3-mo

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

Миляра Саттарова, Сание Саттарова

Къырымтатар тили ве окъув 1 къысым

3

сыныф сыныф

KRYM-3-[2020] 1

C

M

Y

K

5%

5%

5%

5%

95%

95%

95%

95%

C

M

Y

K

Миляра Саттарова, Сание Саттарова

Къырымтатар тили ве окъув 3-нджи сыныф, окъутув къырымтатар тилинде алып барылгъан умумтасиль мектеплери ичюн дерслик (2 къысымда)

1-инджи къысым Украина тасиль ве илим назирлиги тарафындан тевсие этильди

«Букрек» нешрият эви 2020

УДК 811.512.19(075.3) С 21

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ Міністерства освіти і науки України від 21.02.2020 № 271) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

ШАРТЛЫ БЕЛЬГИЛЕР:

— суаллер ве вазифелер (запитання і завдання) — диалог (діалог) — иджадий вазифе (творче завдання) — лугъат (словник) — аталар сёзю (прислів’я) — тапмаджа (загадка) — къаиде (правило)

С21

Саттарова М.С., Саттарова С.С. Кримськотатарська мова та читання: підручник для 3 класу з навчанням кримськотатарською мовою закладів загальної середньої освіти (у 2-х частинах). Частина 1. Чернівці: Букрек, 2020. 112 с.: іл. ISBN 978-617-7770-73-1 ISBN 978-617-7770-65-6 (Ч. 1)

С21

УДК 811.512.19(075.3)

Саттарова М.С., Саттарова С.С. Къырымтатар тили ве окъув: 3-нджи сыныф, окъутув къырымтатар тилинде алып барылгъан умумтасиль мектеплери ичюн дерслик (2 къысымда). 1 къысым. Черновцы: Букрек нешрият эви, 2020. 112 с.: ресимли. ISBN 978-617-7770-73-1 ISBN 978-617-7770-65-6 (Ч. 1)

ISBN 978-617-7770-73-1 ISBN 978-617-7770-65-6 (Ч. 1)

УДК 811.512.19(075.3)

© Саттарова М.С., Саттарова С.С., 2020 © Хайрєдінова З. Ш., художник, 2020 © Видавничий дім «Букрек», 2020

Къырымтатар тили

НУТУКЪ Нутукъ чешитлери 1-мешгъулиет. Ресимге бакъынъыз.

1. Ресимде не тасвирленген? 2. Тахтада не язылгъан? 3. Оджа не япа? 4. Талебелер не япалар? 5. Балалар, ресимде корьгенинъизни не вастасынен бильдирдинъиз? 6. Сиз агъзавий я да язма нутукъ чешитини файдаландынъыз? Анълатынъыз.

3

2-мешгъулиет. Ана тили акъкъында шиир парчаларыны ифадели окъунъыз.

Ана тилим, меним тилим, Меним чокърагъым. Меним гулюм, меним илим, Меним байрагъым. Юнус Къандым Не бильсенъ де, ким олсанъ да, Азиз достум, шуны биль: Мукъаддестир эр инсангъа Ана тили — тувгъан тиль. Лёман Сулейман 1. Биринджи парчада шаир ана тилимизни ненен къыяслай? Джевап бергенде, шиирге эсасланынъыз. 2. Экинджи парчада ана тили акъкъында не айтыла? Инсан ичюн мукъаддес шей недир? 3. Сиз джевап бергенде насыл нутукъ чешитинен файдаландынъыз? 4. Шаирлернинъ адыны ве сойадыны дефтеринъизге язынъыз. 5. Бегенген шиир парчасыны эзберленъиз.

Буны билинъиз! Инсан бир де бир шей акъкъында икяе этмек, сорамакъ ве озь дуйгъуларыны ифаделемек ичюн нутукънен файдалана. 3-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Яз битти. Мектеплерде янъы окъув йылы башлана. Сентябрьнинъ 1-инде бильги куню къайд этиле. Шу куню мектеплерде ильк чанъ къакъыла. Ана-бабалар озь эвлятларыны бильги оджагъына озгъаралар. 1. Бильги куню не вакъыт къайд этиле? 2. Ана-бабалар озь эвлятларыны къайда озгъаралар? 3. Бильги оджагъы бу недир?

4

4. Сизинъ мектебинъизде сентябрь айынынъ 1-инджи куню насыл кечти? Икяе этинъиз. 5. Метинни дефтеринъизге язып алынъыз.

4-мешгъулиет. Окъунъыз. Суаллерге насыл джевап берир эдинъиз? Музакере этинъиз.

Не ичюн адамгъа агъзавий нутукъ керек? Адамлар не ичюн язма нутукъны уйдурдылар? Адам не вакъыт ички нутукънен къуллана?

Ресимлерге бакъып, ким насыл нутукънен къуллангъаныны айтынъыз.

5

Буны билинъиз! Агъзавий ве язма нутукъ джумлелерден ибарет. Агъзавий нутукъта джумленинъ сонъунда токътав япыла. Языда исе джумленинъ сонъунда нокъта (.), суаль ишарети (?) я да нида ишарети (!) къоюла. Джумленинъ биринджи сёзю буюк арифнен языла. 5-мешгъулиет. Икяени окъунъыз. Джумлелернинъ сонъунда насыл Айтынъыз.

токътав

ишаретлери

къоюлгъан?

Пакизе къартана тюкянгъа емек алмагъа кете. Осман онынъ янына келип сорай: — Къартана, сиз не аладжакъсынъыз? — Отьмек, сары ягъ, сют, къатыкъ аладжам, огълум,— дей Пакизе къартана. — Къайтынъыз, раатланынъыз, мен алып келирим, — дей Осман. — Сагъ ол, балам! Балабан огълан ол! — дей къартана ве, сепетини Османгъа берип, эвине къайта. Султание Харахады 6

1. Пакизе къартана къайда кете эди? 2. Онынъ янына кельген Осман не сорай? 3. Пакизе къартана ве Осман арасында олгъан субетни роллер боюнджа окъунъыз. 4. Икяеден незакетли ибарелерни тапып, дефтеринъизге язып алынъыз. 5. Бойле алны козь огюне кетиринъиз: сиз тюкянгъа кельдинъиз, сатыджыдан аладжакъ шейлеринъизни сорайсынъыз. Бу мевзуда сыныфдашынъызнен диалог уйдурынъыз. Незакетли сёзлерни къулланмагъа унутманъыз.

6-мешгъулиет. «Яз татилимнинъ энъ зевкълы куню» мевзусында икяе тизинъиз. Дефтеринъизге язынъыз.

• • • • • •

мукъаддес — священний, святий инсан — людина биринджи — перший (-й, -е, -і) бала — дитина аш, емек — їжа къулланмакъ — використовувати, користуватися

Окъув

Эшреф Ибраим Мектеп меним кунешим Мектеп меним кунешим, Битмез онынъ зиясы. Мектеп меним дост-эшим, Илим, бильги чокърагъы. Мектеп бу недир? Шиирге эсасланып анълатынъыз.

7

Рустем Муедин Мектепке Кечти язлыкъ татилимиз, Бошап къалды лагерьлер. Юксек, ярыкъ мектеплерде Бизни беклей ралелер. Кучь топладыкъ биз яз бою, Энди дерске башлайыкъ. Гурьлеп оськен бильгимизге Янъы бильги къошайыкъ. 1. Мектепте не япалар? Шиирге эсасланып, джевап беринъиз. 2. Яз татилинъиз насыл кечти? Икяе уйдурып, дефтеринъизге язынъыз. 3. Шиирни эзберленъиз. 4. Ресимге бакъып, мектеп акъкъында бир къач джумле уйдурынъыз ве дефтеринъизге язынъыз. 5. Аталар сёзлерининъ маналарыны анълатынъыз.

Окъувсыз бильги ёкъ, Бильгисиз кунюнъ ёкъ. Бильги алмакъ — иненен къую къазмакъ. 8

Къырымтатар тили

Къонушма медениети 7-мешгъулиет. «Тылсымлы юзюк» масалындан парчаны окъунъыз.

Айшечик дагъда юре-юре ве бир эвге келип чыкъа. Эвнинъ къапусы ачыкъ экен. Ичериге кире. Бакъса, миндер устюнде бир къартбаба ята. — Селям алейкум, къартбаба! Акъшам шерифлеринъиз хайырлы олсун, — дей къызчыкъ ве, къартбабанынъ янына барып, къолуны опе. — Хош кельдинъ, къызым. Кельгенинъ не гузель олды, хасталандым, алым ёкъ. Къал мында, меним къызым олурсынъ, — айта къартбаба. Айшечик къартбабанынъ эвинде къала ве онъа ярдым эте. 1. Айшечик къайда келип чыкъа? О кимге мураджаат эте? 2. Къартбаба Айшечикке не айта? Айшечик не япа? 3. Айшечик ве къартбаба арасында олгъан субетни роллер боюнджа окъунъыз. 4. Къайд этильген сёзлер насыл ишаретлернен айырыла? 5. Незакетли сёзлерни ве ибарелерни дефтеринъизге язынъыз.

Буны билинъиз! Биз кимгедир мураджаат эткенде, онынъ адыны айтамыз: — Аначыгъым! Хайырлы яшлар олсун! — Сен исе, Алим, энди эвге къайт. — Огъурлы ёллар олсун, огълум. Мураджаат этип айтылгъан сёз я да сёз бирикмелерине хитап дейлер. Языда хитап виргюль (,) я да нида (!) ишаретинен айырыла. 9

8-мешгъулиет. Къартана ве торун арасында олгъан субетни окъунъыз.

— Саба шерифинъиз хайырлы олсун, къартанам! — Сагъ ол, торунчыгъым, санъа да шай олсун! Сонъ, огълум, яхшы юкъладынъмы? — Ёкъ, къартанам. Мен гедже къоркъунчлы бир тюш корьдим. Тап абдырап уяндым. — Хайыр эйликке олсун, балам. 1. Хитапларны тапынъыз. 2. Къартана торунынен къонушкъанда насыл незакетли сёзлерни къулланды? 3. Незакетли ибарелерни хитапнен берабер дефтеринъизге язып алынъыз. Хитапларны къайд этинъиз.

9-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз. Ашханеде Ашханеде шамата, Чанакъ-чёльмек тасырдай. Сыджакъ тава ичинде Чибереклер чырылдай. Тёрге кечип отурынъыз, Софра азыр, буюрынъыз, Ашынъыз татлы олсун, Ашагъангъа аш олсун! Сейран Усеинов 1. Экинджи дёртлюкни дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Незакетли ибарелерни къайд этинъиз.

Бу не демектир? Тавада чиберек Чёльде чырчырна 10-мешгъулиет. Окъунъыз. Аш татлы олсун! 10

чырылдай

Сагълыкъ сувлар олсун! Эйиликнен кийинъиз! Иш къолай кельсин! Ёлунъыз ачыкъ олсун! 1. Бу незакетли сёзлерни не Анълатынъыз. 2. Дефтеринъизге язып алынъыз.

вакъыт

айтамыз?

11-мешгъулиет. Нокъталар ерине келишкен незакетли сёзлерни язынъыз.

1. …, къызым, ресим пек дюльбер олгъан. 2. Къаве азыр, ..., битачыгъым, — деди Найле. 3. …, Ахтем, мен бираз кечиктим. Ярдымджы сёзлер: буюрынъыз, аферин, багъышла. • эйилик — 1) добро; 2) благополуччя • хайырлы, огъурлы — 1) добрий, щасливий; 2) той, що приносить щастя • къолай — 1) легко (-й, -е, -і); 2) зручний (-й, -е, -і) • аферин — молодець

Окъув

Озьбекчеден терджиме Талебелер ичюн он муим къаиде Мен сенинъ ичюн, къардашым, Он муим къаиде яздым. Оларны акълынъда тут сен, Яхшы олур — эзберлесенъ. 11

Тенбелликнен огърашма, Уянгъан сонъ тур, ятма! Энъ-эвеля барып ювун, Санъа ярдым этер сабун! Сен мектепке кеч къалма, Амма, сакъын ашыкъма! Къапудан чыкъмаздан башта, Элинъе ал — китап, чанта! Тертип-низамны унутма, Орталыкъкъа сен чёп атма! Ич джебинъде бор ташыма, Бу чиркин шейге алышма! Кийген урбанъ пак олсун, Кольмегинъ ап-акъ олсун! Севип сай ана-бабанъны, Оджанъны, сыныфдашынъны! Биль, дерсте яхшы баалар Ала тек яхшы балалар! Урьмет къазанмакъ ичюн Окъумакъ керек эр кунь! 1. Шиирни окъунъыз. 2. Талебелер насыл олмакъ керек? Шиирнинъ мундериджесине эсасланып, икяе этинъиз. 3. Къаиделерни эзберленъиз.

• • • • • 12

муим — важливий тенбеллик — лінь тертип-низам — виховання чёп — за текстом: сміття урьмет къазанмакъ — заслужити повагу

Къырымтатар тили

Къонушма медениети (девамы) 12-мешгъулиет. Окъунъыз.

Мустафа къартбаба торунларыны янына топлады да, олардан: — Дюньяда энъ къуванчлы куньлер насыл куньлердир? — деп сорады. — Энъ къуванчлы куньлер — байрам куньлери, — деди он яшында Амет торуны. — Байрамда эр кес бири-бирине бахшыш бере, мусафирликке баралар. Анам, бабам бизлерни де алып баралар. Пек къуванчлы ола. — Аферин, огълум, сен биле экенсинъ, — деп макътады къартбабасы Аметни. 1. Сонъки джумлени дефтеринъизге язып алынъыз. Хитап сёзюни тапып, астыны сызынъыз. 2. Сиз насыл байрамларны билесинъиз? Олар акъкъында икяе этинъиз.

13

13-мешгъулиет. Шиирни ифадели окъунъыз. Бильги ал сен, окъу, огрен, Илим олсун ёлдашынъ. Ярышларда юрь сен огде, Китапны эт сырдашынъ. Лёман Сулейман 1. Шаир кимге мураджаат эте? О, не айта? 2. Шиирни дефтеринъизге язып алынъыз. Бир эджалы сёзлернинъ астыны сызынъыз.

14-мешгъулиет. Ахмет ахайнынъ хайырлав мектюбини окъунъыз.

Селям алейкум, урьметли талебелер! Янъы окъув йылынъыз хайырлы олсун! Сизлерге сагълыкъ, къуванчлы куньлер ве сабыр тилейим. Яхшы окъунъыз, бильги алмагъа тырышынъыз. Буюклерни урьмет этинъиз. Дост-муаббет яшанъыз. Сайгъы иле Ахмет ахай. 1. Ахмет ахай талебелерни ненен хайырлай? 2. Оларгъа не тилей? 3. Ахмет ахайнынъ тилеклерини метинден тапып, дефтеринъизге язып алынъыз. 4. Хайырлав мектюбинде насыл незакетли сёзлер бар?

14

15-мешгъулиет. Икяени окъунъыз. Къырылгъан фильджан Огълан ойнагъанда апансыздан фильджанны къырды. Буны кимсе корьмеди. Бабасы келип: — Фильджанны ким къырды? — деди. Огълан къоркъты ве бойнуна алды: — Мен. О вакъытта бабасы: — Догърусыны айткъанынъ ичюн сагъ ол, — деди. Лев Толстой 1. Бабасы не ичюн огълуна «сагъ ол» айтты? 2. Сиз бойле алгъа къалсанъыз, не япар эдинъиз? 3. Бойнуна алды ибаресини насыл анълайсынъыз?

16-мешгъулиет. Окъунъыз.

— Мераба, Сансарчыкъ! Кель, бираз ойнайыкъ. — Мераба, гузель Кобелек! Багъышла, джаным, меним вакътым ёкъ. Шимди къувушымны фындыкъ, джевиз, мантарнен толдурмасам, къышта ач къалырым. 15

1. Кобелек Сансарчыкъкъа насыл сёзлернен мураджаат эте? Сансарчыкъ насыл джевап бере? 2. Къайд этильген сёзлер насыл ишаретлернен айырыла? Бу сёзлерге не дерлер? 3. Метинни дефтеринъизге кочюрип язынъыз.

