3-mo by sloven

Ольга КУЛАКСИЗ, Домнікія ОПРЯ, Федора АРНАУТ, Тетяна БУЧАЦЬКА

ГАГАУЗЬКА МОВА Підручник для 3 класу закладів загальної середньої освіти

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Olga KULAKSIZ, Domnikiyâ OPRÂ, Fedora ARNAUT, Tatyana BUÇAJKAYA

GAGAUZ DİLİ cümnâ orta üüretmâk kurumnarı için 3-cü klasa deyni üürenmâk kiyadı

Чернівці "Букрек" 2020

УДК 811.512.165(075.3) К 90

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ Міністерства освіти і науки України від 21.02.2020 № 271) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

К 90

Кулаксиз О. С., Опря Д. П., Арнаут Ф. І., Бучацька Т. Г. Гагаузька мова: підручник для 3 класу закладів загальної середньої освіти. Чернівці: "Букрек", 2020. 136 с.: іл. ISBN 978-617-7770-59-5 УДК 811.512.165(075.3)

К 90

Kulaksız О. S., Oprâ D. Р., Arnaut F. І., Buçafkaya T. G. Gagauz dili: 3-cü klasa deyni üürenmak kiyadı cümna orta üüretmak kurumnarı için. Çernovti: "Bukrek", 2020. 136 s.: r.

ISBN 978-617-7770-59-5 УДК 811.512.165(075.3)

ISBN 978-617-7770-59-5

YARDIMCI NIŞANNAR - sözlük

- Al esaba!

- soruş

- kolverilmiş bukva

- kolverilmiş laf

Tekrar Aşaadakı resimâ görâ düzün bir annatma: "Nicâ siz dinnendiniz yazın".

Okuyun cümleleri. Kaç cümlâ var bu yazıda? Yazın onnarı tefterlerinizâ.

Biz lââzım hepsimiz çalışalım üürenmââ. Ozaman becerecez tarafımızı düzmââ. Yapmaa onu zengin, gözâl. Tara fımızı büük duyguylan severiz taa küçüktân. Vatanımızdan taa gözâl dünnedâ hiç bulamaycez birerdâ!

Okuyun. İlk sıradan lafları paylaştırın kısımnara. Geçirin şiiri tefterlerâ.

Biz beklârdîk pek çoktan Taa tez ş kol aya gezmââ, Hiç ta korkmadık ondan Üüreder o üürenmââ. T. Marinoglu

Okuyun. Ne için annadıler bu şiirdâ? Kaç laf var ilk cümledâ? İkincidâ?

Benim ilk hem paalı kiyadım. Ban ölüncâ seni unutmam! Büük adam kendimi ban duydum, Açan "mamu" kendim okudum. K. Vasilioglu Okuyun teksti.Yazın onu. Ekleyin taa iki uygun cümlâ. Dör düncü cümlenin laflarını paylaştırın kısımnara.

Biz yaşeerız Ukrainada. Ukraina bizim memleketimiz. Herbiri çalışer zenginnetmââ onu. Devletin zenginnii - insan. Devletin gelecââ - uşaklar. Resimâ görâ düzün cümlâ bizim memleketimiz için.

Kaç cümlâ var bu yazıda? İlk hem üçüncü cümlenin laflarını paylaştırın kısımnara. Geçirin onnarı tefterlerâ.

Bizim memleketimiz pek kââmil. O benzeer bir gözâl koraflı kilimâ, angısı döşenmiş çayırlara, yası bayırlara. Onun küüleri, kasabaları açerlar nicâ çiçek. Küülerdâ, kasabalarda yaşeerlar çalışkan insannar.

Okuyun duygulu. Kaçar kısım var laflarda beygira hem pin elim? İki cümlâ geçirin tefterlerâ.

Tarafım Beygira atlı pindim Kırlarda uçtum - gezdim. Etiştim taa göklerâ, Gün çıkarkan küülerâ. Pek gözâl tarafımız Sevineriz bitkisiz! Kalmaycek o hiç yalnız, Burada yaşarkan biz. T. Zanet

Nesoy bizim tarafımız? Kim yardım edecek yapmaa onu öla gözâl.

Okuyun direcikleri.

Yaprak, güz, aaç, düştü, er. Şkola, biz, pek, genâ, özledik. Türkü, cıvırliga, hiç, yuvada, calmeer. Sivri, burnubuynuz, buynuzlan, pek, süser.

Güzün yapraklar düştülâr aaçtan erâ. Biz genâ pek özledik şkolayı. Cıvırliga yuvada çalmer hiç türkü. Burnubuynuz süser pek sivri buynuzlan. cıvırliga - жайворонок burnubuynuz - носоріг Апді direciktâ laf toplumu, angısında da - cümlelâr? Neçin? Açıklayın fikirin izi. Cümleleri ayzın.

Bir yada birkaç lafa, angıları göstererlâr bitirilmiş bir fikir, cümlâ deniler. Örnek: Güz. Kuşlar uçtular sıcak erlerâ.

10. Okuyun. Kaç cümlâ var bu teksttâ? Kaç laf var ikinci cümledâ? Yazın üç cümlâ.

İnsannar başlamışlar lafetmââ pek çoktan. Onnar lââzımmış bulsunnar kendilerinâ imeelik. Bulsunnar kendilerinâ koruntu. Da insannar başlamışlar çaarma biri-birini yardıma. Peydalanmış aazdan söz. Lafetmâk. Bukvalar peydalandıynan, aazdan sözü başlamışlar geçirmââ kiyatlara. Birta kım sözâ biz şindi yazılı söz deeriz. K. Vasilioglu 11. Laflardan düzün cümlâ. Yazın onnarı.

Pek, hava, serinneer, gittikçâ. Silkinerlâr, yaprakları, erâ, sararıpta, aaçların. Sert, bir, poyraz, lüzgâr, tarafından, eser. Tıkeer, yaprakları, kuytulara. Kalerlar, açların, çır-çıplak, dalları. Sesli uuldeerlar, dallar, lüzgâr, çıplak, estikçâ, taa. N. Tanasoglu, bir parça Ne oler güzün? Nesoy lüzgâr eser poyraz tarafından?

12 Okuyun söleyişleri.Açıklayın maanalarını.

İlkyazın çalışacan - güzün boyar olacan. Bütün yaz çalışacan - kışın raatlık bulacan. Güzdân gözâl zaman yok,meyva, eşillik - pek çok. Güzlâr bizdâ pek paalı - baalar üzüm asılı. Güzün dolaya baktın - herersi dolu altın.

'ЧЛ-'

Alfabet 13 Alfabeti okuyun.

Aa, Ââ, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ee, Ff, Gg, Hh, lı, İi, Jj, Kk, LI, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz. Sesleri söleriz hem işideriz, bukvaları yazerız hem göreriz. Vokal hem konson seslâr bukvalarlan yazılerlar. Lafları alfabet sıralıma görâ dizin, söleyin, yazın.

Çölmek, baktı, altın, gök, zaman, taa, esap, piliçlâr, bizim, nâânda, aulda, sararmış, yaprak. Bu bukvalardan laf düzün. Onnarı yazın. Uç laflan düzün bırâr cümlâ. Yazın onnarı.

1) r, t, e, e, f, t; 2] z, I, y, a, a; 3; у, r, a, a, i, t, k, I;

4) ü, z, g; 5) m, k, â, e, r, ü, n, ü; 6) d, ü, ü, r, i, e, c, i.

Cuvap: üürenmâk, tefter, güz, yazal, üüredici, kiyatlar. Єадаиг dilindâ var 10 vokal ses hem sesi gösterân

bukvalar: â, e, i, ö, ü, a, e, ı, o, u.

16. Okuyun söleyişleri. İncâ hem kalın vokalları gösterin.

Adamın sözü fikirinâ görâ. Çok ii, açan çatı uzun, ama söz kısa. İi sözü mayii olaysın seslemââ. Çok bilân - açıkgöz, adamın da sözü - söz.

Gagauz dilindâ var 21 konson sesi hem sesi gös terân bukvalar: Bb, Cc, Çç, De, Ff, Gg, Hh, Jj, Kk, LI, Mm, Nn, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Tl, Vv, Yy, Zz.

17. Aşaadakı laflara koyun kaçırılmış bukvaları. Onnarın altlarını çizin.

Çayırda, güz in, tefti r, kırmız , ensır, auld ı, kuşl ar, şk la, uşakl r, g ziner, uçt lar, d mna, eş I, meyv lar. Nesoy sesleri göstererlar kaçırılmış bukvalar?

18. Okuyun söleyişleri, bilmeyceyi. Geçirin tefterlerinizâ. Konson sesleri gösterân bukvaları çizin.

Az lafet, ama uz lafet. Adam sözündân belli. Çok lafedân az yaparmış. Alatlamadilinnân, alatlaelinnân. Lafı bal, işi da helal. Eni dost sân aara, ama eskilerini unutma.

2. Bilmeycâ.

İlkyazın şennendirer, Yazın serinneder, Güzün doyurer, Ama kışın yısıder. (öee)

19. Okuyun, aklınızda tutun. Yazın tefterlerinizdâ karı (kız) adları nı, koyarak alfabet sıralıma görâ.

Zinaida - Zina; İrina - İra; Elena - Lanka, Lana; Mariya Mani, Maşi; Sofya - Soni, Sofi; Ekaterina - Kati, Katina, Kina; Varvara-Varka-Vari; Evdokiya- Doka, Domna, Doni; Aleksandra- Saşi, Sanda; Domnikiya- Dona - Donka.

'! İnsannarın adları hem soyadları, hayvannarın adları 'S çekederlâr yazılmaa büük bukvadan. 20. Okuyun. Noktaların erinâ koyun hayvan adı.

Köpek koruyer evi. Keçi piner dallara. Otlamaa gitti inek Bizim kotoy pek beener tutmaa sıçan. Beygir taşıyer kırda insannara su.

Koymak için laflar: Juçka, Mani, Yıldız, Vasi, Çakal.

Yazın tefterlerinizdâ. Kaç cümlâ var bu yazıda? Kaç laf var dördüncü cümledâ?

21. Düzün aazdan annatma, kullanarak resimi. Hayvannara koyun uygun ad. Üç cümleyi yazın tefterlerinizâ.

Vokal sesleri. Vokal garmoniyası Єадаиг dilindâ var 10 vokal ses:

beş incâ edan konsonnarı - â, e, /, ö, ü; beş kalın edan konsonnarı - a, e, ı, o, u.

22. Aşaadakı lafları okuyun, sora kalın edan vokallı lafları bir direktâ, incâ edân vokallı lafları da başka direktâ yazın. Herbir direktân ikişâr laflan düzün cümlâ.

Çiçek, yaprak, sokak, güz, gözâl, yıldız, tarla, pamuk, arpa, ördek, derâ, balık, çimen, küü, kasaba, çuval. 23. Aşaadakı şiirdân ilkin kalın vokallı, sora da incâ vokallı lafları, ayırıp, tefterlerinizdâ iki direktâ yazın.

Renkli güz (bir parça) Sararmaa başladılar, Kırlara başçalara Geldi renkli güz. Kızarmaa suuktan. Yapraklar dayandılar Taa çoyu kafasızlar Suuklan üz-bâ-üz. Atiler aaçtan. K. Vasilioglu

Dilimizdâ olan lafların çoyunda ya salt kalın, yada salt incâ vokallar buluner. Örnek: tokat, daul, duvar, taraş - laflarda sade kalın vokallar var; eşik, pesmet, kelebek, ekmek - sade incâ vokallar var. Laflarda salt incâ, yada salt kalın vokalları olduuna vokal garmoniyası (vokal uygunnuu) deniler. 24. Aşaadakı parçayı yazın da salt incâ vokallı lafların altlarını çizin. Sözlüktân lafları kuşkuluk, karanfil yazın tefterlerinizâ. Düzün onnarlan birâr cümlâ.

İlkyaz o yılın geldiydi nicâ dâ her yılın. Geldiydi pek erken. Ama getirârdi kendi kuvedindâ bir kuşkuluk. Mart ayın baş lamışında kırlar şansora paklanmıştılar kaardan. Küü içindâ olduydu yolcaazlar. Yamaçlarda hem çayırlarda eşerârdi çimen. Güneşti, sıcaktı, kuruydu. N. Baboglu "Karanfillâr açtılar enidân" kuşkuluk - настороженість karanfil - гвоздика

Kısım. Lafların geçirdilmesi 25. Aşaadakı cümleleri tefterinizâ geçirin, lafları kısımnara ayırın, herbir lafta kaç kısım olduunu söleyin.

Ama ne gözâldi vakit baalarda! Armut aacın tepesindâ bu yıl bitki sefer pupuk öter. Deredâ kurbaalar baarer. Dozdolay aaçlar üstünda türlü, gözâl seslârlân, kuşlar çalerlar. Şkolanın başçasında meyvalar olmuşlar. Biz dinnendik, oynadık, işledik.

Laflar vokallara görâ kısımnara bölünerlâr. Lafta kaç vokal var, okadar da kısım var: ço-cuk-lar, kurt, i-yer-lâr, a-rıa-tar. Uzun vokallar bir kısımda kalerlar: aaç, oo-lum, kaz-maa, ii-lik, been. 26. Aşaadakı şiiri kısım-kısım okuyun.

Uyku türküsü

Nani, nani, nani, na, Sarmaşer uyku sana. Nani, nani, nani, na, Buluşacez yarına. Nani, nani, kuşçaazım, Uyumaa sana lââzım.

Ko uykun tatlı olsun, Düşlerin aslı çıksın. Göklerâ uçasın çak, Fidannar kalsın alçak. Horozlar gözâl ötsün, Yıldızlar seni öpsün. P. Gagauz-Çebotar

Bir sıradan başka sıraya laflar kısım-kısım geçiriler: al-ma, ser-gen, may-mun, man-tar, tef-ter. Bir bukva sırada brakılmeer, başka sıraya da geçirilmeer. Geçirtmaa laazım bölâ: uşak-lar, oku-maa. 27. Aşaadakı lafları yazarak geçirtmek için bölün. Anğı lafları geçirtmaa yoksa nicâ, altını çizin.

Oduncu, araba, elek, üüredici, örümcâ, unnuk, uçurdak, ilaç, ilişik, baarer, aala, aalamaa, giysi, zeedâ, tanışmak, evcââz, başçada, havalar, yorgun. Örnek: Oduncu - odun-cu, elek.

28. Okuyun şiiri. Yaraştırın onu resimnân. İlk cümlenin laflarını paylaştırın geçirtmek için.

Kar bey, Peti, çamuru. Vasi, sân getir suyu. Samanı da katacez, topalak ta yapacez. Sora kaldırcez duvar - evimiz gözâl olar. T. Zanet

'ЧЛ<

Urgu 29. Okuyun. Laflarda urguyu bulun. Yazın. Urguları koyun. Urgusuz vokalların altına birâr nokta koyun.

Gün bulut altında Avşamdan kauştu, Horozlar aaçlarda Vakitsiz ötüştü. N. Tanasoglu

Lafta kısımnarın biri pek sölener. Bölâ kışımın vokalına urgulu vokal deniler. Kalan vokallar urgusuzdur: masal, kazan, annatmâk, pençera.

Gagauz dilindâ urgular taa çok lafların bitki kısımnarına düşerlâr.

30. Okuyun. Yazın. Herbir lafa urguyu koyun. Urgusuz vokalların altına bir nokta koyun.

Daalardan çok fayda var. Onnar kırları kuraktan koruyerlar. Daalar soluu pakleerlar. Denizlâr, göllâr, derelâr, daalar eri gözâllederlâr. Kuşların, hayvannarın - hazır evleri. Daaları koruyun!

31. Aşaadakı lafları okuyun, urguyu onnara koyun. Yazarak geçirt mek için bölün. Anğı lafları geçirtmaa yoksa nicâ, altını çizin.

Güneş, baalı, can, datlı, pınar, kucak, öpüş, sevda, cen net, dil, Vatan, çayır, Bucak, laf, oolum, oyun, yaprak, avşam, baa, üzüm, üüredicilâr, sepet, maaza, şıra, ana, meyvalık, şarapana, çiten, tatlı. Örnek: güneş - gü-neş, öpüş.

32. Okuyun. Kaç cümlâ var bu teksttâ? Beşinci cümlenin lafların, anğı sesi gösterân bukvalrı belli edin.Yazın.

Ukrainada var çok anılmış gözâl erlâr. Onnarın biri - Uman kasabasında Sofiya adına park. Yılın herbir zamanı bu parkta kââmil hem meraklı. Onun herbir köşesi açer tarihin sayfalarını. O. Kulaksız

Dinnenmâk parkı "Sofiya", Uman k. Софїївський парк, м. Умань

Sesli hem tutnuk konsonnar EŞLİ HEM EŞSİZ KONSONNAR Eşlilâr: seslilâr: b, v, g, d, c, z,j tutnuklar: p, f, k, t, ç, s, ş

Eşsizlâr: seslilâr: y, /, m, n, r

tutnuklar: h, t

33 Okuyun. Bu laflarda sesli hem tutnuk konsonnarı gösterin.

Kır sesleri (bir parça) Küçük vatanım, Anam hem kanım. Seftâ güneşim, İlk sabaalarım! N. Baboglu

34 Okuyun. Bu laflarda eşli hem eşsiz konsonnarı gösterin.

Kır sesleri (bir parça) Duuma tarafım Üüsek bulutlar. Kapu önündâ Aşlamaa dutlar... Traka sesleri Çayıra şenmiş, Mal sürüleri Dereyâ inmiş. N. Baboglu

35. Okuyn. Aşaadakı bilmeycelerdâ sesli hem tutnuk konsonnarı bulup çizin.

Var bir ev, içi dolu insan, ama yok ne kapusu, ne pençeresi. (jeAıg ‘zndje>|)

2. Var bir dâdu kat-kat giimni. Kim onu soyundurer, bakırlan yaş döker. (ueAns)

3. Çokça komuşum benim var, Ama, yazık, - görüşâmeeriz. (ıjeıejeöued иіле)

Konsonnarın dönmeleri 36. Okuyn. Esaba alın ne ses işidiler lafların bitkisindâ? E anğı bukva yazıler?

Dolap, kap, dip, cep, esap, cuvap. - Söleyin p nesoy konsondu? - Şindi bu laflan diişterecez: Dolabı, kabı, dibi, cebindâ, esabı, cüvaba. (Tutnuk konson p vokalin önündâ b konsona döner) - В nesoy konsondur? - Bu laflarlan birâr cümlâ düzün. Bu lafları cümledâ dooru yazın. Örnek: Dolap durer içerdâ. Ekmââ dolaba koydum. 37 Okuyun. Aşaadakı lafları diiştirin. Onnarın konson dönmeleri ni esaba alın.

Armut - armudu, süt - südü, kiyat, dört, git. 38. Aşaadakı lafları yazın, onnarın bitkisindâ konsonnara bakın. Düzün onnarlan birâr cümlâ. Üç cümleyi yazın tefterlerinizâ.

Aaç, aaca; piliç, pilicâ; kireç, kirecâ; ilaç, ilacı; yamaç, yamaca. 39 Aşaadakı lafları okuyun da esaba alın, nasıl onnar yazılerlar. Bu lafları diiştirin yukardakı laflar gibi: dip, süt, aaç, dört, kireç.

Dolap dolabı dolapta

kiyat kiyada kiyatta

piliç pilicâ piliçtâ

Aşaadakı lafları okuyun. Bitkilerindâ z konsonu açık söleyin.

Biz, buz, kız, gagauz, dokuz, diz, ceviz, göz, deniz, otuz, çöz, çiz. Örnek: kaaz - kaaza, makaz - makaza.

Açan lafın bitkisindâ z konson tutnuk işidiler, onu bulmaa deyni, lafı diiştirmââ laazım ölâ, ani z konsonun ardına vokal ses gelsin: kaz - kazı, öküz - öküzü.

41. Aşaadakı laflarları birâr cümlâ düzün. Lafların bitkisindâ z bukvanın altını çizin. Düzün aazdan bir annatma, kullanarak resimi.

Biz, bizim; karpuz, karpuzu; buynuz, buynuzu; toz, tozu; üz, uzünu; göz, gözün; yıldız, yıldıza.

42. Okuyun. Çizin o lafların altlarını,angıların bitkisindâ var bukvaz. Dooru yzılmasını inandırın.

Bitti sıcak yaz. Geldi renkli güz. Güz - yılın zamanı, açan toplaner büüdülmüş bereket. Büük şennik hem şamatalık kırda, baalarda, başçalarda. İnsannar topleerlar olmuş zarzavatları, meyvaları. Maşinalar durmaz taşıyerlar üzüm. 43. Koyun kolverilmiş bukvaları. Onnarın dooru yazılmasını yınandırın. Aazdan düzün onnarlan cümlâ. Beşini yazın tefterlerinizâ.

Örüma , ya , olma , biya , ilkya , elcââ , inanma , sesçââı,aa ,a , gülcââ ,biı,dü , yalmı,üi.

İkili konsonnar 44. Aşaadakı lafları okuyun. Esap alın, nânda iki birtakım konson yannaşık geler.

at - attım; kol - kollar; pat - patta; yum - yummaa;

sus - sussun; gün - günnâr; el - ellâr; kireç - kireççi.

45. Aşaadakı lafları ölâ diiştirin, ki onnarda ikili konson olsun. Yazın onnarı tefterlerinizâ. Düzün dört cümlâ.

Yol, dil, gül, on, çan, el, piliç, ses, tut, göm, bin, can. 46. Aşaadakı cümlelerdâ bulun ikili konsonnu lafları. Annadın onnarın dooru yazılmasını.

Çuvallar dolu samannan. Aacın dallarında erleşmişlâr kuş lar. Mani darttı kuklasına bir gözâl çember. Yazın sıcak kuşlara, hayvannara bolluk. Kati tuttu atılmış topu. Çannar urdu - hepsicii girdilâr işlemââ. Çobannar ilkyazın topleerlar koyunnarı sürülerâ.

Tekst BAALINTILI SÖZ 47. Okuyun. Baalantılı sözün adını koyun, tefterlerinizâ yazın. İnandırın ani o baalantılı söz (tekst).

Baa. Bizim küüymüz büük. Uşaklar şkolada üürenerlâr. Stefanaya aldılar eni emeni. Üzümnâr artık oldu. Sabaa oynayacez futbol.

