиде мектеп азбарында топланмалылар! Мектеп мудири Бу метинлерде не акъкъында айтыла? Олар насыл макъсатнен языл­гъан? Метинлерде олгъан джумлелерни ифадели окъуп, макъсадына коре чешитлерини бельгиленъиз (икяе, суаль, эмир). Исимлерни сечип, насыл сайыда ве келиште олгъаныны талиль этинъиз. 176-нджы иш. Берильген ресимге дикъкъатнен бакъынъыз ве, тасвирленген вакъиагъа эсасланып, метин язынъыз. Метининъиз учь къысымдан ибарет олмалы.

94

МУЗЕЙДЕ

Метин башы Декабрьнинъ учюнде дёртюнджи сыныф талебелери этнография музейине бардылар. Эсас къысым

Метиннинъ сонъу Музейде корьген меракълы эшьялар акъкъында талебелер ана-бабаларына икяе эттилер. Эртеси куню ана тили дерсинде бу кезинтиге багъышлангъан метин яздылар. Ф а й д а л а н м а к ъ и ч ю н с ё з л е р : къадифе миндер ве ястыкълар, эски ишленмели антерлер, кисе­ лер, марама, эльбезлер, кетен бези, феслер, такъиелер, билезликлер, купелер; рафлар устюнде гугюм, джезве, фильджанлар, шекер макъасы, домбелеклер ве башкъа экспонатлар. 95

50-нджи ДЕРС

ТЮШЮМ

КЕЛИШИ

177-нджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлер насыл суальге джевап берелер? Бу сёзлернинъ ялгъамаларыны къайд этинъиз.

1. Анамнен бабам юзюмни сабадан джыйдылар. 2. Оджамыз бугунь алма джыймагъа Мансурны, Фади­ мени ве Къуртвелини чагъырды. 3. Юкъламаздан эвель къолларынъызны ве тишле­ ринъизни ювунъыз. Тюшюм келишинде -ны, -ни ялгъамалары ишле­ ти­ле. -ны ялгъамасы къалын сесли эджадан сонъ языла, -ни ялгъамасы индже сесли эджадан сонъ языла. 178-инджи иш. Ашагъыдаки сёз бирикмелери ярдымынен он джумле тизинъиз. Бир джумледе исим саиплик, экинджисинде тюшюм келишинде олсун.

Н у м ю н е : Мен китапнынъ ярысыны окъудым. Мен китапны китапханеден алдым. Китапнынъ ярысыны — китапны алдым оджанынъ сеси — оджаны корьдим мектепнинъ бинасы — мектепни тамирледи азбарнынъ узунлыгъы — азбарны сипирдилер ишнинъ темели — ишни бегенди сыныфнынъ ребери — сыныфны тамирледи Сервернинъ топу — Серверни чагъырды 96

дайымнынъ огълу — дайымны авуштырдылар аптемнинъ антери — аптемни къаршыладым сёзюмнинъ девамы — сёзюмни бегендилер 179-ынджы иш. Тапмаджаны кочюрип язынъыз, тюшюм келишиндеки исимни тапынъыз, тамыр ве ялгъамасыны къайд этинъиз.

Белини богъып багълагъан, Къайтармагъа ойнагъан.

с

р

и

180-инджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, дефте­ри­ нъизге бир къач джумле язынъыз.

Балалар

Аналар

кимни? . . .-ны . . .-ни

севелер.

кимни? . . .-ны . . .-ни

тюшюнелер.

51-инджи ДЕРС

181-инджи иш. Шиирни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ келишлерини бельгиленъиз.

Ель ве кунеш Бир заманда, расткелишип Ельнен Кунеш, Къавиль эткен экенлер эки куньдеш. «Биз — къайсымыз кучьлюмиз?» — деп, лаф этип, Сынагъанлар кучьлерини ёлда кетип. 97

«Ким чездирсе къадынгъа багълы шалыны, О, кучьлюдир», — деген Ель, алып алдыны. Кете экен ёл бою бир яш къадын, Башында — шал, ашыкъмай басып адым. Ель кученип окюрген, тоз чанъгъытып, Къадын ушюп, багълагъан шалыны тартып. Кечкенден сонъ «шейтан той», булут къыры, Кулюмсиреп етише Кунеш нуру. Кунеш кулип, джильвели зия сача, Къадын шалыны чезип, башыны ача. Кунеш деген: «Корьдинъми, эй арсыз Ель, Сувукъ дегиль, сыджакънен бахтлы эль!» 182-нджи иш. Окъунъыз.

Сайгъылы достлар! Сизлерни Йылбаш бай­ рамынен хайырлайым! Янъы йылда эпинъизге яхшы ве аля бааларгъа окъумакъны тилейим. Къыш татилинъиз зе­вкъ­­­лы ве шенъ кечсин! Къар Баба Янъы йыл (йылбаш) байрамы иле кимни хайырлар эдинъиз? Нелер тилер эдинъиз. Догъмуш ве достларынъызгъа хайырлав мектюплерини язынъыз. 98

183-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине ялгъамалар къоюнъыз.

1. Мен къартанам.. сагъындым. 2. Биз Якъуп.. сыныф башы сайладыкъ. 3. Агъам бир чувал богъдай.. дегирменге алып кетти. 4. Мен экинджи сыныф.. битирдим. 5. Курешчи Энвер.. спартакиадагъа ёлладылар. 6. Оджам дефтерим.. тешкерди. 52-нджи ДЕРС

ЕР

КЕЛИ Ш И

Ер келиши кимде? неде? ве къайда? суаллерине джевап бере. Къалын сесли эджадан сонъ -та, -да ялгъамалары къошула. Индже сесли эджадан сонъ -те, -де ялгъамалары къошула. Сёзнинъ сонъки сеси сагъыр олса -та, -те къошула, янъгъыравукъ олса -да, -де ялгъамалары къошула: азбарда, эвде, къышта, иште. 184-юнджи иш. Язынъыз. Нокъталар ерине ер келиши ялгъамаларыны къоюнъыз.

1. Сентябрь кельди, мектеп.. дерслер башланды. 2. Койлюлер баарь.. ве яз.. экелер, кузь.. джыялар. 3. Бугунь учюнджи сыныф.. къырымтатар тили дерси оладжакъ. 4. Койлюлер багълар.., багъчалар.. ве тарлалар.. чалышалар. 5. Биз эр бир рале.. экишер бала отурамыз. 6. Татиль.. раатлыкъ багъчасына барамыз. 99

185-инджи иш. Метинни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине ер келиши ялгъамаларыны къоюнъыз.

Айванат багъчасында Раатлыкъ куню биз айванат багъчасына бардыкъ. Бу ер.. дюнья.. яшагъан айванлардан чокъусы бар. Айрыайры демир къафеслер.. маймунлар, аювлар ве башкъа айванлар бар. Голь.. чешит къушлар ялдайлар. Сыджакъ мемлекетлер.. яшагъан айванлар ве къушлар бизни чокъ меракъландырды. 186-нджы иш. Берильген сёзлерни ер келишинде язынъыз. Сёзлерде чифт тт арифлернинъ астларыны сызынъыз.

аят — … сурет — … булут — … Халит — … Амит — … Мурат — … Мидат — … Фикрет — … Шевкет — …

Ат — атта адет — … саат — … сиясет — … мешгъулиет — … мухтариет — … савут — … армут — … асрет — …

187-нджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, джум­ лелерни дефтеринъизге язынъыз.

…-да Бизим сойларымыз

…-де …-та

яшайлар.

…-те …-де Балыкълар

…-де …-да

100

ялдайлар.

53-юнджи ДЕРС

ЧЫКЪЫШ

КЕЛИШИ

Чыкъыш келиши кимден? неден? ве къайдан? суаллерине джевап бере. Къалын сесли эджадан сонъ -тан, -дан ялгъамала­ ры языла. Индже сесли эджадан сонъ -тен, -ден ялгъамалары языла. Сёзнинъ сонъки тутугъы сагъыр олса, -тан, -тен, янъгъыравукъ олса, -дан, -ден ялгъамалары къошула (къыш-тан, элек-тен, яз-дан, кузь-ден). 188-инджи иш. Ашагъыдаки исимлерни чыкъыш келишинде язынъыз. Ялгъамалары бир сой олгъан сёзлерни бири-бирининъ астына язынъыз.

Таш, тиш, ай, кунь, одун, атеш, ёл, тюс, йыл, мышыкъ, къой, кой, иш, топ, дивар, капик, кумюш, афта, урба, деве, чай, ягъ, шекер, курьпе, пирнич, маш. -тан таштан … …

-тен тиштен … …

-дан айдан … …

-ден куньден … …

189-ынджы иш. Берильген метинни окъунъыз. Исимлерни сечип, кочюрип язынъыз. Сёзлернинъ тамыр, ялгъамаларыны ве келишлерини къайд этинъиз.

Лакъырды эткен вакъытта, сизнен къонушмакъ меракълы ве файдалы олмасына арекет этинъиз. Инсанларгъа сёзюнъизнен ве ишинъизнен ярдым этмеге тырышынъыз. 101

Къонушкъанда, субетдешинъизнен урьмет ве сайгъы иле лаф этинъиз. Башкъаларны дикъкъатнен динъле­ меге огренинъиз. Субетдешнинъ лафыны больмек ве озюнъиз акъкъын­ да пек чокъ лаф этмек — олмаз. 190-нджы иш. Шиирни окъунъыз. Шиирден ер ве чыкъыш келишиндеки исимлернисечип, кочюрип язынъыз. Ялгъамалар­ нынъ язылувыны изаланъыз.

Къардашлыкъ къабири Чам тереклер арасында Юксельген кок мермер таш. Шу тереклер талдасында, Дерсинъ, тура дженкчи яш. Куньдюз оны кунеш опе, Геджелери — толгъун ай. Ёлдан кечкен, токътап оте, Сыйпап, оны огъулдай. Дёрт чам терек талдасында — Эбедий о мермерташ. Онынъ темели астында Ята къыркъ агъа-къардаш. (Р. Бурнаш) 54-юнджи ДЕРС

Сёзнинъ сонъунда сагъыр сеслер (к, къ, п, с, т, ф, х, ч, ш, щ) олса, догърултув, ер ве чыкъыш келишлеринде -къа, -ке, -та, -те, -тан, -тен ялгъамалары къошула. М е с е л я : Элек-ке, элек-те, элек-тен. Къазыкъ-къа, къазыкъ-та, къазыкъ-тан. 102

191-инджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерни окъунъыз. Ялгъамаларнынъ язылувыны сагъырлыкъ, къалын-инджелик къаиделери боюнджа изаланъыз.

Макъас-къа, макъас-та, макъас-тан. Сес-ке, сес-те, сес-тен. Къанат-къа, къанат-та, къанат-тан. Адет-ке, адет-те, адет-тен. Шкаф-къа, шкаф-та, шкаф-тан. Ариф-ке, ариф-те, ариф-тен. Мых-къа, мых-та, мых-тан. Къалач-къа, къалач-та, къалач-тан. Киреч-ке, киреч-те, киреч-тен. Къамыш-къа, къамыш-та, къамыш-тан. Плащ-къа, плащ-та, плащ-тан. 192-нджи иш. Ашагъыда берильген парчаны язып алынъыз. Нокъталар ерине, суаллерге коре, къатыкъ сёзюни керекли келиште язынъыз.

Эвимизде (не?) … япыла. (Ненинъ?) … лезети пек яхшы ола. Къартанам язда (неге?) … сарымсакъ да къоша. Мен (нени?) … чокъ севем. Оджамыз айта: «(неде?) … файдалы мадделер чокъ». Биз (неден?) … язма да япамыз. 193-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине, суаллерине коре, сёзлерге келиш ялгъамаларыны къоюнъыз.

1. Бабам къапу.. (неге?) янъы анахтар япты. 2. Уста къапу.. (нени?) тюзетти. 3. Ёлкъапу.. (ненинъ?) электрик чанъы бар. 4. Къапакъ.. (ненинъ?) сапы майышты. 5. Мен къапакъ.. (неге?) янъы сап яптым. 103

6. Анам къапакъ.. (нени?) бегенди. 7. Шу къап.. (нени?) пек дюльбер япкъанлар. 8. Къап.. (ненинъ?) тюсю пек яхшы. 9. Шу къап.. (неге?) бираз чырыш керек.

55-инджи ДЕРС

ИСИМЛЕРДЕ МУЛЬКИЕТ ЯЛГЪАМАЛАРЫ 194-юнджи иш. Масалны окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлерде ялгъамалар нени бильдирелер?

Акъыллы эким (инд халкъ масалы) Бир хаста экимге кельген. — Эким, меним къарным агъыра. — Я сен тюневин не ашадынъ? — Чий мейва ашадым, — деген хаста. Эким хастагъа козь иляджы берген. Хаста, бунъа тааджипленип: — Эким, къарын хастылыгъына не ичюн козь иляджы бересинъиз? — деп сорагъан. — Не ичюн олсун, козьлеринъиз яхшы корер, — деген эким. — Ашайджакъ шейлеринъизни башта козьлеринъизнен бакъынъыз, о вакъыт къарнынъыз ич бир вакъыт агъырмаз.

104

Къырымтатар тилинде мулькиет ялгъамасы сёзлерге къошулгъанда, предметлер кимнинъ я да ненинъ олгъаныны, кимге яхут неге аит олгъаныны бильдирелер. М е с е л я : бабамнынъ къалпагъы (Къалпакъ бабамнынъ олгъаны билине). Къазаннынъ къапагъы (къапакъ къазаннынъ олгъаны билине). Къартанамнынъ марамасы (марама къартанама аит олгъаны билине).