• • • •

урьметли — шановний истек — бажання къырмакъ, сындырмакъ — розбити бойнуна алмакъ, озь къабаатыны танымакъ — визнати провину

Окъув

Къадыр Велиев Китапнынъ монологы Мен киби садыкъ достны Чыракъ якъып тапмазсынъ. Сёзлеримни динълесенъ, Янълыш, хата япмазсынъ. Саф юрекнен къонушсанъ, Козьлеринъни ачарым. Бутюн омюр ёлунъа Алтын нурлар сачарым. Риза Асанов Меним чокъ достларым бар, Меним достларым — китаплар. Китаплар бильги берелер, Манъа чокъ ярдым этелер. 16

1. Китаплар инсангъа насыл ярдым этелер? 2. Бегенген шиирни эзберленъиз. 3. Сыныфта «Меним севимли китабым» сергисини тешкиль этинъиз. Севимли китабынъыз акъкъында къыскъадан икяе этинъиз. 4. Аталар сёзлерини огренинъиз.

Китап — бильги анахтары. Энъ яхшы дост — китаптыр, Энъ яхшы зенгинлик — бильгидир. 5. Тапмаджаны окъунъыз ве джевабыны айтынъыз.

Тили бар — инсан дегиль, Тикиши бар — кольмек дегиль, Япрагъы бар — терек дегиль. • • • •

садыкъ — відданий (-а, -е, -і) янълыш, хата — помилка саф юрекнен — з чистим серцем къонушмакъ — розмовляти

Къырымтатар тили

НУТУКЪ СЕСЛЕРИ. ЭДЖА. УРГЪУ Сеслер ве арифлер. Оларнынъ языда ишаретленюви 17-мешгъулиет. Аталар сёзюни окъунъыз. Манасыны анълатынъыз.

Ана ичюн бала балдан да татлыдыр. 17

1. Биринджи сёзнинъ сеслерини теляффуз этинъиз. Олар созукъ я да тутукъ сеслерми? 2. Сеслер языда ненен ифаделене? 3. Аталар сёзюни дефтеринъизге язынъыз, эзберленъиз.

18-мешгъулиет. 2-нджи сыныфта кечильгенини хатырлайыкъ ве нокъталар ерине келишкен сёзни тапып айтайыкъ.

Сеслерни биз айтамыз ве … . Арифлерни биз … ве коремиз. Сеслер созукъ ве … ола. Языда сеслер …. косьтериле. [а] – … сес. [б] – … сес. 19-мешгъулиет. Сёзлерни окъунъыз: ф

ф ат

Ре

Са

ш п то з

з ие

Ша

ие

н

д

о

ё

б

р и

с

з а

1. Олар насыл арифлернен фаркълана? 2. Сёзлерни дефтеринъизге язынъыз. 3. Сёзлернинъ манасыны денъиштирген арифлернинъ тюбюни сызынъыз.

20-мешгъулиет. Окъунъыз. 1. Ад, ат, аз, ап. 2. Тоз, туз, тюз, таз. 3. Эль, ель, иль. 4. Тель, бель, сель, кель. 1. Сёзлернинъ маналарыны насыл сеслер айыра? Бу сёзлернинъ маналарыны анълатынъыз. 2. Сёзлерни эджаларгъа болип окъунъыз. Эр бир сёзде къач эджа олгъаныны айтынъыз.

18

Буны билинъиз! Сёзлер сеслерден япылалар. Сёзде бир де бир сес денъиштирильсе, сёзнинъ манасы да денъише: тар — бар, бол — къол. 21-мешгъулиет. Нокъталар ерине келишкен созукъ я да тутукъ арифлерни язынъыз.

буз — ..уз багъ — .. агъ килим — кили.. дере — д .. ре иш — .. ш голь — г.. ль Килим, килит сёзлеринен джумлелер тизинъиз, дефтеринъизге язынъыз.

22-мешгъулиет. Шиирни бир къач кере окъунъыз. Огюмизде дерсликлер, Дефтерлер ве къалемлер. Биз тырышып окъурмыз, Яхшы адам олурмыз. Сейран Усеинов Шиирни акълынъызда тутып, дефтеринъизге язынъыз. Созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

• • • • •

теляффуз этмек — вимовляти созукъ сес — голосний звук тутукъ сес — приголосний звук мана — значення денъиштирмек — замінювати, поміняти

19

Окъув

Талебенинъ кунь тертиби

20

1. Ресимлерни бакъып, анда корьгенлеринъизни икяе этинъиз. Икяе эткенде бойле сёзлерни къулланынъыз: саба эрте, эль-бетини, сабалыкъ аш, бильги, уйледен сонъ, ресим тёгерегине, ярдым эте, юкъламагъа ята. 2. Я сизинъ кунюнъиз насыл кече? Икяенъизни бойле башланъыз: Мен саба эрте турам.

Къырымтатар тили

Элифбе

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Ее Ёё Жж Зз Ии Йй К к Къ къ Л л М м Нн нъ Оо Пп Рр Сс Тт Уу Ф ф Х х Ц ц Ч ч Дж дж Шш Щщ ъ Ыы ь Ээ Юю Яя 23-мешгъулиет. Арифлерни элифбе тертибинде айтынъыз. 1. Элифбе бу недир? 2. Къырымтатар элифбесинде къач ариф бар? 3. Элифбеден башта тутукъ, сонъ созукъ сеслерни ифаделеген арифлерни дефтеринъизге язынъыз.

21

24-мешгъулиет. Берильген сёзлерни, эджаларгъа болип, элифбе тертибинде язынъыз. Кефе, Гурзуф, Алупка, Акъяр, Кезлев, Ялта, Къарасувбазар, Алушта, Багъчасарай, Сакъ. Бу сёзлер не ичюн буюк арифнен языла? Даа насыл сёзлер буюк арифнен язылгъаныны хатырланъыз.

25-мешгъулиет. Берильген сёзнинъ эр бир арифине учер сёз язынъыз.

Акъяр Нумюне: 2) къол 1) ана … … … … … …

3) ялы … … …

4) раф … … …

Тутукъларнынъ тюбюни сызынъыз. Эки сёзнен джумле уйдурып язынъыз.

26-мешгъулиет. Окъунъыз. Буюк арифнен язылгъан сёзлерни элифбе тертибинде дефтеринъизге язып алынъыз. Къырымнынъ энъ юксек дагъы — Романкъош, энъ буюк озени — Салгъыр, энъ сыджакъ ери — Ялта. 27-мешгъулиет. Окъунъыз. Эр бир адамнынъ озь Ватаны бар. Бу ерде о догъа, осе, яшай. Бизим Ватанымыз — Къырым. Къырым — баба-деделеримизнинъ топрагъы. Халкъымызнынъ миллий байрагъы, миллий тамгъасы ве гимни бар. Байрагъымыз мавы тюсте. Онынъ тюсю темиз кокни, мавы денъизни анъдыра. Байрагъымыздаки тамгъа теразе шеклинде. Теразе — адалет темсили. Белли эрбабымыз Номан Челебиджиханнынъ «Ант эткенмен» шиири халкъымызнынъ гимнине чевирильди. 22

1. Ватанымызнынъ ады недир? 2. Къырым кимлернинъ топрагъы? 3. Халкъымызнынъ неси бар? 4. Байрагъымызнынъ тюсю нени анъдыра? 5. Теразе ненинъ темсили? 6. Биринджи абзацны дефтеринъизге кочюрип язынъыз. Сёзлерде созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

28-мешгъулиет. Ашагъыда берильген сёзлерге бирер келишкен ариф къошып, нумюне боюнджа янъы сёзлер язынъыз.

Нумюне: ата — бата, хата, сата; ай — ..., ..., ...; ал — ..., ..., ...; ель — ..., ..., ...; ана — ..., ..., ... . Эки сёзнен джумлелер уйдурынъыз. Дефтеринъизге язынъыз.

• • • • •

миллий — національний теразе — ваги адалет — справедливість — нагадувати белли — відомий, відомо 23

Окъув

Изет Эмиров Меним мераметли битачыгъым

— Битачыгъым, еринъизден турмайып ятынъыз, мен мектептен кельген сонъ, эв ишлерини озюм япарым, — деди торунчыгъы тёшекте хаста яткъан битасына. Къызчыкъ мектебине ашыкъты. Мектепте бу къызчыкъ дерслернинъ битмесини сабырсызлыкънен бекледи. О, эп эвде ятып къалгъан битасыны тюшюне эди. Эсап дерси оджасы бугунь Наиленинъ алыны эслесе керек: — Санъа не олды, Наиле? Суаллериме даима биринджи джевап бере эдинъ, бугунь исе... — деди. — Битам хаста, эвде янъгъыз къалды, — деди Наиле. — Я ананъ, бабанъ къайда? — Пахыл киби, олар узакъкъа аджеле ишнен кеттилер. Бильген олсалар, эбет, кетмез эдилер. 24

— Ойле исе, тез эвинъизге къайт, битанъа козь-къулакъ ол. Керек олса, экимни чагъырт, — деди оджапче. Наиле кельгенде, битасы юкъусырап ята эди. Наиле ач олса керек, ашханеге кирип, къазанларны ачып бакъты. Бакъса, не корьсюн, къазанчыкъта къыймалы лакъша шорбасы къокъуп, бувланып тура. Чайникте чай, къонада исе тилим-тилим кесильген отьмек. Наилечик шорба ашады, чай ичти. Сонъ яваштан битасы яткъан одагъа кирди. Бираз индемей отурды. Битасы козьлерини ачкъан арада, оны къучакълап опьти де: — Ах, меним мераметли битачыгъым, хаста алынъызда аш пиширгенсинъиз. Сиз олмасанъыз, биз не япар эдик? — деди. — Меним къадриме еткенинъ ичюн сагъ ол, тосунчыгъым. Сен менден де мераметлисинъ! Гъалиба, эртедже кельдинъ, ойле дегильми? — деди. — Оджам къайтарды. — Оджанъ да мераметли адам экен. Дюньяда мераметли адамлар чокъ олсун, — деп къошты битасы. 1. Наиленинъ битасына не олды? 2. Оджапче Наилеге не деди? 3. Наиле ашханеде не япты? 4. Икяенинъ эсас фикрини ифаделеген джумлени тапынъыз ве дефтеринъизге язынъыз. 5. Икяени саналаштырынъыз. 6. Аталар сёзюнинъ манасыны анълатынъыз.

Оджагъа ана-бабагъа эткенинъ киби урьмет эт. • сабырсызлыкънен — з нетерпінням • козь-къулакъ ол — доглядай 25

Къырымтатар тили

Созукъ ве тутукъ сеслер 29-мешгъулиет. Окъунъыз. Метинде не акъкъында айтыла?

Къырым — ешиль ада. Онынъ бир тарафы къулан чёльдир. Башкъа тарафы исе — багъчабагъ. Къырымнынъ къоджаман дагълары пек дюльбер. Къырымнынъ багълары, яйлалары, саф авасы пек гузельдир. Багъчасарай, Къарасув Къырымнынъ къадимий шеэрлеридир. И. Гаспринскийден 1. Метинге серлева къоюнъыз. 2. Буюк арифнен язылгъан сёзлерни эджаларгъа болип, дефтеринъизге язып алынъыз.

3. Ресимге бакъып, суаллерге джевап беринъиз. 4. Ресимде не тасвирленген? 5. Денъизнинъ ады не? Узакъта корюнген дагънынъ ады не? 6. Тереклер акъкъында не айта билесинъиз? 7. Метин ве ресимнинъ мевзусы бири-бирине якъынмы?

26

30-мешгъулиет. Шиирни ифадели окъунъыз. Кузь кельди. Эп багъча-багъларда Зевкълы тымар эмеги къайнай. Йырджы къушлар сусты эр якъта, Алтын мевсим джошкъун адымлай. М. Къарахалиль 1. 2. 3. 4.

Шаир кузьни насыл тасвирлей? Шиирнинъ экинджи сатырыны насыл анълайсынъыз? Алтын мевсим ибаресининъ манасыны анълатынъыз. Кузь сёзюнде къач сес ве къач ариф бар, айтынъыз. Бу сёзде созукъ сесни теляффуз этинъиз. О, языда насыл арифнен косьтерильген?

Бу не демектир? Тымар эмеги къайнай Чайникте сув Буны билинъиз! Сеслер эки тюрлю ола: созукъ ве тутукъ. Языда сеслер дёрткоше къавуслар ичине алыныр: [а], [б]. 31-мешгъулиет. Сеслерни окъунъыз. Теляффузына дикъкъат этинъиз.

[а] — [т] [о] — [ш] [у] — [д] [ы] — [нъ]

[э] — [к] [ö] — [гъ] [ÿ] — [ф] [и] — [л]

Къайсы сеслерни теляффуз эткенде ава агъызымыздан сербест чыкъа, къайсы сеслерни айткъанда маниаларгъа расткеле?

Созукъ сеслерни айткъанда ава агъызымыздан сербест чыкъа. Тутукъ сеслерни айткъанда ава агъызымызда базы бир маниаларгъа расткеле. 27

32-мешгъулиет. Окъунъыз. Агъыр иштен къачма, Енгилине чапма. 1. Бу аталар сёзю не акъкъында? 2. Дефтеринъизге кочюринъиз. Созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

33-мешгъулиет. Шиирни бир къач кере окъунъыз. Акълынъызда тутып, дефтеринъизге язынъыз.

Мында эр шей бизимкидир. Мында ер, кок бизимдир. Ватан — бизим анамыздыр, Анамыз — бу Ватандыр. И. Асанин 1. Созукъларнынъ тюбюни сызынъыз. Ватан сёзюне келишкен схеманы къайд этинъиз.

─● ─●

─○─ ─●─

34-мешгъулиет. Окъунъыз. Мен мектепте экинджи сменада окъуйым. Эвге кеч къайтам. Келем, анам энди эвде, акъшамлыкъ аш да азыр. Экимиз бабам иштен къайтаджагъыны беклеймиз. Бабам кельген сонъ ашамагъа отурамыз. Эр кунь бойле. Н. Умеровдан 1. Метинни дефтеринъизге кочюринъиз. 2. Биринджи джумледе тутукъларнынъ тюбюни сызынъыз. 3. Акъшамлыкъ сёзюнде къач сес ве къач ариф олгъаныны айтынъыз.

• • • • • 28

къулан — великий, просторий къоджаман — величезний саф — чистий зевкълы — радісний, веселий, блаженний сусмакъ — мовчати, замовкнути

Окъув

Эшреф Ибраим

Ачкозь Мамут Мамут вакъыт тапмагъандай Даим отьмек ашай дерсте. Тыпкъы, учь кунь ач къалгъандай Шыплаштыра, дерс ёкъ эсте. Сыныф онъа санки буфет, Къарт эчкидай тыймай джагъы. Джеби толу отьмек, къанфет, Дерске ич де ёкъ мерагъы. Оджа онъа суаль берсе, Шашкъанындан чайнай къалем. — Бильмей! — деп, балалар кульсе, — Кулелер, — деп, эте элем. Элем этме, достум Мамут, Къарнынъ эвде тойсун ашкъа. Сыныфта аш-сувны унут, Дерсте бильги кирсин башкъа. 29

1. Мамут дерсте не япа? Шиирден тапып окъунъыз. 2. Онынъ арекетлерине къыймет кесинъиз. 3. Дерсте талебе не япмакъ керек? Фикирлеринъизни айтынъыз. 4. Шиирнинъ сонъки дёртлюкни язып алынъыз ве сёзлерде созукъларнынъ астыны сызынъыз. 5. Аталар сёзюнинъ манасыны анълатынъыз. Эдепли сёзюне манаджа якъын олгъан сёзни тапынъыз.