2. Geldi güz. Baalarda oldu üzüümnâr. Büüklâr da, küçüklâr da hergün giderlâr baa bozmaa. Herkezi çalışer, ki büüdülmüş bereket kaybelmesin. гаатеї - iş, çalışmak çünkü - neçinki herkezi - herbiri

Bir yada birkaç cümleyâ, angıları baalı biri-birinâ maanayca, baalantılı söz (tekst) deniler. Örnek: Güz. İnsannar baaları bozerlar. Tabiat hazırlaner kışa.

Tekstin nışannarı 1. Tekst kurulu cümlelerdân. 2. Teksttâ cümlelâr baalı biri birinâ maanayca. 3. Teksttâ kimin için yada ne için sölener. Bu tekstin teması. 4. Testin temasını var nicâ annamaa (tanımaa) başlımdan. 5. Tekstin var parçaları (bölümneri): çeketmesi, baş payı, sonu (bitkisi). 6. Teksti annamaa - bu onun öz fikirini annamaa. 48. Bu laflarları kurun baalantılı söz verilmiş temaya görâ "Genâ şkolaya geldik". Yazın onu tefterlerinizdâ. İlk cümledâ çizin konson sesleri gösterân bukvaları.

Genâ şkolaya geldik Geçti yaz, hızlı. Biz, dinnenmââ, işlemââ, hem, yardım etmââ, büüklâr. Vakit geldi, şkola, gitmââ. Kiyat, çanta, eni almaa. Genâ buluşmaa, şkola aulunda, üüredici, uşaklar. Büük, buket, ona, çiçek, verdik, sevinmelik. Ana - bobalar, eni, dost edenmââ, üürenmââ.

49. Okuyun. Yazın kendiniz taa iki cümlâ, ilerledin annatmayı. Bu tekstâ görâ kurun hem yazın üç soruş, kullannarak lafları nesoy?, kim?, anğı?.

Bir vakıflar yaşarmış bir kızçaaz. Hepsicii onu pek sevârmişlâr. Ama hepsindân taa pek onu sevârmiş manisi. Günün birindâ manisi baaşlamış ona kırmızı çufadan bir fes. Ozamandan beeri o kızçaaza hepsicii başlamışlar Kırmızı Fes demââ. Çevirdi K. VasiПодій fes - шапочка çufa - сукно

50. Okuyun teksti. Bulun onun öz fikirini,koyun adını, ekleyin taa iki, maanaya görâ yugun, cümlâ. Yazın.

Miti pek beener urlaşmaa kompyuterlan. Onda pek tez var kolaylık bulmaa cuvap merak lı soruşlara. Onun yardımınnan var nicâ baalantı yapmaa bütün dünnâylan.

Tekstin baş fikiri hem teması 51 Verilmiş tekstlerâ koyun başlıklarını. ("Şkolaya hazırlanmak", "Güz geldi Ukrainaya", "Güzün"). Bulun onnarın baş fikirini. Beendii teksti tefterlerinizâ ayzın. İnandırın ani o tekst.

Bitti sıcak yaz. Ukrainaya geldi renkli güz. Şen hem şa matalı uşaklar doldurdular başçaları, baaları, meyvalıkları. Hepsi, kıra çıkannar çalışkan hem mukayet. Gözâl, tatlı al maları usulcuunnan koyerlar sepetlerâ. Şıralı üzümneri sa yolleerlar şarap zavoduna. Zarzavatlar da küülerdâ, kasaba larda gözellederlâr bizim soframızı hem yaşamamızı. mukayet - toplayıcı, çalışkan

Ne için bu tekst? Ne en önemli fikir bu teksttâ?

Ne annadıler kimin için yada ne için bu tekstin teması, konusu. Ne en önemli, en paalı, en lââzımm fikir gösterilerbu tekstin baş fikiri.

2. Vasicik kalktı erken, makarki onu kimseycik kaldırmadıydı. Çantası onun çoktan hazırdı, ama o taa bir kerâ baktı, erleştirdi kiyatlarını, tefterlerini, penalı, boyacıklarını... Kapa dı çantasını. Hızlı yıkadı suratını, silindi, tarandı. Başçadan kopardı en gözâl çiçekleri da yaptı bir testâ. Sora idi sabaa ekmeeni da hızlı-hızlı gitti şkolaya.

52. Okuyun. Bulun tekstin baş fikirini. Yazın tefterlerinizdâ.

Köpek, horoz hem tilki Köpek hem horoz yollanerlar geziyâ. Avşamnen horoz uyumuş fidanda, köpek sa - o fidanın boyunda, köklerin arasında. Geldiynân vakit, horoz girişer ötmââ. Tilki işider

onun sesini. Yaklaşer ona da erdân çekeder yalvarmaa, ani horoz insin erâ.

Horoz demiş: - İlktân lââzım uyandırmaa bekçiyi. Ko salversin da ozaman inecâm. Tilki çekeder aarama bekçiyi da uurer onun üstünâ. Köpek ansızdan fırleer da tilkiyi buer. L. Tolstoy, çevirdi M. Kösa 53. Var mı nicâ bu cümlelerdân tekst düzmââ. Okuyun söleyişleri. Açıklayın maanalarını.Yazın tefterlerinizdâ.

***

Diil o dost, kimin aazından bal aker, Ama o - kim dooruyu söleyip, gözünâ baker. ***

Haliz dost o, kim iilââ üüreder, fenalıktan da durguder. *** Dostu yıHarlan aareersın, ama kaybetmââ var nicâ bir saata *** Varkana kââmil dostun - hepsindân zengin oldun.

'ЧЛ-'

Tekstin düzülmesi Tekstin payları: başlantısı (giriş) içi (özü, temel payı) bitkisi (tamamı, çıkışı)

Başlantısı. Gelmiş ilkyaz. Başlamış kaar suları akmaa. İçi. Uşaklar almışlar bir taftacık, yapmışlar ondan kayıcak da suya salvermişlâr. Kayıcak üzârmiş, uşaklar da onun ardı na kaçarmışlar, baarışarmışlar, bişeycikönnerindâgörmââzmişlâr. Bitkisi. Butakım onnar kaçmışlar taa kösteklenip, ikisi da bir gölcük içinâ düşmeyincâ. L. Tolstoy, çevirdi K. Vasilioglu

Aşaadakı teksi okuyn. Onun paylarını bulun. İnandırın.

Neçin garga çok yaşaarmış? (legenda) Allaa insanı yaratmaktan sora, prorokların biri, gitmiş diri su getirmââ. Bir testâ su almaa da insannara onu getirmââ. Çeşmedân gelârkân yolda o yorul muş, da yatmış dinnenmââ. Testi devirilmiş, su erâ akmış. İki garga konup o sudan içmişlâr. Bundan beri da kalmış, ani gargalar binnârlân yıl yaşarmışlar.

55. Aşaadakı teksti okuyun. Düzün, koyup paylarını erinâ. Düzülü teksti yazın tefterlerinizâ. İlk cümlenin laflarına koyun urguyu.

Tâ bu takım Kati geçirmiş Maşicii derenin öbür tarafına. Maşicik küçükmüş. Yalnız zoorca gezârmiş. Onnarın yo lunda bir derecik varmış. Kati almış Maşicii sırtına marfa. Çıkarmış çoraplarını da girmiş su içinâ. - Taa sıkıca tutun, Maşi! Kati sabaylân gitmiş mantar toplamaa. Maşicii da almış yanına. 56 Okuyun. Koyun tekstin adını. Gösterin tekstin paylarını. Bulun onun baş fikirini. Bir payını yazın.

Yılanın kuyruu dartışmış kendi kafasınnan bu beterâ. Angısı lââzım illeri gitsin? Kafa demiş: - Sân gidâmeyecân önündâ, zerâ sendâ yok ne göz, ne da kulak. Kuyruk demiş: -Ama bendâ bütün küvettir, bân seni itirerim. Kafa demiş ani onnar ayırılsınnar. Kuyruk koper kafadan da çekeder illeri dooru sürünmââ. Ama taa ayırıldıynan kafa dan, o düşer bir er çatlaan içinâ. Tâ neyâ getirer annaşmamak. L. Tolstoy, çevirdi M. Kösâ

Abzat 57. Okuyun. Bulun abza(ları teksttâ.

Petridâ hem Mişada varmış bir beygir. Çeketmişlâr oynamaada annaşmaa: kimin beygir. Başlamışlar biri-birindân o beygiri kendinâ çekmââ. -Ver bana, beygir benim. - Diil, sân bana ver. Beygir diil senin, ama benim.İşitmiş mamuları bu çekişi, almış beygiri koltuuna. Beygir kimseycin olmamış. İkisi dâ kalmışlar oyuncaksız. Te bölâ kim becermeer annaşmaa. O hepsini kaybeder. L. Tolstoya görâ, çevirdi K. Vasilioglu

Abzat-o tekstin bir payı, angısı buluner iki kenarın girintiliindâ. O yazıler kızıl çizgidân.

Kaç abzat var bu teksttâ? Esaba alın, nicâ yazıler herbir abzat?

58. Okuyun teksti. Bulun abzatları. Yazın onnarı dooru, deyni ol sun tekst.

Alma Alma - Ukrainanın meyvalıkların kâr çorbacıykası. Tabiat boyamış bu meyvayı kendi en gözâl boyalarınnan. Var sarı da, açık eşil dâ, pembâ dâ, kırmızı da, kırmızı yanaklı da, eşil da, angıları aazında eriyer. Onnar adama saalık verer, uşakları sevindirer. Var mı, sanki, ölâ adam, kim ani sevmesin almayı?!

Yumuruk gibi, iiri, güneşçik gibi, gözâl. Hepsicii sever bal gibi tatlı, sulu, şıralı almaları! 59. Kaç abzat var bu teksttâ? Neyi gösterer herbiri? Yazın onnarı. İlk cümlenin laflarını aazdan paylaştırın kısımnara.

Dava Todi görmüş düşündâ nicâ dört yıldız erâ düşmüş. O yıl dızlar birâr buynuzlu keçi olmuşlar. Açan çocucak uyanmış, çıkmış taa tez sokaa da hepsinâ annadarmış kendi düşünü. Bir dâdu da seslemiş onu. Bitkidâ Todiyâ sormuş kaç buynuz etişmeer keçilerâ? Çocucak cuvap etmiş: okadar, kaç var iki keçidâ. Ya sân söleyâbilecân mi, kaç buynuz etişmeer keçilerâ? T. Marinoglu

60. Okuyun bilmeyceyi. Bulun onun cuvabını. Bu tekst mı? Açık layın düşünmenizi.

Üçlân üç oler altı, Ördeklâr göldân kalktı. Yukardan döndü biri, Göklerâ uçtu ... (be...).

Tekstin soyları 61. Okuyun tekstleri.

a) Ekmek - o yaşamak. Ekmeklân musaafirleri karşıleerlar, onu sofraya koyerlar. Yortularda gözâl kolaçlar pişirerlâr, sora iliştirerlâr. Ekmek, sıcak ekmek. Ona evallaa geler küçüü dâ, büüyü dâ. İhtârlar, ekmââ erâ düşürdüynân, çabuk kaldırerlar da öperlâr. Ne için annadıler bu teksttâ? Ne oldu?

Bu dünnedâ hepsindân paalı hem ayozlu - ekmek. Ko ruyun herbir bukacıı, sevin ekmââ. Ekmek bizi zengin yaper. Ekmââ lââzım korumaa! Ne için yazdiriler bu teksttâ? Nesoy lââzım götürmââ kendimizi ekmeklân?

v) Sân bilersin mi, neçin yaamur yaayer? Topraan benizi kara da yalvarer yıkasınnar onu. Yaamur yaayer göktân. Yıkeer eri, da o oler em - eşil. Sp. Vangeli Neçin yaamur yaayer?

Gagauz dilindâ tekstlâr bölünerlâr üç soya: -annadıcı, bölâ tekstlâr annaderlar ne olmuş, onnara koyuler soruş ne oldu? -yazdırıcı, bölâ tekstlerdâ yazdırıler predmetlâr, insan nar, kuşlar, hayvannar, oluşlar; onnara koyuler soruş nesoy?, anğı? -fikirli (düşünceli), bölâ tekstlerdâ sölener oluşların hem türlü işlerin, yaşamanın sebepleri hem neetleri için; onnar cuvap ederlâr soruşa neçin? 62. Okuyun tekstleri. Bulun onnarın soylarını. İnandırın.

a) Okumayın alacakarannıkta. Okumayın yatar kan. Taa sıkça ayırın gözlerinizi kiyattan da verin onnara dinnensinnâr. Pek açık şafka çok bakmayın. Gözlüklâr sizâ olurlar yar dımcı, ama taa ii onnarsız. Koruyun gözlerinizi! Körlük - bu en büük sakatlık!

аіасакагаппік- сутінки ayırmaa gözlerini - відірвати погляд

Sıncapın dişçeezleri keskin, zotkacıı gözâl, şubacıı sıcak. Pek donaklı giyimni sincap. Yapaası tülü. Atleer daldan dala pek çemrek. Sesçeezi gevrek. Kışın onun yuvası dolu kuru mantarlan, datlı cevizlârlân hem başka imeklârlân.

sincap - білка giyim - одяг, вбрання çemrek - хвацький, моторний

v) Geldi sıcak ilkyaz. Yamaçlardan aker sular. Başladılar, şişirip, patlamaa dallarda gözlâr. Başçalarda peydalandı ilk çiçeklâr. Gelerlâr sıcak taraflardan göçmen kuşlar. Şen uşak lar tolokada top oyneerlar. Çiftçilâr kırda başladılar ekmââ.

yamaç - схил göz, (filiz) - бруньки göçmen - перелітні çiftçi - землероб

63. Okuyun cümleleri ilk hem ikinci direciklerdâ.

1. Baka, işlemââ, küü, çoban. Мати, almaa, ban, eni, fistan. Getirmââ, Kati, pınardan, su, taazâ. 2. Baka küüdâ çoban işleer. Мати aldı bana eni fistan. Kati getirdi pınardan taazâ su. Апді direciktâ laf toplumu, angısında da cümlâ? Neçin? Cümleleri yazın.

64. Paylaştırın lafları da düzün cümlâ. Yazın onnarı.

Ekmeksıcakekmek. Onaevallaagelerherbirinsan. Büündâtuterımaklımdanicâuşaklıımdaatlaşaraksevinârdimmanimindolayındaaçanoçıkarardı fırından sıcak ekmekleri. Ölâkalmışölâdagiderdünneyiekmektuter. Mina Kösâyâ görâ 65. Okuyun.

Bir gün Vani bir büük konuşka yapmış. Çok insan musaafirlââ buyurmuş. Musaafirlâr gelmişlâr - baaşış getirmişlâr. Çorbacı sevinmiş bu işâ. Kaç cümlâ var bu teksttâ? Yazın onnarı tefterlerinizdâ.

66. Okuyun teksti. Ne için annadıler bu teksttâ. Ne anadınız üçün cü cümledâ. Yazın cümleleri tefterlerinizdâ.

Girginanın laaleleri Sabaa. Girgina yıkadı üzünü, atladı başçaya. Burada o şaştı. Laaleciklâr açmıştılar. Kızçaaz çöktü, çeketti kokmaa onnarı. O pek sevindi. Avşamdan korudu laaleleri, baktı kimsey koparmasın, çiinâmesin. Girgina istârdi sevindirsin anasını. T. Marinoglu

Annatma, soruş hem duygulu cümlelâr 67. Okuyun. Düşünün, neçin bu teksttâ pek çok cümlâ, angıların bitkisindâ soruş nişanı durer? Sıralayın aftanın günnerini, yazın onnarı tefterlerinizdâ.

1ПППЯГ Pazar Pazertesi s

Şali

Çarşamba 4

Perşembâ

Cuma

- Gecâ, nicâ senin adın? - Benim adım Gecâ. - Ee nicâ sana deyârdilâr dün? - Dün dâ bana hep Gecâ deyârdilâr. - Bana sa büün deerlâr Çarşamba, dün deyârdilâr Şali, ötögün dâ - Pazertesi. Sabaa deyeceklâr Perşembâ, bir gündân sora - Cumaa, sora da - Cumertesi.

Cumertesi

Herbir cümlâ sölener bir neetlân. Cümleyâ, angısında naşeysâ annadıler, sölener, annat ma cümlâ deniler. Örnek. Vani gider okula.

Cümleyâ, angısında teklif ediler birbişey yapmaa, duy gulu cümlâ deniler. Gelin, gelin burayı, kutlayalım çorbacıyı! Duygulu cümlelâr intonatiyâyâ var nicâ olsunnar şaş ma da izin dâ.

Sport kaavileder saalı. Siz seversiniz mi spordu? jile nin sportlan! Cümleyâ, angısında buluner soruş, soruş cümlesi deniler.

Panayırdan bir bişeycik aldınız mı?

68. Okuyun. Açıklayın, inandırın cümlelerin soylarını.

Ana dilim (bir parça) Afet sân, ana dilim, Şindiyâdân bilmedim Bilmedim, denâmedim, Ne gerciksin, sân dilim! Sofi Koca

69. Okuyun. Kaç cümlâ var bu yazıda. Açıklayın cümlelerin soyla rını. Dooru okuyun onnarı. Yazın onnarı tefterlerinizdâ.

Dostluk (bir parça) İlkyaz. Bu yalpak hoşlu vakıdı Vanişka çoktan beklâârdi. Da tâ o geldi sıcak günnerinnân, derelerdâ tunuk sularınnan, türlü çiçek kokularınnan. Vanişka baardı: "Kur-kur-kur!". Leleklâr o saat kondular onun yanına. Salt şindi o denedi, ani kuşların boynularında onun kırmızı - biyaz martacıkları. Çocucak sarmaştı onnara da dedi: "Hoş geldiniz, dostla rım!". T. Marinoglu

Cümlenin baş hem ikincili payları 70. Okuyun. Bunnar cümlâ mi? Neçin? İnandırın.

a) Oldu auşam. Tutuştular lampalar. Saler köpek. Ban okuyerım. Kış gibi gözâl zaman Bilmeerim, dostlar! Kaar kundaannan sarılı Yorulmuş kırlar. v) Kaar yaadıysa kışın çok Ekmek için kahır yok. Kimin yada ne için sölener herbir cümledâ? Koyun soruşu. Haliz ne sölener? Koyun soruşu. Eter mi bu iki laf cümledâ, ki açıklamaa onun maanasını? 71. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ.

Çocuklar topladılar çok mantar. Geldi pek renkli güz. Şkolacılar hergün giderlâr şkolaya. Evdâ duvarlar da yardımneer. Genç çocuklar koruyerlar sınırları. Bulun cümledâ lafları, angıları baalı biri-birinnân. Bunun için ilkin bulun lafı, angısı gösterer, kimin için yada ne için sölener bu cümledâ. Bu subyekt. Çizin onun altını bir çizgiciklân. Subyekttân koyun soruş lafa, angısı gösterer, ne sölener subyekt için. Bu predikat. Çizin onun altını iki çizgiciklân. Kim? Çocuklar (ne yaperlar?) koruyerlar

Koyun soruşu subyekttân o cümlâ payına, angısı açıkleronu. Çocuklar (nesoy?) genç

Koyun soruşu predikattan o cümlâ payına, angısı açıkleer onu. koruyerlar (neyi?) sınırları Okuyun cümlenin shemasını. (Kim?) çocuklar (ne yaperlar?) koruyerlar

Nesoy? genç

Neyi? sınırları

72 Yazın. Gösterin okçaazlarlan lafların baalantılarını.

Örnek:

Oli

islââ üürener.

Şkolacılar yardımneerlar küçüklerâ. Tolokada otleerlar küçük kuzucuklar. 73. Verilân laflardan kurun cümlâ. Cümledâ lafları erleştirin soruşların sıralıma görâ.

Bal, kuannar, yazın, topleerlar. (kimnâr? ne yaperlar? ne? nezaman?) 2. İzmetçilâr, küçük, işleerlâr, dinnenmâz. (nesoy? kimnâr? nicâ? ne yaperlar?) 3. Çiçeklerdân, hortumunnan, kuan, uzun, bal özünü, çeker, (ne? nesoy? neylân? ne yaper? nedân? neyi?) kuan - бджола hortum-хобот izmetçi - черговий bal özü - нектар 74. Yazın tefterlerinizdâ. Sayın da söleyin, kaç cümlâ var bu şiirdâ. Cümlelerdâ baş payların altlarını çizin.

Uşaklar üzerlâr Dalgalı göldâ. Topçaazı vererlâr Dayma el - eldân.

Pali da onnarlan, Dost gibi oyneer. Kara burnusunnan Topçaaza ürer. T. Marinoglu

75. Okuyun cümleleri. Olmayeceklar mı zeedâ o laflar, angılarını biz ekledik? Ne diişildi bu cümlelerdâ?

Hızlı oldu auşam. Tutuştular pençeleredâ şafklı lampalar. Kapunun önündâ saler köpek. Ban okuyerım sevgili masalımı.

Cümledâ herbir lafın var kendi rolü. Laflara cümlelerdâ deniler cümlenin payı.

Subyekt hem predikat- cümlenin baş payları. Subyekt cuvap eder soruşlara kim?, ne?. Predikat cuvap eder soruşlara ne yaper?, ne yaptı?, ne yapacek?.

76. Okuyun lafları. Kurun onnardan cümlâ. Yazın cümleleri tefter lerinizdâ. Baş payların altlarını çizin.

Kışın, ayazlar, büük oler. Sarılı, kırlar, kışın kaarlan, kaba. Soni, yapmaa, sever, uroklarını. 77. Yazın herbir cümleyâ subyekt ekleyerâk. Çizin baş payların altlarını.

Kuytularda büüdü üüsek Derin doluydu kaarlan. gezârdilâr üüsek kürtünnerin üstünda. Yardımcı laflar: kürtünnâr, çukurlar, küülülâr.

kuytu - neredâ esmeer lüzgâr kürtün - kaar yivini

78. Okuyun. Nışannayın cümlelerin başka paylarını.

Çamcaaz kaba kaarlan örtünmüş. Kıynaş gözlü tavşamı kaar hızlı örtmüş. Vasi geçân yaz kasabaya gitmiş. Dâdu bukvaları ii biler. Kiyatları okumaa o sever.