Текликте бабам оджам мектебинъ

Чокълукъта бабамыз оджамыз мектебинъиз

195-инджи иш. Ашагъыда мулькиет ялгъамаларынен кельген исимлер берильген. Текликте олгъан исимлерни саифенинъ сол тарафына, чокълукъта олгъан исимлерни саифенинъ сагъ тарафына айырып язынъыз.

Азбары, азбарлары, достунъ, оджанъыз, анам, бабамыз, китапларымыз, китабынъ, аптеси, агъанъыз, аркъадашым, пионеринъиз. Мулькиет ялгъамалары 1-инджи, 2-нджи ве 3-юнджи шахысларда олалар. Меселя: 1-инджи шахыс текликте: оджам, достум, козюм, китабым, дефтерим. 2-нджи шахыс текликте: оджанъ, достунъ, козюнъ, китабынъ, дефтеринъ. 3-юнджи шахыс текликте: оджасы, досту, козю, китабы, дефтери.

105

1-инджи шахыс чокълукъта: оджамыз, достумыз, козюмиз, китабымыз, дефтеримиз. 2-нджи шахыс чокълукъта: оджанъыз, достунъыз, козюнъиз, китабынъыз, дефтеринъиз. 3-юнджи шахыс чокълукъта: оджасы, досту, козю, китабы, дефтери (оджалары, достлары, козьлери, китаплары, дефтерлери). 196-нджы иш. Ашагъыдаки мулькиет ялгъамалары олгъан исимлерни теклик ве чокълукъ сайылары боюнджа шахысларгъа айырып язынъыз.

Эништем, дефтеринъ, ады, реисимиз, оджанъыз, дерслери, афтасы, эвимиз, кою, къозусы, атымыз, лафынъыз, балалары, оюнынъыз, сёзлери, аптеси, китабынъ, балыгъынъ, ишлеринъ, аптем, аркъадашым. Текликте 1 ш. Меним эништем, … 2 ш. Сенинъ дефтеринъ, … 3 ш. Онынъ ады, … Чокълукъта 1 ш. Бизим реисимиз, … 2 ш. Сизинъ оджанъыз, … 3 ш. Оларнынъ дерслери, … 197-нджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерде тюшип къалгъан мулькиет ялгъамаларыны язынъыз.

кимнинъ? ненинъ? Исмаилнинъ кемане.. Кеманенинъ сес.. Анамнынъ пальто.. Пальтонынъ джеб.. Чобаннынъ копег.. Азбарнынъ берекет.. 198-инджи иш. 197-нджи иште берильген сёз бирикмелеринен джумлелер уйдурып язынъыз. 106

56-нджы ДЕРС

МУЛЬКИЕТ ЯЛГЪАМАЛАРЫНДА ДУДАКЪЛЫЛЫКЪ Къырымтатар тилинде бир эджалы сёзлерде дудакълы сеслерни косьтерген арифлер (о, у, ё, ю) олса, бойле сёзлерге къошулгъан ялгъамалар­ нынъ созугъы да дудакълы олур. М е с ел я : сонъ — сонъу, туз — тузу, сёз — сёзю, юзь — юзю киби. И х т а р : Экинджи эджада олгъан дудакълы созукъ ялгъамагъа тесир этмез. М е с е л я : одуным, армут-ы, топуз-ы, болюг-и. 199-ынджы иш. Созугъы дудакълы олгъан бир эджалы сёзлерни дефтеринъизге меним сёзюнен къошып язып алынъыз:

Бой, бор, голь, дост, козь, къол, ог, он, онъ, от, тоз, топ. Був, буз, гуль, дут, кузь, куль, кунь, къурт, мульк, нур, туз, ун, усть, чул. Ёл, сёз, тёль, тёр, чёп, чёль. Сют, тюс, юз, юк, юнь, тюк, юзь. 200-юнджи иш. Ашагъыда къавузлар ичинде берильген сёзлерге мулькиет ялгъамаларыны къошунъыз.

Меним (козь, кунь, ёл, юк). Сенинъ (къой, къурт, ун, чёп, сют). Онынъ (бой, той, дут, тёль, юз). Бизим (той, кой, буз, туз, тёр). Сизинъ (бор, голь, гуль, тёр, сют). Оларнынъ (топ, голь, ун, ёл, юк). 107

201-инджи иш. Тапмаджаларны кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ тамырларыны ве ялгъамаларынынъ чешитлерини бельгиленъиз.

1. Къыркъ аякълы, джаны ёкъ, Суву бар, къаны ёкъ. Джумле алем устюнден кечер, Юрьмеге меджалы ёкъ.

к

р

2. Асты — тери, устю — тери, Ичинде — баллы ери.

и

р

202-нджи иш. Ашагъыда берильген бирикмелерни къулланып джумлелер тизинъиз. Мулькиетлик ялгъамаларыны къайд этинъиз.

къап

Китапнынъ къапы

къапу

Оданынъ къапусы

къапакъ

Къазаннынъ къапагъы

203-юнджи иш. Берильген сёз бирикмелеринен джумлелер уйдурып дефтеринъизге язынъыз.

Ёлнынъ тозу, Къырым чёлю, кунеш нуру, оджанынъ сёзю, къой юню, сыгъыр сютю, масанынъ устю, шорбанынъ тузю, талебелернинъ дёртю, собанынъ кулю.

108

57-нджи ДЕРС

ИСИМЛЕРНИНЪ МУЛЬКИЕТ ЯЛГЪАМАЛАРЫНЕН ТЮРЛЕНЮВИ

Чокълукъ

Теклик

Сайы

Сёз сонъунда тутукъ сес Шахслар

Дудакълы созукъ Къалын

Индже

Сёз сонъунда созукъ сес

Дудакъсыз созукъ Къалын

Индже

Къалын

Индже

1 ш. Меним

топум

юзюм

адым

ишим

бабам

эмджем

2 ш. Сенинъ

топунъ

юзюнъ

адынъ

ишинъ

бабанъ

эмдженъ

3 ш. Онынъ

топу

юзю

ады

иши

бабасы

эмджеси

1 ш. Бизим

топумыз

юзюмиз

адымыз

ишимиз

бабамыз

эмджемиз

2 ш. Сизинъ

топунъыз юзюнъиз адынъыз ишинъиз бабанъыз эмдженъиз

3 ш. Оларнынъ топлары

юзьлери

адлары

ишлери

бабалары эмджелери

204-юнджи иш. Ашагъыдаки джумлелерде нокъталар ерине сатыр устьлеринде берильген сёзлерден керегини къоюнъыз. Кочюрип язынъыз.

топу, топлары 1. Балалар кельдилер. Оларнынъ эписининъ … бар. 2. Балалар волейбол ойнайлар. Оларнынъ … ич ерге тюшмей. эмджеси, эмджелери 1. Керим ве онынъ къардашы мусафир беклейлер. Бугунь оларнынъ … келеджек. 2. Бу балаларнынъ бабалары да, … де шеэрде ишлейлер. бабасы, бабалары 1. Осман агъанынъ балалары Оларнынъ ... хасталыкътан турды.

пек

севиндилер. 109

2. Мектеп балалары ве оларнынъ … талакъагъа кельдилер. 205-инджи иш. Шиирни окъунъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны тапынъыз, сайы ве шахысларыны бельгиленъиз.

Ватаным меним Меним эр кунюмде баарь бар, Ватан яз бар. Ватанлы Баарь чечеклери, чечек — Ватандаш эр азбар; Ватанпервер Озенде папий ве къанатлы къаз бар, Бугунь ким йырламаз! Элимде саз бар, — Не къадар гузель бу Ватаным меним! Бакъ, анда къавдамлы экин бойлары, Орюшке энди чокъ къозу-къойлары. Зевкълыдыр акъшамы, джыйыны-тойлары, Эглене, ойнайлар кой балалары. Не къадар гузель бу Ватаным меним! (О. Амит) 206-нджы иш. Ашагъыда берильген джумлелерни девам этинъиз. Дефтерге кочюрип язынъыз, мулькиет ялгъамаларыны бельгиленъиз.

Меним анам ... чалыша, бабам исе — ... . Бизим къорантамыз ... джандан ибарет: ..., ..., ... . Агъам (къардашым) ... сыныфта окъуй. Мен, мектепни битирген сонъ, ... олмагъа истейим. 207-нджи иш. Берильген сёз бирикмелеринен джумлелер уйдурып, дефтеринъизге язынъыз. 110

Къартанамнынъ козьлюги, анамнынъ ишханеси, эништемнинъ къалпагъы, халкъ масаллары, меним чантам, Осман Амитнинъ шиири. 58-инджи ДЕРС

КЪ, К

ВЕ П СЕСЛЕРИНИНЪ АЛМАШУВЫ

Къырымтатар тилинде сёзлернинъ сонъунда олгъан къ, к ве п сеслери, мулькиет ялгъамасы къошулгъанда, алмашалар. Къ ерине гъ, к ерине г, п ерине б язылыр. М е с ел я: Аякъ — аягъым, аягъынъ, аягъы. Элек — элегим, элегинъ, элеги. Чорап — чорабым, чорабынъ, чорабы. И х т а р : 3-юнджи шахыс чокълукъта бу сеслер алмашмазлар. М е с е л я : чорап — чораплары, элек — элеклери, аякъ — аякълары. 208-инджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни косьтерильгени киби денъиштиринъиз. Алмашкъан сеслернинъ астларыны сызынъыз.

Курек — курегим къашыкъ — къашыгъым этек — … къазыкъ — … эшек — … балыкъ — … эмек — … къатыкъ — …

ёлакъ — … аралыкъ — … бардакъ — … ортакъ — … капик — … башлыкъ — … бешик — … емек — … 111

оглюк — … къалып — … китап — … мектеп — … мерекеп — …

эсап — … мектюп — … азап — … ахлякъ — … долап — …

И х т а р : Бир эджалы сёзлерде бу сеслер алмашмаз. М е с е л я : окъ—окъу, топ—топу, йип—йипи, юк— юкю. 209-ынджы иш. Ашагъыда берильген сёзлерге 2-нджи шахс текликте ве чокълукъта мулькиет ялгъамалары къошунъыз. Керек олгъан ерлерде к, къ, п арифлерини алмаштырынъыз.

Къашыкъ—къашыгъынъ—къашыгъынъыз тертип — … балыкъ — … сап — … тырнакъ — … туруп — … кемик — … терек — … къайыкъ — … чечек — … топ — … къатыкъ — … аякъ — … кутюк — … эрик — … тюк — … 210-унджы иш. Берильген сёзлерге 3-юнджи шахыс текликте ве чокълукъта мулькиет ялгъамаларыны къошунъыз. К, къ, п сеслерининъ алмашувына дикъкъат этинъиз.

Тавукъ—тавугъы—тавукълары долап — … йыбрыкъ — … сенек — … сачакъ — … кепек — … ахлап — … сандыкъ — … сырыкъ — … къыйыкъ — … ёлакъ — … кертик — … окъ — … 112

59-ынджы ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 211-инджи иш. Ресимни дикъкъатнен козетинъиз. Берильген план боюнджа «… къартийге ярдым» серлевалы метин язынъыз.

План 1. … къартийнен олгъан субет. 2. Кечмиш акъкъында икяе. 3. Балаларнынъ ярдымы.

212-нджи иш. Берильген аталар сёзлерини дикъкъатнен окъуп, ифаделеген маналарыны изаланъыз.

Урьмет элял эмекнен къазанылыр. Ана-бабасына эйилик косьтермеген, озю де эйилик корьмез. 113

Инсангъа урьмет этсенъ, урьмет корерсинъ. Къартларгъа — сайгъы, яшларгъа — севги. Озюнъден буюкке урьмет эт. Аталар сёзлерини дефтеринъизге язынъыз. Джумлелердеки исимлерни талиль этинъиз: насыл сайыда (теклик я да чокълукътамы) ве къайсы келиште олгъаныны къайд этинъиз.

60-ынджы ДЕРС

Сонъунда й олгъан бир эджалы сёзлерге мулькиет ялгъамасы къошулгъанда, й ерине ю пейда ола. Меселя: сой — союм, союнъ, сою, союмыз, союнъыз. 213-юнджи иш. Ашагъыда берильген сёзлерни мулькиет ялгъамасынен тюрлендиринъиз. Алмашкъан сеслернинъ астларыны сызынъыз.

сой

Меним союм Сенинъ союнъ Онынъ сою Бизим союмыз Сизинъ союнъыз Оларнынъ сойлары

бой … … … … … …

кой … … … … … …

къой … … … … … …

той … … … … … …

214-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине керек олгъан мулькиет ялгъамасыны къошунъыз.

1. Меним агъа.. техникумда окъуй. 2. Оларнынъ сыныф.. сеяаткъа кетти. 3. Сенинъ дост.. пек яхшы окъуй экен. 114

4. Меним дайы.. яхшы язылгъан.

сизинъ къомшу..дыр. 5. Онынъ бян..

215-инджи иш. Ашагъыда къавузлар ичинде берильген сёзлерге мулькиет ялгъамасы къошып, дефтеринъизге язынъыз.

Нумю н е: мектепнинъ (азбар) — мектепнинъ азбары. 1. Мектепнинъ (азбар). 2. Терекнинъ (пытакъ). 3. Мектепнинъ (топ). 4. Оджанынъ (сёз). 5. Велининъ (йыр). 6. Багъчанынъ (ярашыкъ). 7. Сенинъ (агъа). 8. Онынъ (дост). 9. Бизим (аиле). 10. Оларнынъ (дефтерлер). 11. Меним (аркъадаш). 12. Сизинъ (къалемлер). 13. Дайымнынъ (къалпакъ). 14. Къомшумызнынъ (тавукъ). 15. Бизим (сой). 16. Энвернинъ (тай). 216-нджы иш. Метинни кочюрип язынъыз. Къайд этильген сёзлернинъ мулькиет ве келиш ялгъамаларыны косьтеринъиз.