Эдеплининъ ашагъаны корюнмез, Эдепсизнинъ — чалышкъаны. • • • • • •

шыплаштырмакъ — наминати санки — ніби джакъ — щелепа чайнамакъ — жувати тыймакъ — зупинятися къарын — шлунок, утроба

Къырымтатар тили

Созукъ сеслер 35-мешгъулиет. Суаллерни окъунъыз. Музакере этинъиз ве догъру джевап беринъиз.

1. Къырымтатар тилинде къач созукъ ариф бар? 2. Бу арифлер къач созукъ сесни ифаделейлер? 3. Созукъ сеслерни айткъанда агъзымыздан чыкъкъан ава маниагъа огъраймы? 4. Созукъ сеслерни догъру теляффуз этип, джевабыны айтынъыз. 30

Сиз музакере эткенде, насыл нутукъ чешитинен (агъзавий, язма я да ички) къулландынъыз? Я тюшюнгенде?

36-мешгъулиет. Нокъталар ерине нумюне боюнджа сёзлер язынъыз.

[а] [о] [у] [ы] [ö] [ÿ] [и] [э] аз окъу уфакъ къыз осе ульке икяе эсап … … … … … … … … 1. Сёзлерде къайд этильген сеслерни теляффуз этинъиз. 2. Бу насыл сеслер? Олар насыл арифлернен косьтерильген? 3. Бу сеслерни айткъанда, ава агъзымыздан насыл чыкъа?

Буны билинъиз! Созукъ сеслер: [а], [о], [у], [ы], [ö], [ÿ], [и], [э]. Созукъ арифлер: а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я. 37-мешгъулиет. Схемагъа бакъып, созукъ сеслерни теляффуз этинъиз, оларны ифаделеген арифлерни айтынъыз. [а]

[о]

[у]

[ы]

[ö]

[ÿ]

[и]

[э]

ая

оё

ую

ы

оё

ую

и

эе

38-мешгъулиет. Окъунъыз. Эмен юзь йылларнен оськен теректир. Эмен терегининъ япракълары балабан ве къатты ола. Онынъ мейвалары — пелит фындыгъы. Пелит фындыкълары кузьгедже терек устюнде асылып туралар. 31

1. Эмен насыл бир теректир? 2. Онынъ япракълары насыл ола? 3. Онынъ мейвалары недир? 4. Пелит фындыкълары не вакъыткъадже терек устюнде асылып туралар? 5. Метинни дефтеринъизге язып алынъыз. Созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

39-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз. Тёкюльди кузь япракълары, Орталыкъны сарартып. Кельди ягъмур булутлары, Мавы кокни къарартып. Л. Ибраимова 1. Дефтеринъизге кочюрип язынъыз. 2. Созукъ сеслерни ифаделеген арифлернинъ тюбюни сызынъыз.

Окъув

Черкез-Али Сепетли къартий Саба эрте, ава ачыкъ, Корьдим мектеп ёлунда, Кетеятыр къартанайчыкъ Сепети бар къолунда. Мен битайгъа ярдымлашып, Алып бардым эвине. Битам мени алгъышлады, Пек севине-севине. Алып къартий сепетинден Берди манъа бир алма. 32

Сонъра опип о, бетимден Деди: «Джувур, кеч къалма». Не ёрулдым, не де талдым, Не дерсиме кеч къалдым. Пек огъурлы къартий экен, Къырымджадан беш алдым. 1. Бу шиирде не акъкъында айтыла? 2. Огъланчыкъ мектеп ёлунда кимни корьди? О не япты? 3. Къартий онъа не берди? 4. Огъланчыкъ акъкъында не айтмакъ мумкюн? О насыл бала? 5. Аталар сёзюнинъ манасыны анълатынъыз.

Яхшыдан унер ал, ямандан узакъ къал. • • • •

алгъышламакъ — хвалити джувур (диал.) — біжи талмакъ — втомлюватися огъурлы — сприятливий 33

Къырымтатар тили

Къалын ве индже созукълар. Оларны языда ифаделеген арифлер Созукълар къалын ве индже сеслерге айырылалар. Къалын давушнен айтылгъан созукъларгъа къалын созукълар дерлер. Индже давушнен айтылгъан созукъларгъа исе индже созукълар дерлер. Къалын созукълар — [а] [о] [у] [ы]; Индже созукълар — [ö] [ÿ] [и] [э] 40-мешгъулиет. Башта биринджи сырада, сонъ исе экинджи сырада кельген сёзлерни окъунъыз. Оларнынъ теляффузына дикъкъат этинъиз.

Япракъ ягъмур топракъ булут йылдыз

ель кузь тёпе тизе ульке

Къайсы сырада сёзлер къалын давушнен айтыла? Не ичюн? Тюшюнип айтынъыз.

Буны билинъиз! Сёзнинъ тамырында, эксериетен, я да къалын, я да индже созукълар келе. Меселя: Къырым, ада, денъиз, геми. Языда олар бойле арифлернен ифаделене:

34

къалын созукълар: [а] [о] сеслер:

[у]

[ы]

арифлер:

ую

ы

ая

оё

индже созукълар: [ö] [ÿ] сеслер: арифлер:

оё

ую

[и]

[э]

и

эе

41-мешгъулиет. Имля лугъатынен файдаланып, бир сырагъа къалын созукъларнен кельген сёзлерни, экинджи сырагъа исе индже созукъларнен кельген сёзлерни тапып язынъыз.

Нумюне: Авджы, ягъмур, … . Голь, емиш, … . 42-мешгъулиет. Джумлелерни окъунъыз. 1. Кезлев шеэрини къадимий Джума-Джами яраштыра. 2. Мисхор кою ялыбоюнынъ дюльбер койлеринден биридир. 3. Къырым дагъларында чешит айванлар яшай. 4. Салгъыр бою сюгют ве тал тереклери осе. 5. Ягъмурдан сонъ орталыкъта гольчиклер пейда ола. Тек къалын созукъларнен кельген сёзлерни бир сырагъа, тек индже созукъларнен кельген сёзлерни экинджи сырагъа язып алынъыз.

43-мешгъулиет. Окъунъыз. Созукъларны догъру теляффуз этинъиз.

Адет — [а]д[э]т беден — б[э]д[э]н бибер — б[и]б[э]р тюс — т[ÿ]с дут — д[у]т кунь — к[ÿ]нь софа — с[о]ф[а] кольге — к[ö]льг[э]

тютюн — т[ÿ]т[ÿ] н омюр — [ö]м[ÿ]р сют — с[ÿ]т отьмек — [ö]тьм[э]к къой — къ[о]й кой — к[ö]й той — т[о]й козь — к[ö]зь 35

Адет, тюс сёзлеринен джумлелер тизинъиз. Дефтеринъизге язынъыз.

44-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Нокъталар ерине келишкен созукъны къойып, дефтеринъизге кочюрип язынъыз. К...зьде багъ-багъчалар ве тарлаларда бер...кет дж...йылгъан сонъ дервиза отькериле. Дерв…за байрамы к…ню халкъ, б…р ерде топланып, й...рлай, чынъ ве ман…лер айта, куреш яр…шларыны кеч…ре. Куреш ярышларында гъалип чыкъкъанлар къыйметли бахш...шларнен мук...фатланалар. Метинге серлева къоюнъыз. Къалын созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

45-мешгъулиет. Аталар сёзлерини окъунъыз. Маналарыны анълатынъыз.

Яхшы сёз балдан татлыдыр. Яхшы адам сёзюнден белли олур. Аталар сёзлерини дефтеринъизге язып алынъыз. Индже созукъларнынъ астыны сызынъыз.

46-мешгъулиет. Дефтеринъизге Черкез-Алининъ «Сепетли къартий» шииринден 8-инджи сатырны язып алынъыз. Сёзлерде индже созукъларнынъ астыны бир сызыкънен, къалын созукъларнынъ исе эки сызыкънен къайд этинъиз.

• • • • •

36

чынъ — частівки ярыш — змагання гъалип — переможець къыйметли — дорогий мукяфатланмакъ — нагороджуватися

Окъув

Абибулла Одабаш Кузь айында Алтын кунеш сакълана Булутларнынъ артына, Коклер куськюн, ер кульмей, Къушчыкълар эп агълана. Еллер эсе, дувулдай, Япракъларны къувалай. Къачышсалар япракълар, Ель оларны обалай. Ачувлангъан озенлер, Дагълар даргъын гурьлейлер. Буз булутлар коклерде: «Ягъмур келе, къач!» — дейлер. 1. Шиирни ифадели окъунъыз. Бу шиирде не акъкъында айтыла? 2. Шиирден кузь аляметлерини тапып окъунъыз. 3. Къушчыкълар эп агълана сатырынынъ манасыны насыл анълайсынъыз? 4. Шиирге эсасланып, кузь мевсимине багъышлангъан 4-5 джумле язынъыз. Сёзлерде къалын созукъларнынъ астыны сызынъыз.

• • • •

куськюн — похмурий агъланмакъ — нарікати, засмучуватися обаламакъ — збирати до купи даргъын — ображений

37

Къырымтатар тили

Дудакълы ве дудакъсыз созукъ сеслер. Оларны языда ифаделеген арифлер 47-мешгъулиет. Ашагъыда берильген созукъ сеслерни теляффуз этинъиз. Дудакъларнынъ арекетини козетинъиз.

[а], [о], [у], [ы], [ö], [ÿ], [и], [э] Къайсы сеслерни айткъанда дудакълар огге узана ве тёгереклене? Бу сеслерни дефтеринъизге язып алынъыз.

Созукълар дудакълы ве дудакъсыз созукъ сеслерге айырылалар. [о], [у], [ö], [ÿ] — дудакълы созукълар. Олар языда ифаделене: [о] [у]

бойле [ö]

арифлернен

[ÿ]

оё ую оё ую Бу сеслерни айткъанда дудакълар огге узана ве тёгереклене. Къалгъан созукълар — дудакъсыз. 48-мешгъулиет.

Джумлелерни

дефтеринъизге

язып алынъыз.

1. Мисхорда Арзы къыз ве Али-бабагъа къоюлгъан абиде бар. 2. Узакъта хош сесли бульбуль оте. 3. Биз яшагъан койнинъ ады — Махульдюр. 4. Зульфие турналарнынъ учкъаныны сейир этип тура. 38

1. Дудакълы созукъ сеслерни ифаделеген арифлернинъ астыны сызынъыз. 2. Ашагъыда берильген шартлы бельгилер нени бильдире? Хатырланъыз.

● — … … …; ○ — … … …; — — … …;

—…; ́ — … ... .

3. Схемагъа келишкен сёзни тапынъыз.

—○— —○ —○ ́

49-мешгъулиет. Тапмаджаны окъунъыз. Ёкътыр аягъы-къолу, озю юре, Узундыр онынъ ёлу, иш беджере. 1. Дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Дудакълы созукъ сеслерни ифаделеген арифлернинъ астыны сызынъыз. Озю, беджере сёзлерининъ схемаларыны япынъыз.

50-мешгъулиет. Метинни динъленъиз.

Кирпи уфакъ бир айванчыкътыр. Онынъ алты-еди балачыгъы ола. Кирпининъ балачыкълары кёр догъулалар. Оларнынъ тенинде инелери олмай. Инечиклери бир къач саат ичинде осе. 39

Кирпичиклер сют пек севелер. Яз бою ана-бабаларынен берабер ер емишлерини, къурт-боджеклерни ашап кечинелер. Кеч кузьде кирпилер тёкюльген япракълар ичине кирип, юкъугъа далалар. Олар март айынадже юкълайлар. 1. Кирпи насыл бир айванчыкътыр? а) уфакъ; б) айнеджи. 2. Онынъ къач балачыгъы ола? а) бир-эки; б) алты-еди. 3. Олар насыл догъулалар? а) кёр, тенинде инелери олмай; б) тенинде инелери чокъ ола. 4. Кирпичиклер не пек севелер? а) мейва; б) сют. 5. Кеч кузьде кирпилер не япалар? а) юкъугъа далалар; б) юкъудан уяналар. 6. Дудакълы созукъларнен кельген сёзлерни язып алынъыз. Олар насыл дудакълы созукъ сеслерни ифаделегенини нумюне боюнджа бельгиленъиз. [о] [ö] Нумюне: ола, кёр, … .

51-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз. К...зь маали т...рна керваны Авеленди джен...пке тараф. Кечти ...лар дагъны-дерьяны, ...зьлерине сыджакъ ер арап. Б. Мамбет 1. Дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Нокъталар ерине келишкен дудакълы созукъны язынъыз. Даа насыл дудакълы созукъларны билесинъиз? Оларнен эки сёз тюшюнип язынъыз.

Бу не демектир? сыджакъ

40

ер селям аш

• • • •

дудакълы созукъ — губний голосний дудакъсыз созукъ — негубний голосний хош — хороший, приємний, приємно къыдырмакъ, арамакъ — шукати

Окъув

Абибулла Одабаш Япракълар сарарды Бир кунь балалар балабан бир терекнинъ астында «Беш таш» ойнай эдилер. Бирден кучьлю ель башланды, тереклернинъ пытакъларыны саллатты, бири-бирине токъуштырды. Балалар, оюнларыны ташлап, тёпеге бакътылар. Авада сары, къырмызы япракълар уча, ойнаша эдилер. Бу балаларнынъ ошуна кетти. Япракъларнынъ артындан чапыштылар, бир къач данесини туттылар. Бекир япракъларнынъ бирисини алып, джебине къойды. Акъшам, софра башында бутюн къоранта джыйылышкъанда, Бекир о сары япракъны бабасына косьтерди: — Бакъса, баба, бу сары япракъны, — деди, — эвель япракъларнынъ эписи ешиль эди. Шимди исе чокъусы сары, къырмызы тюслерге киргенлер. Бу недендир, я? 41

— Эй, балам, энди япракъларнынъ омрю толды. Олар баарьде догъар, язда яшар, кузьде исе сарарып солалар. Бираз вакъыттан сонъ, бутюн багъ-багъча, орманлар — эр ер бунынъ киби сары, къырмызы тюслерге бояныр. Сонъ къатты еллер чыкъар, ич аджымазлар, бутюн япракъларны тёкип тюшюрирлер. О заман тереклерде чыплакъ, къуру, индже пытачыкълардан башкъа ич бир шей корип оламазсынъ. Бу сёзлерни буюк меракънен динълеген Бекирнинъ къартанасы терен бир кокюс кечирди. 1. Метинде насыл мевсим акъкъында айтыла? 2. Бекир сары япракъны кимге косьтерди? Баба ве Бекир арасындаки субетни дикъкъатнен окъунъыз. 3. Не ичюн Бекирнинъ къартанасы терен кокюс кечирди? 4. Метинден дудакълы созукълары олгъан 10 сёзни дефтеринъизге язып алынъыз.

• • • • 42

ошуна кетмек — ставати смішно меракънен — з цікавістю чыплакъ — голий терен кокюс кечирмек — глибоко зітхнути

Къырымтатар тили

Тутукъ сеслер. Янъгъыравукъ ве сагъыр тутукълар 52-мешгъулиет. Окъунъыз. Тюшюнинъиз ве джумлелерни девам этинъиз.

Къырымтатар элифбесинде 25 … … … . Тутукълар янъгъыравукъ ве … … . Тутукъ сеслерни айткъанда агъзымыздан чыкъкъан ава … … . Янъгъыравукъ тутукълар давушнен, сагъыр тутукълар исе … … . Буны билинъиз! Къырымтатар элифбесинде тутукъ сеслерни ифаделеген 25 ариф бар. Олардан къ, гъ дж, нъ арифлери къырымтатар тилине хас олгъан сеслерни ифаделейлер. Тутукълар янъгъыравукъ ве сагъыр олалар. Давушнен айтылгъан тутукълар — янъгъыравукъ тутукълар, шувултынен айтылгъан тутукълар — сагъыр тутукълар. 53-мешгъулиет. Ресимде нелерни коресинъиз? Адларыны айтынъыз.