Cümlenin hepsicii payları, baş paylarından kaarâ ikincili paylar sayılerlar. Vasi oturer suyun boyunda. Vasi oturer neredâ? - boyunda. Neyin boyunda? - suyun. Laflar: boyunda hem suyun, cümlenin ikincili payları.

79. Okuyun. Paylaştırın teksti abzatlara. Yazın onnarı dooru. İnan dırın cümlelerin soylarını. Belli edin aazdan cümlelerin ikincili paylarını.

Bilersiniz mi siz ne o muzey? Var muzey, angısı annader halkın tarihini. Var muzey, angısı tanıştırer resimcilerin yaratmalarınnan. Var arheolocık müzeyi. Gidin muzeylerâ! Tanışın meraklı, lââzımnı bilgilârlân!

İncâ zanaat müzeyi, Odesa k. Музей мистецтв, м. Одеса

Lafların baalantıları cümledâ 80. Herbir sıranın laflarından kurun birâr cümlâ. Koyun tekstin adını. Yazın.

Kombayna, biçer, eni, boodayları, üüsek. 2. Tavşam, altında, bir da, koşaların, bir, kombaynacı, görmüş. 3. Zavalı, kurtarmışlar, ölümdân tavşamı. 4. Birdân, kaçmış, o, kalkmış, ta. 5. Sevinmiş, kombaynacı, pek, buna.

Lafbirleşmesi - iki laf, angıları biri-birinâ baalı maanayca. Lafbirleşmesindâ bir laf mutlak baalı öbürünâ. Subyektlân predikat lafbirleşmesi kurmeer. Cümledâ Kızçaaz topleer olmuş alma. İki lafbirleşmesi: 1. topleer ne? alma, 2. alma nesoy? olmuş. 81. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. İlk hem ikinci cümlelerdâ çizin baş payların altlarını.

Kafadarlar Sandi pek sık hastalanarmış. Ama onun kafadarı Panti büüyârmiş kaavi bir çocuk, yanakları herkerâ alma gibi kır mızıymış. Sandı başlamış düşünmââ, neçin o hasta gezer, kafadarı da ölâ saalıklı. "Elbetki olacek saalıklı! O hergün gimnastika yaper, suuk suylan çelikleşer. Ya bân dâ sabaa çekedeyim sportlan iilenmââ! Bakayım olmayacam mı kaavi?!" - düşünmüş Sandi...

kafadar - приятель çelikleşmaa - загартовуватися saalıklı - здоровий sportlan iilenmaa - займатися спортом

Ne için bu tekst?

82. Okuyun söleyişleri da açıklayın onnarın manaalarını. Düzün bir kısa aazdan annatma, kullanarak söleyişin birini.

***

Sportlan saalık bireri baalı.

*** Sportlan sân iilenecân ilaçtan kurtulacan. ***

Gençliktâ ne yapacan - ihtârlıkta bulacan. *** Duran demir - küflener, işleyân - yalap eder.

***

Yatan taşın altına su akmaz.

*** Eer kalkarsan erken sân - taa uzaa etişecân. 83. Okuyun söleyişleri. Bulun verilmiş söleyşlerdâ bir hem çok maanalı lafları. Yazın tefterlerinizdâ.

Adamın sözü fikirinâ görâ. Çok ii, açan çatı uzun, ama söz kısa. İi sözü mayii olaysın seslemââ. Çok bilân - açıkgöz, adamın da sözü - söz. Az lafet, ama uz lafet. Adam sözündân belli. Çok lafedân, az yaparmış. Alatlama dilinnân, alatla elinnân. Lafı bal, işi da helal.

Yakın hem karşı maanalı laflar 84. Okuyun. Bulun cümlelerdâ karşı maanalı lafları.

Analar-bobalar gecâ - gündüz işleerlâr. Evelki zamandan şindiyâ kadar pek çok meraklı işlâr oldu. Vani sever kara topraa, Mani dâ - biyâz şiridi. Korkma laf vermââ, kork onu tamannamamaa. Kara Denizin pek duruk suları. Bilginin kökü acıydır, meyvası onun tatlıydın 85. Okuyun. Bulun yakın maanalı lafları. Kendi bilgilerinizâ görâ bulun taa birkaç örnek. Yazın tefterlerinizdâ.

Bizim ana - gagauz, dilimiz pek gevrek, şıralı, zengin. Va tanımda, Ukrainada, çalışkan, şeremet insannar yaşeerlar. Onnar zenginnederlâr, gözâllederlâr uygunnaderlar yaşama yı. Bu dünnedâ adamın yaptılkarı kaler, lââzım oler, fayda getirer. 88. Resimâ görâ düzün aazdan, bir 5-6 cümlelik annatma, kullana rak karşı hem yakın maanalı lafları. Annatmayı bitirdin zanaat için söleyişlân.

Lafın kuruluşu. Kök. Birköklü laflar 87. Okuyun. Bu lafların bulun birtürlü paylarını. Maanayca benzeerlâr mi biri-birinâ?

Bal, balcı, ballamaa, balcaaz, ballı, balıkçı, balıcak, balıkçılık.

Laflara, angılarında var birtürlü hem bir maanalı laf parçaları - senselâ laflar deniler: güz - güzün güzlüklâr, bostan - bostancı, şkola - şkolacı. Senselâ lafların birtürlü paylarına kök deniler. Onun için senselâ laflara birköklü laflar deniler.

88. Okuyun. Bulun birköklü lafları da çizin köklerini.

Çam - çamcaaz, başça - başçacık - başçadan, baa baacı, taş - taşçı, bostan - bostancı, el - eldiven. 89. Bulun bu laf çiftlerin arasında birköklü lafları.

ana-anatar; alma - almak; deri - derici; bal-balık;

alma-almalık; oyun - oyuncak; kap - kapu; tuz-tuzluk.

90. Okuyun. Ayırın birköklü lafları. Nışannayın kökleri.

Artık üstümüzdân geçârdilâr göçmen kuşlar. En ilkin başla dılar kalkınmaa batak kuşları. Sora başladılar brakmaa yısıdılmış erlerini kazlar da, ördeklâr dâ. Kart kuşlar üüredârdilâr gençleri. Her sabaa genç kuşlar yapardılar büük gezintilâr havada, ki kaavileştirmââ

kanatlarını bu uzak yola deyni. Dolaylar dolduydu kuş sesinnân. Onnar sesedârdilâr biri-birinâ.

91. Kurun da yazın birköklü lafları.

El, keçi, tuz, yol, dost, göz, gül, eşik, alma, çiçek, ev, kuş. Örnek: kuş - kuşçaaz. 92. Çözün bilmeyceyi. Yazın tefterlerinizdâ. Bilmeycenin cuvabına aaraştırın birköklü lafları.

Ondan taa kara hiç yok, Kurt, böcek iyer pek çok. Papşoylar aaler ondan, Aklı çıkmeer bostandan. (ü6jü6)

93. Okuyun lafları. Birköklü mu onnar? Neçin? Yazın birköklü laf ları. Kökleri belli edin.

Göz, gözlerimâ, gözâl, gözlük, gözlükçü. Gül, gülüntü, güllük, gülcü, gülüş. Göl, gölmek, gölcââz, gölcük.

Afikslâr 94. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Çizin lafın kardaş diişilân par çasını (payını).

Kardaş, kardaşın, kardaşa, kardaşı, kardaşta, kardaştan.

Kökâ eklenân parçalara AFİKS deniler: ev, ev-in, ev-â, ev-/, ev-dâ. Afikslâr belli edilerlâr nışannan : Vatan-lm, kuzu-nuh 95. Okuyun cümleleri, lafı derâ lââzımnı formada koyarak. Yazın, parantezaları açarak. Derâ lafın önündâ koyun soruşları: (ne?) derâ, (neyin?)..., (neyâ?)..., (neyi?)..., (nedâ?)..., (nedân?)... . Nışannayın afiksleri.

Derâ kendi sırtında tüter büük gemilâr hem başka üklâr. (Derâ) kenarında durer büük bir kasaba. Baktım (derâ) bitk i (bitki) kerâ. Gördüm (derâ) seftâ, ama sevdim onu bütün ürektân. Aydan zeedâbân yıkandım (derâ). (Derâ) uzak bireri gidâmeerim. 96. Okuyun, diiştirerâk lafı klas cümlenin maanasına görâ. Yazın, parantezaları açarak. Lafın klas önündâ koyun soruşları: (ne?) klas, (neyin?)..., (neyâ?)..., (neyi?)..., (nedâ?)..., (nedân?)... . Nışannayın afiksleri, açıklayrak, anğı laflarda yok afiks.

Klas bizi genâ topladı. Şindi (klas) içindâ var 16 banka. Bizim (klas) geldi eni üürenici. (Klas) o pek beendi. (Klas) o hepsiciinân tanıştı. Şindiyâdan o bizim (klas) taa gözâl gör memiş. 97. Okuyun teksti. Yazın, kalın vokalların altlarını çizerâk bir çiziciklân, incelerin dâ - ikiylân. İlk cümlenin laflarında belli edin afiksleri.

Dostlar Miticik hastalanmış. Canı sıkılmış evdâ. Hepsicii çocuklar şkolada üürenerlâr, ama o yater.

Gelmişlâr dolaşmaa onu Koli hem Vasi. Getirmişlâr ona bir eni hem gözâl resimni kiyat. Miticiin dostları - pek ii çocuklar! 98. Aşaadakı laflara uyan afiksleri ekleyin da yazın.

üürenici tefte r adam göz er Örnek: er - dâ,

“-da (dâ), -nın (-nin), -ın (-in), -un (-ün) • -lar (-lâr), -a (-â), -ya (-yâ),-lı,(-li), -lu (-lü) _-sız (-siz), -suz (-süz), -dan (-dân) er - in, er - lâr.

99. Okuyun. Düzün bu laflardan eni laf.

Çift, göz, bostan, baa, diş, horoz, üzüm, cümbüş, masal, tefter, parmak, küü, tuz, pali Örnek: çift - çiftçi. 100. Okuyun. Lafları bölün köklerâ hem afikslerâ. Yazın tefterleri nizdâ.

Örnek: taukçular - tauk-çu-lar. Küülü, küüdân, küüdeki, küü, küülülâr; yaalı, yaacı, yaa, yaadan, yaasız, yaada; kırcı, kıra, kırlar, kırı, kırdan, kır; bos tan, bostancı, bostana, bostanda, bostandan, bostannar, bostannarda, bostancının, bostancıların.

küüdeki - angısı küüdâ yaşer yaacı - kim yaa yaper (sater) kırcı - kırda işleyennâr

101. Afikslerin yardımınnan düzün eni lafları. Yazın tefterlerinizdâ.

Örnek: iştâ, için, işlâr, işçi, işsiz. Derâ -lar, -lâr,-nın, -nin şkola -un, -ün, -ın, -in, -çu kemençâ tuz -cu, -cü, -cı, -ci yol gözlük

с_ Söz payları. Tanıştırmak uurunda 102. Okuyun lafları. Onnarı ayırı-ayırı yazın soruşlara görâ.

Aydınnık, dayı, balaban, gitmââ, kısa, eşil, zabun, kiyat, alçak, gözâl, akıllı, silmââ, kacmaa getirer, aul, kaku, paalı, yakın, eski, bostan, duygu, başça, oynamaa, eniştâ, çıkmaa, karan пік, котру üter, masa. Örnek: Adlıklar: duygu, derâ. Nışannıklar: kırmızı, maavi. İşliklâr: gelmââ, kaçtı.

Bizim sözümüz kurulu laflardan. Laflar pay olerlar birkaç büük bölümâ. Herbir ayın laf - söz payıdır. Söz payları: adlık, rıışanrıık, işlik, aderlik, sayılık.

Predmetlerin adlarını gösterân laflar (kim?, ne?): adam, tabiat, gözlük ... - bunnar adlık. Adlıkların nişanını gösterân laflar (nesoy?, netürlü?, anğı?): maavi, üüsek, kaavi... - bunnar nışannık. Adlıkların işlemini gösterân laflar (ne yaptı?, ne yaper?, ne yapacek?): aldı, gitti, gelecek,... - bunnar işlik.

103. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Çizin lafların alfalarını, angıları cuvap ederlâr soruşa kim?

Yardı mcıyka Oldu avşam. Döndülâr iştân mamuylan baka. Mani hazır ladı avşam ekmeeni. Paşi koydu masaya çinileri, çinicikleri, kaşıkları, furkulitaları, bıçaa. Oli hazırladı ekmââ. Ekmek idiktân sora Kati yıkadı bula şıkları, sildi muşamayı.

104. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Çizin o lafların altlarını, angıları cuvap ederlâr soruşlara (nesoy?, netürlü?, anğı?). Yazın cümleleri. Çizin adlıklarda afikslerin altlarını yada nışannayın onnarı. Üçüncü cümlenin bulun baş paylarını. Belli edin onnarı.

Karaca Karaca kaçer hızlı — Bir kıvrak boylu hayvan. Buynuzlar onda dallı, Korkmeer hiç ayazlardan. T. Marinoglu

105. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Çizin o lafların altlarını, angıları cuvap ederlâr soruşlara (ne yaptı?, ne yaper?, ne yapacek?).

Kösten kelâ Köstenkelâ yaşeer kırda, Benzeer küçük bir yılancaa. Basarsan sân kuyrucuuna, Brakıp onu, kaçer uzaa. T. Marinoglu karaca - олень köstenkelâ - ящірка 106. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Lafların,angıları cuvap eder lâr soruşa ne?, altlarını çizin.

Daa orkestrası (bir parça) İlkyaz yaprakları parkta fışırdeer, Dayın orkestrası kontert verer. Gerçek yıldızlardan seslâr geler, O bülbüllân pupuk bilâ ötüşer. V. Kirioglo, çevirdi İ. Koksal

Adlık 107. Okuyun. Ne için annadıler bu şiirdâ.

Ayla Ayledâ iki uşakız, Anamız sever bizi. Kakucuumnan yardımcıyız Pek beeneriz temizlii. Kaldırerım yatamı Hepsi erli-erindâ. Kakucuum tozalanı Gezdirer içerlerdâ. Odalar oldu kırnakBirerdâ tozçaaz hiç yok. Mamumuz dedi yalpak: - Saalıcak sizâ pek çok. T. Marinoglu

tozalan - пилосос Anğı laflar yardim ettilar annamaa kim için, yada ne için sölener bu yaratmada? Bulun onnarı.

Laflara, angıları göstererlâr predmetlerin adını hem cuvap ederlâr soruşlara kim? yada ne?, adlık deniler. Örnek: kim? kaku, ool, balık ne? alma, eşik, direk, taş 108. Okuyun. Yazın aşaada verilmiş lafları, angıları göstererlâr predmetlerin adlarını bu sıralaa görâ:

İnsannar: adam, Hayvannar: öküz, Kuşlar: pupuk,

Büümnâr: ot, Predmetlâr: yorgan, Tabiat oluşları: lüzgâr,

Кари, keçi, deva, kartal, çingenâ, karpuz, koyun, pençerâ, döşek, penal, çanta, horoz, kiyat, olak, garga, genger, katifâ, prasa, dost, piliç, tekâ, armut, yaamur, saksan, kırlangaç, booday, alma, zerdeli, yazal, haylaz, susay, hasta. 109. Okuyun teksti. Koyun tekstin adını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Çok işlâr adam var nicâ yapsın kendi el erinnân: topla sın zarz vat, meyva, baa bozsun, asır hem ç ten örsün, çatı kıvratsın... Ama el âr, kâr alt ndan olsunnar - genâ ruba dikâmeyeceklâr iin siz hem aaç kesâmeyeceklâr nac ksız, ekmek kesâmeyeceklâr b çaksız, dokumayı kes meyeceklâr makazsız. Onuştan insan pek ço tan bulmuş kendisinâ deyni türlü yardımc lar, türlü tedarıklar, angılarının adı - instrument, tedarik, avadannık. Çekiç yok an elimizdâ bir ens ri kakamayacez, kerpedensiz enseri çıkaramayacez, oklavasız bir paz yı yazamayacez. K. Vasilioglu

Nelâr için sölener bu teksttâ? Okuyun teksti adlıksız. Var mı nicâ annamaa teksti adlıksız? Bulun da virgül aşırı, çıkarıp yazın adlıkları.

'ЧЛ<

110. Okuyun deyimneri. Açıklayın maanalarını. Yazın deyimneri aklınızda tuttuuna görâ. Çizin adlıkların altlarını.

Aaç adamın koynusunda ekmek durmaz. Karımcadan örnek al - kışa yazdan hazırlan. Bülbülâ altın kafes tâ - kapan.

111. Herbir lafbölümünâ ekleyin da yazın taa ikişâr laf.

İnsannar: kim? yazıcı, işçi, batü Kuşlar: kim? kartal, bülbül Büümnâr: ne? gümâ, ot, Zarzavatlar: ne? biber, patlacan, Yaban hayvannarı: kim? ayı, aslan, fil, Predmetlâr: ne? elek, skemnâ, Tabiat oluşları: ne? lüzgâr, kaar, Transport: ne? tramvay, taliga,

Adlıkların sayıları

112. Okuyun teksti. Yazın cümleleri. Çizin adlıklarda afikslerin altlarını yada nışannayın onnarı. Üçüncü cümlenin bulun baş paylarını. Belli edin onnarı.

Salkım - o bir yapraklı aaç. O islââ büüyer bizim taraflar da: çayırlarda - bayırlarda. Salkımdan yaperlar fıçı, kazık, köprü. Pek bürcü onun çiçeklerin kokusu. Onnardan kâr ilaç ta var nicâyapmaa. Kuvannar havezlân topleerlar çiçeklerin tozunu. O. Kulaksız

Nicâ lââzım diiştirmââ lafları, eer laf gideydi çok aaç için?

Adlıklar diişilerlâr sayılara görâ. Adlıklar birlik sayısında göstererlâr bir predmet, çok luk sayısında - iki yada taa zeedâ predmet. Adlıklara çokluk sayısında eklener afikslâr:

-lar, -lâr, -nar, -nâr: kuşlar, ekmeklâr, adamnar, ennâr.

113. Anğı sayıda durerlar adlıklar? Herbir lafın sayılarını diiştirin, nışannayarak onnarın afikslerini. Yazın tefterlerinizdâ.

İnsannar, bayraklar, şkolacılar, evlâr, bayırlar, senselelâr, kardaşlar, analar-bobalar, başaklar, kombayna, erik, dâdu, çiçek, üzüm, dana, uşak, kızçaaz, direk, adam, karı, kaar, tarla. Örnek: insannar - insan, kızçaaz - kızçaazlar. 114. Okuyun. Koyun lafları çokluk sayısında. Yazın tefterleri nizdâ.

Bayır, çayır, kahır, ambar, kaz, buz, tuz, makaz, çiiz, yıl dız, kız, horoz, piliç, çekiç, engeç, sürgeç, ilaç, bal, mal,

nal, dal, yal, yol, kol, bel, kül, pergel, yazal, baka, şaka, şişâ, ara, meşâ, mamu, kaku, yaka. 115. Okuyun şiiri. Bulun adlıkları. Diiştirin onnarı sayılara görâ. İlk tepecii yazın tefterlerinizdâ.

Yolum düştü ana tarafıma, Serin soluu çekerim güüsümâ; Tâ dönemeç, bitki yılmaDa bân girerim küüyümâ. Sabaa durardı sak, açan Koptu bir kart horoz sesi.

Sora avaz olup ona, Doldu çalgıylan herersi. Ne erken bu orkestra uyandı? Beni mi karşıleer Aydar? Çalmaa ürââm da yollandı O horozlarlan barabar. P. Çebotar

Büük bukva adlıkların yazılmasında 116. Okuyun hem aklınızda tutun bu adların dooru yazılmasını. Yazın tafterlerinizdâ üç karı adı, üç tâ adam adı.

Anton - Toşi, Vasiliy - Vasi, Viktor - Vitâ, Aleksandr - Şaşa Dmitriy - Miti, Grigoriy - Goguş, Afanasiy - Tanas, Tanku, İlya - İlişka, Födor - Todur. Antonina - Топі, Elena - Lanka, Olga - Oli, Feodora - Tudorka, Tudora, Todika, Varvara - Vari, Varka, Anna - Ani, Nuti, Mariya- Maşi, Mani, Dariy- Dari, Dmitra- Mitra.

Soyadlar, adlar hem bobaycalar yazılerlar büük bukvadan: Petri, Simu, Paşî, Çani, Dionis Tanasoglu, Nikolay İgnatoviç Baboglu, Dmitriy Nikolayeviç, Kara Çoban. зоуай - прізвище ad - ім'я bobayca - по батькові

117. Okuyun teksti. Bulun soyadları hem adları. Onnarı doru ya zın. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Geçti sıcak yaz. Kat ylân Oli gi tilâr musaafirlââ Baboglulara. Orada onnar oyn dılar Babogluların uşaklarınnan: Albinaylan, Todiylân hem Simuc klan. Pek be ndilâr uşak lar günü bu takım geçirmââ. Ert si günü teklif ettil r Babogluları onnara, Karakaşlara, muşa firlââ. 118. Okuyun. Tutun aklınızda kimi soyadların maanalarını. Beş soyadını maanalarınnan yazın tefterlerinizdâ.

Arnaut- ilkyazın ekilân booday. Karanfil - başça çiçââ (gvozdika).

Beyoğlu - zengin (boyar) oolu. Vornik- bekçi (müdürlüktâ). Kasap - yaanıcı (yaanı satan). Çilingir - demirci (kuznedâ işleyân). Urum - grek. Kadın - karı. Kavarnalı - Kavarnadan gelmââ. Çavdar - ekin (booday çeşidi). Katrancı - katran satan. Berber - kırkan, traş edan adam. Torlak - çıplak. Daskal - popazın yardımcısı. 119. Yazın kendi bilgilerinizâ görâ altı soyadı, angıları gösterer lâr adamın zaametini. Düzün onnarlan birâr cümlâ.

Örnek: Terzi, Kuyumcu.

BÜÜK BUKVA HAYVANNARIN LAAPLARINDA

Hayvan narın laapları çekediler yazılmaa büük bukvadan: Bobik, Cülbars, Bim, Alaca, Karagöz, Çakal, Uzunkulaklı h.b.

120. Okuyun. Esaba alın hayvannarın laaplarını. Yazın tefterlerinizdâ. Hayvannarın laaplarını nışannayın, çizerâk altlarını.