Неден файда? Бир кунь тавшан, кирпини корип, айретте къалгъан: — Вай, кирпи, устюнъдеки урбанъ — пек чиркин, — деген. — Тикенден урба олурмы? — Тикенли урбанынъ файдасыны бильген анълар, — деген кирпи. Бу урба мени душманларымдан къорчалай: яныма келип къокълансалар да, тениме токъунмайлар. Я о сенинъ дюльбер тончугъынъдан не файда? — Меним тончугъым мени къыш сувукъларындан къорчалай, — деген тавшан. — Арт аякъларынъ — пек узун ве чиркинлер. — Узун аякънынъ файдасыны бильген анълар, — деген тавшан. Аякъларнен, окъ киби чапып, тилькининъ тишлеринден къуртулам. 115

61-инджи ДЕРС

217-нджи иш. Шиирни окъунъыз. Джумлелерде исимлернинъ келишлерини бельгиленъиз.

олгъан

Истегим Достлар манъа шойле суаль берселер: — Янъы йылда не истейсинъ? — деселер, Мен дер эдим: — Къавгъа-дава олмасын! Мен дер эдим: — Дженкке ич ер къалмасын! Мен дер эдим: — Кульсюн къувнакъ сабийлер! Мен дер эдим: — Кульсюн азиз Ана-ер, — Боллукъ олсун, байлыкъ олсун, — дер эдим, — Бахт чокъ олсун, сагълыкъ олсун, — дер эдим, Достлар ичюн тизильгенде софралар: — Янъы йылда не истейсинъ? — деселер, Мен дер эдим: — Къатмер гуллер чокъ олсун! Мен дер эдим: — Къара куньлер ёкъ олсун! Мен дер эдим: — Кулькю олсун юзьлерде! — Тюркю олсун тиллерде! — Достлар манъа кенъеш олсун, ­— дер эдим, — Танълар олсун, кунеш олсун, — дер эдим. Нида ишаретинен кельген джумлелерни дефтеринъизге кочюрип язынъыз.

116

218-инджи иш. Язынъыз. Нокъталар ерине, шахсына бакъып, нъ, н язынъыз.

1. Экрем, баба…а селям сёйле. Экремнинъ бабасы..а мукяфат бердилер. 2. Балам, эви..де ве иши..де тертип олсун. Онынъ эви..де ве иши..де тертип бар. 3. Вели, агъа..дан ве къардашы..дан мектюп аласынъмы? О, агъасы..дан ве къардашы..дан эр заман мектюп алып тура. Эки эджалы сёзлерде мулькиет ялгъамасы къошулгъанда, базы бир сёзлерде экинджи эджанынъ созукъ сеси тюше. Меселя: огъул — огълу, боюн — бойну, бурун — бурну, вакъыт — вакъты, девир — деври, кокюс — коксю, боюн — бойну, омюр — омрю, зулум — зулму, шекиль — шекли, фикир — фикри, багъыр — багъры. 219-ынджы иш. 1. Ашагъыда берильген сёзлерге мулькиет ялгъамасыны къошунъыз:

огъул — огълу сыныф — … джебир — шахыс — …

джыныс — … ышыкъ — … фикир — ...

2. Шу сёзлернинъ баш шеклини тапынъыз:

вакъыт — вакъты … — джынсы … — бурну 117

ресим — ресими Бекирнинъ ресими

ресмий

Ресмий хабер

220-нджи иш. Суаллерге джевап беринъиз.

1. Къырымтатар тилинде мулькиет ялгъамасы нени бильдире? 2. Мулькиет ялгъамалары къач шахыста олалар? 3. Мулькиет ялгъамаларынынъ язылувы акъкъында насыл къаиделерни огрендинъиз? 221-инджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Къавузлар ичиндеки сёзлерге мулькиет ялгъамасыны къошунъыз.

1. Балаларнынъ (ресим) яхшы чыкъты. 2. Оджамыз бизге феодализм (девир) акъкъында айтты. 3. Китапнынъ биринджи (къысым) пек меракълы. 4. Яшлыгъында Максим Горькийнинъ (омюр) пек къыйын олгъан. 5. Ме­ ним (вакъыт) аз олса да, санъа кельдим. 62-нджи ДЕРС

ХАБЕРЛИК

ЯЛГЪАМАЛАРЫ

222-нджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ манасына дикъкъат этинъиз.

1. Къартбабам айтты: «Сен даа баласынъ, мен исе пек къартым. Усеин яштыр, къуветлидир. Онынъ элинден кельмеген иш ёкътыр». 2. Мен талебем, агъам механиктир, бабамнен анам — нефакъаджыдырлар. 3. Сыныфта Диляранен мен аляджымыз. 118

Сёзлернинъ сонъларына къошулып, хабер ве ша­ хыс анълаткъан ялгъамаларгъа хаберлик ялгъамала­ ры дейлер. М е с ел я : Мен талебем. Сен агъасынъ. О, аляджыдыр. Биз авескярмыз. Сиз къомшусынъыз. Олар сойдыр.

223-юнджи иш. Нокъталар ерине тюшип къалгъан хаберлик ялгъамаларыны къойып, джумлелерни язынъыз.

1. Бугунь джумаэртеси.. . 2. Якъуб агъа меним эниш­ тем.., о, нам къазангъан курешчи.. . 3. Мен талебе.., агъам исе къуруджы.. . 4. Мен айдавджы.., артист.., шаир.., инженер.. . 5. О, сынъырджы.., ишчи.., аркъадаш.. . Мулькиет ялгъамаларыны хаберлик ялгъамаларын­ дан айырмакъны огренинъиз. Хаберлик Мулькиет Мен оджаˊм. Меним оджаˊм. Бизим оджаларымыˊз. Биз оджалаˊрмыз. Къартбабам айтты: «Мен хастаˊм, бираз сувукъландым». Мен сизге къардаˊшым.

Эким айтты: «Меним хастаˊм баягъы тюзельди». Сиз меним къардашыˊмсынъыз.

224-юнджи иш. Шиирни окъунъыз. Къайд олунгъан исимлер­ нинъ къайсы келиште олгъаныны тапынъыз. Сёзлернинъ къайсы биринде келиштен эвель мулькиет ялгъамасы бар?

119

Ана тили Мен, бир сабий экенде, Дёрт аякълап юрьгенде, «Ана» деп, мен сёз къаттым, Озь тилимни яраттым. О куньден сонъ, эр кунь мен Эки-учь сёз огрендим. Окъуп-язам бугунь мен, Ана тилим бу меним. Бильмесенъ озь тилинъни, Огренмезсинъ илимни. Терек олып осерсинъ, Ич бир мейва бермезсинъ. (С. Эмин) 225-инджи иш. Язынъыз. Нокъталар ерине, керегине коре -дыр, -дир, -тыр, -тир ялгъамаларыны къоюнъыз.

1. Бизим сыныфта артта къалгъанлар ёкъ.., лякин аляджылар чокъ.., яхшы окъугъанлар да бар.. . 2. Койдешлеримизнинъ яшайышы пек бол.. . 3. Энди яз дегиль де, кузь.. . 4. Меним адым Эмине.., онынъ ады Шефикъа.. . 5. Бу ернинъ ады Къыркъ Азизлер.. . 6. Шевкетнен Мемет дост.. . 7. Алие хаста.. . 8. Велиша агъа меним союм.. . 9. Шеэр ёлу тюм-тюз.. .

120

63-юнджи ДЕРС

С Ы ФАТ 226-нджы иш. Эр эки тарафта берильген джумлелерни окъунъыз. Бу джумлелернинъ къайсы бирилери ифадели ве аэнк­ ли сеснен окъула? Бунынъ себебини изаланъыз.

Акъмесджитте сокъакъ­ лар, багъчалар, мейданлар ве биналар чокътыр.

Акъмесджитте узун ве кенъ сокъакълар, ешиль багъчалар, кениш мейданлар ве юксек, дюльбер биналар чокътыр.

Сагъ тарафтаки джумлелерде насыл? суалине джевап берген сёзлерни тапынъыз. Олар насыл маналарны ифаделегенлерини айтынъыз.

Насыл? суальге джевап берип, предметнинъ аляметини бильдирген сёзлерге сыфат дейлер. Сыфатлар, эксерий алларда, исимнен багъланырлар ве джумледе экинджи дередже азасы олурлар. 227-нджи иш. Метинни окъунъыз. Сыфатларны тапып, багъланып кельген исимлернен берабер кочюрип язынъыз.

Мектебимизде балабан гульбагъча бар. Анда тюрлю дюльбер чечеклер осе. Баарьде чечеклернинъ ем-ешиль япракълары ельден тепренип тура. Авалар къызгъаны­ нен, гульбагъчамызда беяз, къырмызы, сары, мор, пемпе, мавы тюслерде чечеклер гуллейлер. Бу чечеклер бизим севимли оджаларымызгъа эдиелердир. 121

228-инджи иш. Ашагъыда берильген исимлерге къавузлардан уйгъун кельген сыфатларны тапып язынъыз. Бир къач сёз бирикменен джумлелер уйдурып язынъыз.

1. … чюкюндир, … кой, … эв, … адам, … къапу (ачыкъ, татлы, балабан, буюк, чубар). 2. … голь, … ат, … ава, … алма, … бина, … ёл (уфакъ, яхшы, къуветли, татлы, догъру, буюк). 229-ынджы иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Сыфат­ ларнынъ астларыны сызынъыз.

1. Яшларымыз сагълам, джесюр къараманлар олмакъ истейлер. 2. Къою ешиль орманлыкъ арасында ешиль тёпели бир бина корюне. 3. Темиз, джыйныкъ, ярыкъ, ля­ кин бош бир ода. Диварлар ачыкъ сары боянен боялгъан. 4. Бугунь кезинти вакътында сары, ал, беяз, къызыл чечеклер топладым. 5. Терекнинъ ешиль япракълары ельден саллана. 6. Бу мектепнинъ тербиели талебелери чокъ. 64-юнджи ДЕРС

230-ынджы иш. Ашагъыда биринджи ёлакътаки сыфатларгъа экинджи ёлакътан уйгъун кельген исимлер тапып, оларны джумлелерде къулланынъыз.

Сыфат къара беяз янъы къалын сыджакъ темиз 122

Исим къар куе буз эв хызмет кунь

парлакъ къатты айнеджи сырлы

кунеш ель чорап тильки

231-инджи иш. Ашагъыдаки сыфатларнен багълы исимлерни тапып, дефтерлеринъизге язынъыз.

И ш о р ь н е г и : Ачыкъ, айдын, кунешли ава. 1. Ачыкъ, айдын, кунешли (не?) ... . 2. Балабан, къызыл, тёгерек (не?) ... . 3. Туманлы, къаранлыкъ, титис (не?) ... . 4. Шувултылы, ачыкъ, мавы (не?) ... . 5. Арыкъ, уфакъ, къара (не?) ... . 6. Къарт, такъатсыз, сакъат (не?) ... . 7. Яхшы, тербиели, чалышкъыр (ким?) ... . 8. Низамлы, чалышкъыр, тербиели (ким?) ... . 9. Къарлы, ягъмурлы, боранлы (не?) ... . 232-нджи иш. Метинни окъунъыз. Джумлелерде олгъан сыфатларны оларнен багълы олгъан исимлернен берабер кочюрип язынъыз.

И ш о р ь н е г и : Серин ельчик. Биз саба тургъанда, мавы кокте йылдызлар даа парылдай эди. Серин ельчик бизим бетимизни сыйпай. Саба темиз аванен нефес алмакъ пек хош келе эди. Атлар буюк маджарларгъа екильди. Биз ёлгъа чыкъ­ тыкъ. Биз чёльге еткенде, ёлнынъ эки тарафындаки ызанларда алтын башакълар бизни къаршыладылар. Этрафта пек дюльбер корюниш бар. Кениш чёльде гурюльти, инсан, айван сеслери янъгъырай.

123

233-юнджи иш. Иш орьнегинде косьтерильгени киби, ашагъыдаки сыфатларнынъ манасына къаршы маналы сыфатлар язынъыз.

И ш о р ь н е г и : Янъы китап — эски китап. Янъы китап — ... беяз мышыкъ — ... дюльбер язы — ... юксек эв — ... якъын шеэр — ... семиз къой — ... къыскъа таякъ — ... сыджакъ ава — ... ярыкъ гедже — ... къалын агъач — ...

яхшы адам — ... тербиели бала — ... уджлу къарандаш — ... агъыр иш — ... кескин пычакъ — ... темиз дефтер — ... къарт адам — ... узун ёл — ... зевкълы вакъыт — ... .

234-юнджи иш. Суаллерге джевап беринъиз.

1. Насыл сёзлерге сыфат дейлер? 2. Сыфатлар, эксерий алларда, насыл сёз чешитинен багъланырлар? 3. Джумледе сыфатлар насыл джумле азасы олурлар? Джевапларынъызгъа мисаллер кетиринъиз. 235-инджи иш. Ашагъыда сыфатларнен берабер берильген исимлернен джумлелер тизинъиз.

Тёгерек къуту, буюк бина, къырмызы къарандаш, темиз урба, узакъ ёл, тербиели талебе, ешиль япракъ, чалышкъыр койлю.