43

1. Оларны насыл бир умумий сёзнен адландырмакъ мумкюн? Бу сёзнинъ биринджи сесини теляффуз этинъиз: сес сербест чыкъамы? 2. Ресимдеки махсулларнынъ биринджи сеслерини айтынъыз. Олар созукъ я да тутукъ сеслерми? 3. Сёзлерде къач созукъ ве къач тутукъ сес олгъаныны айтынъыз.

54-мешгъулиет. Шиирни ашыкъмайып, ифадели окъунъыз.

Багъчаларда, багъларда алтын япракълар Табиаткъа боюн эгер, тёкюлир. Терекли ерлерде саба сокъакълар Макъат тёшегендай олып корюнир. Э.Ибраим 1. Бу шиирде насыл мевсим тасвирлене? 2. Табиаткъа боюн эгер, тёкюлир сатырынынъ манасыны насыл анълайсынъыз? 3. Макъат сёзюне манаджа якъын олгъан сёзни тюшюнип тапынъыз. 4. Шиирни дефтеринъизге язып алынъыз. Янъгъыравукъ тутукъларнынъ астыны сызынъыз.

55-мешгъулиет. Сеслерни айтынъыз. Оларнынъ теляффузына дикъкъат этинъиз.

[б] — [п] [в] — [ф] [г] — [к] [гъ] — [къ]

[д] — [т] [ж] — [ш] [з] — [с] [дж] — [ч]

1. Къайсы сеслер давушнен, къайсылары исе шувултынен айтыла? 2. Чифтни тешкиль эткен янъгъыравукъ ве сагъыр тутукъларны сечип язынъыз.

Янъгъыравукъ: б, … Сагъыр: п, … б, в, г, гъ, д, ж, з, й, к, къ, л, м, н, нъ, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, дж, ш, щ. 44

56-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Алие бита Сарабуз коюнде яшай. Почтаджы онъа Эльмаз торнундан мектюп кетирди. Алие бита мектюпке пек къуванды. Торунчыгъы сагъ-селямет, мектепте яхшы окъуй экен. Эльмаз битасыны пек сагъынгъан, оны мусафирликке чагъыра. Къайд этильген сёзлерде тутукъларны нумюне боюнджа талиль этинъиз.

Нумюне: Бита б — [б] сеси, тутукъ, янъгъыравукъ, сагъыр чифти — [п]; т — [т] сеси, тутукъ, сагъыр, янъгъыравукъ чифти — [д]. 57-мешгъулиет. Сизинъ къартбаба-къартананъыз не ерде яшайлар? Сиз оларгъа насыл мектюп язар эдинъиз? Мектюпни дефтеринъизге язынъыз.

Бу не демектир? сагъыр • • • • •

адам сес

хас олгъан, аит олгъан — властивий, особливий теляффуз, айтылув — вимова килим, макъат — килим къуванмакъ — радіти сагъынмакъ — скучити

45

Окъув

Фикрет Самединов Кузь Кузь кельгенде эсе еллер, Сыкъ-сыкъ ягъа ягъмурлар. Дерелерден акъа селлер, Тёкюлелер япракълар. Сарардылар багъ-багъчалар, Учып кетти турналар. Бизнен къалды бозторгъайлар, Чавкелер ве къаргъалар. 1. Шиирни окъунъыз. Кузь кельгенде не ола? Метинге эсасланып, джевап беринъиз. 2. Муэллиф къушлар акъкъында не айта? Сиз бу къушлар акъкъында не билесинъиз? Айтынъыз. 3. Шиирни эзберленъиз.

Бу не вакъыт ола? Пишип бите мейвалар, Сарарып сола япракълар. Ягъа сувукъ ягъмурлар, Учып кетелер къушлар. Тапмаджанынъ джевабыны тапынъыз.

• сель — сель, бурхливий паводок, грязе-кам’яний потік після дощу • дере — полонина, улоговина, балка • бозторгъай — горобець • чавке — галка • ягъмур ягъа — йде дощ

46

Къырымтатар тили

Гъ, къ арифлери 58-мешгъулиет. Сёзлерни окъунъыз. Гъагъа къараман гъурур къуветли агъыр къыйыкъ гъалебе къолайлы Гъ, къ арифлери насыл созукъларнен къошулып келелер? Къалын я да инджеми?

Гъ, къ тутукълары къалын созукъларнен (а, о, у, ы) къошулып келелер ве эджа япалар. Меселя: гъарп, къуванчлы, сыгъын. 59-мешгъулиет. Ресимге бакъынъыз. Суаллерге ве ярдымджы сёзлерге эсасланып, икяе уйдурынъыз.

47

Ярдымджы сёзлер: кезинти, сансар, къувуш, къушлар, кузь, джыялар, тереклер, козетелер, сувда, авелене, сары япракълар. 60-мешгъулиет.

Сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз. Гъ, къ тутукълары олгъан эджаларнынъ астыны сызынъыз.

Далгъа, сагъынды, огъурлы, къора, къоркъу, богъаз, къувуш, къаверенки, къыдырды, къабаат. Сагъынды, къувуш сёзлеринен джумлелер тизип, дефтеринъизге язынъыз.

61-мешгъулиет. Окъунъыз. Арманчыкътан чыкъкъан богъдай Дегирменде ун ола. Чуваллар унгъа толгъанда, Эвде берекет ола. Э. Асанова 1. Гъ, къ тутукълары олгъан сёзлерни язып алынъыз. 2. Сёзлерде къач сес ве къач ариф олгъаныны айтынъыз. 3. Богъдай сёзюнинъ схемасыны япынъыз.

62-мешгъулиет. Джумлелерни окъунъыз. Нокъталар ерине келишкен къалын созукъларны къойып, дефтеринъизге язынъыз. 1. Къ…рым дагъл...рында чешит осюмликлер осе. 2. Копеклерге янгъ…н вакътында балаларны къ…ртармакъны да огретелер. 3. Кукуккъ…ш акъкъ…йын терегининъ пытагъ…на къ…нды. 4. Акъш..м эвимизге къ...мшуларымыз кельди. 5. Мектебимизге докъ...з компьютер багъышладылар. • кукуккъуш — зозуля • акъкъайын — береза 48

Окъув

Изет Эмиров Джевиз хырсызы ким?

Нефизе къартанай азбарындаки джевиз терегинден баягъы берекет алды. Джевизлерни къурутмакъ ичюн ахырнынъ дамына яйдырып къойды. Къартана джевизлерни эр кунь бир къач сефер къарыштырып, чевире эди. О, джевизлернинъ кунь-куньден эксильгенини сезди. «Бу ишни, эбет, къомшу Аметнинъ огълу Шевкет япадыр», — деп тюшюнди Нефизе къартанай. Куньлернинъ биринде о, мектептен ёрулып къайтаяткъан Шевкетнинъ огюне чыкъты. — Дамгъа къурутмакъ ичюн къойгъан джевизлерим кунь-куньден эксильмекте. Бу сенинъ япкъанынъ недир, балам, къомшу къомшугъа бойле хиянетлик япармы? — деп мырылдады. Къартанайнынъ бу ботен лафларына пек элем эткен Шевкет тап агълап йиберди. — Валлаи-билляи, битай, сиз манъа ботенден-ботен ифтира этесинъиз… 49

— Бу орталарда, мааллемизде сенден башкъа чая бала бармы, айтчы бакъайым?! — деди къартанай. — Сиз, битай, хырсызлыкъны алакъаргъалардан корюнъиз. Алакъаргъалар дамынъызгъа къонып, джевизлерни алып къачкъанларыны озь козьлеримнен корьдим. Сызгъырдым, учып кеттилер. — Олмайджакъ шей… Бу яшыма келип, алакъаргъа джевиз хырсызлагъаныны корьмедим, эшитмедим. — Битай, яхшы бакъсанъыз, мытлакъа корерсинъиз… Бу лафлар битер-битмез, эки алакъаргъа дамгъа келип къонды ве джевизлерни чокъуп башладылар. Буны корьген Нефизе къартана не айтмагъа бильмеди, шашып къалды. Авучларыны бири-бирине урып: — Киш, киш, ярамазлар, — деп къычырды. Къартананынъ сесинден урьккен алакъаргъалар учып кеттилер. Лякин бир-эки джевиз такъ этип ерге тюшти. — Битай, энди корьдинъизми, джевиз хырсызы ким? — деди Шевкет, буюк бир белядан къуртулгъан киби. 1. Нефизе къартанай джевизлерни не япты? 2. Къартанай нени сезди? 3. Нефизе къартанай Шевкетни неде къабаатлады? 4. Джевиз хырсызы ким экен? 5. Нефизе къартанай ве Шевкет арасындаки субетни роллерге болип окъунъыз.

• • • • 50

ифтира — наклеп чая — бешкетник, пустун алакъаргъа — сиворакша урькмек — лякатися, боятися

Къырымтатар тили

К, къ, п арифлерининъ янъгъыравукълашувы 63-мешгъулиет. Сёзлерни окъунъыз. Къайд этильген тутукъларгъа дикъкъат этинъиз.

Дерслик — дерслиги къашыкъ — къашыгъы урлукъ — урлугъы джевап — джевабы Чокъ эджалы сёзлернинъ сонъунда расткельген к, къ, п сагъыр тутукъларына бир де бир созукъ сес къошулса, бу тутукълар янъгъыравукълашыр: терек — тереги, таракъ — тарагъы, мектеп —мектеби. 64-мешгъулиет. Берильген сёзлерни нумюне боюнджа язынъыз. Аякъ — меним аягъым; таякъ — онынъ таягъы; боюнджакъ — онынъ ...; къатыкъ — меним ...; къулакъ — онынъ ... . табакъ — меним ...; 65-мешгъулиет. Джумлелерни язып алынъыз. Къавуслар ичиндеки сёзлерни догъру шекильде язынъыз.

1. Алименинъ (китап) сыныфта къалды. 2. Къартанамнынъ (юрек) агъырды. 3. Азбарымызнынъ (топракъ) къара ве йымшакъ. 4. Чам (терек) юксек къаялар устюнде осе. 5. Оджа талебенинъ (джевап) пек бегенди. К, къ, п тутукълары не ичюн янъгъыравукълаштылар?

51

66-мешгъулиет.

Сёзлерни

нумюне

боюнджа

язынъыз.

Нумюне: Къолчакъ — къолчагъым, къолчагъынъ, къолчагъы. Янакъ — ..., ..., ... . Къулакъ — ..., ..., ... . Тирсек — ..., ..., ... . Терек — ..., ..., ... . Лагъап — ..., ..., ... . Долап — ..., ..., ... . Сёзлернинъ сонъунда к, къ, п сагъыр тутукъларнынъ денъишювини анълатынъыз.

67-мешгъулиет. Джумлелерни язып алынъыз. Нокъталар ерине келишкен арифлерни язынъыз.

1. Таву…ымыз йымырта къозлады. 2. Эльмаз саба тёше…ини джыйыштырды. 3. Балыкъчыларнынъ къайы…ы денъизден къайтты. 4. Бабам ора…нен пичен чала. 5. Анам къардашымнынъ кольме…ини ювды. 6. Къартанам акъшамлары чора… оре. Бу не демектир? пичен даре аякъ

52

чалмакъ

Окъув

Эльмаз Бахшыш Кузь нимети Кузь етишти юртума, Бош кельмеди къапыма. Сепет-сепет мейвалар Бере бизге багъчалар. Темизлене тарлалар, Себзе тола анбарлар. Бизге бойле ниметни Кузь кетире, балалар! Саба къоджаман дагълар, Пуф думандан чыкъарлар, Къышкъа кирмезден эвель, Этрафны хош япарлар. Этраф бенъзер масалгъа: Инсанны айрет алгъа Къоя кузь манзарасы — Не гузель кузь авасы! 1. Шиирни окъунъыз. 2. "Кузь етишти юртума, бош кельмеди къапыма" джумлесини насыл анълайсынъыз? 3. Шиирни эзберленъиз. 4. Кузьде пишкен мейва ве себзелернинъ ресимлерини япынъыз. Ресимге ад къоюнъыз.

• • • •

себзе — овоч нимет — благо бенъзер — схожий айрет — здивування 53

Къырымтатар тили

Эджа 68-мешгъулиет. Сёзлерни окъунъыз. Къалем, дерс, къыр, мерамет, хош, турна, пармакълар, ярлыкъ, эглендже, утанчакъ, осюмлик, эдепли. 1. Эр бир сёзде къач созукъ ве къач эджа бар? Эджаларнынъ сайысы созукъларнынъ сайысынен бир келеми? 2. Сёзлерни нумюне боюнджа джедвельге язынъыз. Бир эджалы сёз

Эки эджалы сёз

Учь эджалы сёз

дерс …

къа-лем ...

ме-ра-мет ...

69-мешгъулиет. Сагъ ве сол тарафтаки языларгъа дикъкъат этинъиз.

Мер, кез; му, са, фир;

Акъмесджит, дюльбер, шеэр, ве ешиль

1. Сагъ тарафта не язылгъан? Я сол тарафта? 2. Сагъ тарафта олгъан сёзлернен джумле, сол тарафта олгъан эджаларнен исе сёзлер тизинъиз. Оларны дефтеринъизге язынъыз. Сёзлерде созукъларнынъ тюбюни сызынъыз.

Сёзнинъ бир кереден айтылгъан къысмына эджа дейлер. Сёзде къач созукъ сес олса, о къадар эджа олур. 70-мешгъулиет. Тапмаджаларны окъунъыз, джевапларыны тапынъыз.

54

Козь ташласанъ — агъларсынъ, Менден гузель тапмазсынъ. Гедже бакъсам — кок толгъан, Саба бакъсам — ёкъ олгъан. Дефтеринъизге кочюринъиз. Сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз.

Бу не демектир? козь ишни бир шей

ташламакъ

71-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Къартоп — файдалы себзе. Къартопта витаминлер чокъ. Къартопны йылда эки кере сачып, берекетини джыймакъ мумкюн. Къартоп чечеклери беяз ве мелевше тюсте олалар. Озю исе сары, гульгюли ве мерекеп тюсте ола. Къартопнынъ ватаны — Дженюбий Америка. 1. Къартоп насыл себзе? 2. Къартопта не чокъ? 3. Къартопнынъ чечеклери насыл тюсте ола? Я къартопнынъ озю насыл тюсте ола? 4. Къартопнынъ ватаны къайдадыр? 5. Дефтеринъизге башта бир эджалы, сонъра исе эки эджалы сёзлерни язып алынъыз.

55

72-мешгъулиет. Дёртлюкни окъунъыз. Бу сатырлар къайсы шиирден алынгъан? Хатырланъыз.

Яшасын къокъулы сабун! Йымшакъ юзьбез яшасын! Тишлеринъни ювмакъ эр кунь Адет олып башласын! 1. Дефтеринъизге кочюринъиз. Сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз. 2. Берильген схемагъа шиирден къайсы сёз келише?

●

─○─

Окъув

Лютфие Софудан Дервиза Амет саба эрте турды. О, бабасынен берабер дервизагъа кетмеге ашыкъты. Бабасы ат къошусынен зияде меракълана. Аметте исе курешке авеслик зияде. О, курешни сейир этмеге севе. Огъланлар курешкенде, ойле бир дикъкъатнен бакъа ки, мына-мына курешке чыкъайым деп, озюни зорнен тута. Дервиза мейданында халкъ чокъ. Бир тарафтан чалгъы чалына, дигер тарафта салынджакълар саллана. Даа бир кенарда атеш яна — къазанлар къайнай, чибереклер чырылдай. Адамлар мында бутюн кунь эгленеджеклер, ашайджакълар, раатланаджакълар. Оларгъа бугунь байрам. Дервизагъа чешит ерлерден курешчилер кельдилер. Чокъ ярышлардан, оюнлардан сонъ 56

куреш башланды. Чалгъыджылар «Куреш авасы» ны чалып, эр кесни куреш мейданына давет эттилер. Амет ве достлары яш огъланчыкъларнынъ курешкенлерини сейир эттилер. 1. Амет бабасынен къайда ашыкъты? 2. Бабасы ненен меракълана? Я Амет? 3. Дервиза мейданы тасвирленген парчаны метинден тапып, гъайрыдан окъунъыз. Экинджи абзацкъа эсасланып, икяе этинъиз. 4. Дервизагъа кимлер кельдилер? 5. Чалгъыджылар не яптылар? 6. Ресимге бакъып икяе уйдурынъыз.