Petri - büük hayvancı çocuktu. Aalemdâ yoktu okadar hayvan, kuş aulda, nekadar Petridâ vardı kediylân köpek. Komuşular kâr şaşardılar, nicâ o şaşırmeer hayvannarın adlarını. Köpeklâr aulda boy - boydular. En küçücüü - Yumacık. Onun ardına gidârdilâr: Yıldızçık, Tilkicik, Kıskanç, Bekçi, Salan, Karaman, Fenalık, Bobik. Bu köpek sürüsünün anaları - Alaca, bobaları da - Malak.

BÜÜK BUKVA

Küülerin, kasabaların, derelerin, göllerin, denizlerin, devletlerin, adları çekedileryazılmaa büük bukvadan: Ukraina, Kiev, Odesa, derâ Dnepr, Kara deniz, Marmara denizi, Afrika, Amerika, Moldova h.b.

121. Okuyun. Koyun tekstin adını. Bulun onun özfikirini. Yazın tef terlerinizdâ. Derelerin adlarını yazın dooru. Belli edin onnarı.

Ukrainada var çok derâ hem derecik. Suları onnarın duruk hem hızlı akan. En önemli, lââzımnı Ukrainanın su damar ları - Dnepr, Tuna, Nistru, Yujnıy Bug, Pripât, Desna hem Severskiy Donet. Biz lââzım koruyalım derelerin sularını. Su - yaşamak erdâ!

Dnipru deresi річка Дніпро

Nistru deresi річка Дністер

Tuna deresi річка Дунай

Adlıkların diişilmesi soruşlara görâ 122. Aazdan. Diiştirin lafları kaku hem güz soruşlara görâ.

Bu Faydası Verdim Görerim Var Aldım

kim? kaku kimin? kimâ? kimi? kimdâ? kimdân?

ne? güz neyin? neyâ? neyi? nedâ? nedân?

123. Okuyun, koyarak lafı тати soruşların erinâ. Diiştirin lafı so ruşlara görâ. Teksttân çıkarın da yazın lafları, angıları baalı koyulmuş soruşa. Afiksleri nışannayın.

En paalı insan (kim?). Büük evdâ asılı durer (kimin?) patredi. Baka (kimâ?) aldı eni fistan. Ban (kimi?) taa görmedim küsülü. Bizim (kimdâ?) var çok uşak. Bu dünnedâ (kimdân?) paalı yoktur.

En paalı Patredi Aldı Görmedim Var Paalı 124

kim? kimin? kimâ? kimi? kimdâ? kimdân?

mamu mamunun

Yazın cümleleri, koyarak laf ayla. Bu lafı diiştirin soruşlara görâ. Afiksleri nışannayın.

Herbirindâ var . Biz pek çok çalışerız ilerlemesinâ deyni. biz hepsimiz borçluyuz. bizi büüder, üüreder. Biz dâ lââzım koruyalım. Sade biz duyerız kendimizi adam. Herbir adama deyni paalı yoktur.

Adlıkların diişilmesi hallara görâ 125. Okuyun. Tanışın halların adlarınnan hem soruşlarınnan:

Hallar

Soruşlar Adlık

Temel

Kim?

karı

Ne?

Saabilik

Kimin?

karının

Neyin? aylenin

Doorudak

Kimâ?

karıya

Neyâ?

ayleyâ

Gösterek

Kimi?

karıyı

Neyi?

ay ley i

Erlik

Kimdâ?

karıda

Nedâ?

ayledâ

Çıkış

Kimdân? karıdan

aylâ

Nedân? ayledân

Adlıkların (soruşlara) hallara görâ diişilmesinâ hallamak deniler. Gagauz dilindâ var altı hal: Temel, Saabilik, Doorudak, Gösterek, Erlik, Çıkış.

126. Okuyun. Yazın. Lafın adam önündâ koyun soruşları: (kim?) ..., (kimin?) ..., (kimâ?) ..., (kimi?) ..., (kimdâ?) ..., (kimdân?)....

Er adamsan - ol adam. Bu dünnedâ adamın yaptıkları kaler. Herbir adama mutlak lââzım saalık hem kısmet. Dünneyi aydınnader güneş, ama adamı aydınnader bilgilâr. Fikir var salt adamda. Aarif adamdan lââzım örnek almaa. 127. Okuyun teksti. Yazın. Sölâyin, anğı halda durerlar nışannı laflar.

Bati yolladı kakuyu panayıra. Kakuda var çok boncuk. Manı annattı kakuya bir eni masal. Manidân hem kakudan bân işittim çok eni masal. Bân aldım kakunun eldivennerini. Kaku bizâ herkerâ yardım eder.

128. Kurun verilmiş laflarlan cümlâ hem tekst. Koyun onun adını. Nesoy tekst bu? Nışannı adlıkların hallarını belli edin.

Küüyün, eni, ortasında, şkola, durer. 2. Şkola, hem, büüder, bizi, üüreder, adam, uşaktan, yaper. 3. Aulu, şkolanın, dolu, herkerâ, uşaklan. 4. Sabaa, her, uşaklar, şkolaya, alatleerlar. 5. Aydınnık, bu, eni, yok, nicâ, şkolayı, sevmemââ. 6. Kablederiz, çok, eni, şkolada, bilgilâr, lââzımnı, biz. Şkoladan, bizim, birerdâ, gözâl, yoktur, hiç. 129. Resimâ görâ, düzün aazdan bir annatma. İki adlıı, angıları cuvap ederlâr soruşlara kim? hem ne?, diiştirin hail ara görâ. Yazın onnarı.

Hazırlanın cuvap etmââ soruşlara: 1. Neyâ deniler adiık? 2. Nesoy soruşlara cuvap ederlâr adlıklar? 3. Ne göstererlâr adlıklar? 4. Nicâ diişilerlâr adlıklar? İnandırın örneklârlân.

Nışannık 130. Okuyun. Bulun lafları, angıları cuvap ederlâr soruşlara nesoy?, anğı?, netürlü?. Ne neetlân kullanıler bu laflar sözümüzdâ?

Zooparkta uşaklar görmüşlâr pek büük bir hayvan. Onun kulakları genişmiş, burnusu uzunmuş. O yaşeer sıcak taraf larda. Bu hayvan adamın en ii yardımcısı hem kafadarı. Kimin için annadıler bu teksttâ? Anğı laflar yardım ettilâr tanımaa? Koyun tekstin adını. Yazın tefterlerinizdâ.

Laflara, angıları göstererlâr adlıkların nışannarını hem cuvap ederlâr soruşlara nesoy? yada anğı? nışannık deniler. Örnek: nesoy? kırmızı alma, eşil ot, tatlı bal; anğı? donaklı gelin, gözâl çiçek, biyaz kofta. Nışannıklar kullanılerlar dilimizi uygunnatmaa, gözelletmââ, açıklamaa nışannarını: adam büük, gözâl, batal, levent, kırnak, çalışkan, il ürekli, mahkul, girgin. 131. Okuyun. Yazın. Nışannı laflara koyun soruşları. Söleyin ne gösterer onnar?

Er, neredâ biz duuduk - bizim Vatan imiz. Bundan paalı bizdâ bişeycik hiç yoktur! Koruyun gözâl Vatanımızı! Koru yun kaavi dostluumuzu! Çalışın, ki çetin hem kaavi olsun baalantılarımız! Çalışın,ki gözâl olsun yaşamamız!

Nışannıklar göstererlâr predmetlerin nışannarını. On nar uygunnaderlar hem gözâllederlâr bizim sözümüzü. Kullanılerlar taa çok yazdırma tekstlerindâ.

132. Okuyun. Bulun nışannıkları. Annadın onnarın rolü için cümledâ. Yazın tefterlerinizdâ. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Arıcık Bir genç cik arıcık hot Harın dola yında toplarmış çiç k tozu. Üklendiynân, kuv dinâ görâ, arıc k hızlı dönârmiş hotul içinâ. Orada o boş Idarmış büüklârlân hazırlanmış göm çlerâ koynusunu, cepl rini. Bundan sora o genâ çabucak çıkarmış işâ. K. Vasilioglu

tozu - нектар 133. Resimâ görâ düzün aazdan bir annatma. Kouyn onun adını.

134. Okuyun cümleleri. Yazın cümleleri tefterlerinizdâ. Nışannı laflarlan kurun birâr cümlâ, kullanarak uygun nışannıkları.

Deniz (nesoy?) büük, kenarsız, maavi, derin. Gün (nesoy?) sıcak, çiskin, serin, suuk. Havalar (nesoy?) islââ, kââmil, gözâl, duman. Aaçlar (nesoy?) üüsek, dallı, gölgeli, eşil, kuru, alçak, körpâ, kalın. Kiyatlar (nesoy?) meraklı, kalın, eni, eski, pak, gözâl, incâ.

Nışannıkların hem adlıkların kullanması 135. Okuyun.Bulun teksttâ nışannıkları. Ne göstererlâr onnar? Okuyun teksti nışannıksız. Diişti mi tekst? Nicâ?

Top Benim elimdâeni hem büük, çetin hem ilinceciktop. O pek gözâl. Top payedili dört bölümâ: kırmızı, sarı, maavi hem güvez. İki açık renkli çizgi: maaviylân biyaz geçerlâr topun orta erindân. Bân pek severim oynamaa toplan. En uygun oyunnar olerlar sıcak hem güneşli günnerdâ eşil çimenin üstündâ. K. Vasilioglu

136. Bulun nışannıkların eşlerini. Uydurun nışannıklara adlıkları.

maavi tatlı acı gözâl derin

hıyar pınar gelin bal gök

yakıcı taazâ eni eski uzun

yol kiyat dost ekmek biber

137. Yazın adlıkları nışannıklarlan barabar virgül aşırı.

Karpuz, turşu, şefteli, şeker, taş, kuru, ev, pali, sarmısak, direk, çetin, olmuş, büük, pembâ, tatlı, küçük, yakıcı, gözâl, üüsek, iişi. Örnek: kuru tiken, eşil çimen.

138. Okuyun teksti. Yazın, bularak nışannıkların adlıklarlan baalantılarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin. KÜÜ

Bizim küüy müz büük hem gözâl. Sokaklar g niş hem uz. Evlârtaaçoy kıvrak, eni hem üüsek tava nı. İnsannar

küüdâ çalı kan, mahkul, iilikçi hem hat rcı. Balaban hem göz I evlerdâ yaşeer büük hem g niş ürekli gagauzlar. Paalı muşa firlerâ onnar pek sev nerlâr.

139. Okuyun. Lafları çalışkan, hızlı, çabuk, kaçarak maanayca uydurun. Onnar yakın maanalı mı osaydı karşı maanalı mı? Düzün onnarlar cümlâ. Yazın tefterlerinizdâ. 140. Okuyun. Bulun yakın maanalı lafları. Yazın onnarı.

Gözâl Uzak Alçak Haşlak Erken

Kontrolcu laflar: vakıtlan, kıvrak, yakışıklı, diil yakın, küçük boylu, pek sıcak. 141. Okuyun. Netürlü maanaları bu çift lafların - yakın mı osaydı karşı mı? Yazın onnarı tefterlerinizdâ.

Kaavi - yufka, kalın - incâ, kirli - pak. 2. Uzun - kısa, uzak - yakın, üüsek - alçak, sıcak - suuk. 3. Sulu - koyu, yımışak - çetin, kara - biyaz, saa - hasta, küçük - büük.

Laflar, angıları göstererlâr adlıkların nışannarını, var nicâ olsunnar karşı maanalı da yakın maanalı da: Yazın gecelâr kısa, ama günnâr uzun. Maşına gider hızlı, ama eşek - yavaş. Kati yaper işlerini yavaş, ama uygun. 142. Verilmiş laflara bulun karşı maanalı nışannıklar. Herbir direciktân birâr çiftlân kurun cümlâ.

Kısa - uzun küçük uz uzak tatlı

akıllı karannık üüsek yaş hızlı

incâ toyan suuk kara siirek

— — — — —

143. Noktaların erinâ koyun karşı maanalı nışannıkları.

Dâdu ihtar, ama unukası (torunu) yazın . Pamuk ilin, ama demir aaç . Aaçlar kalın, ama fidannar dışarda . Köpek büük, ama pali kedi

. Kışın suuk, . Fidan alçacık, . İçerdâ sıcak, . Kedicik yalpak,

ama ama ama ama

144. Okuyun. Bulun bu nışannıkların karşı maanalı eşlerini.

Örnek: sesli - sessiz. Kara, şen, tok, ufak, siirek, akıllı, pak, pütürecikli, yakıcı, haşlak, yımışak, tuzlu, kusursuz, derin, gözâl, alçak. 145. Bulun karşı maanalı nışannıkları da yazın. Resimâ görâ, aazdan düzün bir annatma, kullanarak karşı maanalı lafları.

Erken ilkyaz - geç ilkyaz, üüsek aaç şen türkü , derin tıynak , güneşli gün , sakat adam , sulu çamur , eski ev, yalabık demir ,gecâvakıdı-

Nışannıkların diişilmesi sayılara 146. Okuyun. Yazın. Koyun soruş nışannıklara. Açıklayın, anğı sayıda hem halda onnar bulunerlar. Nicâ annadınız. İkinci cümlenin bulun baş paylarını hem ikincili paylarını. Anğı söz payında buluner ikincili pay?

Şen uşaklar oynerlar şkolanın önündâ. Мати astı duvara eni kilimi. Eski kiyatlarda var nicâ bulmaa çok faydalı hem meraklı işlâr. Dün eni kartofidân seftâ manca yaptık.

Nesoy annamaa anğı sayıda durer nışannık.

Nışannıkların sayısını var nicâ annamaa sade adlıktan, angısınnan baalı nışannık, çünkü nışannıkların soruşu da çokluk saysında koyulmeer hem hallarda diişilmeer. 147. Okuyun tablitayı. Yazın örnekleri. Esaba alın nışannıkların afikslerini. Diişilerlâr mi nışannıklar çokluk sayısında?

Birlik sayısı Uzun çatı geniş yol tatlı pita

kaavi adam yakıcı biber sıcak hava

Çokluk sayısı Uzun çatılar geniş yollar tatlı pitalar

kaavi adamnar yakıcı biberlâr sıcak havalar

148. Koyun nışannıkları: maavi, düz, uzak, kââmil, derin, cömert, yalpak, mahkul çokluk sayısına kullanarak onnarı uygun adlıklarlan barabar.

Örnek: maavi gözlâr, çiçeklâr. 149. Yazın lafbirleşmelerini. Nışannayın adlıkların hem nışannıkların sayılarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Ak Ilı uşaklar, küçük pil ç, kısa iritlâr, datlı g zlemelâr, ballı pitalar, o muş kirezlâr, fena k pek, derin kuy lar, eşil yapraklar, m avi gök, şa klı yıldızlar.

150. Bu verilmiş adlıklara bulun uygun nışannıklar. Yazın onnarı. Açıklayın nışannıkların dooruyazılmasını birlik hem çokluk sayılarında. İki lafbirleşmesinnân düzün cümlâ. Yazın onnarı. Kullanarak resimi düzün aazdan bir annatma.Kullanın yakın hem karşı maanalı nışannıkları.

Büük küü, çiçeklâr, cilâr.

evlâr, gelin,

ekmeklâr, kaunnar,

piinir, üzüm,

uşaklar, kemençe-

151. Nışannı laflara bulun karşı maanalı laflar. Yazın tefterleriniz dâ lafbirleşmelerini.

Bulutlu havahava, karannıkgecâgecâ, zor daavadaava, üüsek evev, eni torbatorba, aar çuval çuval, tatlı biber biber. Hazırlanın cuvap etmââ soruşlara: 1. Neyâ deniler nışannık? 2. Nesoy soruşlara cuvap ederlâr nışannıklar? 3. Ne göstererlâr nışannıklar? 4. Nicâ diişilerlâr nışannıklar? İnandırın örneklârlân.

İşlik

152. Okuyun. Bu adlıklara ekleyin birâr - ikişâr laf, angıları göstererlâr onnarın işlemini.

Saacıyka (ne yaper?) Çilingir (ne yaptı?) Üüredicilâr (ne yaperlar?)

Üürenicilâr (ne yaperlar?) Yaamur (ne yaper?) . Manca (ne yapacek?)

Laflara, angıları göstererlâr adlıkların işlemini hem cuvap ederlâr soruşlara: ne yapmaa?, ne yaper?, ne yaptı?, ne yapacek? - deniler işlik. Örnek: kaçer, okuyer, geler; kaçtı, okudu, okuyacek; kaçtı, okudu, geldi; kaçacek, okuyacek, gelecek. 155. Okuyun. Bulun işlikleri, koyup onnara soruş cuvap edin.

İlkyaz geldi - sevindik, Yazın - gözâl şennendik, Güzün - çok meyva idik, Kışın kââmil dinnendik. K. Vasilioglu

154. Okuyun uygun sözleri. Yazın, çizerâk işlikleri.

Dostluu aklında sân tut, körlük yapanı - unut. Bilgi adamın gözlerini açer. Kiyatta bilgi aara, o - nicâ altın para. Dostlaş kiyatlan, kardaşım, onsuz yola hiç çıkmaa. Dünneyi güneş aydınnader, adamı sa- bilgi.

155. Okuyun.Bulun işlikleri. Sora okuyun teksti işliklersiz. Lââzım mı işliklâr sözümüzdâ? İnandırın.

Bıcıcık (bir parça) Bitki - bitkiyâ hepsi olmuş ölâ nicâ dâ düşünârmiş. Evdâ Andreyi yıkayınca hem giidirincâ, ona türlü işlâr söleyincâ, sora da şkolaya etişincâ, vakit geçmiş - çocuk geç kalmış. İlk günü, hem da yaşamasında ilk uroo! Durmuş Andrey biraz kapunun yanında, yaprak gibi titireyrâk, da sade üürediciyka döner taftada naşey sa yazmaa o hızlı sıyırıler kapunun aralımdan klasın içinâ da oturer en geerideki bankaların birinâ. İ. Drute, çevirdi K. Vasi Подій

156. Okuyun. Bulun işlikleri, koyun onnara soruşları. Koyun kol verilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

U talar eni ev kal ırerlar. Çi tçilâr ilkyazın boo ayekerlâr. Bos ancı karpuzları hem ka nnarı bekleer. Kosac lar ekinneri biç ceklâr. Dâdu ba çada almaları to lamış. Karılar çamaş rları yıkayc klar. İlk hem ikinci cümlelerdâ bulun cümlelerin baş paylarım. Belli edin onnarı. Nesoy soruşa cuvap eder predikat? Anğı söz payından laflar, angıları cuvap ederlâr soruşa ne yaperlar? Ne rolü var işiiin cümledâ?

Uşaklar derâ boyunda bulmuşlar iki palicik. Evdâ çekişmesinnâr deyni, onnar saklamışlar palileri damda. Ama açan başlamışlar mizlemââ, uşaklar sauşturmuşlar onnarı otluk içinâ. Orada palicikleri bakarmışlar, doyuranmışlar. Bulun işlikleri. Çizin altlarını ikişâr çizgiylân. İlk cümlenin bulun baş paylarını. İşlik cümlenin anğı payıydır?

158. Okuyun uygun sözleri. Açıklayın onnarın maanalarını. Yazın uygun sözleri. Çizin karşı maanalı işliklerin altlarını.

Unut tabeetini almaa, eden tabeet vermââ. Kendin öl, ama dostunu kurtar! Dostluu aklında sân tut, körlük yapanı - unut. Dostu kaybetmââ kolay - ama bulmaa pek zor. Nekadar çok verecân, okadar çok kabledecân.

İşliin sayısı 159. Yazın teksti. İşliklerin önündâ, parantezalar içindâ, yazın soruşları. Anğı sayıda durerlar işliklâr?

Çocuklar astılar aaçlara sıyırcık evceezlerini. Onnar bekledilâr kuşların gelmesini. Sıyırcıklar peydalandılar ansızdan. Onnar geldilar sürüylân. Etiştilâr evlerinâ. Pek sevindilâr, ani onnarı beklâârdilâr. Birlik sayısı

Çokluk sayısı

1. Ne yaperım? Ne yapacam? 1. Ne yaperız? Ne yapacez? 2. Ne yapersın? Ne yapacan? 2. Ne yapersınız? Ne yapacenız? 3. Ne yaper? Ne yapacek? 3. Ne yaperlar? Ne yapaceklar? 1. Ne yaptım? 2. Ne yaptın? 3. Ne yaptı?

Ne yapardım? 1. Ne yaptık? Ne yapardın? 2. Ne yaptınız? 3. Ne yaptılar? Ne yapardı?

Ne yapardık? Ne yapardınız? Ne yapardılar?

160. Okuyun teksti. Düşünün, anğı afikslâr etişmeer bu laflarda. Aazdan koyun onnarı. Yazın tefterlerinizdâ.

Uşaklar üürener uroklarını. Traktorcular sürdü tar layı. Silkiner aaçların yaprak . Bizim küüdâ hepsi ev gözâl. Kuş konmuş aaç dallarına. Klasın üürenici çıktı aralaa. Temelin taş çetin. Biz aldık kazma da gittik kartofi buvazlamaa. 161. Okuyun teksti. Yazın, açıklayarak işliklerin sayılarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Emniklâr Uşaklarda büün hal z yortu. Başçada bir bü k alma aacına asmı lar kuşlara deyni em ik. Vasiylân Koli emn â koymuşlar tenâ. Uşaklar sakla mışlar güm lerin ardına da çeketmişlâr beki mââ, ne yapa eklar kuşlar. Tâ işidi miş c vıltı da emniin kenarına kon uşlar kırmızı güü lü kuş-

aazlar. Onnar birdân örtmüşlâr emnii. He sicii birdân tutu muşlar iştân da, emniktâ t nelâr bittiynân, birdân uçupgitmişlâr. Ç cuklar pek beenmi lâr, nicâ kuşlar em niktâ iy rlâr da hergün başlamışlar onnarı doyurmaa.

162. Okuyun bilmeyceyi. Bulun onun cuvabını. İşlii diiştirin sayı lara görâ. Yazın tefterlerinizâ.

Ak pakyımırtamıysın? Çiydâ çukurdamıysın? Kız-gelin gitti çiydemâ, Sân taa buradamıysın? (K...).