124

65-инджи ДЕРС

236-нджы иш. Ашагъыда берильген джумлелерни окъунъыз. Сызыкънынъ эр эки тарафында къайд этильген сёзлернинъ маналары­ны тенъештирип бакъынъыз. Араларындаки манаджа фаркъны анълатынъыз.

1. Тереклер беяз чечек 1. Тереклер бем-беяз че­ ач­къан. чек ачкъан. 2. Теректеки алмалар 2. Теректеки алмалар къыр­мызы олып корюне. къып-къырмызы олып 3. Мавы кокни булутлар корюне. къаплай башлады. 3. Мас-мавы кокни бу­ лутлар къаплай башлады. Сыфатлардан эвель келип, оларнынъ манасыны къуветлендирген парчаларнен сыфатлар арасында дефис (-) къоюла. М е с е л я : ап-акъ, къап-къара, бем-беяз, ком-кок, мос-мор, тер-темиз. 237-нджи иш. Ашагъыдаки метинни окъунъыз, сыфатларны сечип дефтеринъизге язынъыз, имлясына дикъкъат этинъиз.

Биз Тавбадракъ коюнде яшаймыз Коюмизнинъ багъчасы бизге пек якъындыр. Мен анда бармакъ истедим ве озюмни бир саатте емешиль тереклернинъ арасында корьдим. Тереклернинъ емишлери сым-сыкъ, ярашыкъ олып туралар. Анда сап-сары армутлар пишкен, къып-къырмызы алмалар, шефталилер бар. Мен де оларнынъ ичинден иридже сойларыны сайлап алдым. Койлюлер емишлерни бем125

беяз кягъытларгъа сарып, тер-темиз ящиклерге толдура да бир чокъ шеэрлерге йиберелер. Багъчадан дос-догъру бир ёлнен койнинъ бостанына да бардым. Бостанда помидорлар къып-къырмызы, патильджанлар исе мос-мор олып туралар. 238-инджи иш. Ашагъыдаки сыфатлардан эвель оларнынъ манасыны къуветлендириджи парчаларны къошып, сёз бирикмелерини дефтерлеринъизге язынъыз. Араларына дефис къоймагъа унутманъыз.

… сары чечеклер, … томалакъ ташлар, … янъы китап, … яш адам, … къара мышыкъ, … беяз чечек, … мор мерекеп, … ешиль от, … къырмызы къарпыз, … темиз ода, … тёгерек къуту, … сылакъ урба, … бош араба, … чий алма, … такъыр ер. 239-ынджы иш. Ашагъыда берильген сыфатларны джумледе къулланынъыз. Язгъан джумлелеринъизде баш азаларны къайд этинъиз.

Къуп-къуру, яп-яш, тёс-тёгерек, топ-толу, ем-ешиль, тос-томалакъ, бус-бутюн, ком-кок. 240-ынджы иш. Асан Чергеевнинъ шиирлерини кочюрип язынъыз. Джумлелерде олгъан сыфатларны ве баш азаларны бельгиленъиз.

Сыгъыр Саба кетип тогъайдан Чечек башы отлайым. Балачыкълар ичер деп, Къоп-къою сют топлайым.

126

Эчки Сакъалчыгъым — уп-узун, Ошайым къойгъа озюм. Тийме, чобан, сен манъа, Тырмашайым къырларгъа. (А. Чергеев)

66-нджы ДЕРС 241-инджи иш. Биринджи сырадаки эр бир сёзни экинджи ве учюнджи сырадаки сёзлернен тенъештиринъиз. Экинджи ве учюнджи сырадаки сёзлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны айырып язынъыз.

туз сёз дагъ эт

тузлу сёзлю дагълы этли

тузсуз сёзсюз дагъсыз этсиз

-лы, -ли, -лу, -лю, -сыз, -сиз, -суз, -сюз ялгъамаларынен исимлерден сыфат япмакъ мумкюн: акъыллы, сувлу, сувсуз, джанлы, джансыз, бильгили. 242-нджи иш. Берильген схемаларгъа эсасланып, сёзлернинъ шекиллерини денъиштирип язынъыз.

-лу ун

-суз -ны

-лы ат

-сыз -ны

-лю юнь

-сюз -ни

-ли иш

-сиз -ни 127

243-юнджи иш. Берильген исимлерге ялгъамалар къошып, сыфатларны язынъыз. Оларнен бир къач джумле тизинъиз.

И ш о р ь н е г и : иш — ишли, ишсиз, ишкир. Таш, от, сес, кучь. 244-юнджи иш. Нокъталар ерине уйгъун кельген сыфат япыджы ялгъама къошып, джумлелерни кочюрип язынъыз.

1. Бильги.. инсан, къанатсыз къуш кибидир. 2. Тарихий абиделер бизге тил.. асырлардан хабер бере. 3. Мустафа джан.., къувет.. огъландыр. 4. Оларнынъ ёллары сув.. сахралардан кече эди. 5. Азиме туз.. сюзме къатыкътан язма япып ичти. 6. Анамнынъ къоллары ун.. эди. 7. Энвер буздолаптан буз.. сув алып ичти. 245-инджи иш. Сыфатларны кочюрип язынъыз, тамыр ве ялгъа­маларыны бельгиленъиз.

И ш о р ь н е г и : тозлу Фикирсиз, ерли, бузлу, арзусыз, сесли, гонъюлли, китапсыз, джесаретли, ярашыкълы, кучьлю, такъатсыз, тузсуз, дамсыз, багълы, ишсиз, мейвалы, тильсиз, омюрсиз, гуллю, этсиз, джансыз, шекильсиз, берекетли, отлу, атешсиз, сёзсюз. Бир къач сыфатнен джумлелер тизинъиз. Джумлелеринъизде сыфатларнынъ астыны далгъалы сызыкънен сызынъыз.

эмексевер азырджевап ялынаякъ 128

67-нджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ КЪЫШ

246-нджы иш. Ашагъыда берильген суаллерге эсасланып, «Къыш» серлевалы метин язынъыз. Метин язгъанда, 130-ынджы саифеде берильген шиир ве аталар сёзлеринден де файдаланынъыз.

1. Къышта ава ве табиат насыл денъише? 2. Ресимде кимлер тасвирленген? 3. Балаларгъа адлар къойып, оларнынъ эр бири не япкъаныны язынъыз. 4. Сиз къыш татилини насыл кечирдинъиз?

129

247-нджи иш. Ашагъыда берильген шиирни окъуп, джумлелерде олгъан сыфатларны бельгиленъиз.

Эр мевсимнинъ озюне хас левхасы бар, сыны бар, Акъсакъаллы къыш-бабанынъ эгленджеси — кумюш къар. Онынъ кучьлю къудретине седжде эте эр коше, Санки дерсинъ, сачакълар да такъкъан беяз мелевше. Тарлаларны джиезлеген акъ марама — шербенти, Бу йыл да шай толып ташсын улькемизнинъ нимети. (Дж. Меджитова) 248-инджи иш. Берильген аталар сёзлерини окъуп, маналары­ ны анълатынъыз.

Къыш къышлыгъыны этмесе, яз язлыгъыны этмез. Къышнынъ къары — кузьге берекет. Яз къышны тойдурыр. 68-инджи ДЕРС

САЙЫ 249-ынджы иш. Джумлелерни окъунъыз. Къайд олунгъан сёз­ лер насыл суаллерге джевап бергенини айтынъыз.

Бизим шеэрде алты мектеп бар. Сынфымызда он эки рале бар. Мен алтынджы мектепте окъуйым. Мен он экинджи раледе отурам.

130

Сайы предметнинъ микъдарыны ве сырасыны бильдире. Сайы къач? не къадар? къачынджы? суаллерине джевап берир. Джумледе сайы исимнен багъланыр ве экинджи дередже аза олур. 250-нджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Сайыларнен берабер кельген исимлерни сайлап, дефтеринъизге язынъыз.

1. Багъчаджылар отуз эки терек отурттылар. 2. Лифт дёртюнджи къатта токътады. 3. Селиме эки хыяр, дёрт помидор ве бир согъан догърады. 4. Бабам терекнинъ учь пытачыгъыны пычты. 5. Ашыкъ Умер он единджи асырда яшагъан. 6. Экрем тюкяндан он дефтер, алты къарандаш, беш къалем алды. 7. Меним агъам онунджы, къардашым исе экинджи сыныфта окъуйлар. Сайыларнынъ эр бирининъ устюнде суалини косьтеринъиз. 251-инджи иш. Окъунъыз. Ракъамнен берильген сайыларны джумледе къулланып, сёзлернен язынъыз.

8 китап, 10 рале, 1 тахта, 22 талебе, 33 дефтер, 17 къалем, 4 долап, 9 ресим. 252-нджи иш. Тапмаджаларны окъуп, джевапларыны тапынъыз, сайыларнынъ суаллерини бельгиленъиз.

Бир бардагъым бар, Эки тюрлю суву бар: Бири — сары, бири — беяз, Салласанъ да, къарышмаз. 131

Эки секиз, бир докъуз, эм йигирми, Эм отуз. Бу — къач этер? Билинъиз! Алдым — бир дане, ачтым — бинъ дане. 253-юнджи иш. Суаллернинъ джевапларыны дефтеринъизге язынъыз. Къач? суалине джевап берген сёзлернинъ тюбюни бир сызыкънен, къачынджы? суалине джевап берген сёзлернинъ тюбюни эки сызыкънен сызынъыз.

Сиз къачынджы мектепте окъуйсынъыз? Дерслер саат къачта башлана? Сынфынъызда къач талебе окъуй? Олардан къач къыз ве къач огълан бар? Сиз къачынджы йылы биринджи сыныфкъа бар­ дынъыз? 69-ынджы ДЕРС

МИК Ъ Д А Р

САЙЫЛАР

254-юнджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Сайыларны тапып, насыл суальге джевап бергенини айтынъыз. Бу сайылар нени бильдире?

Сынфымызда отуз эки талебе окъуй. Эр бир раледе эки талебе отура. Сыныф одамызда он алты рале, бир маса, дёрт китап долабы бар. Микъдар сайылар предметлернинъ микъдарыны бильдирип, къач? не къадар? суаллерине джевап берелер. 132

255-инджи иш. Берильген сёз бирикмелеринен джумлелер тизип, ракъамларны сёзлернен язынъыз.

4 баш къой, 5 дерс, саат 1, майыс 18, 10 авуч богъдай, 30 бала, 7 джан, 20 тюп терек, 100 йыл. 256-нджы иш. Берильген суаллернинъ джевапларыны дефтеринъизге язынъыз. Микъдар сайыларнынъ тюбюни сызынъыз.

Бир йыл къач айдан ибарет? Бир айда къач кунь бар? Бир афтада къач кунь бар? Сизлер къач ай окъуйсынъыз? Язда къач ай раатланасынъыз? Дерслеринъиз саат къачта бите? 257-нджи иш. Елькъуванлар косьтерген вакъытны экишер джумленен ифаделенъиз.

1. Саат … (-ни, -ны) … дакъкъа кече. 2. Саат … (-ге, -ке, -къа, -гъа) … дакъкъа бар.

133

258-инджи иш. Нокъталар ерине сайыларны къойып, джумлелерни язынъыз.

1. Мектебимизде дерслер саат … башлана. 2. Экинджи дерске саат … чанъ къакъыла. 3. Учюнджи ве дёртюнджи дерслер арасында … дакъкъалыкъ тенеффюс ола. 4. Бешинджи дерс саат … башланып, саат … бите. 5. Саат … биз эвге къайтамыз.

70-инджи ДЕРС

СЫРА САЙЫЛАРЫ 259-ынджы иш. Окъунъыз. Сайыларны тапып, насыл суальге джевап бергенини айтынъыз. Бу сайылар нени бильдирелер?

Мен дёртюнджи сыныфта окъуйым. Агъам — докъузынджы, къардашым исе экинджи сыныфта окъуйлар.

Сыра сайылары предметнинъ сырасыны бильдирип, къачынджы? суалине джевап берелер. Сыра сайылар микъдар сайыларынынъ сонъуна -нджы, -нджи, -ынджы, -инджи, -унджы, -юнджи ялгъамаларынынъ къошулмасынен япылыр: алтынджы, единджи, къыркъынджы, бешинджи, онунджы, учюнджи.

134

260-ынджы иш. Сыра сайыларынынъ тамыр ве ялгъамасыны айырып язынъыз.

Онунджы, отузынджы, единджи, докъузынджы, эллинджи, юзюнджи, бинъинджи, секизинджи, алтмышынджы, докъсанынджы, етмишинджи. 261-инджи иш. Нокъталар ерине уйгъун кельген ялгъаманы къойып, сыра сайыларыны окъунъыз.

Эки.. дерс, йигирми.. кере, бир.. спортчу, дёрт.. рале, сексен.. йыллар, эки.. сефер. Сёз бирикмелерининъ эр биринен бирер джумле уйдурып язынъыз. 262-нджи иш. Схемагъа эсасланып, сыра сайыларыны язы­ нъыз.

… …

…

-нджи

… … … …

…

-инджи

… … -ынджы

…

-юнджи

… 71-инджи ДЕРС

Эки ве экиден зияде сёзден ибарет олгъан сайылар айры язылалар: он бир — он биринджи, юз отуз учь — юз отуз учюнджи, эки бинъ он дёрт — эки бинъ он дёртюнджи. 135

263-юнджи иш. Метинни окъунъыз. Сайыларны багъланып кельген сёзнен берабер кочюрип язынъыз.