• • • •

дервиза — осіннє свято врожаю авеслик — захопленість, бажання, інтерес ярыш — змагання сейир этмек — спостерігати, споглядати

57

Къырымтатар тили

Къалын ве индже созукълы эджалар 73-мешгъулиет. Джумлелерни окъунъыз. 1. Нусрет джесюр бат…рлар акъкъынд… мас…ллар динълемеге севе. 2. Бир зам…нда пек ач къашкъ…р аш къыд…рып, ёлгъ… ч… къа. 3. Дагъларда сыгъ…н, къ…раджа, тильки, тавш…н, санс…р, къашкъ…р киби айванлар яшай. 4. Дагъда кийик арм...т, м...шм...лла, къ...з...лч...къ тереклери с...къ расткеле. 5. Шевкет, ч...нтас...ны т...шлап, мектепке чапт..., озю окъ...гъан сын...ф одас...нынъ къ...пусыны къакъты. Нокъталар ерине къалын созукъ сеслерни ифаделеген а, о, у, ы арифлерини къойып, дефтеринъизге язынъыз.

Эджада [а], [о], [у], [ы] сеслери олса — къалын созукълы эджалар олур. Бу эджалар къалын окъулыр: [а] [ы] [а] [у] [у] [о] [о] [а] Къа-рыл-гъач, ур-лукъ, боз-тор-гъай

74-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз.

Мерьем нагъыш нагъышлай, Эм нагъышлай, эм йырлай. Гузель-гузель явлукълар Анасына багъышлай. С. Усеинов 58

Дефтеринъизге тек къалын созукъларнен кельген сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз.

75-мешгъулиет.

Сёзлерни

эджаларгъа

болип

окъунъыз.

Керим, ресим, озен, мемлекет, деве, нилюфер, эрик, тенеффюс, невбетчи, тепси, Земине, денъиз. 1. Сёзлер къалын я да индже давушнен окъула? 2. Дефтеринъизге учь эджалы сёзлерни язып алынъыз. Созукъларнынъ астыны сызынъыз.

Эджада [ö], [ÿ], [и], [э] сеслери олса — индже созукълы эджалар олур. Бу эджалар индже окъулыр: [ÿ] [э] [ö] [ÿ] [и] [э] [и] [ö] [э] Гуль-шен, козь-люк, ик-мет-ли, тё-пе. 76-мешгъулиет. Тезайтымны окъунъыз. Сервер солгъан, сараргъан Сап-сары себзелерни Сепетке сайламадан салды. Тек индже созукъларнен кельген сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз. Созукъларнынъ астыны сызынъыз.

77-мешгъулиет. Сол тарафта къалын созукълы эджаларнен, сагъ тарафта исе индже созукълы эджаларнен кельген сёзлерни догъру окъунъыз.

(пичен) о-ра — (чорап) о-ре (юксек) къо-ра — (яхшы) коре (къара) бу-лут — (тереклер) бурь-ле-не Пичен ора, чорап оре сёз бирикмелеринен джумлелер тизип, дефтеринъизге язынъыз.

59

78-мешгъулиет. Окъунъыз. Ана тилим – Къанат тилим! Яхшы билем. Сеннен кулем, Сеннен учам!

Артып бильгим, Санъа – севгим Ве урьметим, Сезлеринънен Ёллар ачам!

И. Абдураман 1. Муэллиф ана тили акъкъында не айта? Сиз муэллифнинъ сёзлеринен разысынъызмы? Музакере этинъиз. Дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Шиирни ифадели айтмагъа огренинъиз.

79-мешгъулиет. «Эдебий окъув» болюгинден келишкен 5-6 сёз тапып, нумюне боюнджа джедвельни толдурынъыз.

Индже созукълы эджаларнен кельген сёзлер

Къалын созукълы эджаларнен кельген сёзлер

тер-бие …

къа-нат ...

Окъув

Чам тереги ве торгъайчыкъ (ривает) Кузь кельгенинен тереклернинъ япракълары сарарып, тёкюльмеге башлайлар. Къушлар сыджакъ ерлерге учып кетмеге азырланалар. Табиатта эр шей къышкъа азырлыкъ коре. Ялынъыз чам тереги озюнинъ ярашыкълы, 60

зенгин ешиль урбасыны денъиштирмей. О, язкъыш ешиль тура. Аджеба, не себептен бойле ола экен? Эвель заманларда бир кере къыш пек эрте кельген экен. Эписи къушлар сыджакъ ерлерге учып кеткенлер. Уфакъ къушчыкълар балабан турналарнынъ аркъаларына къонып, оларнен учкъанлар. Джумранлар, сычанлар, аювлар сувукътан къоркъып, юваларында сакълангъанлар. Дигер айванлар да эписи къышкъа азырлыкъ корьгенлер. Лякин бир дане чочамий торгъайчыкъ чёльнинъ ортасында къалгъан. Онынъ бир къанатчыгъы зайыф экен. О, чёльде оськен чалыларнынъ тюбюнде гизленип, тюшюнджеге далгъан. — Меним къанатым зайыф. Къыш чиллесинде эляк олмакъ мумкюн. Чаре тапып, озюмни бу белядан къуртармакъ кереким. Ормангъа барсам, бир де бир терекнинъ къувушында гизленип, озюмни сувукътан къорчаларым, — деп тюшюнген ве ормангъа тараф кеткен. 61

О, орманнынъ ичине киргенинен, балабан пелит терегини корип, онъа: — Пелит тереги, санъа ялварам, йибер мени озь къувушынъа къышламагъа, — деген. — Эльбет, бутюн къыш меним урлукъларымны ашайджакъсынъ. Мен исе келеджекте ерге не сачаджагъым? — деген терек ве къушчыкъны йибермеген. Къушчыкъ орман бою кете. Шувулдап акъкъан озеннинъ четинде пытакъларынен сувны сыйпап тургъан тал терегини корип: — Гузель тал, ич олмагъанда, сен мени озь къучагъынъа ал, мени аяздан сакъла, — деген.

62

Тал исе: — Мен эр кунь озеннен лаф этем, сырдашам. Манъа кедер этме, кет бу ерден, — деген. Къушчыкъ мугъайып, энди орманнынъ чытырман ерине кирген. Бу арада огюнде чам тереги пейда олып, ондан: — Сен къайда кетесинъ, чочамий? Тезден сувукълар башлайджакъ, бузларсынъ. — Къайда кеткенимни озюм де бильмейим, достларымнен учып оламадым. Ормангъа кельдим. — Олмаса, меним пытакъларымнынъ арасында яша, мен сени чарем олгъаны къадар аяздан къорчаламагъа тырышырым, — деген де, пытакъларыны ерге эгильтип, бир ерге топлагъан, къушчыкъ ичюн ювачыкъ япкъан. — Сен къоркъма, мен сени бутюн къыш озюмнинъ урлукъларымнен бакъарым. — Чокъ сагъ ол, мераметли чам тереги, — деген къушчыкъ.

63

Сувукъ еллер эсип башлагъан. Ель къышбабадан къайсы тереклернинъ япракъларыны тёкмек кереклигини сорагъан. Къышбаба: — Чам терегинден гъайры бутюн тереклернинъ япракъларыны тюшюр, — деген. Иште, андан берли чам тереги яз-къыш ешиль олып тура. 1. Чочамий торгъай не себептен учып оламады? 2. Чочамий торгъайчыкъ къайсы тереклерден ярдым сорай? 3. Не ичюн пелит ве тал тереги чочамий торгъайчыкъкъа ярдым этмейлер? 4. Ель не ичюн чам терегининъ япракъларыны тюшюрмей? 5. Чочамий торгъайнынъ пелит, тал ве чам терегинен субетини роллерге болип окъунъыз.

• къыш чиллеси, къышнынъ энъ сувукъ вакъты (къыркъ кунь) — зимове сорокадення (період найсуворіших холодів) • къувуш — дупло • мугъаймакъ, джаны агъырмакъ — образитися, впадати в зневіру

Къырымтатар тили

Ургъу. Ургъунынъ ери. Ургъулы ве ургъусыз эджалар 80-мешгъулиет. Сёзлерни окъунъыз. Афта́, топра́къ, къоба́, динъле́й, мында́, насиа́т, мени́м, суа́ль, тюшюне́, тере́н, зейтю́н. 64

1. Ургъу тюшкен созукълар насыл давушнен айтыла? Ургъу сёзнинъ къайсы эджасына тюше? 2. Сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз.

Буны билинъиз! Къырымтатар тилинде ургъу, эсасен, сёзнинъ сонъки эджасына тюше. Меселя: ма-вы́, ме-лев-ше́, о-ю́н. Башкъа тиллерден кирген сёзлерде ургъу биринджи, экинджи ве башкъа эджаларгъа тюшмек мумкюн. Меселя: ра́-дио, ком-пью́-тер, те-ле-ви́-зор. 81-мешгъулиет. Эджалардан сёзлер тизинъиз. Сёзлерни окъугъанда ургъулы эджаны къуветлидже айтынъыз. Ургъу созукъ я да тутукъ сеске тюше?

лы, ни, зам; рик, э; та, шеф, ли; са, лы, быр; не, джи, ай. Сёзлерни дефтеринъизге язынъыз. Ургъу тюшкен эджанынъ астыны сызынъыз.

Сёз бир я да бир къач эджадан ибарет ола. Бир эджанынъ башкъа эджаларгъа коре къуветли ве девамлы айтылмасына ургъу дейлер. Ургъуны къабул эткен эджагъа ургъулы эджа, къалгъан эджаларгъа исе ургъусыз эджалар дейлер. 82-мешгъулиет. Сёзлерни дефтеринъизге язып алынъыз. Ургъулы эджаларнынъ астыны сызынъыз.

65

Абиде, авджы, кучелек, мектюп, къартал, инджир, чанта, гъалебе. Схемаларгъа келишкен сёзлерни тапынъыз.

ꞌ ○─ ─○─ ꞌ ─○─ ─○─

83-мешгъулиет.

Окъунъыз.

Метинге

серлева

къоюнъыз.

Кузь. Серин ель эсе. Кунеш йылтырай, амма сыджагъы чокъ дуюлмай. Тереклернинъ япракълары сарарып солалар ве ерге тёкюлелер. Къушлар сыджакъ иллерге учып кетелер. Къайд этильген сёзлерни эджаларгъа болип, дефтеринъизге язынъыз. Оларнынъ схемаларыны япынъыз.

84-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Онъа серлева къоюнъыз.

Бизим коюмизде медениет эви бар. Медениет эвинде «Мелевше» адлы оюн тёгереги чалыша. Тёгерекни Асан ве Зера Ильясовлар тешкиль эттилер. Бу тёгерекке мен ве меним достларым Алие Исмаилова ве Эмине Муратова къатнаймыз. Анда биз чешит халкъ оюнларыны огренемиз. Биз «Мелевше» тёгерегини бегенемиз, чюнки ойнамагъа пек севемиз. 1. Сонъки джумлени дефтеринъизге язып алынъыз. Сёзлерде къуветли давушнен айтылгъан созукъны ургъу къойып къайд этинъиз. 2. Эки сёз сечип, оларнынъ схемасыны япынъыз. 3. Сен дерстен сонъ спортнен огърашасынъ, сыныфдашынъ исе йыр тёгерегине къатнай. Сиз бу тёгереклерде не япкъанынъыз акъкъында суаль-джевап тарзында субетлешинъиз.

66

85-мешгъулиет. Ресим ве ашагъыдаки ярдымджы сёзлерге эсасланып, манаджа уйгъун сёз бирикмелери тизинъиз.

Ярдымджы сёзлер: къара, сары, дюльбер, къырмызы, орьнекли, пускюлли. Нумюне: Сары армут, … . Сёзлерде ургъулы эджаларнынъ тюбюни сызынъыз.

Окъув

Абдуль Эзель Герайбай Абдуль Эзель Герайбай Кефе виляетининъ Янъысала коюнде дюньягъа кельди. О балалар ичюн 1927 сенеси «Кучюк икяечиклер» серлевалы джыйынтыкъны нешир эте. Балалар джыйынтыкътаки «Багъча бийи иле эв чибини», «Балкъурт иле кобелек», «Къарынджалар», «Чегертки» адлы икяелерни авесликнен окъуйлар. 67

Балкъурт иле кобелек

Сентябрь айынынъ сонъки куньлери эди. Кунешнинъ сыджагъы эксильген. Чёллерде, къырларда отлар къурумагъа, багъчаларда япракълар сарармагъа башлагъан эди. Мавы къанатлы, къара бенечиклери олгъан, кок козьлю, назик аякълы, севимли кобелечик де къонмагъа бир чечек, я бир ешиль от тапалмай, къайгъыланып юре эди. Эр ер тым-тырыш: бульбуль сеслери кесильген, къушларнынъ чивильдилери токътагъан, ич бир айванчыкъ корюнмей эди. Ялынъыз сасыкъ къонъузлар озьлерине ашамагъа шей къыдырып юре эдилер. Амма ашаладжакъ киби шей де къалмагъан. Бир кунь кобелечик де омюрининъ биткенини тюшюнип юрьгенде, къаршыдан къалын къурсакълы, къара козьлю, сары къанатлы, токъал бурунлы бир балкъуртнынъ кельгенини корьди. Балкъурткъа якъынлашаракъ: — Мераба, балкъурт агъа! — деди. 68

— Мераба, гузель, севимли кобелечик. — Яхшысызмы? Бала-чагъа, къорантанъыз, джумлеси яхшылармы? — Чокъ шукюр. Озюнъизден сормалы! Насылсынъыз, къоранталарынъыз да яхшылармы, севимли кобелечик? — Насыл къоранта? Менде къоранта къайдан олсун? Мен бир кимсесиз, оксюз бир кобелечигим. Бармагъа бир ерим ёкъ. — Я, сенинъ ананъ, бабанъ къайда? Оларгъа бармайсынъмы? — Эй, балкъурт агъа, мен олардан тап язда айрылгъан эдим. Бильмейим, олар ольдилер ми, къалдылармы, ич бир шейден хаберим ёкъ. — Айды, ойле олса, сагълыкънен къал. Мен кетмесем олмаз. Мени эвде беклейдирлер. — Не ашыкъасыз, я? — Чалышмакъ керек. — Балкъурт агъа, сиз турмай чалышасыз. Неге бу къадар чалышасыз? — Чюнки мен авалар сувугъандже ашайым. О заман сувурмагъа чечек олмагъанындан шимдиден ашамагъа азырламакъ керек. Я сен нечюн озюнъе къышлыкъ ашама топламайсынъ? — Мен ашаманы къайда топлайым. Эвим, илим, бир шейим ёкъ. Бизлер ичюн яшав бойле къурулгъан, учь-дёрт ай язда яшамакъ. Иште, бизге табиатнынъ берген омюри. — Я сиз несилинъизни насыл бакъасыз? — Биз язда топракъ ичерисинде йымырталарымызны комемиз. Бу йымырталар экинджи сенеси къурт оларакъ яратылалар. Бу къуртлар кобелек алына кечелер. — Я… айды, ойле олса, сагълыкънен къал, мен кетейим. — Сагълыкънен бар. 69

Кобелечик тюшюнип къала. Шу геджеси ава пек сувукъ олып, къырав тюше. Дюльбер, севимли кобелечик бу сувукъкъа, ачлыкъкъа даяналмайып, бузлап къала.