İşliklerin diişilmesi zamannara görâ 163. İşliin soruşları.

Ne yaptı? aldı sardı baktı okudu koptu ezdi

Ne yaper? aler sarer baker okuyer koper ezer

Ne yapacek alacek saracek bakacek okuyacek kopacek ezecek.

İşliklâr diişilerlâr zamannara görâ: şindiki zaman - (ne yaper?) kaçer geçmiş zaman - (ne yaptı?) kaçtı gelecek zaman - (ne yapacek?) kaçacek 164. Okuyun. Bulun işlikleri. Belli edin onnarın zamannarını. Yazın tefterlerinizdâ. Aşadakı resimâ görâ düzün aazdan annatma, kulannarak işlikleri.

Vakit geç oldu. Tombarlak ay göktâ yukarı çıktı. Aaçlardan hem yamaçlardan erâ düşer uzun gölgelâr. Uzakta canavar lar uluyerlar. Çocuk çıkaracek torbasından bir çörek pita da, oturup, iyecek onu.

165. Okuyun. İşlikleri bulun,koyun onnara soruş. İlk cümlenin baş hem ikincili paylarını belli edin.

Ah, anacıım... (bir parça) Gün gülümser saçakta, Anam diker eşiktâ. Ah, anacıım,anacıım, Duruk bakışın Damneer canıma, Karışer kanıma. İşlerin senin taman, Taa hızlı yok işleyân. T. Arnaut

İşliklâr şindiki zamanda cuvap ederlâr soruşlara: ne yaperım?, ne yapersın?, ne yaper?, ne yaperız?, ne yapersınız?, ne yaperlar?. 166. Noktaların erinâ uyar adlıkları koyun, dooruluunuzu inandırın.

çaler oyneer mizleer klonkleer

üürener ilaçleer bekleer mekleer

öter mâvleer grohleer çıvleer

üüreder sater aler saler

Kontrolcu laflar: pali, uşak, alıcı, satıcı, üüredici, üürenici, horoz, kedi, çalgıcı, köpek, oyuncu, kloçka, doktor, piliç, domuz, bekçi. 167. Okuyun. Bulun işlikleri. Şindiki zamanında işliklerin altlarını çizin.

Мати Elleri onun yalpak, Bakışı sudan da pak. Kurmayı açan yaper Yanakları kızarer.

O sever, takazaler, Teknedâ bizi yıkeer, Uyuder, uyandırer... Nezaman o dinnener? T. Zanet

168. Okuyun.

İnsanın eşil ceerleri Herbir adamın var ak ceerleri. Onnarsız adam yok nicâ yaşasın. Ama şindiki maşınalar havaya kaldırerlar çok tütün hem toz. Onnar zorladerlar adamın solumasını, getirerlâr in sana çok hastalık, dert hem salgın. Onuştan insannar kendi aullarında, sokaklarda, meydannarda, kırda yolların boyunda dikerlâr çok gümâ hem aaç. Bu eşilliklâr kolayladırlar ada mın yaşamasını, vererlâr ona pak, taazâ soluk, gözâllederlâr tabiatı, erin üzünü. Avtorlardan

Bulun işlikleri, koyarak onnara soruş. Anğı zamanda durerlar?

189. Okuyun.Koyun işliklerâ soruş. Anğı zamanda onnar bulunerlar? Yazın tefterlerinizdâ. Tekrarlayın işliklerin cuvaplarını.

Bir gün kedi bıker uzanmaa içerdâ da düşüner genâ gitsin dostuna lafa durmaa. Çıker dışarı. O haylaz, bastım-basmadım yaklaşer köpâân yanına da çekeder onunnan lafetmââ.

İşliklâr, angıları cuvap ederlâr soruşlara ne yaptım?, ne yaptın?, ne yaptı?, ne yaptık?, ne yaptınız?, ne yaptılar? bulunerlar geçmiş zamanda.

Sökün bilmeyceleri. Bulun cuvaplarını. Yazın bilmeyceleri. Bulun işlikleri. Sölâyin sayılarını hem zamannarını. Nesoy soruşlara cuvap ederlâr?

Hiç dokunmeerız ona, Ama o bizâ: "Brak, brak!" Ani dereyâ gider, Annadı bütün sokak. (>|epjo)

2. Kim, dostum, evâ girer, Hepsi benimnân elleşer. Girân tüter bir elindân, Çıkannar - öbüründân. (ıjü|>|ejnj ununde>|)

171. Yazın cümleleri, işlikleri koyarak lââzımnı formada. Koyun işliklerâ soruş. İnandırın zamannarını. Yazın, açarak parant ezaları.

Vari hem Nasti (git) şkolaya. Bân (oku) bir mereklı annatma. Sân (yaz) pek gözâl. Biz (gel) evâ. Siz (atla) çukuru. Onnar (etiş) bostana. Sân (al), ama faydasız. 172. Okuyun. Bulun işlikleri, çizerâk altlarını. Koyun onnara soruş.

Tatlı ses Masalın laflarından Anacıım işleeryapaa Hem masal söleer. Uyukleerım bân... Bu eski masal bana Çok annat, paalı anam, Bân dâ sesleyecâm. Nicâ düş geler. S. Kurog/u

İşliklâr, angıları cuvap ederlâr soruşlara ne yapacam?, ne yapacan?, ne yapacek?, ne yapacez?, ne yapacenız?, ne yapaceklar? bulunerlar gelecek zamanda. 173. Verilmiş işlikleri koyun gelecek zamanda.

Oynamaa, baarmaa, etişmââ, devirmââ, çekişmââ, kabarmaa, saçmaa, içmââ, dikmââ, kaçmaa, durmaa, gezmââ. Örnek: gitmââ- gidecek.

İşliklerin gelecek zamanında - та, (-те-), afiksleri gösterer onnarın inkârliini: almayacam, beklâmeyecâm. Afikslâr -ma-, (-те-) yazılerlar vokal garmoniyasına görâ. 174. Okuyun teksti. İnkârlik formasında işliklerin altlarını çizin. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Mamunun günü Yaarın mamunun günü. Mamuya d yni ban hazırladım çiçek hem bir baa ış. O günü ban bra mayacam mamu işlesin. Yaarın o dü meerimââdaya sın, içersini da pa lasın. Hep iciini işleri biz bakaylan yapacez. Bütün gecâ uyumayacez, ama mamuyu sevind recez. 175. Okuyun. Koyun işlikleri geçmiş hem gelecek zanannarında.

Yazdım, koydum, gittim. 2. Eşerer, yısıner, kalktı. 3. Aldılar, verdilâr, etiştirdilâr. Örnek: Yazdım - yazdı - yazacek. 176. Okuyun teksti. Koyun adını. Nesoy tekst bu. İlerledin onu. Yazın teksti, açıklayarak işliklerin zamanını hem sayılarını.

Bu olmuş açan, artık avşammış. Çocucak, kırdan dönârkân, durgunmuş köprünün üstündâ. Su içindân işitmiş kurbaaların sesini. Köprünün yan germesinâ dayandıynan, germâ kırıl mış da çocucak başaşa düşmüş su içinâ. Su diilmiş derin, ama çoçucak acıtmış ayanı. Acıdan o sade innârmiş. Bir par ça vakıttan sora geçer köprü üstündân sportçu Vasi. O işit miş çocucaan innemesini... 177. Okuyun. Uygun sözlerin maanalarını açıklayın. Bulun işlik lerin zamanını. Üçüncü cümlenin baş paylarını bulun. İşlik cümlenin anğı payı?

Korumayacan tabiatı korumayacan yaarınkı günü, uşakla rın, torunnarın saalıını. Garga gargayı görmüş: "Gözelim be-

nim!", - demiş. Kör kedidân sıçannar korkmeerlar. Varkana kââmil dostun - hepsindân zengin olacan. Ana görmesâ dâ, ne uşannan oler - ürâânnân duyer. Gagauz dilindâ var yakın maanalı işliklâr hem karşı maanalı işliklâr. İşliklâr sölemââ, lafetmââ, konuşmaa manaayca yakın biri birinâ. İşliklâr kırmaa, düzmââ; gitmââ, gelmââ; gitmââ, gitmemââ; kirmaa, kırmamaa - karşı maanalı laflar. 178. Verilmiş laflarlardan kurun karşı maanalı laf. Düzün onnarlan birâr cümlâ.

Al, bak, ver, dur, yat, sat, gül, gel, kaç, bul, kay, koy, durgut. 179. Verilmiş işliklerâ bulun birköklü, karşı maanalı işlik. Bir lafbirleşmesinnân kurun cümlâ da yazın.

Girmââiçeri, yazmaakiyat, çıkmaayolaerik toplamaa , üürediciyi seslemââ , evâ dönmââ , suya dalmaa , kıra gitmââ , karpuz imââ180. Okuyun bilmeyceleri. Bulun cuvaplarını. Kaarşı maanalı işliklerin altlarını çizin.

2. 3. 4. 5.

Benim saadım yok, ama vakit küüyü kaldırmaa. Gümelerin altında iineli yumak durer. Yazın o giimni sıcak, ama suuklarda - çıplak. Pek bekleerlâr, yalvarerlar. Sade geleyim - kaçerlar. Üçer - baarer, koner - suser. Kim onu öldürecek, kendi kanını dökecek. Hazırlanın cuvap etmââ soruşlara: 1. Neyâ deniler işlik? 2. 3. 4. 5.

Nesoy soruşlara cuvap ederlâr işliklâr? Ne göstererlâr işliklâr? Nicâ diişilerlâr işliklâr? İnandırın örneklârlân. Nesoy cümlâ payı taa çok kerâ olerlar işliklâr?

(

Sayılık

181. Okuyun.

Beşlân üç oler sekiz. Çayırda kaçerız biz. Dördümüz erâ yattık. Şindi sayın: kaç kaldık? T. Zanet

Çayırda кіт kaçarmış? Kaç kişi onnar varmış? Okuyun belli edili lafları? Ne onnar göstererlâr?

Laflara, angıları göstererlâr predmetlerin sayısını hem sıralıı, deniler sayılık. Sayılıklar olerlar: sayı- bir, iki, üç, altı, dokuz,.... sıralık - beşinci, edinci, irminci,.... Onnar cuvap ederlâr soruşlara kaç?, nekadar?, kaçıncı? 182. Okuyun. Bulun sayılıkları. Yazın.

Ediyâ koyduk bir biz Hepsicii oldu sekiz. İkisi aaca battı. Sayıda kaldı.... T. Zanet Nesoy sayılıklar var bu şiirdâ?

183. Üüredicinin yardımınnan aazdan sayın 1 - 100 kadar. Üç sayılıklan düzün birâr cümlâ.

Örnek: Biz üüreneriz üçüncü klasta.

184. Okuyun. Cuvap verin bilmeyceyâ. Bulun sayılıı. Yazın tefterlerinizdâ.

Kenarlar - yapma bayır, Ortası eşil çayır. Üzlân skemnâ dolayda Siirederlâr oradan, (uoıpejs) K. Vasilioglu 185. Okuyun. Bulun sayılıkları. Cuvap edin bilmeyceyâ.

Tombarlak bir evceezdâ Dört kula kardaş yaşeer. Sade evceezi kırdıynan, Kardaşlar ordan çıker. (гілео) K. Vasilioglu 188. Sayı sayılıklardan düzün sıra cayılık.

İlktân yılan - pak altı. Sora uykudan kalktı. Diiştirdi yastıı aşaa Genâ girişti yatmaa. Ya şımarma be, kuduz, Bak yılan - tıpkı... (zn>|op) T. Zanet

Dörtlân beş oler dokuz. Vardı bizdâ bir domuz. Aldık taa sekiz potmar. Şindi kaç oldu onnar? T. Zanet

Örnek: beş - beşinci.

Hazırlanın cuvap etmââ soruşlara: 1. Neyâ deniler sayılık? 2. Nesoy soruşlara cuvap ederlâr sayılıklar? 3. Ne göstererlâr sayılıklar? 4. Nicâ diişilerlâr sayılıklar? İnandırın örneklârlân.

Aderlik 187. Okuyun teksti. Bulun lafları, angıları kullanılerlar adlıkların erinâ. Yazın ilk cümleyi, çizin subyektin hem predikatın altlarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Yabanı Yazın ya anı tok. O insana hızla meer. Kışın yabanı aaçlık çe er. O pek zabunner. Suu lar onu zee ler. Boran kooleer oradan orayı. Kış hep taa derin oler. Yabanı imââ aareer. Kolay, ama bul meer. Ona canın ac yer. Ozaman ya anı adama da hız aner. Adam koruner. Tüfek at rsa, yabanı k çer. Adam kurtuler. Neçin tekstin adı koyulu bölâ?

Adlıkların (adların) erinâ kullanılan laflara aderlik de niler. Aderlik - o bir söz payı. Laflar: ban, sân, o, biz, siz, onnar- aderlik.

188. Okuyun. Bulun aderlikleri. Anğı laflar yardım ettilâr tekrarla mama lafı "kakum"? Çizin onnarın altlarını.

Kakum Biricik salt kakum var, Ama o beni annar, Zorumda da gelecek Herkerâ o gülerâk,

Sevinerim ban ona, Gücenerim salt ona, Ani kızkardaşım yok, "Kaku" bana deyân yok. S. Todorova

Аппа0тіг mı ne için söz gider bu şiirdâ? Neyâ gücener kızçaaz?

189. Okuyun demekli. Bulun aderlikleri. Aazdan belli edin onnarı. Aderliklerin altlarını çizin.

Mamu Çok var laf, ama nazlı, Aydınnı hem meraklı. Halkların arasında "Mamu" - hepsindân paalı. Anamız yaşeer bizimnân, Biz yaşarkan bu erdâ. Kısmettâ da belada da O - paalı bu dünnedâ. P. Zadnipru Апді laf en nazlı dünnâda? Neçin? Nicâ siz düşünersiniz?

190. Çözün bilmeyceleri. Kaçırılmış lafların erinâ koyun aderlik leri. Bilmeyceleri cuvaplarınnan yazın.

bak, dokunmabirtikenni yumacıkım. (k...i). 2. Odesada lafeder, ama dâ işidiler. (R...o). 3. Yabanıya benzeerim, Nicâ da uluyerım, Ama evdâyaşeerım, Zenginnikleri koruyerım. (k...k).

Kontrolcu laflar: o, bân, sân, bizdââ, ona. 191. Okuyun. Kimi adlıkların erinâ aderlik yazın. Bulun cümlele rin baş paylarını. İkinci cümlenin laflarını paylaştırın kısımnara.

Tilki için prost işlâr annaderlar, çünkü tilki taukları taşıyarmış. Ama halizdân tilkiyâ bu kısmet siirektâ düşer. Taa sık tilki sı çan nara avlan er. Pek islââ işider. Sadece sıçan fışırda sın, tilki sansın oradaymış.

192. Okuyun dialogu. Belli edin aderlikleri. Anğı adlıkların erinâ kullanmalarını inandırın. Yazın. Okuyun duygulu dialogun soruş cümlelerini.

Panti,neredâ çalışer senin boban? O çalışer bonboni fabrikasında. Kim o? O programist. O işleer kompyuterda. Naşey o yaper kompyuterda? Kompyuterda baka hazırleer eni proektleri. Neçin lââzım onnar? Onnar yardım ederlâr kaldırmaa işi taa üüsek uura.

193. Okuyun. Yazın tefterlerinizdâ. Bulun aderlikleri. Çizin onnarın altlarını.

Baktım ban yaşamaya Baktım bân yaşamaya Baktım bân insannaraOncaaza hayır inmiş. Kısmet gelmiş onnara. Baktım kahır neredâBaktım sora dolaya Dolayım da diişilmiş. O sa buulmuş deredâ. D. Kara Çoban

Üz aderlikleri 194. Okuyun. Lââzımnı aderlikleri kullanın. Paylaştırın teksti abzatlara. Yazın.

Bân dün klasta izmetçiydim. (Bân, sân, benimnân) barabar Kati izmet etti. (Bân, o, sân), isladı çiçekleri. (Biz, bân, o) sildim taftayı, bankaları. (O, bendâ, bân) tafta yalap-yalap edârdı. (Bizâ, bizim, onu) klasımız hepsindân paktı. Koruyun temizlii! O bizim saalımız! Aderliklâr- bân, sân, o, biz, siz, onnar-üz aderlikleri. 1 - ci üz 2 - ci üz 3-cüüz

bân sân o

biz siz onnar

195. Okuyun. Belli edili lafların erinâ aderlik yazın. Hepsi aderliklerin altını çizin. Üzlerini inandırın.

Bizim bibliotekaya eni kiyat getirdilâr. Büün biz tanıştık eni kiyatlarlan. Vani gagauz masallarını aldı okumaa. Masallar dan o bizim adetlâr için çok meraklı işlâr üürendi. Mitikada jurnal var. Jurnalda gözâl resimnâr resimni. 196. Okuyun cümleleri. Tekrarlanan lafları diiştirin aderliklerâ. Aderliklerin üzlerini hem sayılarını inandırın. Belli edin üçüncü cümlenin temelini.

Kati oturardı sokakta patta da çalardı türkü. İnsannar sevârdilâr seslemââ Katinin türkü çalmasını. Türkülâr annadardı kızın üürenmesi için. Şen hem duygulu türkülâr kaldırardılar insanın kefini.

Aderliin diişilmesi sayılara görâ 197. Okuyun. Koyun tekstin adını. Bulun onun öz fikirini. Bulun üz aderlikleri. Söleyin aderliklerin üzlerini hem sayılarını.

Koli hem Vasi gümelâr içindâ bir yuva buldular. Onun içindâ kuş yavrusu vardı. Çocuklar onnarı istedilâr almaa. Birdâyavruların anaları geldi. O uşakları başladı gagalamaa. Onnar kaçtılar. Kuşların yuvalarını diil lââzım bozmaa, daatmaa. Kuşlar insannara büük fayda getirerlâr.

Üz aderliklâr kullanılerlar birlik hem çokluk sayılarında: birlik sayısı bân sân o

çokluk sayısı -biz -siz -onnar

198. Okuyun. Bulun aderlikleri. Gösterin onnarın üzlerini hem sayılarını. Yazın tefterlerinzdâ. Aderliklerin altlarını çizin.

Er bân kopararseydım çiçek, Er sân kopararseydın çiçek, Er hepsi: hem bân, hem sân Er biz kopararseydık çiçek, Ozaman kalaceklar boş

Hem aaçlar, hem gümelâr. Hiç olmayecek güzellik, Hiç da olmayecek iilik, Er sade bân hem sân Er biz kopararseydık çiçek. T. Sobakin, çevirdi O. Kulaksız

Hazırlanın cuvap etmââ soruşlara: 1. Neyâ deniler aderlik? 2. Nesoy soruşlara cuvap ederlâr aderliklâr? 3. Ne göstererlâr aderliklâr? 4. Nicâ diişilerlâr aderliklâr? İnandırın örneklârlân.

Ardlaf 199. Okuyun. Alın esaba belli edili lafları. Ne gösterer onnar?

Pazardan pazaradan Sofi gezer muzıkaşkolasına. Evdân şkolayadan Ristu gider sade aulların boyundan. Hem dooru da yaper. Bir payacan damda sarker tavandan erâdân. Simu hazırlamış mamusuna deyni kââmil bir baaşış. Evin üstünda, kâr bir bakır leen gibi, yalabıyarmış dolu ay. Uşak lar toplanmışlar üüredicinin yanına. Laflara, angıları sözümüzdâ yardımneerlar taa derindân annamaa oluşları, onnarın zamanını, erini, sebepini deniler ardlaf: pazara kadar, yazdan sora, evin üstünda, aacın altında, pınarın yanında. Ardlaflar yazılerlar kendibaşına kullanan söz payların ardına. Onuştan da onnara deniler ardlaf. Yazılerlar ayın.

200. Okuyun. Bulun verilmiş teksttâ ardlafları. Yazın, nışannayarak ardlafları.

Petriyi, kendi saabisini, Bozka pek sevârmiş. Boştaykan, hiç onun yanından ayırılmaazmış. Pek sevârmiş Petriylân oynamaa, onun dolayında kaçınmaa, yada oturup önündâ, dooru onun gözlerinâ bakmaa. Bozka annayarmış Petriyi ya rım laftan, tamannayarmış onun herbir izinini. Adlıklarlan, angıları cuvap ederlâr soruşlara neylân? nezamanadan? ardlaflar yazılerlar birerdâ, bir afiks gibi: almaylan, eriklân; samannan, elinnân; sabaadan - avşamadan.

201. Okuyun, koyarak yardımcı ardlaflarını lââzımnı formada. Yazın cümleleri tefterlerinizdâ, ardlafların altlarını çizerâk.

Örnek: Çölmek durer pençerenin (üst) üstünda.

Koy süpürgeyi kapunun (ard). Garga oturmuş bacanın (üst). Keçilâr otleerlar derenin (boy). Dostum bulunarkan be nim (yan), üremââ pek hoş geler. Pınarın (iç) topaç atmaa olmaz. Şkolanın (ard) büüyer bir kalın meşâ. Küüyün (orta) toplaner insan. Bu yazıya var mı nicâ demââ tekst? Var mı nicâ koymaa bu tekstin adını? Neçin? 202. Okuyun ardlafları. Kurun herbir ardlafınnan birâr cümlâ. Yazın cümleleri tefterlerinizdâ, ardlafların altlarını çizerâk.

İçin, kadar, sora, başka; ön, ard, boy, üst. Örnek: Dûndan beeri dostum bizdâ buluner. 203. Okuyun lafları. Kurun lafbirleşmelerini.

Yaamurdan , evâ şkolaya , beş gün

, sizin , aaca , batida , mamuya , sendân

Örnek: lüzgerâ karşı.

Koymak için laflar: İleri, karşı, beeri, gibi, kadar, sora, deyni, başka, dooru, kaarâ. 204. Okuyun.Koyun tekstin adını.Yazın.Cümlelerin baş paylarını belli edin.