Мен Абдуль Тейфукъ сокъагъындаки йигирми секизинджи эвде яшайым. Юз он бешинджи мектепнинъ дёртюнджи сынфында окъуйым. Къардашым отуз един­ джи балалар багъчасына къатнай. Агъам — алтынджы сыныф талебеси. Анам — эким. О, он биринджи хастаханеде чалыша. Бабам — оджа. О, сексен учюнджи мектепте он докъуз йылдан берли чалыша. Бизим къорантамыз еди джандан ибарет: мен, анам, бабам, агъам, къардашым, къартанам, къартбабам. 264-юнджи иш. Ракъамларнен берильген сайыларны сёзлернен язынъыз (эки шекильде: микъдар сайысы ве сыра сайысы).

Иш орьнеги: 22 — йигирми эки — йигирми экинджи. 18, 67, 143, 365; 1238; 4000. 265-инджи иш. Тампаджаларны окъуп, джевапларыны тапы­ нъыз. Сайыларны сечип, чешитлерини бельгиленъиз.

Бир теректе — он эки пытакъ, Учь юз алтмыш беш япракъ, Япракъларнынъ бир ягъы — къара, бир ягъы — беяз. Догъды десенъ, бир бала Къыркъ куньге етмей, Ольди десенъ, шу бала Дюньядан кетмей. Бир къартбаба, эки баба, Эки бала ве бир торун. Эписи къач адам олур? 136

266-нджы иш. Метинни окъунъыз. Сайыларнен кельген джумлелерни сайлап язынъыз. Сайыларнынъ чешитлерини бельгиленъиз.

Кит Кит дюньяда энъ балабан бир айвандыр: онынъ бою 20 метрден узундыр. Агъырлыгъы 150 тоннагъа бара. Кит, балыкъкъа бенъзесе де, онъа балыкъ демек догъру олмаз. Кит акъ джигеринен нефес ала. Бунынъ ичюн, сув астында 10—15 дакъкъадан зияде булунмай, юкъары чыкъып, нефес ала. Бундан да башкъа, балыкълар хавъярдан мейдангъа келелер, кит бала догъура. Балаларыны, сют эмиздирип, осьтюре. Китнинъ териси къара ве къавий ола. Онда юн ве пул олмай. Терисининъ астында пек къалын ягъ къаты бар. Китнинъ башы пек балабандыр, беденининъ учьте бирини тешкиль эте. Агъызынынъ буюклиги де ойледир: анда адамнен толу къайыкъ сыгъа билир. Китнинъ козьлери сыгъыр козьлеринден бираз буюктир. Нефес алгъан ери башынынъ тёпесинде булуна. Нефес чыкъаргъанда, бурнунынъ эки тешигинден та юксеклерге копюк ве був пускюре. Бу себептен оны узакълардан да эслемек къолайдыр. Онынъ тиши ёкътыр. Лякин агъызы ичинде узун шеритлерге ошагъан кемирчекли «кит мыйыгъы» бар. О, агъызыны ача, сув чекип ала, сувны «мыйыгъы»нынъ арасындан кечире. Бу вакъыт агъызы ичинде не къалса, оны ялмап юта. Кит нефес алгъанда, кескин давуш чыкъара. Бузлу Шималь океанында кит чокътыр. Оларны авлап туталар. Китлерден чокъ микъдарда ягъ, эт ве «мыйыкъ» алына, кемиклеринден исе койлюлер кубре оларакъ файдаланалар. Орта буюкликте киттен бир тоннагъадже ягъ алына. Онынъ джигерлеринден А витамини, къарнындан чешит мадделер алына. 137

267-нджи иш. Тапмаджаны кочюрип язынъыз. Джумлелерде олгъан сёз чешитлерини бельгиленъиз.

Биз-биз эдик, биз эдик, й ы Отуз эки къыз эдик. Тахтачыкъкъа тизильдик, Танъ аткъанда, джоюлдыкъ.

ШАХЫС

з

р

72-нджи ДЕРС

ЗАМИРЛЕРИ

Ашагъыда берильген джумлелерни окъунъыз. Эки тарафтаки джумлелернинъ арасындаки фаркъны тенъештиринъиз. Сызыкънынъ сагъ тарафында Рефат, Рефаткъа, Рефатны, Рефаттан исимлери ерине насыл сёз кельген?

Рефат аркъадашларына О, аркъадашларына яр­ ярдым эте. дым эте. Рефатнынъ достлары Онынъ достлары чокъ. чокъ. Аркъадашлары Рефат­ Аркъадашлары оны се­ ны севелер. ве­лер. Ре­фаткъа бахшыш бер­ Онъа бахшыш бердилер. дилер. Рефатта чокъ дост бар. Онда чокъ дост бар. Мектеп балалары Ре­фат­ Мектеп балалары ондан тан унер алалар. унер алалар. Джумледе исимлернинъ я да башкъа сёзлернинъ ерине къулланылгъан сёзлерге замир дейлер. Замирлер теклик ве чокълукъ сайыда учь шахысны косьтерирлер. 138

Шахыс замирлери

Теклик

Чокълукъ

1-инджи шахыс

мен

биз

сёйлеген адам

2-нджи шахыс

сен

сиз

сёйлейиджинен лаф эткен адам

о

олар

бириси акъкъында сёз айтылгъан шахыс

3-юнджи шахыс

268-инджи иш. Ашагъыда берильген суаллерге джевапларны дефтеринъизге язынъыз. Джумлелерде олгъан замирлер къачынджы шахысны косьтергенини айтынъыз.

1. Сиз окъув дерслеринъизде Абибулла Одабашнынъ эсерлерини окъудынъызмы? 2. О, насыл эсерлер язды? 3. Сизинъ мектебинъизде «Наврез» байрамыны насыл къаршылайлар? 269-ынджы иш. Исимлернен замирлернинъ келиш ялгъа­ маларынен тюрленгенлерини дикъкъатнен бакъынъыз. Къайсы келишнен денъишкенде, фаркъ олгъаныны тенъеш­тиринъиз. Келишлер

Исимлер

Замирлер

Б. к.

ат, эв

мен, сен, о

С. к.

атнынъ, эвнинъ

меним, сенинъ, онынъ

Д. к.

аткъа, эвге

манъа, санъа, онъа

Т. к.

атны, эвни

мени, сени, оны

Е. к.

атта, эвде

менде, сенде, онда

Ч. к.

аттан, эвден

менден, сенден, ондан

139

270-инджи иш. Ашагъыдаки шиирлерни язып алынъыз. Джумлелерде олгъан шахыс замирлерининъ астыны сызып, насыл шахысны косьтергенини анълатынъыз.

Къарылгъач Баарь кетсе, кузь кельсе, Сыджакъ якъкъа кетем мен. Балалар, эвим бозманъыз! Сизге эманет этем мен! Турналар Айтынъыз, сиз, балалар, Ильк баарьде ким келе? Дурт-дурт этип авада, Селямлап сизни ким юре? (Гъазиев) 271-инджи иш. Мен, биз, сен, сиз, о, олар замирлерини, иш орьнегинде косьтерильгени киби, келиш ялгъамаларынен тюрлендиринъиз. Келишлернен тюрлендиргенде, саиплик, догърултув ве тюшюм келишинде язылышларына дикъкъат этинъиз. 2 шахыс

3 шахыс

Келишлер

1 шахыс теклик сайы

чокълукъ сайы

теклик сайы

чокълукъ сайы

теклик сайы

чокълукъ сайы

Б. к.

мен

биз

сен

сиз

о

олар

С. к.

меним

бизим

сенинъ

сизинъ

онынъ

оларнынъ

Д. к. Т. к. Е. к. Ч. к.

140

73-юнджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 272-нджи иш. Ресимлерге бакъынъыз. Эр бир ресимге серлева къоюнъыз ве план тизинъиз. План эсасында «Аджиз папий» адлы икяе язынъыз. Язгъан джумлелеринъизде исим, замир ве сыфатларны сечип, къайд этинъиз.

141

74-юнджи ДЕРС

ФИИЛЬ

Юкъарыдаки ресимлерде ким не япкъаныны айтынъыз. 142

273-юнджи иш. Берильген джумлелерни кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлернинъ не бильдиргенини айтынъыз.

1. Анамнен бабам азбарда бибер джыялар. 2. Невбетчи сыныфларнынъ пенджерелерини ачты. 3. Бабам эвнинъ дамыны боялай. 4. Анам манъа кольмек тике. 5. Агъам буздолапны тамирлей. Предметлернинъ иш-арекетини ве алыны биль­ дирген сёзлерге фииль дейлер. М е с ел я : Оджа дефтерлерни тешкере. Бабам бостанны къаза, чапалай ве сувара. Къартанам эвде ята. Бала юкълай. Къар ирий. Бу джумлелерде: тешкере, къаза, чапалай, сувара арекет бильдире; ята, юкълай, ирий сёзлери исе предметнинъ не алда олгъаныны анълата. Фииллер: не япты? не олды? не япа? не ола? не япаджакъ? не оладжакъ? киби суаллерге джевап берелер. 274-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Джумлелер­ деки фииллерни тапып, устьлерине суаллерини язынъыз ве эки сызыкънен къайд этинъиз. не япалар?

М и с аль : Балалар беян язалар.

1. Балалар беян язалар. 2. Алиме эрте турды, бетини ювды, ашыны ашады, китапларыны алды ве мектепке кетти. 3. Чанъ къакъылды. Балалар сыныфкъа кирдилер. 4. Талебелер эдебий акъшамгъа азырланалар. Къырымтатар тилинде фииллер джумлелернинъ къайсы еринде (башында, ортасында ёкъса сонъунда) къулланылалар? 143

275-инджи иш. Берильген метинни окъунъыз.

Халкъ адетлери Балалар, билесинъизми, халкъымызнынъ аджайип адетлери бар. Меселя: Саба шерифлер мубарек олсун! — дегенде, джевабы бойле олмакъ керек: — Сагъ олунъыз. Эвалла. Акъшам шерифлер мубарек олсун! — Чокъ эйи. Эвалла. Сизге де шай олсун! Геджелер хайыр! — Хайыргъа къаршы. Хош кельдинъиз! — Сагъ олунъыз. Кене келинъиз. — Иншалла! Къысмет олса. Козюнъиз айдын! Огълунъыз кельди. — Айдында олунъыз. Шукюр сагълыкъкъа. — Сагъ олунъыз. Эвалла. Алла разы олсун. Бабанъыз тыраш олса: — Саатлер олсун. Ювунып чыкъкъан адамгъа: — Сагълыкъ сувлары олсун. Акъсыргъанда, софра башында отургъанларгъа, къаве ичкен сонъ, ашагъан сонъ, бир-де бирини макътагъанда, достунъыз яшыны толдургъанда, не демек керек? 276-нджы иш. Берильген схемалар боюнджа фиильнен кельген джумлелер уйдурып язынъыз.

не япа? Бабам

чалыша Азиме ... ...

не япа? окъуй ... Энвер ...

не япа? чапалай ... ...

Сойдаш азаларда токътав ишаретлерини догъру къоюнъыз. 144

75-инджи ДЕРС

ФИЛЛЕРДЕ

МУСБЕТ ВЕ ШЕКИЛЛЕР

МЕНФИЙ

Фиильнинъ мусбет шекли ишнинъ олгъаныны (ашады), ола яткъаныны (ашай), оладжагъыны (ашайджакъ) бильдире. Менфий шекиль ишнинъ олмаяткъаныны (ашамай), олмагъаныны (ашамады), олмайджагъыны (ашамайджакъ) бильдире. Фииллернинъ менфий шеклинде къалын сесли эджадан сонъ -ма, индже сесли эджадан сонъ -ме ялгъамалары ишлетилир. М ес ел я: бар кель ал ят

-ма-ды

къал

къаˊзма (фииль)

Диварны къаˊзма.

биль кир

-ме-ди

чез

къазмаˊ (исим)

Бабам, къазманыˊ алып, ишке кетти.

277-нджи иш. Язынъыз. Суаллер ерине ашагъыда берильген фииллерден керегини сайлап алынъыз.

Ат (не япа?) ... . Копек (не япа?) ... . Сыгъыр (не япа?) ... . Мышыкъ (не япа?) ... . Къой (не япа?) ... . Ф и и л л е р : мунърей, кишней, уре, миявлай, мелей. 145

278-инджи иш. Ашагъыдаки суаллерге толу джевап язынъыз. Джеваплардаки фииллернинъ астларыны сызынъыз.

1. Сиз ана тили дерсинде не яптынъыз? 2. Сиз эсап дерсинде не яптынъыз? 3. Олар дерстен сонъ не япаджакълар? 4. Балалар тенеффюсте не яптылар? 5. Сен язда не яптынъ? 279-ынджы иш. Ашагъыдаки джумлелернинъ фииллерини менфий шекильде язынъыз.

М и с а л ь : Дагъларда къар ягъды. — Дагъларда къар ягъмады. 1. Дагъларда къар ягъды. 2. Тюневин акъшам бизим койде ягъмур ягъды. 3. Бу ерлерде кучьлю рузгяр эсти. 4. Тюневин коюмизде концерт олды. 5. Бугунь Меджлисте топлашув оладжакъ. 6. Базарэртеси куню дивар газетасы чыкъаджакъ. 280-инджи иш. Суаллерге джевап беринъиз.

1. Фииллер насыл мананы анълата ве насыл суал­ лерге джевап берелер? 2. Фиильнинъ мусбет ве менфий шекиллери нени бильдирелер? Менфий шекли насыл ялгъамалар къошулувынен япыла? 281-инджи иш. Берильген сёзлернен джумлелер тизип, дефтеринъизге язынъыз.

Алмаˊ, аˊлма, басмаˊ, баˊсма, къазмаˊ, къаˊзма. 146

76-нджы ДЕРС

ФИИЛЛЕРНИНЪ

ЗАМАНЛАРЫ

282-нджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Фииллернинъ заманларына дикъкъат этинъиз.