Иште, кобелечиклернинъ бир данеси озюне къышлыкъ азырламай. Учь-дёрт ай язнынъ чечеклеринен яшайлар. Олар озьлерининъ йымырталарыны топракъ ичине быракъалар. Экинджи сенеси бу йымырталардан тыртыр деген къуртчыкълар яратылыр. Бу тыртырлар оськенден сонъ джансыз бир алгъа келирлер. Бунъа къозакъ дерлер. Ахыр-сонъу, шу къозакътан кобелеклер догъалар. Бойледже, кобелеклер ялынъыз бир яз яшайлар. Лякин балкъуртлар бутюн яз бою турмадан чалышалар. Оларнынъ балындан инсанларнынъ да файдалангъаныны эр кес биле. Балкъуртлар къышта, сувукъ олгъанда, уюшип къалалар. Баарьде, авалар къыздыргъанынен, балны ашайлар. 1. Не ичюн кобелечик къайгъыланып юре? 2. Бир кунь кобелечик кимнинъ кельгенини коре? 3. Кобелеклернинъ омюри акъкъында нелер бильдинъиз? Айтынъыз. 4. Не ичюн балкъуртлар турмадан чалышалар? 5. Кобелек ве балкъуртнынъ субетини роллерге болип, ифадели окъунъыз. 6. Кобелек ве балкъуртнынъ тышкъы къыяфетини тасвирлеген джумлелерни метинден тапып, дефтеринъизге язынъыз. Оларнынъ ресимлерини япынъыз.

70

• • • • • • •

бенечик — плямочка къайгъыланмакъ — турбуватися тым-тырыш — ні звуку иль — край, Вітчизна несиль — покоління къырав — іній къозакъ — кокон

Къырымтатар тили

МЕТИН Метин акъкъында малюмат 86-мешгъулиет. Джумлелерни окъунъыз. Оларны ойле бир тертипте язынъыз ки, метин олсун.

Янында бир эмшире де бар эди. Бир кунь сынфымызгъа эким кельди. Эмшире онъа ярдым этти. Эким эпимизни бирер-бирер бакъты. Сынфымызда хаста бала ёкъ эди. 71

1. Метинде не акъкъында айтыла? Метинге серлева къоюнъыз. 2. Метинни дефтеринъизге язып алынъыз.

Манаджа бири-биринен багъланып кельген джумлелерге метин дейлер. Метинде бир шей акъкъында хабер я да икяе этиле. Метинге серлева къоймакъ мумкюн. 87-мешгъулиет. Окъунъыз. Кузь мевсими кельди багъ-багъчаларда берекет джыйылды адамлар дервизагъа азырланалар байрамда алты-еди яшлы огъланчыкълар миллий куреште иштирак этеджеклер гъалип чыкъкъанларгъа бахшыш бериледжек. 1. Джумлелернинъ башыны ве сонъуны бельгиленъиз. 2. Метинни окъугъанда, эр бир джумленинъ сонъуны интонациянен къайд этинъиз. Метинге серлева къоюнъыз. Дефтеринъизге кочюринъиз.

88-мешгъулиет. Метинни динъленъиз. Сув Ер юзюнинъ буюк къысмы сувнен къаплангъан. Бу — голлер, озенлер, денъизлер ве океанлар. Сув авада, топракъта, ер тюбюнде бар. Денъиз ве океанларнынъ суву тузлудыр. Адамларгъа исе татлы сув керек. Ерде бойле сув аз. Бу сувны да башта тапмакъ керек, чюнки татлы сув терен ер тюбюне сакълангъан. Сувсуз яшайыш олмаз. Онсуз осюмликлер къурып къалыр, айванлар олер. Инсан тек бир къач кунь сувсуз яшап ола. Сувгъа мукъайт олайыкъ. Сув — Ернинъ байлыгъы. 72

Догъру джевапны къайд этинъиз. 1. Ер юзюнинъ буюк къысмы ненен къаплангъан? а) сувнен; б) дагъларнен. 2. Денъиз ве океанларнынъ суву насыл? а) татлы; б) тузлу. 3. Татлы сув къайда сакълангъан? а) терен ер тюбюне; б) океанда. 4. Сувсуз не олур? а) бир шей олмаз; б) осюмликлер къурып къалыр, айванлар олер. 5. Инсан сувсуз не къадар яшап ола? а) бир къач кунь; б) бир ай. Биринджи абзацны дефтеринъизге язып алынъыз. Сёзлерде эки сесни бильдирген арифлернинъ астыны сызынъыз.

89- мешгъулиет. Метинни окъунъыз.

Къырымнынъ дюльбер ве аджайип ерлери пек чокъ. Шаир ве языджылар эсерлеринде Къырымнынъ денъиз ве дагъларыны, чёль ве багъ-багъчаларыны шерефлейлер. 73

Къырымнынъ пайтахты Акъмесджит шеэридир. Шеэрни юксек биналар, мейданлар, ешиль тереклер ве гульзарлар яраштыра. Шеэр сокъакъларынынъ биринде улу инсан Исмаил Гаспринскийнинъ абидеси бар. 1. Бу метинде не акъкъында айтыла? 2. Метинге серлева къоюнъыз. 3. Буюк арифнен язылгъан сёзлерни дефтеринъизге язып алынъыз. Олар нени бильдире? 4. «Къырым» мевзусында ресим япынъыз.

Буны билинъиз! Мевзу метинде не айтылгъаныны ифаделей. Метиннинъ мевзусы кенъ ве тар ола, меселя: «Мевсимлер» — кенъ мевзу сайыла, чюнки метинде эписи мевсимлер акъкъында айтыла. «Къыш» — тар мевзу сайыла, чюнки метинде тек къыш акъкъында айтыла. 90-мешгъулиет. Окъунъыз. Кенъ ве тар мевзуларны бельгиленъиз. Исбатланъыз. Йыл мевсимлери. — Кузь. Айванат багъчасында. — Кезинти. Мектеп. — Бизим сынфымыз. Ана тили дерси. — Тувгъан тиль. Къоранта. — Меним къартанам. Суаллерге догъру джевап берип, козенеклерге мевсимлернинъ адларыны язынъыз.

1 2 3 4 74

1. Учь ай татиль не вакъыт ола? 2. Къар не вакъыт ягъа? 3. Не вакъыт япракълар сарара? 4. Не вакъыт тереклер чечек ача?

91-мешгъулиет. Ресимлерге бакъып, бир къач джумле уйдурып язынъыз.

1. Эр бир ресимге серлева къоюнъыз. 2. Бу ресимлер арасында насыл умумий багъ бар? 3. Ресимлернинъ мевзусыны бельгиленъиз.

75

92-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз. Мавы денъиз ялысында Муджизели Коктебель, Къарадагънынъ этрафында Татарлар къургъан темель. Коктебель — дженнет кошеси, Къокъулы мелевшеси, Гурь далгъалар шувултысы, Гонъюллер эгленджеси. Э. Къафадар 1. Шиирде не акъкъында айтыла? Коктебель къайда ерлешкен? 2. Шаир Коктебельнинъ гузеллигини насыл сёзлернен ифаделей? 3. Шиирнинъ мевзусы кенъ я да тармы? 4. Шиирге насыл серлева къоймакъ мумкюн? 5. Экинджи дёртлюкни дефтеринъизге язып алынъыз.

Бу не демектир? сачлар сес Гурь далгъалар

Окъув

Абибулла Одабаш Абибулла Одабаш Алушта районынынъ Корбек коюнде дюньягъа кельди. Языджы балалар ичюн чокъ шиирлер ве икяелер язды. Сизинъ дикъкъатынъызгъа А. Одабашнынъ «Юнус ве къырмыскъалар» икяесини теклиф этемиз. 76

Юнус ве къырмыскъалар Юнус къырмыскъаларны козетмеге севе. Язда эр кунь багъча я да тарлаларда о якъкъа, бу якъкъа кетип кельген къырмыскъаларгъа бакъып отурмакъ — Юнуснынъ энъ биринджи эгленджесидир.

Иште, кичкене бир къырмыскъа, агъзында балабан бир чечек урлугъы сюйреклей. Кимерде о, оны бираз ташлай, ял ала, сонъ кене ёлуны девам эте. Бири-бирине расткельгенде, къырмыскъачыкълар бираз токътап, селям бере, ал-хатыр сорайлар. Олар ёлларыны ич шашырмазлар. Юреюре из япкъан сокъакълары бардыр. Бу сокъакълар бир чокъ пытакъларгъа айрылыр, энъ сонъу ер ичине оюлып кеткен бир къобачыкъкъа барып тюкенир. Бу къобаларнынъ янында балабан бирер оба бардыр. Къырмыскъалар ерни оя, топракъны тышары чыкъара, озьлери ичюн яхшы, низамлы ер асты сарайлары ясайлар. 77

Къырмыскъаларнынъ балабан ве кичкене сойлары бардыр. Бир сойлары да къанатланып учарлар. Тарла, эв, багъча къырмыскъалары да бири-биринден айрылыр. Юнус олардан эр союны таныр. О, оларнынъ севгили бир достудыр. Бир кунь Юнус эр заман олгъаны киби кене къырмыскъаларны бакъып отура эди. Бу арада онынъ янына анасы кельди. Юнус анасынынъ элинден тутып, къырмыскъаларны косьтермеге, олар къайдан келип, къайда кеткенини анълатмагъа башлады. Анасы оны динъледи, сонъ Юнустан сорады: — Къана, сен билесинъми, бу къырмыскъачыкълар нечюн шай токътамадан юрелер? — Эбет, билем! — Не ичюн? — Не ичюн оладжакъ, ава гузель, отлар оларгъа салкъынлыкъ бере, чечек урлукълары чокъ, ашап тойсалар, ташып ойнайлар, кезине, эгленелер. Бакъ, кимерде экишер-экишер кулюшип кетелер. Оларнынъ ер астында балабан сарайлары да бардыр. Ич бир шейден къоркъулары ёкъ. Ишлери, кучьлери — оюн-кулькю. Ах, мен де бир къырмыскъачыкъ олгъан олсайдым!.. Анасы: — Ёкъ, огълум, — деди. — Сен янълышасынъ, олар ойнамайлар. Чалышалар. Олар бу агъызларындаки урлукъларны, богъдай данечиклерини юваларына ташый, къышлыкъ ашайджакъларыны топлайлар. Оларгъа анбарларыны толдурмакъ керек. — Я, ойле чалышмакъ олурмы? Бирер дане богъдайчыкънен ич анбар толармы? — Оларнынъ анбарлары да озьлерине коредир. Бир богъдай данеси бир къырмыскъа ичюн бир чувал ашлыкъ демектир. Бакъ, олардан эр 78

бири бир чувал котерелер. Озьлеринден балабан данелерини биле ташыйлар. Къана, сен не япасынъ? Юнус шашмалады, лаф тапамады. Энъ сонъу: — Балабан олсам, мен де ташырым, амма мен даа яшым. Мен шимди чувалны насыл котереджем? — деди. — Ёкъ, балам, чалышмакъ ичюн балабан олмакъ керекмей. Эр кеснинъ озюне коре япаджакъ бир иши бардыр. Бакъ, къырмыскъалардан орьнек ал. Бир чувал котерип оламасанъ, бир торбачыкъ котерирсинъ. Иште, азбарымыздаки чечеклер солып кете ята. Сен исе оларны сувармайсынъ. Бир кунь суварсанъ, экинджи куню унутасынъ. Амма къырмыскъалар эр кунь чалышалар… Юнус бу куньден сонъ къырмыскъаларнынъ янында тенбель-тенбель бакъып отурмады. Къырмыскъаларгъа къаршы онда шимди бир эришлешюв дуйгъусы уянгъан эди.

79

Азбар огюндеки багъчачыкънынъ чечеклери тирильген, согъан, бибер киби себзелернинъ отлары оталангъан эди. Юнускъа бир кунь бабасы гузель бир арабачыкъ кетирди. Фурунгъа отьмек къойгъанда анасынынъ къырмыскъа бичиминде ясап, онъа берген къырмызы, татлы бир къыйгъачасы Юнусны пек зияде севиндирген эди. Юнус озюни севдирмеге себепчи олгъан къырмыскъаларны артыкъ даа зияде севмеге башлады. 1. Къырмыскъалар насыл яшайлар? Метинге эсасланып, икяе этинъиз. 2. Не ичюн къырмыскъалар токътамайып юрелер? Юнуснынъ анасынен субетини метинден тапып окъунъыз ве суальге джевап беринъиз. 3. Къырмыскъаларнынъ ишкирлиги Юнускъа насыл тесир этти? 4. Икяенинъ эсас фикири неде? Берильген джеваплардан догърусыны бельгиленъиз: а) Юнус анасына къырмыскъаларнынъ къайда келип кеткенини анълатмагъа истеди. б) Чалышмакъ ичюн балабан олмакъ керек. в) Эр кеснинъ озюне коре япаджакъ бир иши бардыр.

• • • • • •

80

козетмек — спостерігати тарла — поле эглендже — розвага, забава орьнек алмакъ — брати приклад фурун — піч (для випікання хліба) къыйгъача — за текстом: маленький пиріжок

Къырымтатар тили

Метиннинъ эсас фикри 93-мешгъулиет. Метинни динъленъиз. Ишкир къырмыскъалар

Къырмыскъаларнынъ балабан ве кичкене сойлары бар. Олар озь юваларыны тереклернинъ тюбюнде, отлар ичинде ясайлар. Юванынъ делигинден эр бир тарафкъа ёлчыкълар корюне. Бу ёлчыкълар къырмыскъаларнен толу. Бириси ювасындан чыкъа, бириси ювагъа бир шейлер ташый. Къырмыскъалар юваларына урлукъларны, богъдай данечиклерини ташый. Олар къышлыкъ ашайджакъларыны топлайлар. Бир богъдай данеси бир къырмыскъа ичюн бир чувал ашлыкъ демектир. Эр бир къырмыскъанынъ озь иши бар. А. Э. Герайбайдан 81

Догъру джевапны къайд этинъиз. 1. Къырмыскъаларнынъ насыл сойлары бар? а) балабан ве кичкене; б) къырмызы ве ешиль. 2. Олар озь юваларыны къайда ясайлар? а) тереклернинъ тёпесинде; б) тереклернинъ тюбюнде, отлар ичинде. 3. Къырмыскъалар юваларына не ташый? а) урлукъларны, богъдай данечиклерини; б) алма, армут. 4. Бир богъдай данеси бир къырмыскъа ичюн не демектир? а) бир чувал ашлыкъ; б) бир къопкъа ашлыкъ. 5. Сизинъ фикринъиздже, къайсы джумледе метиннинъ эсас фикри ифаделенген?

94-мешгъулиет. Серлеваларны чифтлеп окъунъыз. Къырым. — Гузель Къырым. Телеяйынлар. — «Мерабанъыз, балалар!» телеяйыны. Байрамлар. — Ораза байрамы. 1. Дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Къайсы серлеваларда мевзудан гъайры, метиннинъ эсас фикри ифаделенген? Эсас фикирни ифаделеген сёзлернинъ тюбюни сызынъыз. 3. «Гузель Къырым» мевзусында метин тизинъиз.

Муэллиф айтмагъа истеген муим шейлер — метиннинъ эсас фикридир. 95-мешгъулиет. Окъунъыз. Инсан аванен нефес ала. О ашсыз бир къач афта, сувсуз бир къач кунь, авасыз исе — бир къач дакъикъа яшап ола. Инсаннынъ сагълыгъы ичюн аванынъ эмиети пек буюк. Инсангъа нефес алмакъ ичюн темиз ава керек. Темиз ава сагълыкъ берир. Энъ темиз 82

ава багъчаларда, орманларда, дагъларда ве денъиз ялысында ола. Балалар! Эв одаларыны, мектепте сыныфларны сыкъ-сыкъ аваландырынъыз. Темиз авада кезинмеге унутманъыз. 1. Бу метинде не акъкъында айтыла? Метиннинъ эсас фикри къайсы джумледе ифаделене? 2. Метиннинъ экинджи абзацыны дефтеринъизге кочюрип язынъыз. 3. Метинге серлева къоюнъыз.