Bulut ardından gülümsemiş güneş. Uslandı,durdu yaamur. Yaamur hızlı geçti. Aaçlardan damneer aar damnalar. Kara bulut uzaklaşer. Ama derenin üstünda çalındı edirenkli gök kuşaa. Pek gözâl kuşak! Bân pek istedim geçmââ gök kuşaan üstündân, ama kuşaan basamacıklarını bulamadım. K. Vasilioglu

Tekrarlamak 205. Okuyun. Belli edin adlıkları. Söleyin onnarın sayılarını. Dör düncü cümledâ bulun cümlenin baş paylarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Kaz Bir yaz günü kaz çı armış kendi bıcıcıkl rını gezinmââ. Onnar birdân daalı mışlar. Ansızdan başi mış yaamur. Bıc lar hızlı gelmişlâr mamularına. O kaldırmış kana larını da örtmüş onnarlan kendi uşa ıklarım. Bıcılar kanatların alt nda yısınmışlar. Sora ya mış tolu, ama onnar bunu duyma ışlar. Yaamur durgu muş. Mamuları usulcuunnan kald rmış kanatlarını da bıcılar görmü lar onun yaralı kana larını. bıcı - kaz yavrusu (гусеня) usulcuunnan - yavaşıcık, enikunu (повільно)

Tutun aklınızda

Laflar, angıları cuvap ederlâr soruşlara: kim? ne? nesoy? anğı? ne yapmaa? göstererlâr predmetlerin adlarını. Onnar adlık.

göstererlâr predmetlerin nışannarını. Onnar nışannık.

göstererlâr predmetlerin işlemini. Onnar işlik.

206. Okuyun. Bulun adlıkları, angıları yazılerlar büük bukvaylan. İnandırın onnarın dooru yazılmasını. Yazın tefterlerinizdâ.

İlişka çicu baaşladı bana bir pali. Bân o palinin adını koy dum Bozka. Bozka dayma gezârdi ardıma. O iyârdi sütçââz da ekmecik ta. Pali bensiz sokaa hiç çıkmaazdı. Bozka pek sevârdi kaçınmaa topçaazın ardına. Ama pali pek sevinârdi, açan biz gidârdik onunnan dereyâ. O pek sevârdi yıkanmaa.

'ЧЛ-'

[СГ dayma - sık-sık

Sözlüktân laflan düzün aazdan bir-iki cümlâ. 207. Okuyun. Herbir cümlenin sade baş paylarını çıkarın da ya zın. Yazın tefterlerinizdâ.

Geldi renkli güz. Hergün çiseer yaamur. Suuk lüzgerlâr eserlâr. Düştülâr aaçlardan yapraklar. Kuşlar uçup-gittilâr sıcak taraflara. Kırlar çoktan sürüldülâr. İnsannar hazırlandı lar kışa. Şkolacılar hergün giderlâr şkolaya. 208. Okuyun. Bunnar cümlâ mi? İnandırın. Belli edin cümlenin baş paylarını.

Hızlı oldu avşam. Tutuştular pençerelerdâ şafklı lampalar. Gıcırdeer eski taftalar. Kapunun önündâ saler köpek. Bân okuyerım sevgili masalımı. Nesoy söz paylarında onnar bulunerlar? Ne gösterer cümledâ subyekt? Ne gösterer predikat? 209. Okuyun teksti. Bulun da çizin işliklerin altlarını. Koyun kol verilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Çocuklar toplan ılar küüyün kena ında, tolokada. Koli tutardı kolt unda topu. Miti hem Todur böld lâr uşakları iki takıma. İşidiler orbi ranın sesi. Oyun tolokada çek der. Burada oyneerlar iki so aan uşakları. Gitti çâoyun kızı er, işidiler seslâr, baarış, sı lık. Er büün takımnarda belli ol arsaydı kim kimi en edi, oyunu ilerledeceklâr öbür pazara da çalıaceklar mutlak belli olsun en eyici. takım - команда

210. Resimâ görâ düzün bir annatma. Koyun işliklerâ soruşu. Söleyin işlem cümlelerdâ olmuş mu, oler mı, osaydı olacek mı?

211. Okuyun da bulun zeedâ lafları. İnandırın.

Gittim, aldım, sattım,yaayer, buldum. 2. Giderim, çekederim, delerim, metederim, yuttum. 3. Kaçerım, almaa, gitmââ, varmaa, dokunmaa. 4. Alacam, gelecâm, verdin, okudum, saldım. 212. Okuyun dialogu. Dooru okuyun cümleleri intonatıyaya görâ. Yazın.

Tilki hem sıçancık - Sıçancık, sıçancık, nedân senin burnun kirli? - Eri kazdım. - Neçin onu kazdın? - Delik yaptım. - Neçin delik yaptın? - Sendân, tilki, saklanmaa. - Sıçancık, sıçancık, bân seni kollayacam! - Benim deliimdâ bulunur yatak. - Cıkaçan - çıkaçan sân! - Benim deliimdâ kladovka da var. - Sıçancık, sıçancık, ama bân senin deliini daadacam yıkacam. - Bân sendân yan delââ geçecâm - sân da kurulu kalacan. V. Bianki, çevirdi M. Kösâ

Nesoy kladovkası varmış Sıçancıın delUnda? Neyâ geler laflar "kurulu kalacan"?

213. Okuyun. Bulun herbir sıracıkta zeedâ lafları. Açıklayın, nesoy nişana görâ onnar zeedâ (uymaz o sıradaki laflara).

2. 3. 4. 5.

Kaavi, üüsek, akıllı batal, çürük. Uzak, uzun, kısa, yakın, çiçek. Kırmızı, eşil, pembâ, kalın, zambak. Saalıklı, kara, olmuş, eşil, koyu. Sıraya, tuzlu, biberli, alçak, üüsek.

214. Okuyun. Düzün işliklerdân adlık hem nışannık.

Kahırlaner, şennendireriz, işleer, şakalaşer, hastalaner, suveer, temizleer, oyneer. Örnek: sevindirer - sevinmâk - sevinçli. Okuyun. Bulun cuvap bilmeyceyâ. Belli edin sayılıkları Koyun onnarı çokluk sayıya.

Dostun -12 oolu, Hepsi akıllı, boylu. Arada salt bir küçük, İnsan deer ona "gücük"

Dört evdâ - üçâr kardaş, Eer istârseydin - badaş. Onnarda - dördâr bacak, Bacakta edi parmak. (İyi, laray, alaraft)

216. Okuyun. Diiştirin işlikleri ölâ, ki sansın oluşlar (işlemnâr) şindi olerlar. Yazın. İlk hem ikinci cümlelerdâ bulun baş hem ikincili paylarını. Koyun kolverilmiş bukvaları. Altlarını çizin.

Dâdu gitti pa ayıra. Küüdâ sa ildi bir eni araba. Uşaklar oy adılartoplan. Üüredici anna tı uroo. Şkolacı verdi dooru cu ap üüredicinin soru larına. Мати aulda ker morkva. Baka dikti eni baa. Mani i leer kompyuterda. Kati temizledi içe sini tozalannan. Dı ardayaadı kaar. 217. Okuyun. Yazın tefterlerinizâ. Bir bölüm üürenici: çizin cüm lelerin baş paylarını, belli ederâk anğı söz payında onnar bulunerlar. İkinci bölüm üürenicilâr: belli edin aderlikleri, bulun onnarın üzlerini hem sayılarını.

Biz yıkanardık tıynakta. Bir da işideriz Mâluşun sesini. O kaçardı küüdân bizâ dooru. Ondan biz annadık, ani bizi

bekleerlâr evdâ. O söledi, ani bir saattan sora bizâ geleceklâr musaafirlâr. Bu haberdân sora biz toplanerız da gideriz evâ. 218. Okuyun. Koyun tekstin adını. Bulun onun öz fikirini. İkinci, üçüncü hem dördüncü cümlelerin bulun hem çizin baş hem ikincili paylarını.

Güzün soluk pak hem duruk. Dayanıklı suuklaradan taa açerlar güz çiçekleri. Daalarda, yaş dallarda oturerlar sesli kuşlar. Kuru aacın güüdesini çetin gagasınnan düüyer ça lışkan aaçkakan. Yaş aaçların yaprakları sararmışlar. Onnar birâr - birâr, havada dönerâk, düşerlâr erâ. Bir genç lüzgâr onnarlan horu oyneer, gülüşerâk, şennenerâk aydeer yap rakları çukurcuklara. Türkücü kuşlar topleerlar partalcıklarını, ilkyazadan kitleerlâr evlerini da sürü-sürü doorulerlar sıcak taraflara. Avtorlardan 219. Okuyun teksti. Bulun cümlelerin baş hem ikincili paylarını. İlk cümlenin laflarını paylaştırın kısımnara.

Derâ taşmış Biz kayıklan yaklaştık adacıın kenarına. Onu hızlı örtârdi su. Adacıkta kaçınardı karaca. Bir gümenin altında yatardı karaca yavrusu. Tâ neçin o istemââzdi gitmââ adacıktan! Onun yavrusu becermââzdi üzmââ. Biz aldık yavruyu kayık içinâ. Karaca - mamu üzârdi ardı mıza. Tâ kayıın dibi diidi kenara. Daacı aldı da koydu yavru yu kuruya. Tezdâ anası da üzerâk etişti kenara. Yavrusu gitti onun ardına. G. Skrebitkiyâ görâ, çevirdi K. Vasilioglu Ег olmayıdı ikinci hem üçüncü abzat, nasıl vardı nicâ bitirtmââ bu annatmayı?

Tekstlâr kontrol yazması için Erkendeki ilkyaz

Sıcak güneş yısıder eri. Eser ilin lüzgârcik. Çukurlar içindâ şırıldeerlar şen sellâr. Eşil rubalarını giidi levent kayın. Açtılar kırmızı laalelâr, donaklı lülâkalar. Gözâl öter kuşlar. Renkli kelebeklâr hem arılar uçuşerlar bürcü çiçeklerin üstündâ, topleerlar tatlı çiçek tozlarını. Kırlar üstündâ sesli cıvırligalar sürüylân uçuşerlar, genç ilkyaza eni türkülerini çalerlar. Onnar kendi türkülerini eşil tabiata hem çiçekli başçalara baaşleerlar. K. Vasilioglu ц

kayın - береза

Borannı yaz yaamuru Gözâl yaz günüydü. Pek sıcaktı. Üülendân sora poyraz ta rafından çeketti kalkınmaa aar kara-boz bulutlar. Onnar kap ladılar dübüdüz gökü, sakladılar güneşi. Bırakıldı karannık. Kopuştu bir büük lüzgâr. Gök gürlemesi hem çimçirik çakma sı bu karannık göktâ pek titsiydilâr. Birdân sus oldu. Birkaç münuttan sora çeketti düşmââ iiri yaamur damnaları. Yaamur sıklaştı. Bir dâ yaamurlan bilâ tolu çeketti yaamaa. Bu akına borannı yaz yaamuruydur! E. Kolzaya görâ, K. Vasilioglu

Gök kuşaa Bulut ardından gülümsemiş güneş. Uslandı, durdu yaamur. Yaamur hızlı geçti. Aaçlardan damneer aar damnalar. Kara bulut uzaklaşer. Ama derenin üstünda çalındı edirenkli gök kuşaa. Pek gözâl kuşak! Mamu bana dedi, ani kim gök kuşaan bir tarafından öbür tarafına geçeceymiş - o sade onnuklara üüreneceymiş. Bân pek istedim bunu yapmaa, ama kuşaan basam acı kİ arını bulamadım. K. Vasilioglu gök kuşaa - веселка

Bucakta güz Bitti sıcak yaz. Geldi renkli güz. Güz - yılın zamanı, açan toplaner büüdülmüş bereket. Büük şennik hem şamatalık kırda, baalarda, başçalarda. Gagauzlar topleerlar olmuş zarzavatları, meyvaları. Maşinalar durmaz taşıyerlar üzüm. Meyvalıklarda aaçların dalları büük üktân sarkmışlar erâdân. Almalar-yumuruk gibi! Eriklâr, armutlar - bal gibi tatlı! Karpuzlar - demirli kadar! Güneşâ karşı, altın gibi, yalabıyerlar türlü renktâ üzümnâr! Sevinerlâr Bucakta. Varkana çok üzüm, meyva, hem zarzavat- insanın da yaşaması taa baş kaca! Onuştan da şennenerlâr, ani onnarın yanısora uşaklar da üürenerlâr ev hem kır işlerini yapmaa. K. Vasilioglu demirli - irmi kiloluk bir kap - 20-кілограмова ємність, у якій зважували зерно zarzavatlar - овочі

Çok yıllar yaşa, fidancık! Pek kââmil hem gözâl güz daayı. Pek gözelleder, donakleer bu zaman üvez aacı. Aacın gergefli yaprakların arasında onun salkımnarı yalınnan yaner. Ruslar pek severlâr bu gözâl aacı evlerin yanına dikmââ. Güzün bitkisindâ dikti bir küçük üvez aaççaazı benim kom

şum da, dâdu Vani unukasınnan. Gençecik üvez aacı ilin geçirdi suukları, ayazları, sert kış borannarını. Hederlez ayında komşunun eni aaççaazı gözâl çiçek açtıydı. Onu yoktu nicâ sevmemââ. O uzaktan taa görünârdi. Ama birkaç yıldan sora o kâr bütün sokaa gözelledârdi kırmı zı, yalınnı salkımnarınnan. Çok yıllar yaşa, dostluk fidancıı, Bucak topraanda! K. Vasilioglu üvez aacı - горобина

Bucakta su Bucakta pek az su var. Yazın ortasında başçaları yıslamaktan, hem gün yangınnıından göllâr heptân küçülerlâr. İçmââ su da git - gidâ azaler, tâ neçin bitki vakıtlar gagauzlar çekettilâr sızıntı, pınar düzmââ, evelki adeti diriltmââ. Evel herbir çorba cı savaşarmış bu aydın dünnedâ brakmaa bir pınar hayır için, bolay insan ansın onun adını, bilsinnâr, ani o vardı bu dünnedâ. Biz büün lââzım, nicâ kendi gözlerimizi, koruyalım pınar ları, sızıntıları, bişey içlerinâ sıbıtmayalım, onnar her zaman lââzım olsunnar kapaklı. T. Marinoglu

Şkolaya (bir parça) Açan Girgina uyandı, taa karannıktı. Köpecik neçin sâ hızlı-hızlı salardı. - Olmalı, kedi oturer köpâân onündâ, - ka zım üstündâ, - düşündü kızçaaz. Hepsi içerdâ taa uyuyardı. Girgina hayada çıktı, baktı, sörpeşmemişlâr mi çiçek kabı içindâ çeşitli benizdâ çiçeklâr. Onnarı o avşamdan üüredicisinâ deyni topladıydı. Kızçaaz seftâ çekedârdi şkolaya gezmââ da hiç dayanamazdı, nezaman o oturacek ilk uroonda. Ştefana babu kalktı. Girginaya sordu: - Sân ne ölâ erken kalktın, kızım? Bir bişey kaybettin mi? - Ey, babu, sân bu ihtârlıınnan tez unudersın. Büün sentâbrinin biri. Şkolaya hazırlanerım. T. Marinoglu

Vatanım benim - paalı Ukrainam! UKRAINANIN DEVLET

Гімн України Ще не вмерла України і слава, і воля, Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля! Згинуть наші воріженьки, як роса на сонці, Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці! Приспів: Душу й тіло ми положим за нашу свободу І покажем, що ми, браття, козацького роду!

Bayrak (прапор) - о devletin nışannarından biri, angısı sarı - açık - maavi renktâ. Sarı - o var sicak güneş, angısı büüder ekmââ. Açık - maavi - temiz, pak hava rengi. Gerb (герб) - o devletin ofiçial embleması, angısı resimnener paralarda, bayraklarda, damgalarda hem ofiçial dokumentlerdâ. Gimn (гімн) - o devletin tören türküsü, angısını çalerlar büük devlet yortularında hem da tören oluşlarında. Gimn çalarkan seslâyannar mutlak durerlar ayakça.

Bucak peyzajlarını Siirederim bân. Onnar ölâ gercik, Nicâ muzeydâ. Yavaş lüzgârçiktân Gölgelâr oyneer. Üüsek direklerâ Leleklâr koner. Yılan gibi yollar Döşeli şüşâ.

Bucak Kazaner para, Kim gider işâ. Lüzgerleri - serin, Güneşi - haşlak, Yılmaları - eşil Tâ bölâ Bucak! Baalarlar, bostannar Heresi kırnak. Düzgün hem bakili Te bölâ Bucak! P. Çebotar

Suruşlar: 1. Ne süreçler avtor? 2. Nereyi konerlar leleklâr? 3. Nesoy Bucak? Annadın. 4. Annadın, nicâ baalarlar, bostannar?

Kır sesleri Küçük Vatanım, anam hem kanım, Seftâ güneşim, ilk sabaalarım. Duuma tarafım - sarı bulutlar. Kapu onündâ haşlama dutlar. Traka sesleri çayıra şenmiş Koç sürüleri dereyâ inmiş. Bez çırper kızlar, serer çimenâ, Kalker karılar erken işinâ. Yamaçta pelin - tepelâr alçak, Gökün kenarı görüner uzak, Görüner, çaarer ileri temrâ. Etiştin - kaçer taa İrak erâ... Vatanım benim, sân bu dünnedâ, Seninnân canım baalı bu erdâ. N. Baboglu Netürlü seslâr gelerlâr kırlardan? Neylan baalı insanın canı?

Halk yaratmaları

UYGUN SÖZLÂR Vatan En paalı bu dünnedâ- mamu hem Vatan. Bunu hepsicii biler, kim kendi insan. ***

Anaya hem Vatana canımı da kâr verârim. *** Kal çıbık gibi kuru, ama Vatanı kooru. ***

Diil laflan, ama kendi zaametinnân sevdanı Vatana göster. *** Vatanda genger da para yaper, gargalar da taa kara.

Dostluk Dostun yoksaydı - eden, tutma kendini girgin. *** Senin dostundan hızlı bân seni tanıyacam. ***

Yalnız, dost, - şennik olmaz, Yalnız horu oynanmaz. ***

Kuşlar belli uçmakta, İnsannar da - dostlukta. *** Bir eski, kââmil dosta beş eni verârim.

Bilgi. Kiyat. Üürenmek

Bilgi adamın gözlerini açer. *** Çok bilân - açıkgöz, adamın da sözü - söz. *** Dünneyi aydınnader güneş, ama adamı - bilgi. ***

Görân adam diil o, kim bayırı görer, ama, o Kim görer, ne bayırın ardında var. *** Annatma, ne okudun, annat ne annadın.

Adam hem adam için İi adam var nicâ demââ ona, kimin yanında kolay soluneer. *** Akıllı adam aareer kusur kendisindâ, Ama ahmak olanı - aalemdâ. *** Herbir arı bal yapmaz. ***

Gözellik akılsız, nicâ gül yapraksız. *** liri otur, ama dooru lafet. ***

Ekmek Diiliz, dostlar, biz hiç aaç, Varkan sofrada biyaz kolaç. *** Ne ekecân, onu da biçecân.

*** Sofra gerciklii - ekmek. ***

Terleyincâ sân işlârsân - ekmeecii tatlı iyarsin. *** Adam yaşameer imââ deyni, ama iyer yaşamaa deyni.

Sayılmaklar Kva- kvi, kva- kvu, kva- kvi - kva Derindâ bizim yuva. Kva- kvi, kva- kvu, kva- kvi - kva İrmiyadan dön yummaa. *** Tâ dörtân aldık iki Açın taa pek gözleri. Tâ geler şalvir tilki Al da tut onu diri.

Hopan-dupan dupandaİnin taa tez sobadan. Hopan-dupan dupandaBüük selâm var ilkyazdan.

Hopan-dupan dupandaOynayacez biz yamaçta Hopan-dupan dupandaTutucuysun Bucakta.

Dilkösteklemeleri Gülâ - gülâ gülleri gelerâk kaçırdım gölâ. ***

Güzün güzlüktâ gözüm gözletti göçeni. *** Verilmeer ödünç hiç semiçkadan üç iç. ***

Kürklü karı karer kaarı.

Kırk küp, kırkıncı küpün külaa- kırık küp.

Bilmeycelâr Kendisi pek şalver, Kuyruuna bulameer er. Derisi olur yaka Hem gözâl - hic diil şaka, (ilkit) *** Koyunnar ondan korker Hızlaner hem adama. Ateştân o pek kaçer, Hadi taa tez aaramaa. (bayanı) ***

Yannarı onun biyaz, Korkmeer hiç ani ayaz. Yımırta içâr o pek, Herlim yoksaydı ekmek, (naksas) *** Çok dişli, sivri dişli, Saçlara bizim eşli, (ratak) ***

Diil o koç, diil da kuzu. Var onun altı buynuzu: İkisinnân koruner, Dördünnân doyurer. (neki) ***

Kim bu insancık olsun? Bişeycik iinâylân yapmeer, Ama iinesiz, dostum, Bir da adımcık hiç yapmeer. (pirki)

Masallar Gagauz halk masalı "Üç ceviz" Bir adamın varmış üç oolu. Onnar büüdüynân adam demiş: - Çocuklar, bân sizi büüttüm, üürettüm, ama şansora bakın kendi-kendinizi. Çıkmışlar kardaşlar küüyüdân da çatırıkta, pınarın yanında, biraz dinnenip, annaşmışlar, ani üc yıldan sora genâ burada, bu gündâ, bu saatta, buluşup, bakaceklar, kim ne kazanacek. Gitmiş onnar herkezi kendi yolunnan. Birisi doorulmuş üülenâ, İkin cisi - gün duusuna, üçüncüsü dâ - batıya. Etişmişlâr onnar saa-selâm erlerinâ. İkisi olmuş yazıcı bezirgennerdâ, en küçüü da - bir çorbacıda çırak. Geç miş o üç yıl da genâ buluşmuşlar kardaşlar o pınarın yanında. İkisi gelmiş valizalar elindâ, angıları doluymuşlar eni rubalarlan hem paraylan. Üçüncüsü, en küçüü, gelmiş elleri cebindâ. - Sölâ, ne kazandın, neçin boş ellân geldin? - sormuşlar bunnar ona. - Kazandım bân üç ceviz, - demiş küçüü onnara. - Ya göster, ne iş onnar, - takılmışlar kardaşlar. Çocuk cebindân çıkarmış üç cevizi da göstermiş onnara. Batüları üfkelenmişlâr da bola ona demişlâr: - Çorbacın seni gülmââ almış, açan üç ceviz sana vermiş. Git kaçarak geeri da istâ kazaandıını senin ödesin! Dönmüş çocuk geeri da genâ o yoldan gitmiş. Gidâ-gidâ acıkmış da cevizin birini kırmış. Baksaa... cevizin içindân çıkarmışlar

Erleştirdi S. P. Ekonomov

bezirgan - купець Soruşlar: 1. Ne demiş adam oollarına? 2. Kaç vakıttan sora annaşmışlar buluşmaa kardaşlar? 3. Ne iş bulmuşlar kardaşlar? 4. Büük batüleri ne kazanmışlar? 5. E en küçüü? 6. Kimin en gözâlmiş kazançlıı? 7. Bulmuşlar mı batüleri o adamı?