1. Агъам техникум битирди. О, шимди заводда ишлей. Йылындан о, гъыябий окъуйджакъ. 2. Ашлыкълар джыйылды. Шимди ерлер сюрюле. Якъында бостанларда фиде сачыладжакъ. 3. Мен учюнджи сыныфны битирдим. Шимди дёртюн­­ джи сыныфта окъуйым. Язда койге къартанама бараджагъым. 4. Хаста тёшегинден турды. О, яваш-яваш юре. Якъында о, эвине кетеджек. 5. Тереклер чокъ чечек ачты. Бабам севине. Берекет бол оладжакъ. Фииллерде учь заман бар: 1. Кечкен заман. 2. Шимдики заман. 3. Келеджек заман. Меселя: яздым, язам, язаджагъым.

К Е ЧКЕН

ЗАМАН

ФИИЛ Л ЕР И

283-юнджи иш. Шиирни окъуп, къайд олунгъан фииллерге суаль къоюнъыз.

Тиземе баргъанда Баргъан эдим Къарасувгъа, Яз татильде кезинип. Тизем мени куле-куле Къаршылады севинип. 147

Бу йыл тизем фермасында Беш бинъ тавукъ осьтюрген. Къушчыкъларнынъ арасында Буюк унер косьтерген. Мен къайткъанда, тизем манъа Багъышлады бир хораз. Къанатлары — сырлы-сырлы, Къуйручыгъы — бем-беяз. Маалемизде сукъланалар Онынъ татлы сесине. Уянгъанда мен эр саба, Тизем тюше эсиме. (Ю. Болат) Айтынъыз, къайд олунгъан фииллер иш-арекет не заман олгъаныны бильдирелер?

Кечкен заман фииллери ишнинъ бундан эвель олып кечкенини бильдирелер. М е с е л я : Яз битти. Мектепнинъ къапулары ачылды. Дерслер башланды. 284-юнджи иш. Тапмаджаларны язып алынъыз ве олардаки фииллернинъ астыны сызып, заманыны айтынъыз.

Къутучыкъ ачылды, Сары йипчик сачылды. Беяз чёльге къара урлукъ сепильген.

БЕР 148

ди е еджек

т

й

я

ы

ЯЗ

ды а аджакъ

285-инджи иш. Ашагъыда берильген метинни кочюрип язынъыз. Кечкен заман фииллерини тапып, тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз.

Бу йыл баарь эрте кельди. Балалар баарьге пек къувандылар. Авалар къызды, тереклер бурьленди. Авушыджы къушлар узакъ мемлекетлерден къайтып кельди. Баарь кельди, эр шей джанланды.

зурна къавал

286-нджы иш. Шиирни ифадели окъунъыз. Кечкен заман фииллерини тапынъыз. Оларны дефтеринъизге язып, тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз.

Къырым чёлю Ель эскенде, джыллы ава Салкъынланды. Экинлер де, денъиз киби, Толкъунланды. Къуванышып, чочамийлер Йырладылар. Кобелеклер чечеклерни Сырладылар. Къозу-къойлар орип чыкъты Къыргъа таба. Анда тулуп-зурнасыны Чалды чобан. Эр шей ойле ярашыкъ ве Арекетли. Къырым чёлю не къадар онъ, Берекетли. (О. Амит) 149

77-нджи ДЕРС

КЕЧКЕН ЗАМАН ФИИЛЛЕРИНИНЪ ТЮСЛЕНЮВИ

Сайы

Къалын Янъгъы­ равукъ

Янъгъы­ равукъ

Теклик

Сагъыр

Мен Сен О

ачтым ачтынъ ачты

яздым яздынъ язды

кестим кестинъ кести

кирдим кирдинъ кирди

Чокълукъ

Сагъыр

Индже

Биз Сиз Олар

ачтыкъ ачтынъыз ачтылар

яздыкъ яздынъыз яздылар

кестик кестинъиз кестилер

кирдик кирдинъиз кирдилер

287-нджи иш. Ашагъыдаки джумлелерде нокъталар ерине кечкен заман ялгъамаларыны ишлетинъиз.

-ты, -ды, -ти, -ди

-къан, -гъан, -кен, -ген

Озюм корьдим, озюм билем

Башкъасындан эшиттим

Акъшам дагъда къар ягъ.. . Хастаны эким бакъ.. .

Акъшам анда къар ягъ.. . Хастаны чокъ экимлер бакъ.. . Мусафир, айткъанларына коре, озь коюне къайт.. . Бу ишке онынъ чокъ замети кет.. . Агъасы ордугъа кет.., бабасы онъа буюк той яп.. .

Мусафир озю коюне къайт.. . Бу ишке меним чокъ заметим кет.. . Агъам ордугъа кет.., бабам онъа сагълыкълашув тою яп.. . 150

288-инджи иш. Метинни окъунъыз. Эр бир джумледен муптеда ве хаберни сечип, дефтеринъизге язынъыз.

Аркъадашларымнен берабер биз балыкъ тутмагъа кеттик. Биз башта къармакъларымызны азырладыкъ. Балыкъ къармакъкъа илишти. Мен къармакъны чектим. Къармакъкъа балыкъ илишип чыкъты. Ярым сааттен сонъ аркъадашым: «Мен 12 балыкъ туттым, сен къач балыкъ туттынъ?» — деп сорады. «Мен 11 балыкъ туттым», — дедим мен. Хабер вазифесинде кельген фииллернинъ тамыр, ялгъамаларыны къайд этинъиз ве язылувыны агъызавий шекильде изаланъыз. 289-ынджы иш. Ашагъыдаки сёзлерге этти ярдымджы фиилини къошып, фииллерни кечкен заманда язынъыз.

М и с а л ь : азат — азат этти. Азат, арекет, гъайрет, гъайып, дикъкъат, зан, зарар, идаре, икътисат, иджра, ишмар, иштирак, къабул, къайд, риджа, тааджип, тайин, талап, таныш, тар-мар, тертип, тешкиль, эда. 290-ынджы иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине кечкен заман -ты, -ти, -ды ялгъамасыны язынъыз.

1. Осман манъа селям эт.. . . 2. Меджбуриетимиз юз файызгъа ет.. . 3. Балыкъчылар пек балабан бир балыкъ тут.. . 4. Къушлар башкъа топракъларгъа уч.. . 5. Дайым янъы эвге кочь.. . 6. О, пальтосыны мыхкъа ас.. . 7. Ат копекни теп.. . 8. Кунеш чыкъ.., ерлер кене къыз.. . 9. Койлю ерге этти урлукъ сеп.. . эттирди этильди

ДЕВАМ

151

78-инджи ДЕРС

ШИМДИКИ ЗАМАН ФИИЛЛЕРИ Шимдики заман фииллери иш-арекетнинъ ола яткъаныны бильдире. Меселя: аптем йырлай, биз динълеймиз. Мусафирлер келе, биз къапугъа чыкъамыз ве оларны къаршылаймыз. Шимдики заман шеклинде созукътан сонъ -й, къалын сесли эджадан сонъ -а, индже сесли эджадан сонъ -е ялгъамалары къулланылыр. М и с а л ь : -й -а -е окъу-й чалыш-а кел-е багъла-й агъыр-а бил-е ишле-й тап-а сез-е йырла-й яп-а кор-е топла-й сол-а кир-е 291-инджи иш. Шиирни окъунъыз. Къайд олунгъан фииллернинъ заманыны бельгиленъиз, ялгъамаларнынъ язылувыны изаланъыз.

Къыш келе Гедже узай, кунь къыскъара, Сувукъ арта, юкселе. Артыкъ энди агъыр-сабыр Акъ сакъаллы къыш келе. Гедже-куньдюз ягъмур ягъа, Ёлдан-изден кечильмей. Чырай сыта кускюн ава, Кокте йылдыз сечильмей. 152

Къонъур чёльде ашлыкъ чалгъан Чалгъыларнынъ сеси ёкъ. Къышламагъа бизде къалгъан Къушчыкъларнынъ эси ёкъ. (Э. Шемьи-заде) 292-нджи иш. Ашагъыдаки сёзлерде тюшюрильген шимдики заман ялгъамаларыны къойып язынъыз.

Мен окъу.. . Сен йырла.. . Биз азырлан.. . О, юкъла.. .

О, ят.. . Олар раатлан.. . Мен яз.. . Сен аша.. .

Сен не яп..? Биз динъле.. . Сиз кел.. . Олар ойна.. .

293-юнджи иш. Ашагъыдаки фииллерни шимдики заман шеклинде тюслендиринъиз. Й арифининъ я арифине чевирильгенине дикъкъат этинъиз.

саймакъ,

джоймакъ,

таймакъ,

тоймакъ

Мен саям, Сен саясынъ, О, сая

… … …

… … …

… … …

Биз саямыз,

…

…

…

Сиз саясыз,

…

…

…

Олар саялар,

…

…

…

294-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ери­не шимдики заман фииллерининъ ялгъамаларыны къоюнъыз.

1. Анам тикиш фабрикасында чалыш.. . О, ишке эрте кет.. . Акъшам устю иштен къайт.. . Бундан сонъ анам аша.., раатлан.., газета окъу.. . 153

2. Мен дёртюнджи сыныфта окъу.. . Тенеффюсте ойна.., аша.. ве раатлан.. . Дерстен сонъ анама ярдым эт.., дерслеримни яп.., ойна.., аркъадашларымнен эглен.. . 3. Сен заводда чалыш.., ишке эрте кете.. . Мерьем де сеннен чалыш.. . 4. Мерьем, иш урбаларыны кийген сонъ, ишке тюш.. . О, чиленгир олып ишле.. . Нормасыны арткъачынен тол­ дур.. . 79-ынджы ДЕРС

295-инджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Мусбет шеклиндеки фииллерни менфий шекильге чевиринъиз.

Мисаль: О, дерсине кеч къала. О, дерсине кеч къалмай. 1. О, дерсине кеч къала. 2. Мен шемшектен къоркъам. 3. Сен дикъкъатнен динълейсинъ. 4. Биз атеш якъамыз. 5. Олар чокъ куле. 6. Сиз оны таныйсынъыз. 296-нджы иш. Шиирде къайд олунгъан фииллернинъ заман, сайы ве шахсыны бельгиленъиз.

Чегертки Йымыртадан догъамыз, Баба неслин къувармыз. Пек чалышкъыр башкъуртдай, Саба эрте турамыз. 154

Чёльде, къырда яшаймыз, Къуртчыкъларны ашаймыз, Балаларны корьгенде, О якъ, бу якъ къачармыз.

(А. Герайбай)

297-нджи иш. Берильген фииллерни учь шахыста текликте тюслендиринъиз.

Мен

окъуй .. Сен яза .. кете ..

йырлай .. О келе .. азырлана ..

чап .. эзберле .. чалыш ..

298-инджи иш. Тезайтымны ифадели ве догъру окъунъыз.

Къайышларны топ-топ топламалымы, ёкъса топламамалымы? Тезайтымны дефтерге язып, фииллернинъ астларыны эки сызыкънен сызынъыз ве шекиллерини бельгиленъиз. 299-ынджы иш. Метинни окъунъыз. Нокъталар ерине фииллернинъ ялгъамаларыны къойып, дефтеринъизге кочюрип язынъыз.

Анамнен куньдюзлери эвде къала.. . Чюнки бабам ишке, агъаларым мектепке кете.. . Анам янымда отур.. , манъа масал сёйле.. . Мен озюмни о масалдаки дюньяда ис эте.. . Кет-кете башым думанлан.. , ашагъа эгил.. , юкъугъа дала.. . Сонъра уяна.. , янымда кимсе ёкъ. Собада одунлар янып биткен. Тёшегимден турып, къомшу одагъа кире.. . «Ана!» — деп къычыра.. . (Р. Мемиш)

155

80-инджи ДЕРС

КЕЛЕДЖЕК

ЗАМАН ФИИЛЛЕРИ

300-юнджи иш. Къайд олунгъан фииллерге суаллер берип, тамыр ве ялгъамаларыны къайд этинъиз.

Эдебий акъшам Тезден мектебимизде эдебий акъшам оладжакъ. Эр кес бу акъшамгъа тедариклене. Юкъары сыныф талебелери «Арзы къыз» пьесасыны санагъа къояджакълар. Бизим сыныфнынъ къызлары «Дёрт къыз» ве «Къарасувнынъ дёрткошеси» оюнларыны ойнайджакълар. Мен эдебий акъшамда шаир Шамиль Токътаргъазынынъ бир шиири­ ни окъуйджагъым. Бу акъшамгъа ана-бабалар да давет олунды.

Келеджек заман фииллери иш-арекетнинъ бундан сонъ оладжагъыны бильдире. Келеджек заманнынъ ялгъамалары -джакъ ве -джек. Шимдики заман текликнинъ 3 шахсы яза окъуй келе ишлей

156

Келеджек заман текликнинъ 3 шахсы Къалын Индже джакъ — джакъ — — джек — джек

язаджакъ окъуйджакъ келеджек ишлейджек

301-инджи иш. Ашагъыда берильген шимдики заман, теклик сайы, 3 шахыс фииллерини келеджек заманда язынъыз.