96-мешгъулиет. Шиирни окъунъыз. Янъы эвлер

Шеэрнинъ четинде, Эвельден бош ерде Абадан ве рушен эвлер бар. Азбарлар ичинден Юзлернен сес келе — Чапыша-ойнайлар шенъ балалар. М. Ибраим 1. Шиирни дефтеринъизге язып алынъыз. 2. Эсас фикирни ифаделеген сёзлернинъ астыны сызынъыз.

83

97-мешгъулиет. Окъунъыз. Алдым чёкюч, мых, тахта, Балта, агъач, кельпеден. Азырладым къафес, ем Сизге, къушлар, бугуньден. Б. Ваап 1. Бу шиир парчасында не акъкъында айтыла? Къафесни ясамакъ ичюн не керек? Джевабыны дефтеринъизге язынъыз. 2. Эки сёзнинъ схемасыны япынъыз.

• рушен — айдын — світлий, яскравий • шенъ — шад — щасливий

Окъув

Джемиль Кендже Джемиль Кендже Къарасувбазар янындаки Аблеш коюнде догъды. Къырымтатар эдебиятында Джемиль Кендже бала шаири оларакъ беллидир. Онынъ «Бала шиирлери» адлы джыйынтыгъына чешит мевзуларда шиирлер кирди. Турналар кочелер Бакъынъыз, балалар! Турналар кочелер, Тизильген сыралар, Аскердай кетелер. 84

Бириси алдында, Къалгъаны артында, Турмайып кетелер, Денъизге етелер. Бакъынъыз, балалар! Балабан турналар Узакъта не къадар Уфачыкъ туралар. Турналар, турналар! Сырлы козь турналар! Булуттан сув ичкен, Суюмли турналар! Айтынъыз, турналар! Ёлунъыз къаякъкъа? Къайтынъыз, турналар, Бу якъкъа, бу якъкъа. 1. Шиирни окъунъыз. Шаир турналарнынъ сыраларыны ненен къыяслай? 2. Турналар узакътан насыл этип корюнелер? 3. Шиирни эзберленъиз. 4. Турналарнынъ ресимини япынъыз.

85

Къырымтатар тили

Метиннинъ эсас фикри (девамы) 98-мешгъулиет. Ресимлерге бакъынъыз.

Плангъа эсасланып, икяе уйдурынъыз. Икяеге серлева къоюнъыз ве дефтеринъизге язынъыз.

План: 1. Балалар ёлда яралангъан кучелекни тапалар. 2. Балалар кучелекни эвге алалар. 3. Балалар кучелекни тедавийлейлер. 4. Кучелек тюзельди. 86

99-мешгъулиет. Джумлелерни окъунъыз. Оларны ойле бир тертипте язынъыз ки, метин олсун. Метиннинъ эсас фикрини айтынъыз.

Алименинъ Амет къардашы хасталанды. Сонъ Аметке балнен сют, лимонлы чай ичтирди. Алиме онынъ сыджагъыны (градусникнен) оль чеди. Онынъ сыджагъы котерильди. Къардашы сувукъланды. Алиме — дикъкъатлы ве мераметли къыз. Алиме къардашына сыджакъны тюшюрген иляджны берди. 100-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Серлева къоюнъыз.

Къара денъиз энъ терен денъизлерден биридир. Денъизде кефаль, алабалыкъ, элек балыгъы, судакъ балыгъы ве башкъа балыкълар яшайлар. Къара денъизде йыртыджы балыкълар да бар. Олардан бири — къылыч балыгъы. Къылыч балыгъы тек балыкъчыларнынъ къайыгъына дегиль де, атта балабан гемилерге де уджюм эте. 1. Къара денъиз насыл денъизлерден биридир? 2. Денъизде насыл балыкълар яшайлар? 3. Къылыч балыгъы нелерге уджюм эте? 4. Метинден балыкъларнынъ адларыны язып алынъыз. 5. Даа насыл балыкъларнынъ адларыны билесинъиз. Оларны да дефтеринъизге язынъыз.

101-мешгъулиет. Шиирни бир къач кере окъунъыз. Акълынъызда тутып, дефтеринъизге язынъыз.

Ватандашым! Чокъ тиль огрен, Гъайретинъни сувутма, Лякин ана тиль бир дане, Сакъын оны унутма! 1. Шиирнинъ эсас фикрини бельгиленъиз. 2. Ватандашым сёзюнинъ схемасыны япынъыз.

87

102-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Бизим балабан ве дюльбер эвимиз бар. Эвимиз беш одалы: ашхане, мусафирхане, эки ятакъ одасы ве меним одам. Меним одам кенъ ве ярыкъ. Одамда диван, маса, компьютер, курьсюлер, китап долабы бар. Пенджередеки мелевше чечеклери одамны яраштыра. Мен одамны темиз тутам. 1. Оданъызны тасвирлеген беш-алты джумле уйдурынъыз. Оларны ойле бир тертипте язынъыз ки, метин олсун. Метинге серлева къоюнъыз. 2. Оданъызнынъ ресимини япынъыз.

• • • •

элек балыгъы — камбала алабалыкъ — окунь къылыч балыгъы — риба-меч къайыкъ — човен

Окъув

Исмаил Гаспринский Исмаил Гаспринский Багъчасарай тарафындаки Авджыкой коюнде догъа. Багъчасарайда И. Гаспринский «Терджиман» адлы биринджи къырымтатар газетасыны чыкъара. О языджы оларакъ къырымтатар эдебиятына да буюк иссе къошты. 88

Къырым (парча) Бунъа дерлер Ешиль ада, Къоджамандыр Чатырдагъ. Бир тарафы — къулан чёллер, Бир тарафы — багъча, багъ. Келир сувлар яйлалардан, Не гузельдир дагълары! Алтын ашлыкъ тарлалары, Къозулары, къойлары. Отер къушлар саба, акъшам, Олур язда гулистан. Эр не тараф козь идерсинъ, Алтын ашлыкъ, багъ-бостан. 1. Шиирни дикъкъатнен окъунъыз. 2. Къырымда нелер бар? Метинге эсасланып, икяе этинъиз. 3. Къайсы бейитте муэллифнинъ дуйгъулары пек кучьлю ифаделене? Шу бейитни тапып, котеринки сеснен окъунъыз.

• • • • •

къоджаман — величний къулан — широкі (-ий, - а) алтын ашлыкъ — за текстом: золота пшениця отьмек — співати козь идерсинъ — за текстом: окинути поглядом 89

Къырымтатар тили

Метиннинъ къурулышы 103-мешгъулиет. Ресимге бакъып, метиннинъ эсас къысмыны тизинъиз.

Метиннинъ башы Бугунь Айдер, Фатиме ве Зульфие сыныфта невбетчилер. Эсас къысмы

Сонъу Оджа балаларнынъ япкъан ишлеринен мемнюн олды. 1. Метинни дефтеринъизге язынъыз. 2. Биринджи джумледе индже созукъларнынъ астыны сызынъыз. 3. Метинге насыл серлева къоймакъ мумкюн? 4. Я сизинъ сыныфынъызда невбетчилер насыл иш япалар? 5. «Бизим сыныф» мевзусында метин уйдурып язынъыз.

90

Метин учь къысымдан ибарет ола: метиннинъ башы, эсас къысмы, сонъу. Метиннинъ эр бир къысымы баш сатырдан (абзацтан ) башлана. 104-мешгъулиет. Окъунъыз. Къарабий яйланынъ этеклеринде СуинАджы койчиги ерлешкен. Койчик ем-ешиль багъчалар ичинде комюльген. Этрафлары къырлы-байырлы. Койнинъ кенарында аджайип голь бар. Гольнинъ этрафында кестане, сельби, къавакъ, джевиз тереклери осе. Бу ерде дервиза, куреш, чешит эгленджелер отькериле. Койге кельген мусафирлер гольни мытлакъа зиярет этелер. И. Эмировдан 1. Бу метин не акъкъында? 2. Метиннинъ эсас къысмыны бельгиленъиз. 3. Эсас къысмыны бир къач кере окъуп, беян язынъыз.

105-мешгъулиет. Ресимге бакъынъыз.

91

Ярдымджы сёзлер: дагъгъа бардыкъ, ава кунешли, сепетлерге джыйдыкъ, чалылар арасында, кирпи ташый, къышкъа азырлана, пек бегендик, болдурып къайттыкъ. 1. Ярдымджы сёзлерге эсасланып, икяе уйдурынъыз. Икяени бойле башланъыз: «Базар куню анам, бабам, къыз къардашым ве мен…» 2. Метинни дефтеринъизге язынъыз.

106-мешгъулиет. Окъунъыз. Сарардылар багъ-багъчалар, Учып кетти турналар. Бизнен къалды бозторгъайлар, Чавкелер ве къаргъалар. Ф. Самединов 1. Шиирде насыл йыл мевсими акъкъында айтыла? Мевзусы кенъ я да тармы? Шиирге насыл серлева къоймакъ мумкюн? 2. Шиирни дефтеринъизге язып алынъыз. Сагъыр тутукъларнынъ астыны сызынъыз. 3. Шиирде анъылгъан къушларнынъ ресимлерини япынъыз.

Окъув

Нузет Умеров Нузет Умеров белли балалар языджысыдыр. Онынъ балалар ичюн язгъан шиир ве икяелерини эм балалар, эм буюклер меракънен окъуйлар. 92

Языджынынъ «Акъ алтын масалы», «Амет ве кирамет», «Алтын урлукъ» киби эсерлерини эр кес биле. Нузет Умеров озь эсерлерини къырымтатар ве рус тиллеринде яза. Шимди языджы Акъмесджит шеэринде яшай. Тылсымлы къабакъ Азбармызда мор къабакъ. Инанмасанъ — кель де, бакъ! Кельди къара Къырмыскъа: Къабакъкъа бакъа-бакъа, Бою етти къабакъкъа! Азбарда эки къабакъ. Инанмасанъ — кель де, бакъ! Секирип кельди Бакъа: Къабакъкъа бакъа-бакъа, Бою етти къабакъкъа! Азбармызда учь къабакъ. Инанмасанъ — кель де, бакъ! Келип бакъты къабакъкъа Шубеленген Сыдыкъа. Къабакъкъа бакъа-бакъа, Бою етти къабакъкъа! Азбармызда мор къабакъ. Инанмасанъ — кель де, бакъ… 1. Бу шиирде не акъкъында айтыла? 2. Шиирни ифадели окъунъыз.

• мор — фіолетова (-ий, -е) • шубеленмек — сумніватися 93

Къырымтатар тили

Абзац 107-мешгъулиет. 2-нджи сыныфта огренген абзац акъкъында бильгилеримизни хатырлайыкъ ве нокъталар ерине келишкен сёзни я да сёз бирикмесини тапып айтайыкъ.

Абзацкъа даа … дейлер. Абзац — язма нутукънынъ … . Абзац … … башлана. Абзацнынъ биринджи сатыры бираз … чекилип языла. Ярдымджы сёзлер: сагъ тарафкъа, янъы сатырдан, къысмыдыр, сатырбашы. Джумлелерни дефтеринъизге язып алынъыз.

Буны билинъиз! Мундериджеси муреккеп олгъан метинлер абзацларгъа болюне. Абзацлар бири-биринен манаджа багълы олалар. Эр бир абзац сатыр башындан язылыр. 108-мешгъулиет. Метинни окъунъыз. Къаве — халкъымызнынъ энъ севимли ичимликлеринден бири. Къаве терегининъ емишлеринен биринджи оларакъ араплар меракъланып башлагъан. Сонъра къавени Авропагъа кетиргенлер. Къаве къокъусы сабадан эвлеримизни толдура, юкъудан уята. 94

1. Метиннинъ эсас фикрини анълатынъыз. Серлева къоюнъыз. 2. Метин къач абзацкъа болюне? 3. Метинни дефтеринъизге кочюринъиз. Дудакълы созукъларнынъ астыны сызынъыз.

109-мешгъулиет. Окъунъыз.

Багъчасарай — Къырымнынъ къадимий шеэри. Бу шеэр озюнинъ тарихий Хансарайынен, чешит ядикярлыкъларынен, медресе ве джамилеринен бутюн алемге белли. Онынъ эр бир сокъагъы, эви, дагъы бизге Ватанымызнынъ ве халкъымызнынъ тарихыны анъдыра. Багъчасарай шеэри зияретчилерде буюк меракъ догъура. Эр сене Багъчасарайгъа бинълернен туристлер келе. 1. Метинни учь абзацкъа болюнъиз. 2. Эр бир абзацта не акъкъында айтыла? 3. Метинни дефтеринъизге кочюрип язынъыз. 4. Шеэр, ядикярлыкъ сёзлерини сес ве арифлер боюнджа талиль этинъиз.

95

110-мешгъулиет. Окъунъыз. Чам Къырым дагъларынынъ тёпелеринде чам тереклери чокъ осе. Чам — ине япракълы терек. Бу терек яз-къыш ешиль тура. Онъа пек чокъ ярыкъ ве кунеш нуру керек. Чам терегининъ тамырлары пек узундыр. Терек озь тамырларынен топракънынъ энъ терен еринден озюне керек олгъан бутюн мадделерни чекип ала. 1. Къырым дагъларынынъ тёпелеринде не чокъ осе? 2. Чам насыл терек? Онъа не керек? 3. Чам терегининъ тамырлары насыл? 4. Озь тамырларынен озюне керек олгъан бутюн мадделерни не ерден чекип ала? 5. Биринджи абзацны дефтеринъизге кочюргенде, сёзлерни эджаларгъа болип язынъыз. 6. Ургъу тюшкен эджаларнынъ астыны сызынъыз. 7. Тура, терен сёзлерининъ схемасыны япынъыз.

111-мешгъулиет. Окъунъыз. Сувукъ къыш, къар къаплады, чана таялар, къар топу ойнайлар, къарбаба ясайлар, къышны севелер. 1. Берильген сёз бирикмелери ярдымынен метин тизинъиз. 2. Метинге серлева къоюнъыз. 3. Метинни абзацларгъа болип, дефтеринъизге язынъыз.

Бу не демектир? инсан Сувукъ къыш 96

Окъув

Эшреф Ибраим Къар

Ягъар учып, ойнашып, Йылдыз-йылдыз олып къар. Мевсимине ярашып, Озюне хас зевкъы бар. Аджджы елли къар ягъса, Чимтир къулакъ, юзюнъни. Ава тынып, кунь чыкъса, Къамаштырыр козюнъни. Кунь нурунда кумюштен Фаркъы ёкъдай корюнир. Ахыр-сонъу кунештен Къоркъкъанындан о ирир. 1. Окъунъыз. 2. Шиирде къар акъкъында не айтыла? Метинге эсасланып, къарны тасвирленъиз. 3. Шиирни эзберленъиз. 4. Аталар сёзюни окъунъыз. Манасыны анълатынъыз.

Къышнынъ къары — кузьге берекет. • хас — властивий • зевкъ — задоволення, насолода • чимтир — щипає 97

Къырымтатар тили

Метин чешитлери 112-мешгъулиет. Метинлерни окъунъыз. Оларны тенъештиринъиз.

Балкъуртлар Балкъуртлар бутюн яз бою турмадан чалышалар. Оларнынъ балындан инсанлар да файдаланалар. Балкъуртлар къышта, сувукъ олгъанда, уюшип къалалар. Баарьде, авалар къыздыргъанынен, топлагъан балны ашайлар. А. Э. Герайбайдан 1. Бу метинде не акъкъында икяе этиле? 2. Метинден суальге келишкен сёзлерни тапып язынъыз. Балкъуртлар (не япалар?) …, …, … .

Хачлы бий Багъча бийлери къалын, томалакъ къурсакълы, бугъумлы ве тюклю, секизаякълыдырлар. Аякъларынынъ уджунда таракъ киби тырнакълары бар. Аркъаларында беяз бенеклер хач шекилли олгъанындан, оларгъа хачлы бий дейлер. А. Э. Герайбайдан 1. Метинден суальге келишкен сёзлерни тапып язынъыз. Бий (насыл?) …, …, …, …, … . 2. Оларгъа не ичюн хачлы бий дейлер?