< ►

sürüylân koyunnar, büük-büük köpeklâr, uzun kulaklı eşeklâr, kara bıyıklı çobannar. Kırmış çocuk ikinci cevizi-çıkmış bir kıvrak boylu gözâl kız. Sevinmiş çocuk. Kırmış üçüncü cevizi - ondan çıkmış bir araba dolu çiizlân iki beşli beygirlân koşulu. Pindirmiş çocuk kızı arabaya, saurtmuş kamçıyı, sıklık etmiış kulilerâ da tozatmış evâ - bobasına. Öbür batüleri sa, gördüynân bölâ gözellii, yollanmışlar aaramaa o çorbacıyı, ani ödeşmiş cevizlân, ama onu bulunca, adam cevizleri imiş. Bununnan da masal bitmiş.

Okuyun söleyişleri

İş çıkarmaa kolay, işi yapmaa - zor. İş işlemââ - diil "kadınca" oynamaa. İşi - şamar kadar, lafı - tarla kadar. İşi yarım brakma, bukanı yarım brak. İşin dâ, oyuncaan da vakıdı var. İşlenir günnerini bil, yortular kendileri gelir. İştâ barabar, zorda da barabar.

Yazıcılar uşaklara

Neçin aaler kuşçaaz Küüyün kenarkı evindâ ya şarmış karıylan koca. Varmış onnarın iki uşakları - Mişa hem Oli. Mişa on yaşındaymış, Oli da - dokuz. Evin yanında büvarmiş bir büük kavak aacı. - Hadi yapalım kavak aacında bir sallangaç, - demiş Mişa. - Ya ne islââ olacek sallanmaa! - sevinmiş Oli. - Piner Mişa kavak aacın üstünâ da baaleer dallarına çatıyı. Atleerlar uşaklar sallangacın üstünâ - da hadi sallanmaa. Sallanarkan, onnarın üstündâ hep dönüşarmiş hem kendi dilindâ türkü çalarmış bir kuşçaaz. Mişa demiş: Kuşçaaz da seviner, ani biz sallanerız. Baker Oli kavaan güüdesinâ da görer bir delik, o deliin içindâ bir yuvacık, yuvacıın içindâ da yavrucukları. - Kuşçaaz sevinmeer, ama aaler, - demiş Oli. - Neçin aaleer ya? - Kendin düşün, neçin, - cuvap etmiş Oli. Mişa ineer sallangaçtan, baker kuşçaazın yuvacıına da dü şü nmeya varer: neçin kuşçaaz aalarsa sa? V. Suhomlinskiy

Soruşlar: 1. Nereyi gitmişlâr uşaklar? 2. Ne yapmışlar onnar başçada? 3. Neçin aalarmış kuşçaaz?

Malileri... (bir parça) Malileri, gördüynân, nesoy onun unukaları çalışkan işi yaperlar, pek sevinârdi buna. İştân sora herkerâ çalışardı uşakları doyurmaa tatlı mancacıklan, verârdi onnara türlü tatlılıklar. Bitkidâ uşaklar sevârdilâr içmââ birâr çölmek ev bozası, angısı ölâ datlıydı, ani bütün küüdâ zordu o takım içki bulmaa. Birkerâ bilâ babu unutmazdı şükür etmââ. Herkerâ dâârdi: "Saa olunuz, benim yardımcılarım! Siz küçüksünüz, ama büük yardım yapersınız bana. Bân sissiz, nicâ elsiz". Uşaklar pek sevârdilâr kendi malilerini da, ne zaman yakışard ı, pazarlarda yada yortularda kalard ı lar gecelemââ orada da çok fasıl, çok meraklı hem bitmâz masalları seslâârdilâr. Malileri bitirârdi annatmaa, açan görârdi, ani hepsicii uyudu lar. Ondan sora, ikonaların önündâ duva edip Allaa saalık hem kısmet versin onun unukalarına, yatardı dinnenmââ. K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Kimâ gidârmişlâr uşaklar? 2. Neylân konuklarmış malileri uşakları? 3. Ne annadarmış malisi?

Bıcıcık Bitki - bitkiyâ hepsi olmuş ölâ, nicâ da düşünmüş. Evdâ onu yıkayınca hem giidirincâ,ona türlü işlâr söleyincâ, sora da şkolaya etişincâ, vakit geçmiş da - geç kalmış. İlk günü, hem da yaşamasında ilk uroo! Durmuş biraz vakit kapunun yanında, yaprak gibi titirerâk, da sade üürediciyka döner taftada naşey sa yazmaa - o hızlı sıyınler kapunun aralımda klasın içinâ da oturer en geerideki bankaların birinâ. Ama üürediciyka,bezbelli, etiştirdiydi artık saymaa uşakla rı, zerâ o dönâmediydi klasa dooru, nicâ gördüydü onu. - Sân, şopar, nicâ burayı düştün?

Bıcıcık çok vakit aazını türlü-türlü buruşturdu, laf bulunca, da sora dedi: - Girdim tee o kapudan. Başka türlü burayı yok nâândan girmââ. - İslââ! Açan girdin, bekim, sân kendi soyadını da söleyecân? Ki jurnala yazayım. -Var nicâsöleyim. Bıcıcık banadeerlâr. BıcıcıkAndrey. - Nasıl ölâ Bıcıcık? Senin bobanın soyadı Bıcı mı? - Ee, bu açan adam büük, ama açan o taa küçükkân, nicâ ona Bıcı deyecân? Hepsi kâr gülüceklâr. Deyeceklâr: "Bobası da Bıcı, uşaa da - Bıcı". Lââzım - Bıcıcık. - Pek gözâl. Kim seni butakım lafetmââ üüretti ? - Kimseycik üüretmedi. Ne aklım mı ermeer? - İslââ, ozaman yazacam, nicâ istersin, ama sora sân bana söleyecân, nezaman lââzım olacek Bıcıcıktan Bıcıya diiştirmââ. - Neçin söleyim yâ? - kendiniz göreceniz! Onuştan da üürediciykaysınız. Bakacenız, nicâ bân büüyecâm, üürenecâm. Üürediciyka oturmuş masanın başına, almış elinâ yazalı da bir gevrek, gözâl seslân bütün klasa çeketmiş gülmââ. Onun ardına uşaklar da başlamışlar gülmââ. Bıcıcık oza man düşünmüş: "Ee, burada var nicâ yaşamaa". Onun bobası herkerâ deyârmiş, ani istâârsân adamı anna maa, ilkin lââzım üürensin, anneer mı o şakadan. Annarsaydı - ozaman o ii ürekli adam. Ama burada sa diil bir - irmi kişidân zeedâ! Hepsicii da ii ürekli insannar. İ. Drute, çevirdi K. Vasilioglu

Bıcıcık - гусенятко

Soruşlar: 1. Neçin Bıcıcık geç kalmış ilk uroo? 2. Nezaman hem nicâ girmiş o klasa?

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Ne sormuş ona üürediciyka? Bulun Bıcıcın laflarını da okuyun onnarı. Neçin Bıcıcık istâmemiş onu "Bıcı" yazsınnar? Neyâ pek şaşmış üürediciyka? Bütün klas nedân hem kimdân gülmüş? Kimâ var nicâ demââ "ii üreklı"? Bulun tekstin payını neredâ var dialog. Okuyun onu.

Bucak Bucak buluner Ukrayinanın hem Moldovanın üülen tara fında. Burada yaşeerlar toplu gagauzlar hem bulgarlar, ruslar hem arnautlar, moldovannar hem urumnar, taa da başka halklar. Bu tarafta gün taa pek yaker, ama yaamur taa az yaayer. İnsana burada lââzım oler taa çok küvet koymaa, taa pek çalışmaa deyni bizim karagöz bayırlı topraktan büük bereketlâr almaa. Bucakta pek az su var.Yazın ortasında başçaları yıslamaktan, hem gün yangınnıından göllâr heptân küçülerlâr. İçmââ su da git - gidâ azaler, tâ neçin bitki vakıtlar gagauzlar çekettilâr sızıntı, pınar düzmââ, evelki adeti diriltmââ. Evel herbir çorbacı savaşarmış bu aydın dünnedâ brakmaa bir pınar hayır için, bolay insan ansın onun adını, bilsinnâr, ani o vardı bu dünnedâ. Biz büün lââzım, nicâ kendi gözlerimizi, koruyalım pınar ları, sızıntıları, bişey içlerinâ sıbıtmayalım, onnar her zaman lââzım olsunnar kapaklı. Bizim tarafımızda en çok koyun var. Gagauzlar severlâr hayvancılıı. Çıktıynan küüyün kenarına, kırlara ürâân sevi nen herersi ep- eşil, fidannar dolu, üklü meyva, meyvalar da türlü- türlü. Burada büüyer: alma, şefteli, armut, erik, zerdeli, dut, kirez, gutuy (ayva) h.b. Biz lââzım hepsimiz çalışalım üürenmââ da salt ozaman becericez tarafımızı düzmââ, zenginetmââ, taa gözâl yapmaa. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Neredâ buluner Bucak?

2. Anğı halklar yaşeerlar Bucakta? 3. Ne zorluk görer Bucakta yaşayannar? 4. Neyâ seviner insannarın üreklerini?

Şkolaya Açan Girgina uyandı, taa karannıktı. Köpecik neçinsâ hızlıhızlı salardı. - Olmalı, kedi oturer köpâân önündâ, - kazım üstündâ, düşündü kızçaaz. Hepsi içerdâ taa uyuyardı. Girgina hayada çıktı, baktı, sörpeşmemişlâr mi çiçek kabı içindâ çeşitli benizdâ çiçeklâr. Onnarı o avşamdan üüredicisinâ deyni topladıydı. Kızçaaz seftâ çekedârdi şkolaya gezmââ da hiç dayanamazdı, neza man o oturacek ilk uroonda. Tâ çeketti horozlar ötüşmââ. Onnar sölârdilâr, ani sentâbrinin ilksabaası duuer. Ştefana babu kalktı. Girginaya sordu: - Sân ne ölâ erken kalktın, içerlerdâ gezinersin, kızım? Bir bişey kaybettin mi? - Ey, babu, sân bu ihtârlıınnan tez unudersın. Büün sentâbrinin biri. Şkolaya hazırlanerım. Ştefana babu hızlı ateşi yak tı da peynirli gözlemâ pişirmââ çeketti. Kufnenin kapu önü gözâl tatlı kokuylan doldu. Ama Girgina şindân sora şkolaya hızlanmıştı. Ştefana babu onu gördü da dedi: - Nereyi, kızçaazım, alatleersın? Taa bir saat var. Dur, bir kaç gözlemâ i. - Bân tokum! Geeri dönârsâm, işim uymayacak, - cuvap etti kızçaaz, da genâ gitmââ çeketti. Girgina seftâ imediydi, seftâ canı çekmâzdi. Onun aklı şkolada gezârdi. Alatlardı, şkola sansın onu elindân çekârdi, dayanamazdı desin: - Gün aydın, şkola! Sabaa hayırlı olsun, kafadarlarım! T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Girgina kalkmıştı pek erken. Neçin? 2. Ne dedi ona manisi? 3. Kayıl oldu mu Girgina manisinnân? 4. Ne dedi Girgina şkolasına? 5. Nicâ siz selâm verdiniz şkolanıza

Biz beklârdik pek çoktan Biz beklârdik pek çoktan Taa tez şkolaya gezmââ, Hiç ta korkmadık ondan Üüreder o üürenmââ.

Üürendik biz okumaa, Tefterdâ gözâl yazmaa. Klasımız gözâl, kırnak Lafederiz dâ yalpak. T. Marinoglu

GÜZ

Güz türküsü

Yaamurlar sıkça yaayer, Kırlangaç hazırlaner Sıcak taraflara. Kış ökçemizdâ. Sân götür bendân selâm Göklerâ baktıkça bân Yaş gözlerimdâ. шЖ Gözâl uzaklara. O sıcak taraflara Kırlangaç varınca, Burada saurgunnar Oynaycek kadınca.

Güz

Turnalar yolcu çoktan Pek korkerlar suuklardan. Yapraklar sener hızlı, Olmasım güz ayazlı. Toplamaa lââzım ne var Bişey bozmasın hiç kaar.

Sararer eşil yamaç, Üzümnâr şıra doldu Güz geldi yavaş-yavaş, Almalar gözâl oldu. Kuzular büüdü toyan Olacek lokmacıktan.

D. Tanasoglu

Soruşlar: 1. Kendi başına koyun soruş üüredicinin yardımınnan. 2. Verin cuvap onnara.

Kaku Benim kakum pek kıvrak: Saçında gezmiş tarak, Boncukları sedeftân, Küpeleri altından. Te aldı o şiridi, Örecektir peliini. Açık aaz bendâ kaldı... Şiridi bana taktı. T. Zanet

Soruşlar: 1. Annadın kendi ayleniz için.

Susun! Susun, siz, kediciklâr, Brakın oyunu! Uyuysun benim oolum, Dünnââ zulumu. Susun, siz, ördecikâr, Gününâ: vrak-vrak!

Brakın, brakın dinnensin, Uyuysun uşak. Susun, siz, horozçuklar, Olun akıllı! Uykusu uşacıımın, Ko olsun tatlı.

Susun, susun hepsiniz! Uşacıım uyeer. Bakın, görün hepsiniz, Nicâ gülümseer. Gülümseer uykusunda Bir gözâl düşâ. Saalıcaan olsun, uşaam, Çok yıllar yaşa. K. Vasilioglu Soruşlar: 1. Neçin mamu susturer hepsini? 2. Çalerlar mı sizâ deyni nani-nani türküsünü? 3. E siz var mı kimâ çalaysınız bu türküyü?

Orliogluların çöşmesi

Geldiydi ilkyaz. Gani peksevârdi bu vakıdı, onu artık kolverirdilâr kaçınsın - oynasın kendibaşına. Kışın sa hava lüzgerli, günnâr kısa dışarda çok dayanamaycan. Ama şindi sıcaktı, kuşçaazlar çalardılar. Koyunnar, kuzular çıktıydılar eşil çimenâ. Bir gün, açan genâ ava pek islââdi manisi dedi Ganiya getirsin onun sopasını. Gani duydu, ani manisi nereyi sa gidecek. Ona sopasız uzak erâ gitmââ zordu, yoktu neyâ dayansın. - Mani, nâbacan sopayı? - sordu uşak. - Gidecez cöşmeyâ seninnân, çocuum. Çoşmeyâ Gani taa yoktur gittiy.

- Te islââ, çöşmeyâ da görecâm, - düşündü o. Manisi ver di çocucaa bir toprak çölmek. - Sân bunu taşıyacan, - dedi. Kendisi da Sofi babu çıkar dı başçadan birkaç laalâ hem zambak çiçeklerini koklân, aldı onnarı topracıınnan sepetçââ da yollandılar. Etiştilâr çöşmeya. O Ganilerin evindân çok İraktaydı, küün kenarına taman iki yol çatırıındaydı. Çöşmâ gözâl kırnak tertipliydi, demirdân kurnası yalabıyardı, önündâ duvar suvalıydı tementlân hem orda bir da ercââz vardı, nicâ dolapçık. Yakıncecık büüyârdi bir gür dallı ceviz aacı, onun gölgesindâ vardı iki kazıkta kakılı bir tafta. Gani annadı, ani o oturmaa deyni. Çocuk ilkin erleşti skemneyâ sora da oturdu yanı na manisi - dinnendilâr. Ama Gani, nasıl da bilersiniz, pek sevârdi sormaa çok işlâr da artık başladıydı işini: - Mani, biz neçin geldik burayı? Çöşmeyi mi görmââ? - Çöşmeyi görmââ hem dikecez te bu çiçekleri çöşmâ yanına. Açan insannar geleceklâr su içmââ dâ sevinsinnâr. Onnar çöşmenin iki yanına haşladılar laaleleri, zambakları. Gani çölmeklân taşırdı sucaaz da sulardı taazâ dikili çiçek leri... - Mani, te bu ceviz aacını kim dikmiş burayı? Uzattı Gani soruşlarını. - Onu, çocuum, raametli dâdun dikti taa ozaman, açan bu çöşmeyi düzdü. Bu çöşmâ bizim. - Bizim mi?! - şaştı Gani. - Bizim elbetki, Panayot dâdun düzdü, te biz da çalışerız burada gözâl hem tertipli olsun. Bizâ deerlâr Orlioglular, bu çöşmeyâ da deerlâr Orliogluların çöşmesi. - Mani, e neçin dâdu düzmüş bizim çöşmeyi ölâ İrakta, neçin yapmamış onu bizim aulda? - hep sökârdi bitmâz soruşlarına Gani. - Bizim evin yanında var bir pınar, ama burada - sa yok. Taman burada çok yorgun yolcular geçerlâr, dâdun düşün müş onnara olsun serin sucaaz içmââ.

İşi bitirdilâr, içtilâr çölmeklân tatlı çöşmâ suyundan da artık gidârdilâr evâ. Yolda Gani taa bir soruşçuk koydu: - Mani, - dedi o ansızdan, - biz çölmecii unuttuk çöşmedâ dolapçıkta, dönüp kaçarak alayım? - Unutmadık, çocuum, - dedi manisi, - biz onu braktık yolculara olsun neylân sucaaz içmââ deyni... N. Baboglu

Soruşlar: 1. Neçin Sofi babu gitti çöşmeyâ? 2. Ne paalı, hatırlı işlâr üürendi Gani bu çöşmeyâ gitmektân? 3. Ne türlü adammış Ganinin dâdusu? 4. Nesoy insan Ganinin manisi? 5. Neyâ üüreder bizi bu annatmak?

UŞAKOYUNNARI Saklan baç Patla, patla, patlangaç Biz oyneerız saklanbaç. İşidilsin gür sesin! Yuman bizi bulmasın.

*** Dön-dönâ, dön-dönâ, Gitti Görgi dermenâ. O gördü taazâ izi Şindi bulacek bizi. Kemirer tavşan trupu (oyun) Kemirer tavşan trupu, Azçaazı onun dolu Köpecik saler: bu-u, bu-u Dön hızlı onu sân bul.

Oyunun kuralları Nesoy bu peetlârlân düzüler oyun? Hepsi üürener lafları. Dışarda uşaklar olerlar halka. Var nicâ olmasınnar da. Biri döner kafadarlarına arkasını da yumer. Kim onun ardında, birerdâ çekederlâr sölemââ şiirleri. Açan etişerlâr üçüncü sıraya da deerlâr - "saler" - birdân suserlar, onnarın içindân birisi baarer, diyştirip sesini: "Bu-u, bu-u" da suser. Sora barabar sölerlâr dördüncü sırayı. Kim yumdu tanıyarsa sa kim diiştirdi sesini enseer, tanıyamarsa - enseer te o kim diiştirdi sesini, da geçer onun erinâ.

KIŞ. TABİAT KIŞIN П,

Kaar Bu gecâ eni kaar yaamış ne gözâl. Bim - biyaz oluvermiş başçalar, yollar. Sansın erâ serilmiş bulutlar... Hadi kaar topu oynayalım, çocuklar, Yapalım sokakta kaardan bir adam. Gelir - geçenâ selâm dursun Her sabaa, her avşam. Ne olmuş, çiçek mi açmış fidannar? Bu ne göz alan biyazlık bölâ! Hiç basmaa kıyameer ona insannar. Ş. E. Regü

Kış sabaası (bir parça) Goguş bir sabaa kalkmış erken. Dışarı çıkmış da gözlerini inanmamış. Avşamdan dışarda yaamurcuk çisâârmiş, ama şindi... Eşiklerâ çıktıynan, güneş taman duuarmış. Er örtülüymüş biyaz kaarlan, angısı ölâ yalabıyarmış duuan güneşin şafkında, ani gözlerini kamaştırarmış. Anğı tarafa da baksan, nekadar da gözün görer - kaar-kaar-kaar. Dışarda bir da drem lüzgâr yokmuş. Ayazmış. Solunarmış ilin, çünkü soluk pakmış ölâ, ani kâr sarfoş edârmiş. Kapu önündâ bir da izçââz yokmuş, kuş izlerindân kaarâ. O izçeezlâr haliz kaar yıldızçıklarına benzâârmişlâr. Goguş durarmış eşiklerin üstündâ, hiç kıpırdanmaazmış. Kaldırmış gözlerini kapu önündân da görmüş, ani sokaklar da, küüyün evleri da, dolaylar da - bütün dünnââ örtünmüş bir büük, kaba, gözlerini kamaştıran biyaz yorgannan. Goguşçuk yaşamasında taa yokmuş gördüü bölâ gözellik. O durarmış eşik üstündâ da korkarmış, aşaa indiynân, bozmaa bu gözellii, kirletmââ biyaz kaarı. O çıktıydı, dışa rı gitmââ, ama. Büülü gibi, hep durardı eşiklerin üstündâ. Dolaylarda işidilmââzdi bir da ses. Goguşçuk kâr korkardı bişey bu gözelliktân kaçırmamaa. Bu vakit sokaktan geçti bir adam. Bastıkça, kaar onun ayaklarının altında gırçlardı ölâ, sansın kaar aalaşardı, istemââzdi, brakmaazdı birkimsey onu çiinesin, gezsin onun üstündâ, bozsun tabiatın bu şaşılacak gözelliini. K. Vasilioglu Soruşlar: 1. Neçin inanmamış Goguş kendi gözlerini? 2. Nicâ solunarmış dışarda? Neçin? 3. Ne düşünmüş Goguşçuk, durarak eşik üstündâ? 4. Ne "sölârdi" kaar adamın ayakların altında?