Бара — бараджакъ ашай — ашайджакъ коре — кореджек беклей — беклейджек бакъа — … кете — … токъуй — … истей — … раатлана — … юкълай — … чапа — … силе — … къала — … тура — …

сёйлей— … биле — … ала — … ола — … къуруй — … ташлай — … булуна — … билине — … юре — … сына — …

АВЕС

лене ленди ленеджек

Сайы

КЕЛЕДЖЕК ЗАМАН ФИИЛИНИНЪ ТЮСЛЕНЮВИ Шахыс

Теклик

1. Мен 2. Сен 3. О Чокълукъ

1. Биз 2. Сиз 3. Олар

Къалын шекиль

Индже шекиль

аладжагъым, окъуйджагъым аладжакъсынъ, окъуйджакъсынъ аладжакъ, окъуйджакъ

келеджегим, ишлейджегим келеджексинъ, ишлейджексинъ келеджек, ишлейджек

аладжакъмыз, окъуйджакъмыз аладжакъсыз (-сынъыз), окъуйджакъсыз (-сынъыз) аладжакъ(-лар), окъуйджакъ(-лар)

келеджекмиз, ишлейджекмиз келеджексиз (-синъиз), ишлейджексиз (-синъиз) келеджек(-лер), ишлейджек(-лер)

157

302-нджи иш. Ашагъыдаки кечкен заман фииллерининъ шимдики ве келеджек заман шекиллерини язынъыз.

Кечкен заман шимдики заман келеджек заман кельдим келем келеджегим алдым … … таптым … … башладым … … ишледим … … йырладым … … сёйледим … … сачтым … … корьдим … … 303-юнджи иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине келеджек заман ялгъамаларыны къошунъыз.

1. Мен язда койге бара.. . 2. Достум мени беклей.. . 3. Биз Ай-Петриге чыкъа.. . 4. Сен къайда ола.. . 5. Олар койде раатлана.. . 6. Сиз концертке бара.. . 7. Йылын­ дан мен бешинджи сыныфта окъуй.. . 8. Агъам мектепни бу йыл битире.. . 9. Тувгъанларым мусафирликке кете.. . 10. Аптем алий мектепке кирмек ичюн азырлана.. . 81-инджи ДЕРС

КЕЛЕДЖЕК ЗАМАН ФИИЛИНИНЪ МЕНФИЙ ШЕКЛИ Мусбет шекиль шимдики заман ала ташлай куле беклей

158

келеджек заман аладжакъ ташлайджакъ куледжек беклейджек

Менфий шекиль шимдики заман алмай ташламай кульмей беклемей

келеджек заман алмайджакъ ташламайджакъ кульмейджек беклемейджек

304-юнджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни язып алынъыз, олардаки келеджек заман фииллерини мусбеттен менфий шекильге чевиринъиз.

1. Бугунь ягъмур ягъаджакъ. 2. Дагъдан рузгяр эседжек. 3. Бу йыл къыш къатты оладжакъ. 4. Бу къопкъа тешиледжек. 5. Бугунь беян языладжакъ. 305-инджи иш. Манелерни ифадели окъунъыз. Къайд олунгъан фииллер­нинъ заманыны, сайысыны ве шахсыны айтынъыз.

Манелер Акъбардакълар ап-акълар, Морджа ачар замбакълар. Сагълыкънен къал, заводым, Селям, къыртыш топракълар. Шай оладжакъ-оладжакъ, Кийик отлар соладжакъ. Къыртыш топракъ, акътарылып, Акъ алтынгъа толаджакъ. 306-нджы иш. Берильген джумлелерни окъунъыз. Фииллерни мусбет шекильден менфий шекильге чевирип, джумлелерни кочюрип язынъыз.

1. Биз ярын эрте тураджакъмыз. 2. Дёртюнджи сыныф талебелери мектеп азбарында топланаджакъ. 3. Ярын кезинтиге кетеджекмиз. 4. Биз эки кунь окъуйджакъмыз, сонъ раатланаджакъмыз. 5. Сен ярын театрге бараджакъсынъмы? 6. Ягъмур ягъаджакъ, озенлер сувгъа толаджакъ. 7. О, бугунь ана тили дерсинде фииль акъкъында къаидени эзберлейджек. 8. Али башлагъан ишининъ сонъуна чыкъаджакъ. 159

82-нджи ДЕРС

ЗАРФ Джумлелерни окъунъыз. Къара арифлернен язылгъан сёзлер насыл суаллерге джевап берелер? Олар насыл сёз чешитинен багъланалар?

Къардашым саба кеч уянды. Ильяс эр кестен огге кетти. Асан тез чапа. Акъшам ава сувукъ олды. Къардашым къаранлыкъ одада ялынъыз къалды. Зарф не вакъыт? не ерде? не ерге? не ерден? насыл алда? киби суаллерге джевап бере. Джумледе зарф фиильге багъланып келир ве экинджи дередже аза олур. 307-нджи иш. Сёзлерни окъунъыз. Не вакъыт? суалине джевап берген зарфларны тапып, дефтеринъизге кочюрип язынъыз.

Узатты, саба, ем-ешиль, тюневин, мешур, ярын, сабырлы, ниает, уяттым, сюзюле, кеч, тезья, табиат, тезден, осьмюр, сюмбюль, акъшам, ляле, эрте, осьтюрмек, гедже, яздырды, куньдюз, язышалар, уйлегедже. 308-инджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Насыл алда? суалине джевап берген зарфларны тапып, багъланып кельген фиильнен берабер кочюрип язынъыз.

1. Алиме къартана яваш-яваш кете эди. 2. Гульнар къардашына ачувнен багъырды. 3. Эмине достунынъ лафына пек ачувланды. 4. Талебе китапны давушнен окъуды. 5. Спортчулар тез чапа эдилер. 6. Къаидени дикъкъатнен окъумалы. 7. Олар гизли корюштилер. 160

8. Озен суву сакин акъмакъта. 9. Олар ач яттылар. 10. Гульзаде муляйим лаф эте. 309-ынджы иш. Берильген схемалар боюнджа суаллер ерине зарфларны къойып, сёз бирикмелерини дефтеринъизге язынъыз.

не вакъыт? ... не ерден? ... насыл алда? ...

не ерге? ... кельди

кетелер

не заман? ... насыл алда? ...

310-унджы иш. Джумлелерни окъунъыз. Не ерге? не ерде? не ерден? суаллерине джевап берген зарфларны тапынъыз. Бу зарфларнен багъланып кельген фииль бирикмелерини кочюрип язынъыз.

1. Ичериге бир къач мусафир кирди. 2. Рустем достларынен о ерге кетти. 3. Музей узакъта ерлешкен. 4. Ашагъыдан эеджанлы сес эшитильди. 5. Аякъмашна сагъгъа айланды. 6. Балалар солгъа кеттилер. 7. Селим чевре-четке бакъты. 8. Кезинтиге баргъанлар бу ерде токътадылар. 9. Мусафирлер узакътан кельгенлер. 10. Оларнынъ чокъусы артта къалдылар. 83-юнджи ДЕРС

311-инджи иш. Сёзлерни окъунъыз. Къарама-къаршы маналы зарфларны тапып, чифтлеп язынъыз.

Кеч, яваш, якъын, эвель, къолай, тюбюнде, гедже, ашагъыда, узакъ, эрте, къыйын, терен, серт, тез, сонъ, юкъарыда, сай, устюнде, куньдюз, муляйим. 312-нджи иш. Берильген тапмаджаларны окъуп, джевапларыны тапынъыз. Джумлелерде олгъан зарфларны къайд этип, насыл суальге джевап бергенини айтынъыз. 161

Къышта юкълай, язда ойнай. Язда кийине, къышта союна.

о м

е р

313-юнджи иш. Метинни окъунъыз. Джумлелерде олгъан сёз чешитлерини бельгиленъиз. Метиннинъ мундериджесини девам этинъиз.

Кийик айванлар Инсанлар эв айванларыны бакъалар. Язда олар ичюн ем азырлай, аранларны тамирлейлер. Эв айванлары хасталангъанда, олар ичюн махсус эким чагъыралар. Кийик айванлар орманларда, дагъларда, чёллерде доланып юрелер, ашларыны озьлери тапалар. Маймун, тильки, къашкъыр, арслан, къаплан киби айванлар кийик алда яшайлар. Къой, эчки, домуз ве къоянларнынъ кийик сойлары да бар.

ёлда-изде

акъшам-саба

анда-мында

314-юнджи иш. Берильген сёз бирикмелеринен джумлелер уйдурып, дефтеринъизге язынъыз.

Ифадели окъуды, эзберден айтты, эрте кеттилер, кеч турдылар, севине-севине чаптылар, айры-айры язылдылар, артларына къайттылар, узакътан кельдилер, солгъа-сагъгъа бакътылар, ахыр-сонъу битирдилер, чокътан башладылар, четте къалдылар, акъшам битирдилер, юкъарыгъа тырмаштылар. 162

Д¨РТЮНДЖИ СЫНЫФТА КЕЧИЛЬГЕНЛЕРНИ ТЕКРАРЛАВ 84-юнджи ДЕРС

НУТУКЪ ИНКИШАФЫ 315-инджи иш.

1. Ресимде не коресинъиз? 2. Сыныфта кимлер бар? 3. Оджа насыл бир дерс кечире? 4. Балалар къайда отуралар? 5. Пенджерелер уфакъмы, буюкми? Не ичюн? 6. Балаларгъа пенджере ярыгъы къайсы тарафтан келе: солданмы, сагъданмы? Не ичюн? 7. Тахтада не асылгъан? 8. Харитада оджа нени косьтере? 9. Талебелер оджанынъ беяныны дикъкъатнен динъ­ лейлерми? Берильген суаллерге эсасланып, «Табиатшынаслыкъ дерсин­ де» серлевалы тариф метинини язынъыз. Метинде сыныф одасыны, телебелерни тарифленъиз.

163

85-инджи ДЕРС

316-нджы иш. Берильген суаллерге толу джевап беринъиз.

1. Къырымтатар тилинде созукъ сеслер насыл арифлернен ифаделене? 2. Къалын созукъ сеслерни насыл арифлер бильдире? Индже созукъ сеслери насыл арифлернен ифаделенелер? 3. Тутукъ сеслерни ифаделеген къач ариф бар? Сагъыр ве янъгъыравукъ тутукъ сеслерни чифтлеп айтынъыз. 4. Эджалар насыл сеслерден япыла.

164

317-нджи иш. Язынъыз. Нокъталар ерине, келишине бакъып, ашагъыда берильген сёзлерден файдаланып сойакърабаларынъызны язынъыз.

1. Баба ве анамнынъ бабалары меним … ола. 2. Баба ве анамнынъ аналары меним … ола. 3. Мен къартбабамнынъ … олам. 4. Аптемнинъ акъайы меним … ола. 5. Бабамнынъ агъасы ве къардашы меним … ола. 6. Анамнынъ агъасы ве къардашы меним … ола. 7. Бабамнынъ аптеси меним … ола. 8. Анамнынъ аптеси меним … ола. С ё з л е р : тизем, алам, къартбабам, эништем, эмджем, дайым, торуны.

къартанам,

318-инджи иш. Ашагъыдаки сёзлерни учь группагъа язып айырынъыз. Сёзлерде олгъан созукъ сеслернинъ чешитлерини бельгиленъиз.

М е й в а : джилек, … С е бз е : хыяр, … З а х и р е : богъдай, … Богъдай, джилек, хыяр, армут, шефтали, къабакъ, мысырбогъдай, джылап, чавдар, кирез, вишне, алыча, юзюм, помидор, бибер, туруп, арпа, айва, хурма, эрик, къайсы, къапыста, пирнич. 319-ынджы иш. Метинни кочюрип язынъыз. Къайд олунгъан сёзлерде сагъыр тутукъны бир сызыкънен, янъгъыравукъны эки сызыкънен сызынъыз.

Багъчасарайгъа кезинти Биз саба тургъанда, артыкъ куньдогъуштаки къыр артындан кунеш корюне эди. Эпимиз, ёл чанталарымызны 165

омузларымызгъа асып, ёлгъа чыкътыкъ. Багъча бою кеткенде, тереклер тюбюнде далкъыран, гульпемпе ве башкъа чешит алма тереклери корюнди Багъчанынъ кенарына якъынлашкъанда, аткъулакълар ичинден бир къоян чыкъып къачты. Шу арада Коккозьден кельген автобусны корьдик. Эпимиз отурып Багъчасарайгъа кеттик. Бу кезинтимизде Хансарай, Чуфут Къале, Мангъуп къалени корип къайтаджакъмыз. 86-нджы ДЕРС

320-нджи иш. Суаллерге джевап беринъиз.

1. Джумле насыл фикирни бильдире? 2. Джумле азалары насыл чешитлерге болюнелер? 3. Муптеда ве хабер насыл суаллерге джевап берелер? 4. Джумленинъ экинджи дередже азалары насыл джумле азаларыны изалайлар? 5. Сойдаш азалар насыл суаллерге джевап берелер? 321-инджи иш. Муптеда ве хаберлерни озьара багълап, кениш олмагъан икяе джумлелерини тизинъиз. Икяе джумлелерини суаль джумлелерине чевирип язынъыз.

Муптеда Хабер Папийлер (нелер?) учалар (не япалар?) Авджы (ким?) ата (не япа?) Абдулла (ким?) чала (не япа?) Акиме (ким?) ойнай (не япа?) 322-нджи иш. Ашагъыдаки джумлелерни окъунъыз. Муптеда ве хаберлерге суаллер къоюнъыз. Хабер вазифесинде кельген фииллерни менфий шекильге чевирип, джумлелерни кочюрип язынъыз. 166

И ш о р ь н е г и : Ягъмур агъа. Ягъмур ягъмай. 1. Ягъмур ягъа. 2. Бала агълай. 3. Оджа окъута. 4. Талебелер язалар. 5. Ель эсе. 6. Анам тике. 7. Балалар ойнайлар. 8. Алмалар пишти. 9. Сервер йырлай. 10. Аш пише. 323-юнджи иш. Шиирни окъунъыз.