98

Къаплан Къапланнынъ ёлакълы териси кунеш шавлелеринден сарарып къуругъан отларнынъ ве къамышларнынъ тюсюне ошай. Мына бу себептен къапланны корьмек къыйындыр. Къаплан озь тюсюнден файдаланып, озенге сув ичмеге кельген айванларны от-оленлер ве къамышлыкълар арасындан козетип тура, апансыздан оларнынъ устюне атыла. Не ичюн къапланны корьмек къыйын? Метинден тапып окъунъыз.

Метинде бир кимсе я да бир шей акъкъында икяе этильсе — икяе метини олур. Метинде бир де бир предмет я да айван тасвирленсе — тасвирлев метини олур. Метинде бир шей акъкъында фикир юрьсетильсе, анълатылса — муляаза метини олур. 1. Метинлернинъ къайсы бири икяе метини, къайсы бири — тасвирлев, къайсы бири — муляаза метини олур? 2. Бегенген метинни дефтеринъизге кочюринъиз.

99

113-мешгъулиет. Окъунъыз. Меним бабам — юзюмджи. Бабам коюмизнинъ юзюм багъында чалыша. Баарьде бабам юзюм тюплерини пытай, багълай. Язда сувара, чапалай. Кузьде исе асралгъан махсулны джыя. Мен де багъгъа барып, бабама ярдым этем. 1. Бу метинде не акъкъында икяе этиле? 2. Бу насыл метин (икяе, тасвирлев, муляаза)? 3. Къайд этильген сёзлерде къач сес ве къач ариф олгъаныны айтынъыз. 4. Метинни дефтеринъизге кочюрип язынъыз. 5. Ана-бабаларынъызнынъ зенаатлары акъкъында суаль-джевап вастасынен бири-биринъизден сорап билинъиз.

114-мешгъулиет. Окъунъыз. Итбурун

Орман аланлыгъында устю чечек толу чалыны корьмек мумкюн. Чалынынъ назик чечеклери гуллерге бенъзей ве бутюн этрафкъа аджайип къокъу сачалар. Чалынынъ пытакълары тикенлидир. Бу чалы — кийик гуль. Халкъ арасында онъа «итбурун» да дейлер. 1. Метинде насыл чалы тасвирленген? 2. Метиннинъ чешитини тайинленъиз. 3. Экинджи джумлени дефтеринъизге язып алынъыз. 4. Индже созукъларнынъ астыны сызынъыз.

100

115-мешгъулиет. Окъунъыз. Метинге серлева къоюнъыз.

Айшенинъ битасы ве анасы — чебер тикиджилер. Айшечик олардан нагъыш ишлерининъ сырларыны огренди. Айше къокълаларыны къырымтатар урбаларына кийиндирмеге севе. Урбаларыны чешит миллий орьнеклернен яраштыра. Онынъ миллий къокълалары Акъмесджитте кечирильген сергиде нумайыш этильди. 1. Бу метинде ким акъкъында икяе этиле? 2. Айшенинъ анасы ве битасы кимлердир? 3. Айше олардан нени огренди? 4. Айше къокълаларына насыл урба кийдирмеге севе? 5. Метинге эсасланып, икяе этинъиз. Метиннинъ чешитини тайинленъиз. 6. Экинджи абзацны дефтеринъизге язып алынъыз.

116-мешгъулиет.

Окъунъыз.

Дефтеринъизге

кочюринъиз.

Эвель заманларда чобан зенааты урьметли зенаатлардан бириси сайыла эди. Чобан олмакъ къолай дегиль. Чобан джесюр, чалт, акъыллы олмакъ керек. Айванлар яраланса я да хасталанса, оларны тедавийлемеге бильмек керек. 1. Метинде насыл зенаат акъкъында фикир юрьсетиле? 2. Бу насыл метин? Чешитини тайинленъиз. 3. Джесюр, чалт сёзлерине схемалар япынъыз.

101

Окъув

Юнус Темиркъая Къыш ве балалар Багъ-багъча, чёллерде Ятмакъта терен къар! Бу сувукъ куньлерде Къушларгъа омюр тар! Къаргъалар, торгъайлар Ем излеп кезмекте. Къызчыкълар, огъланлар Къыштан зевкъ сезмекте. Олар эеджанлы, Козьлери чокъ джанлы. Оларда къуванч бар, Оларда ишанч бар. Чаналар устюнде Сызгъырып кетмеге! Бири-бирин артындан Къувалап етмеге! 1. Шиирни ифадели окъунъыз. 2. «Къушларгъа омюр тар» сатырыны насыл анълайсынъыз? 3. Муэллиф балаларнынъ къуванчыны насыл тасвирлей? Метинден тапып окъунъыз.

• • • •

102

излемек — шукати зевкъ сезмек — насолоджуватися сызгъырмакъ — свистіти къуванмакъ — радіти

Окъув

Субхи Вапиев Асанчыкъ

Къышта орманны къалын къар ёргъаны къаплай. Къуругъан осюмликлер ве япракълар къар курьтюги астында къалалар. Орманда яшагъан сыгъынлар озьлерине ем тапалмай, чокъ вакъыт ач юрелер. Ве лячаре, орман этегине чыкъып, адамлардан имдат беклейлер. Ормангъа якъын, койнинъ четинде, топлангъан буюк бир черен пичен бар экен. Бир сыгъын бузавынен шу черенге ашыкъкъанда, пешлерине эки ач къашкъыр тюше ве оларны къувып башлайлар. Сыгъынлар къашкъырлардан къоркъып, догъру койге таба чапалар. Койнинъ четиндеки азбарда къар куреп юрьген он – он эки яшларында Асанчыкъ, сыгъынларны ве оларны къувалагъан къашкъырларны коре. Огъланчыкъ ишнинъ асылыны анълай да, 103

тез-тез азбар къапуны артынадже ача. Сыгъынлар азбаргъа киргенинен, Асанчыкъ къапуны къапатып, мандалыны сюре. Къапугъа келип урулгъан ве ер тырнакълап улугъан къашкъырларгъа исе Асанчыкъ копегини чезип йибере.

Къашкъырлар копекни корьгенинен, аркъагъа чевирилип, табана къувет зувалар. Асанчыкъ къашкъырлардан къуртулгъан сыгъынларгъа севинип бакъа да: — Токътанъыз, айванлар, шимди сизге арандан къокъулы пичен чыкъарып беририм, — деп, сыгъырлар тургъан аран ичине кирип кете. Бир аньден сонъ бир къучакъ пиченни чыкъарып, сыгъынларнынъ огюне ташлай. Сыгъынлар озьлерининъ кийиклигини унутып, пиченге иштаанен япышалар. Асанчыкъ сыгъынларны, къарлар ирип ер ачылгъандже, озь азбарында пиченнен бакъа, туз ялата, сувара эди. Айванлар ве Асанчыкъ бири-бирлерине пек алышалар. Асан янларына келип, оларнынъ аркъаларыны сыйпалай, 104

боюнларындан къучакълай эди. Баарьде сыгъынларны ормангъа айдагъанда, Асанчыкънынъ козьлеринден яшлары тамлады. Шимди яз! Сыгъыннынъ бузавы энди анасы киби олгъан. Олар Асанчыкъны унутмайлар. Эм олар эминлер ки, эгер къыш келип, башларына сыкълет тюшсе, достлары Асанчыкъ эр вакъыт оларгъа ярдым къолуны узатыр. Бу — инсангъа буюк ишанч. 1. Не ичюн сыгъынлар къышта ач юрелер? 2. Ормангъа якъын, койнинъ четинде не бар экен? Бир сыгъын бузавынен къайда ашыкъалар? 3. Эки ач къашкъыр не япа? Сыгъынлар къоркъып, къайда чапалар? 4. Сыгъынларны къашкъырлардан ким къуртара? Бу акъта метинге эсасланып икяе этинъиз. 5. Метинни парчаларгъа болюнъиз. Эр бир парчагъа серлева къойып, план тизинъиз. Планны дефтеринъизге язынъыз.

• • • • • •

имдат — допомога мандал — засув иштаа — апетит эмин — упевнений сыкълет — невдача ишанч — надія

105

Маналары бир я да бири-бирине якъын олгъан сёзлернинъ лугъаты адам — инсан 2) айнеджи — къурназ 3) алем — дюнья 4) асрамакъ — осьтюрмек 5) аш — емек 6) байыр — къыр 7) бет — юзь 8) бутюн — эписи 9) догъмуш — сой — сой-соп — акъраба 10) ель — рузгяр 11) иш — эмек 12) кичик — уфакъ 13) къачан — не вакъыт — не заман 14) лезет — дам 15) небатат — осюмлик 16) нур — шавле 17) ойле — бойле — шойле 18) орьнек — нумюне 19) от — от-олен — когет 20) тез — чабик 21) текяран — азчыкъ 22) темиз — пак 23) тербие — эдеп 24) тертип — низам 25) тюс — ренк 26) феракъланмакъ — къуванмакъ 27) чалышмакъ — ишлемек 28) чешит — тюрлю 29) эль — къол 30) яшайыш — омюр 1)

106

Маналары къаршы олгъан сёзлернинъ лугъаты аз — чокъ 2) артында — огюнде 3) алмакъ — бермек 4) балабан — уфакъ 5) башы — сонъу 6) бар — ёкъ 7) беяз — къара 8) белли — белли дегиль 9) бегенмек — бегенмемек 10) гедже — куньдюз 11) дюльбер — чиркин 12) ишкир — тенбель 13) кенъ — тар 14) отурмакъ — турмакъ 15) саба — акъшам 16) севги — нефрет 17) тез — яваш 18) темиз — кирли 19) тербиели — тербиесиз 20) узун — къыскъа 21) файда — зарар 22) файдалы — файдасыз 23) хатырламакъ — унутмакъ 24) чешит — тюрлю 25) эрте — кеч 26) юваш — атик 27) юксек — алчакъ 28) янъы — эски 1)

107

Имля лугъаты аве́с авесли́к авджы́ агъа́ ады́м баа́рь багъча́ байы́р бибе́р бира́з борджлу́ бугу́нь вакъы́т голь гугю́м гъуру́р дагъ дерсли́к дикъкъа́т динълеме́к дола́п дюльбе́р еди́ единджи́ едише́р еми́ш ёлджу́ ёла́къ журна́л зевкъ зенаа́т 108

иля́дж ири́ ичю́н йип йыл йыла́н йымша́къ ки́мдир козь козьлю́к косьтерме́к кирпи́ къыйы́ш къозу́ къомшу́ лезе́т лезетли́ маматеке́ мети́н мешгъулие́т мусафи́р нокъта́ нуту́къ орьтю́ осьме́к папи́й папади́е раатлы́къ раатланма́къ сабу́н сильги́ч

табиа́т теми́з теляффу́з тюневи́н тюрлю́ уйле́ урьме́т фырчы́ хайы́р чёкю́ч чирки́н джеви́з джыйма́къ шадырва́н шаи́р шеэ́р шии́р ши́мди эзберлеме́к эки́м эри́к эчки́ юкъу́ юньлю́ ягъму́р ягъмурлы́ яйла́

Мундеридже

Къырымтатар тили. НУТУКЪ. Нутукъ чешитлери �� 3 Окъув. Мектеп меним кунешим. Эшреф Ибраим �� 7 Къырымтатар тили. Къонушма медениети ����������� 9 Окъув. Талебелер ичюн он муим къаиде. Озьбекчеден терджиме �������������������������������������� 11 Къырымтатар тили. Къонушма медениети ��������� 13 Окъув. Китапнынъ монологы. Къадыр Велиев ���� 16 Къырымтатар тили. НУТУКЪ СЕСЛЕРИ. ЭДЖА.

УРГЪУ. Сеслер ве арифлер. Оларнынъ языда ишаретленюви ���������������������������������������������� 17 Окъув. Талебенинъ кунь тертиби ��������������������� 20 Къырымтатар тили. Элифбе ������������������������������ 21 Окъув. Меним мераметли битачыгъым. Изет Эмиров ���������������������������������������������������� 24 Къырымтатар тили. Созукъ ве тутукъ сеслер ����� 26 Окъув. Ачкозь Мамут. Эшреф Ибраим ���������������� 29 Къырымтатар тили. Созукъ сеслер �������������������� 30

109

Окъув. Сепетли къартий. Черкез ­Али ����������������� 32 Къырымтатар тили. Къалын ве индже созукълар.

Оларны языда ифаделеген арифлер ������������� 34 Окъув. Кузь айында. Абибулла Одабаш ��������������� 37 Къырымтатар тили. Дудакълы ве дудакъсыз созукъ

сеслер. Оларны языда ифаделеген арифлер ��� 38 Окъув. Япракълар сарарды. Абибулла Одабаш ���� 41 Къырымтатар тили. Тутукъ сеслер. Янъгъыравукъ

ве сагъыр тутукълар �������������������������������������� 43 Окъув. Кузь. Фикрет Самединов ������������������������� 46 Къырымтатар тили. Гъ, къ арифлери ����������������� 47 Окъув. Джевиз хырсызы ким? Изет Эмиров ������� 49 Къырымтатар тили. К, къ, п арифлерининъ

янъгъыравукълашувы ������������������������������������ 51 Окъув. Кузь нимети. Эльмаз Бахшыш ����������������� 53 Къырымтатар тили. Эджа ���������������������������������� 54 Окъув. Дервиза. Лютфие Софудан ��������������������� 56 Къырымтатар тили. Къалын ве индже созукълы

эджалар �������������������������������������������������������� 58 Окъув. Чам тереги ве торгъайчыкъ (ривает) ������� 60 Къырымтатар тили. Ургъу. Ургъунынъ ери.

Ургъулы ве ургъусыз эджалар ������������������������ 64 Окъув. Абдуль Эзель Герайбай.

Балкъурт иле кобелек ������������������������������������ 67 110

Къырымтатар тили. МЕТИН. Метин акъкъында

малюмат ������������������������������������������������������� 71 Окъув. Абибулла Одабаш.

Юнус ве къырмыскъалар ������������������������������� 76 Къырымтатар тили. Метиннинъ эсас фикри ������� 81 Окъув. Джемиль Кендже. Турналар кочелер �� 84 Къырымтатар тили. Метин (девамы) ����������������� 86 Окъув. Исмаил Гаспринский. Къырым ���������� 88 Къырымтатар тили. Метиннинъ къурулышы ������� 90 Окъув. Нузет Умеров. Тылсымлы къабакъ ������ 92 Къырымтатар тили. Абзац ��������������������������������� 94 Окъув. Къар. Эшреф Ибраим ����������������������������� 97 Къырымтатар тили. Метин чешитлери ��������������� 98 Окъув. Къыш ве балалар. Юнус Темиркъая ������� 102 Окъув. Асанчыкъ. Субхи Вапиев ����������������������� 103

Маналары бир я да бири-бирине якъын олгъан сёзлернинъ лугъаты ������������������������� 106 Маналары къаршы олгъан сёзлернинъ лугъаты ������������������������������������ 107 Имля лугъаты ���������������������������������������������� 108

111

Навчальне видання

Саттарова Міляра Сейтвеліївна, Саттарова Саніє Сетвеліївна

КриМСьКотатарСьКа Мова та читання підручник для 3 класу з навчанням кримськотатарською мовою закладів загальної середньої освіти (у 2-х частинах) Частина 1

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Відповідальний за випуск І. Б. Чегертма Редактор А.Ш. Сеїт-Джеліль Дизайн та верстка Н. Е. Бєкірова Художник З. Ш. Хайрєдінова У підручнику використано матеріали з вільних інтернет-джерел Формат 70х100/16. Ум. друк. арк. 9,07. Обл.-вид. арк. 10,00. Наклад 300 прим. Зам. № 1507. Видавець і виготовлювач видавничий дім «Букрек» вул. Радищева, 10 м. Чернівці. 58000 Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.