Айт, къачан ола? Къар ирип кетти, Сувукълар битти, Сыджакълар кельди, Балалар кульди. Тазере ерлер, Ача ал гуллер. Айт, къачан ола Бу зевкълы куньлер? 1. Шиирде тасвирленген адисе къачан ола? 2. Шиирни кочюрип язынъыз. Муптедаларнынъ астыны бир сызыкънен, хаберлернинъ астыны эки сызыкънен бельгиленъиз. 324-юнджи иш. Джумлелерни окъунъыз. Суаллер берип, муптеда ве хаберни бельгиленъиз.

М и с а л ь : Чанъ къакъылды. 167

Чанъ къакъылды. Талебелер сыныфкъа кирдилер. Оджамыз кельди. Дерс башланды. Биз окъудыкъ, яздыкъ. Оджа сорады. Балалар джевап бердилер. 87-нджи ДЕРС

325-инджи иш. Суаллерге джевап беринъиз.

1. Исим насыл суальге джевап бере? 2. Къырымтатар тилинде къач келиш бар? 3. Мулькиетлик ялгъамалары, исимлерге къошулып, нени бильдирелер? 4. Хаберлик ве мулькиетлик ялгъамаларыны насыл фаркъ этмек керек? 5. Сыфатлар насыл суаллерге джевап берелер? 326-нджы иш. Ашагъыдаки джумлелерни язып алынъыз. Муптеданынъ астыны бир сызыкънен, хабернинъ астыны эки сызыкънен сызынъыз. Экинджи дередже азаларны далгъалы сызыкънен бельгиленъиз.

1. Вели диктант яза. 2. Койлюлер баарь ишлерине азырланалар. 3. Ярын биз музейге бараджакъмыз. 4. Балалар санада янъы пьеса къоялар. 5. Биз эр кунь репетиция япамыз. 6. Спортчулар ярышкъа кеттилер. 7. Невбетчи тенеффюсте пенджерелерни ачты. 8. Оджа мени тахтагъа чагъырды. 327-нджи иш. Метинни кочюрип язынъыз. Джумлелердеки сёз чешитлерини бельгиленъиз.

Ильк баарь Бизде баарь эрте келе. Башкъа ерлерде топракъ даа къар астында олгъанда, бизде орталыкъ ешере. «Ильк баарь кельди», — дейлер. Бостанларда тазе согъан, 168

къозукъулакъ осип етти. Энди къарылгъачлар да къайтып кельдилер. Азбарларда фиде отуртып башладылар. Тереклер чечек ачты. 328-инджи иш. Тапмаджаны кочюрип, сёз чешитлерини бельгиленъиз. Исимлер насыл келиште олгъаныны айтынъыз.

Бир агъач — эки пытакъ, Пытакъта отуз япракъ, Япракънынъ бир ягъы къара, бир ягъы акъ. (Йыл, ай, гедже ве куньдюз) 329-ынджы иш. Язынъыз. Нокъталар ерине ашагъыдаки сёзлерден келишкен муптеданы тапып къоюнъыз.

… (кимлер?) футбол ойнадылар. Оюнгъа къомшу мектептен … (кимлер?) кельдилер. Оюнымызда … (ким?) судьялыкъ япты. Эки тарафтан да … (кимлер?) чокъ тырыштылар. Нетиджеде, беш — дёрт эсабынен бизим … (ким?) енъди. С ё з л е р : авескярлар, балалар, йигитлер.

Шевкет,

футболджылар,

88-инджи ДЕРС

330-ынджы иш. Джумлелерни кочюрип язынъыз. Нокъталар ерине, ашагъыдаки сёзлерден келишкен хаберни тапып, къошунъыз.

1. Бугунь бизде табиат дерси … (не олды?). 2. Оджамызнен мектеп багъчасына … (не яптыкъ?). 3. Мен тереклернинъ астыны … (не яптым?). 4. Февзи яш тереклер ичюн чукъур… (не япты?). 169

5. Ярын балалар терек … (не япаджакълар?). 6. Багъчамыз кунь-куньден яхшы … (не ола?). Сёзле р : ола, ачты, олды, къаздым, отуртаджакълар, бардыкъ. 331-инджи иш. Ашагъыдаки тапмаджаларны язып алынъыз. Джумлелердеки сёз чешитлерини бельгиленъиз. Олар насыл джумле азасы олып келелер?

1. Бир тонум бар, эльге сыгъмаз. Бир тарафы къара, бир тарафы беяз.

ю

2. Узундыр бою, ешильдир сою, Беяздыр къаны, сувдыр джаны.

ь

ы

332-нджи иш. Шиирни окъунъыз. Джумлелерде олгъан сайы ве замирлерни тапып, оларнен берабер кельген сёз бирикмелерини сечип, дефтерге язынъыз.

Сабалары Саба эрте турам мен, Эль-бетимни ювам мен. Чечеклерни суварам. — Мектепке, — дей сонъ анам. Мектеп манъа пек якъын, Десем, олур юз адым. Дерс азырлап мен барам, Дерсте яхшы отурам. Эвге «дёрт», «беш» кетирем, Окъуп, язып осем мен.

170

333-юнджи иш. Берильген метинни окъунъыз. Джумлелерден исимлерни сечип, дефтерге язынъыз, тамыр ве ялгъамаларыны бельгиленъиз.

Кузь емишлерининъ энъ лезетлилеринден бири юзюмдир. Юзюм багъда етишир. Юзюмнинъ пек чокъ джыныслары бардыр. Меселя: мускат, шашла, чавуш, шабаш ве башкъалары. Къырымда юзюм багъларынынъ чокъусы ялы боюндадыр. Дагъ этеклери ве чёль ерлеринде де юзюм багълары япалар.

89-ынджы ДЕРС

334-юнджи иш. Ашагъыдаки экишер сёзден, муптеда ве хабернен джумлелер тизинъиз. Хабер кечкен заман фииль шеклинде олсун.

М и с а л ь : Оджамыз, кельмек — Оджамыз кельди. 1. Оджамыз, кельмек — … 2. Дерс, башламакъ — … 3. Алмалар, пишмек — … 4. Талебелер, джыймакъ — … 5. Къардашым, ятмакъ — … 6. Балалар, джевап бермек — … 7. Дерс, битмек — … 335-инджи иш. Язынъыз. Нокъталар ерине керек сайыларны къойып, дефтерге язынъыз.

Бир йыл — … ай. Бир ай — … кунь. Бир саат — … дакъкъа. Бир дакъкъа — … сание. Бир афта — … кунь. Бир сутка — … саат. Бир кунь — … саат. 171

336-нджы иш. Метинни окъунъыз. Джумлелернинъ баш азала­ ры­ны сечип, язынъыз. Метиннинъ планыны тизинъиз.

Къаплан ве арслан Кийик айванлар арасында къоркъунчлы йыртыджы къапландыр. Къаплан чегерликлерде, озен бойларындаки къамышлыкъларда ве тогъайлыкъ ерлерде яшай. Къапланнынъ ёлакълы териси, кунеш шавлелеринден сарарып къуругъан отларнынъ ве къамышларнынъ тюсюне ошай. Мына бу себептен къапланны корьмек къыйындыр. Къаплан, озь тюсюнден файдаланып, озенге сув ичмеге кельген айванларны от-оленлер ве къамышлыкълар арасында козетип тура, апансыздан оларнынъ устюне атыла. Арслан да йыртыджы айвандыр. Чытырман орман­ ларда, тогъайлыкъларда ве чёллерде яшай. Арслан озюнден зайыфча айванларны авлай. 337-нджи иш. Метинни окъунъыз. Ифаделенген эсас фикрине коре, серлева къоюнъыз. Джумлелерни кочюрип, сойдаш азаларнынъ тюбюни сызынъыз. Олар насыл джумле азасы олып келелер?

Бизим коюмиз ялы боюндадыр. Коюмизнинъ этрафы дагълыкъ, багъчалыкъ ве багълыкъ. Кой ортасындан козь яшы киби темиз сувлар акъмакъта. Узун бойлу ешиль сельби тереклери коюмизни яраштыра. Багъчаларнынъ татлы, лезетли емишлери эр кесни озюне джельп эте. Язда биз денъизге ювунмагъа барамыз. Денъиз далгъаларыны сейир этип, достларымызнен ойнап, шенъленемиз. Ана тили дерсинде коюмиз акъкъында меракълы икяе яздыкъ.

172

90-ынджы ДЕРС

338-инджи иш. Ашагъыда берильген суаллерге джевап беринъиз.

1. Сайылар насыл маналарны ифаделейлер? 2. Насыл сёз чешитине замир дейлер? 3. Фииль насыл заманларда ола? 4. Зарфлар насыл маналарны ифаделейлер? Джевапларынъызгъа мисаллер кетиринъиз. 339-ынджы иш. Шиирни окъунъыз. Фииллерни сечип, сайы, заман, шахысыны бельгиленъиз.

Биринджи оджама А арфини огретип, Анамны севдирдинъиз, Б арфини огретип, Бабамны севдирдинъиз. В арфини огретип, Ватанны севдирдинъиз Элифбени огретип, Алемни севдирдинъиз. (Р. Бурнаш) 340-ынджы иш. Берильген план боюнджа “Яз татили” серлевалы метин язынъыз.

План 1. Гузель яз кельди. 2. Мен дёртюнджи сыныфны битирдим. 3. Язда мен ... раатланаджагъым, ... языджыларнынъ китапларыны окъуйджагъым. 173

МУНДЕРИДЖЕ Текрарлав Сес. Ариф. Сёз ........................................................................ 4 Созукъ сеслер............................................................................ 6 Нутукъ инкишафы.................................................................. 12 Эджа. Сёз авуштырув.............................................................. 14 Сёзде ургъу.............................................................................. 16 Нутукъ инкишафы.................................................................. 18 Тутукъ сеслер.......................................................................... 25 Нутукъ инкишафы.................................................................. 28 Йымшакълыкъ ишарети (ь).................................................... 29 ъ, ь айырыджы вазифесинде................................................. 31 Янъгъыравукъ ве сагъыр тутукълар...................................... 32 Нутукъ инкишафы.................................................................. 34 Сёзлерде ий, йи, йы сеслерининъ бирикмелери................. 37 ДЖУМЛЕ.................................................................................. 39 Джумледеки сёзлер арасында багъ....................................... 40 Джумледе муптеда ве хабер.................................................. 42 Джумленинъ экинджи дередже азалары............................... 46 Нутукъ инкишафы.................................................................. 52 Джумленинъ сойдаш азалары................................................ 54 МЕТИН .................................................................................... 59 Антоним сёзлер....................................................................... 63 Синоним сёзлер....................................................................... 65 Сёз теркиби. Сёзнинъ тамыры. Тамырдаш сёзлер.............. 68 Ялгъама.................................................................................... 70 Сёз япыджы ялгъамалар........................................................ 72 Сёз денъиштириджи ялгъамалар.......................................... 74 Сёз чешитлери......................................................................... 75 ИСИМ....................................................................................... 77 Джыныс ве хас исимлер.......................................................... 79 Нутукъ инкишафы.................................................................. 81 Исимлерде теклик ве чокълукъ сайылары............................ 83 174

Исимлернинъ келиш ялгъамаларынен тюрленюви.............. 85 Саиплик келиши...................................................................... 88 Нутукъ инкишафы.................................................................. 89 Догърултув келиши.................................................................. 90 Нутукъ инкишафы.................................................................. 94 Тюшюм келиши........................................................................ 96 Ер келиши................................................................................ 99 Чыкъыш келиши.................................................................... 101 Исимлерде мулькиет ялгъамалары..................................... 104 Мулькиет ялгъамаларында дудакълылыкъ......................... 107 Исимлернинъ мулькиет ялгъамаларынен тюрленюви....... 109 Къ, к ве п сеслерининъ алмашувы.......................................111 Нутукъ инкишафы.................................................................113 Хаберлик ялгъамалары.........................................................118 СЫФАТ ................................................................................. 121 Нутукъ инкишафы................................................................ 129 САЙЫ..................................................................................... 130 Микъдар сайылар.................................................................. 132 Сыра сайылары..................................................................... 134 ШАХЫС ЗАМИРЛЕРИ ......................................................... 138 Нутукъ инкишафы................................................................ 141 ФИИЛЬ................................................................................... 142 Филлерде мусбет ве менфий шекиллер.............................. 145 Фииллернинъ заманлары..................................................... 147 Кечкен заман фииллери ...................................................... 147 Кечкен заман фииллерининъ тюсленюви........................... 150 Шимдики заман фииллери................................................... 152 Келеджек заман фииллери................................................... 156 Келеджек заман фиилининъ тюсленюви............................. 157 Келеджек заман фиилининъ менфий шекли....................... 158 ЗАРФ...................................................................................... 160 Дёртюнджи сыныфта кечильгенлерни текрарлав........ 163

175

Навчальне видання

АЛІЄВА Леніє Аблязівна

КРИМСЬКОТАТАРСЬКА мова Підручник для 4 класу загальноосвітніх нав­чальних закладів з навчанням кримськотатарською мовою

Художник Зера Акімова Редактор Г. М. Дудакова Тех. редактор М. Дж. Курбiдинова Худ. редактор З. Ш. Акiмова Коректор Е. А. Ібрагімова Формат 70х100/16. Ум. друк. арк 14,25. Обл.-вид. арк. 12,00. Наклад 300 прим. Зам. № 1057. Видавець і виготовлювач видавничий дім «Букрек» вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.