Kolada Gani hep sorardı mamusuna, neçin ölâ oya kolada geler. - O yıraktan geler, çocuum, dedi mamusu, - lââzım geçsin dokuz daa, dokuz derâ. Ama derelerdâ köprü yok da kolada olur düşüp suya buulsun. O bekleer hepsi derelâr islââ donsunnar da geçecek buzun üstündân. -Ama neçin insan oruç tüter? - Neçin ki insanın içi lââzım biraz paklansın yaalı manca lardan, ko insinnar biraz kartoficik, fasülecik, çukundur, suvan isinnâr da sora oruç açıldıynan öbür mancalar da insana taa datlı görüneceklâr. - Ama oruçlar, çocuum, - karıştı lafa Ganinin Sofi mani si da, diil sade imâk için, oruçlarda insannar düşünüp vazgeçerlâr günahlı işlerdân, düşünerlâr Allaha iilik yapmaa, korunmaa zararlardan, giderlâr kliseya, duva ederlâr ki dünnâda usluluk olsun, bereket hem saalık olsun. Herkez lââzım çalışsın diil sade kendinâ, ama düşünsün sakatlara, yoksullara da bişeylân onnara yardım etmââ... - Mani, - dedi Gani, al beni da kliseyâ. - İslââ, çocuum, alacam. Ertesi günü hava suuktu, yaadı çok kaar. Gani çıktı sokaa kızak kaymaa. O annadardı kafadarlarına, ani tâ şindi artık derelâr dondular "Kolada" tez gelecek, lââzım hazırlamaa kamçıları, çannarı, fışkannarı "Hey-hey" hem "Suvraki" gezmââ deyni. Ama büük batülar, delikannılar, gezeceklâr "Kolada" gecâ. Ne gözâl bu kış yortuları! N. Baboglu

Soruşlar: 1. Ne sorardı Gani mamusuna?

2. Ne dedi ona mamusu? 3. Olur mu adetlerimizi kaybedelim? 4. Ne yapaceklar koladada Gani hem onun kafadarları?

Çamcaaz Küsülü çamcaz heptân Kesmişlâr onu koktan. Dallan uzun eşil Boycazı da fit kââmil. Salt, açan bizi gördü, Gerciklâr elimizdâ Dostumuz o ii oldu, Şennendi hep halizdân.

Yıldızı beendi o pek, Donadarkan boyunu. Büük bizdâ dâ sevinmâk Dolanerız biz onu... Hepsiciy gözâl çaler, Yok kenar sevinmeyâ. Yıl eski geerdâ kaler, Sarmaşerız Eniyâ! K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Neçin çamcaaz küsülü? 2. Nesoy yortu yaklaşer? 3. Sizin aylenizdâ bu yortuyu nicâ karşıleerlar hem geçirerlâr? Annadın.

Gözâl evim

Gözâl yuvam, şen evim, Sendâ raatlık, sevinç ta var. Kardaşım, anam benim Sendâ mutlu yaşaarlar. Beşiciimi salladı Senin odanda anam.

Orda güldü, aaladı Ak saçlı uzak dedâm. Bu duvarlar, tavan nar Çok işlâr annadılar: Onnar sölââr, yazarlar Nicâ geçmiş zamannar. K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Annadın kendi eviniz için. 2. Şiiri üürenin ezberâ.

Giiyimnâr Giiyimnâr dikiler materiyadan, bezdân, çufadan, çittân, abadan, deridân. Ipliktân. Kimi giyim örüler ipliktân. Bez dân dikiler altınkı giyslâr, kimisi oler trikotajdan. Materiallar

dokuner ipliklerdân. İpliklâr işlener yapaadan, pamuktan, kenevirdân dâ. Şindi var çok sintetika iplikeri, sintetika materialları. Keten hem kenevir büüderlâr kırda yada aullarda. Pamuk büüyer sıcak erlerdâ. Yapaayı kırkerlar koyunnardan. Kullanıler devâ tüyüsü dâ, keçi saçı da, tavşan da. Giiyim yapıler karaca, ayı, yabanı, tilki, kaplan, leopard derilerindân dâ, türlü küçük daa hem su hayvancıkların da derilerindân. Kürk, mintan, tulum kürk hem meşin yaperlar koyun derisindân. Kuzu dericiindân dâ yaperlar kââmil kıvırcık kalpaklar. Adamnara, çocuklara dikerlâr jüket, don, gölmek, anteri h.b. Dokuyerlar kırmızı kuşak. Evel onnar taşıyardılar çarık domuz derisindân yada hayvan derisindân, sargı biyaz yapaadan dokunma hem baalayıp beygirin kuyruun, elesinin kılından. Karılara, kızlara dikerlâr fistan, çukman, kofta. Etek, fıta, bariz, çember, şalinka, örüyerlâr gözâl sviterlâr, jıletkalar, çorap, eldiven... Evel onnara dikârdilâr kastörka (aba) da. Ayakkapları - emeni, çizmâ dikiler hromnu deridân, ani yapıler taa çok köpek derisindân. Herbir halkın var kendi giiyimneri, kalma dedelerindân. D. Tanasoglu kastor - жіноче сукняне пальто meşin - чоловічі шаровари на хутрі з овчини

Soruşlar: 1. Nedân dikârmişlâr giiyimnâri? 2. Nesoy giiyimnâr dikârmişlâr adamnara? 3. Nesoy giiyimnâr dikârmişlâr karılara, kızlara?

İlkyaz. İlkyaz yortuları hem adetleri

Çiidem Bıkmıştı yabanı kışın ayazlarına, yakıcı lüzgerlerinâ. Ur muş o bacaanı, sora kuyrunu erâ, gıcırdatmış dişlerini, baarasan baarmış: - Etâr, bıktım! Etâr sân, kış, üşüttün bizi, yok ol bizim daayın içindân. Uyandı ayı, çıktı yataandan, silerâk çapaklı gözlerini da savaştı korkutmaa kışı. - Gidâsin taa heptân üfkâm çıkmadıynan. Tutarsaydım atacam seni bir büük ateş içinâ. Kış sa yapardı kendini saar,durgutmardı lüzgeri, kaar yaamasını, savaşardı taa pek üşütmââ. Bir da bulut altından çıktı kıp - kırmızı gün. O bakıverdi aşaa da gördü bir gözâl, pamuk gibi biyaz, çiçecik. Bu küçü cük incecik seslân çeketti çalmaa: Güneşçik, Güneşçik, Sân yısıt, sân yısıt, Ayazı tez koola, Kaarcazı da topla. Ne yabamdan, ne ayıdan kışı korku almadı, salt açan işitti nicâ çiidem çaler türkü, gördü onun yalpak yapraklarını, hızlı çeketti toplamaa yamalı çuvalına lüzgerlerini, kaarlarını, borannarını da tez-tez kaçmaa çeketti. Ama neçin ondan o korkmuş? Bilmersin mi? Lââzım bilmââ, ani çiidem ilkyazın ilk habercisi. B. Vovk, çevirdi T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Kim bıkmış kışa? 2. Ne demişlâr onnar kışa? 3. Ama kimi seslemiş kış? Neçin?

İlkyaz Geldi sıcak ilkyaz. Yamaçlardan aker sular. Başladılar, şişip, patlamaa dallarda gözlâr, filizlâr. Başçalarda peydalandı ilk ciceklâr: lââlelâr, çiydemnâr, sedef çiçekleri, zambak lar. Gelerlâr sıcak taraflardan göçmen kuşlar. Koyunnar kuzularlan çıktılar tolokaya eşil çimendân datmaa. Şen uşaklar sokaklarda top oyneerlar. Çiftçilâr başladılar kırları ekmââ. K. Vasiliogluya görâ

Mardin sekizi Savaşerlar sıcaklar Yaz bizâ yolu bulsun. Dayanameer uşaklar Sekizi mardın olsun. Zor geçerlâr gecelâr, Yok vakit hiç düşlerâ. Kaavileşer çiçeklâr, Kalkınerlar göklerâ. Zor geçerlâr gecelâr, Yok vakit hiç düşlerâ.

Kaavileşer çiçeklâr, Kalkınerlar göklerâ. Sekizi mardın geldi, İçeri sevinç geldi. Mamuyu kutleerız biz Sık düüler pek üreemiz. Ko kısmet bilsin anam, Demesin dâ: vay, uşaam! Yaşasın üzlârlân yıl, Dünneyâ kalsın mayii! T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Kimin yortusunu kutleerız mardın sekizindâ? Annadın. 2. Sevinerlâr mi mamular bu yortuya? Neçin? 3. Okuyun şiiri duygulu. 4. Kim isteer ezberlesin da mamucuuna annatsın.

Hederlez Kââmil zamanda,açan dübüdüz dünnâ dolu eni soluklan, açan hepsi erdâ - toprakta uyaner da diriler, topleer eni küvet, beslenerâk, kaavileşerâk, ilkyaz güneşin şıralı okla rından, bütünnâ Hristian Dünnesi tüter yortuyu Hederlez. Bu evelki zamandan kalmaa ilk otun, ilk çiin, ilk yalpak serinniin yortusu. Laf "hederlez" geler bizâ arapların dilindân, onun maanası - "yazın ilk günü". Hederlez - gagauzların ilkyaz yortusu. Bu yortuya gagauzça taa deerlâr Ay Görgi yortusu, Sveti Görgi Yortusu. Ay Görgi - iri hem ufak buynuzlu hayvannarın koruycusu. Ayoz büükzetçekân Georgi duudu Küçük Asiyanın bir dolayında, Kapadokiyada, bilinmiş, saygılı hem zengin hristian anadanbobadan. O vakıflarda padişahlık edârdi imperator Dioklitian, angısı en titsi koolardı hristiannarı. Düşer Hederlez heryıl mayın altısında. Bu yortuya göra gagauzlar koydular ayın da adını. "Hederlez ayı". Paalılıı bu yortunun kalmer ta aşaa Hristozun Dirilmââ günündân Paskelledân. Bu gündan sora cıvırligalar da güneşin üüsekliindâ artık şen avalar kıvraderlar, ilkyaz başleer yaza geçmââ da geeri dönmesi olmaz, sıcaklık kapleer herersini. Kâr bu günü, nicâ gösterer gözlemeklâr, kırlangaç kuşu da döner sıcak taraflardan. Bu yortudan sora bülbül da başleer çalmaa kendi kıvrak türküsünü. İnsannar küüdâ var nicâ hepsi işleri korkusuz yapsınnar: çamur karsınnar, suvasınnar, başlasınnar evin temelini atmaa. Evel gagauz küülerindâ yapı lar, evlâr ışlenirdilâr çamurdan. İlkyazın hem güzün onnarın duvarlarını suvardılar sarı çamurlan, başka türlü onnar oyulup yıkılırdılar. O. Kulaksız Soruşlar: 1. Yılın anğı zamanında kutleerız bu yortuyu? 2. Nesoy nışannar lââzım tamannamaaAyoz Görginin Günündâ? 3. Sizin aylenizdâ nesoy geçer bu yortu? Annadın.

Bülbül Bülbülü severim pekYok neya onu tutmaa. Sesçeezi ballı ekmekYok nicâ ona bıkmaa. Sân tutarsan bülbülü Çalmaycek o hiç türkü O bolda salt raatlaner, Salt bolda türkü çaler. T. Marinoglu

İlkyaz zararları İlkyaz. Miti, Mani hem onnarın mamusu aulda çotuklar arasında fasülâ ekârdilâr. Şansora üülen geçtiydi. Açan çocuklan kızçaaza mamusu dedi: - Bân işâ giderim, ama siz nekadar fasülâ bakırda kaldı, ekiniz. Biriniz endeçik yapınız, biriniz kooyun. Anaştık mı? Uşaklar bu işâ hiç sevinmedilâr. Onnar diil ani sevmesin yardım etmââ, ama vardı büük neetleri saat beştâ klubta görmââ iki seriyalı kinoyu. - Kalın saalıklan, - dedi mamusu da gitti. Saat yarım besâydi, ama fasülâ bakırda bitmâzdi. - Geç kalacez, - dedi Miti. - Sanki, nâbalım? - sordu Mani. - Bilersin mi ne? Hadi taa tez bitirecez tâ bu çekedilmiş sırayı, sora da kazacez bir kuyu da onun içinâ gömecez kalan fasüleleri. Mamuya söleyecez, ani bitti, etişmedi sıra ları ekmââ. Mani buna kayıl oldu. Sora hızlı-hızlı bitirdilâr ekmââ çe kedilmiş sırayı, kazdılar bir büük kuyu da onun içinâ döktülâr, ne kalmıştı bakırda. Ötââ beeri çiinediynân onu, Maniylân Mitika, rubalarını diişip, kinoya alatladılar. Avşam üstü uşaklar mamusuna söledilâr, ani iki sıraya fasülâ etişmedi. - Yok bişey, orayı bu yıl bişey ekmeyecez, biraz sıralar dinnensinnâr. Genâ siz yardım ettiniz öbürlerini doldurmaa.

Birkaç afta geçti, islââ yamurlar yaadi, ne ekildi, er üzünâ hepsicii çıktı. Bir gün, avşam ekmeeni idiktân sora, Mitiya mamusu sordu: - Çocuum. Kim acaba bizim aulun içindân geçti, bir kuyu içinâ auçlan fasülâ eksin? Zavalı toomnar, hepsicii-hepsicii çıkmışlar, ama zeetlenerlâr - onnara pek sıkışmalık, soluyameerlar. - Görmedim, bilmerim, - uşaan herkezi dedi. Sabaaylen Mani hem Miti saklı içerdân çıktılar da tez aula gittilâr. Onnar burada gördülâr, ani onnarın zararları üzâ çıktılar. İkisidâ iilik kafaylan içeri girdilâr. Bilmââzdilâr, nicâ mamusuna yaklaşmaa. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne iş yaparmışlar Maniylân Miti mamusunnan aulda? 2. Nereyi istemişlâr gitsinnâr uşaklar ekmektân sora? 3. Dooru mu yapmışlar uşaklar? 4. Siz ne yapaceydınız onnarın erindâ?

Temizlik Dozdolayı süpür, Kalmasın gübür. Pak olsun senin Diil sade evin

Hem biyaz etin, Ama her neetin. Her braktıynan iz, Bak olsun temiz. N. Arabacı

Soruşlar: 1. İnsanın neyi mutlak lââzım pak olsun? 2. Okuyun demekli şiiri.

Gezi Kievâ kadar Kiev - Ukrainanın baş kasabası. O Ukrainanın en gözâl, en eşil, en büük kasabanın birisiydin Onu yok nicâ sevmemââ. Kievdâ yaşeerlar ukrainnar, ruslar, gagauzlar, bulgarlar hem başka milletlâr dâ.

Kievdâ var milli hem devlet universitetleri, çok şkolalar, soborlar, muzeylâr, kultura hem sport sarayları. Kiev - musaafir kasabası. Musaafirleri burada kablederlâr tuz-ekmeklân hem açık üreklân, da deerlâr: "Hoş geldiniz!". İki paya Kievi böler Dnepr deresi. Su üstündâ var kolay gemiylân gezinmââ hem dinenmââ . Kasabanın bir tarafından öbür tarafına var nicâ etişmââ metroylan, avtobuslan, küçük avtobuslan yada taksiylân. Er seftâ geldiseydin Kieva - korkma, danış bir yolcuya, o sana annadacek nicâ bulmaa lââzımnı erleri. O. Kulaksız

Soruşlar: 1. Neçin severlâr Kievi? 2. Nelâr var Kievdâ? 3. Anğı derenin suları serinneder baş kasabayı? 4. Vardır mı yolunuz düştüü merkez kasabaya? 5. Beenersiniz mi siz geziyâ gitmââ? Neçin? 6. Nereyi vardır gezdiiniz? Annadın

Yaz. Kanikullar. Dinnenmâk Kim o Sıçancık çıkmış gezinmââ. Gezinmiş biraz aulun içindâ da genâ dönmüş mamusuna. - Bân, mamu, şindi hemen aul içindâ iki yabanı gördüm. Birisi çirkin, ama öbürü yalpak. Mamusu demiş: - Ya annat, uşaam, nesoydu o yabanılar? Sıçancık cuvap etmiş: - Birisi çirkin, gezer tâ bu takım: bacakları onun kara, ibii kırmızı, gözleri fırlak, ama burnusu çengel gibi. Bân onun ya nından geçirkân, o açtı aazını, kaldırdı bacaanı da çeketti ölâ çirkin baarma, ani bân korkudan bilmââzdim, nereyi kaçayım.

- Bu horoz, - demiş kart sıçan. - O fenalık kimseycââ yapmeer, ondan sân korkma. -Ama öbür yabanı? - Öbürü yatardı güneştâ da yısınardı.Ensecii onun biyaz, bacacıkları boz, kendi kendisi nin güüdesini yaleer hem kuyruunu haylazça salleer, bana dooru baker. Kart sıçan demiş: - Ahmacık sân, ahmacık. Sân ölümdân kurtulmuşun. Tâ o kotoydan sân korun, o hepsindân çirkindir. L. Tolstoy, çevirdi K. Vasilioglu Soruşlar: 1. Kimi görmüş küçük sıçancık? 2. Annamış mı mamusu kim onnar? 3. Ne demiş sıçancaa kart sıçan?

Bobik Makarki Lambuşka Pavluşa karşı yaşardı, yol aşırı, ama onun taa çok keçilârlân hem köpeklârlân işi vardı. Küüdâ may herbir evdâ, herbir aulda var köpek yada pali, ama Lambuşkanın palisi - anılmış paliydi. Adıydı onun Bo bik. Bu takım Bobik, karaylan biyaz alaca, istediynân, diil sade herbir küüdâ, ama herbir sokakta birâr - ikişâr var nicâ bulmaa. Anıldıydı bu köpecik iki taraftan. Bir taraftan bilârdilâr onu çooyu, neçinki Lambuşkanın ma musu terzicilii becerârdi da onnara her gün insan gelârdi: ba kestirmââ, ba olçünmââ, ba hazır dikilmişi almaa... Gelenneri Lambuşkanın mamusuna ilkin Bobik tokatta karşılaardı, kuyrunu sallayrak. Bu işlârlân taa çok gezerlâr karılar, kızlar. Ani onnar korkak - bunu hepsicii artık biler.

Da bu üzerâ alar-dılar yannarına birâr parçacık ekmecik, kemicâk... da Bobik, kablet-tiynân payını, çekinârdi bir tarafa. Vardı nicâ kâr bişey da vermesin-nâr, ama Bobik, adı nı işittiynân, salverârdi aula küçüünü - büünü. Bobik o nicâ bir paroldu aulun içinâ girmââ deyni. İkinci taraftan Bobik anıldıydı kendi arsız tabeetinnân: pek toplaycıydı, pek sevârdi kırnaklı kapuların önündâ. Hiç dayanamazdı, açan çorbacılar yada çorbacıykalar kapunun önündâ rütlü - bürlü işlâr brakardılar yada unudardılar. Baş ka köpeklâr, nicâ köpek, gecelerdâ yabancılara biraz salıp, uyuyardılar, ama Bobik, nicâ sanitar, gezârdi auldan aula, neredâ yoktu köpek da, dışarda kalan işleri dişlerinâ alıp, taşıyardı Lambuşkaların ambarın altına. Oradaydı onun yataa da, "çorbacılıı" da. Çekedârdi Bobik izmetini, açan uşaklar hem büüklâr içerlerâ toplanmaa başlardılar. Kimsey bilmeer neçin, ama Bobik herkerâ çekedârdi işini Petri çiçusunun aulundan, angısı onnarın aardında yaşaardı. Bezbelli, gündüzdân taa aul aşırı görârdi, neredâ naşey yuvarlaner da, karannık olduynan, nicâ "elinnân" koymuş gibi, gidip ta toplaardı. Bu takım Bobik gezârdi bütün gecâ. Kimseycii unutma-azdı, yortu pazar bilmââzdi. K. Vasilioglu Soruşlar: 1. Niceymiş alaca palinin adı? 2. Neçin Bobii çooyu küüdân bilârmiş? 3. Nicâ Bobik geceleri geçirârmiş? 4. Nânı oyıvarmış kendi topladıklarını?

Yaz Meyvalar artık oldu, Sepetlâr dâ dop-dolu. Üzümnâr dâ şırada.

Ekinnâr dâ kılıfta. Sıcaktan kayneer orta Yaz zaabit doz - dolayda. T. Zanet

Şaka Piska - kedi mırıltı Sıçannar oyneer toplu. Hepsiciy onnar altı Kalk ta say ba, bıyıklı! Birisi pindi çanaa, Çeketti şu oynamaa. Kuyruunu girgin salleer O seni gülmââ aler

Piska - kedi, lokmacı, Uyansana hızlıca Kulaanı biri darter, Trofacık sana ater Tâ şunnar kaçtı delââ Deldilâr eni elââ. Piska - kedi yandı Şakamı haliz sandı. T. Marinoglu

Düş gütmâk (Masal) Çin sabaaylân edidâ Sevinip baardı horoz, Üç tauk, horoz hem koç Orada var çok kiyat Lafederlâr birerdâ: Hepsicii olarmış dost. - Diil lââzım bilmââ pek çok, - Zor olur bizâ klasta: Taucan biri dedi, Höllük yok hiç orada, Üürenmââ papşoy büütmââ Yımırta yaptıynan biz Pınardan hem su çekmââ. Kutkudak pek baaracez. Koç lafı ilerledi: Kırladarlar üfkedân Tenecik diil prost imek, Hem düşâr şu tepemdân. Otlamaa severim pek, Tauklar lafı kesti, Çorbacının bilmââ olsa Hepsini bu işledi. Sopasını kısaltmaa. Korkundu bu laflardan Kahırlı kafadarlar. Nânda sanki üürenmââ, Herkezi gitti evâ Kolaya da etişmââ? - Şkolada! Bilâsin salt, Boz sıçan da deliynâ. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Kim annader okul için? Sıralayın. 2. Lââzım mı okula gezmââ? Neçin? İnandırın. 3. Siz sevgiylân mi gelersiniz okula?

Gül hem bülbül Bir vakıtlar varmış, bir vakıf lar yokmuş. O vakıtlar bülbüllâr türkülerini sade aaçlar için çalarmışlar. Ama çiçeklâr için, ani dünneyi gözellederlâr, hiç aklilarına da bilâ gelmââzmiş türkü çalmaa. Çiçeklâr buna pek gücenârmişlâr. -Ah. Ah... Şu gözâl bülbüllâr bizim için da bir türkü çalsalar, ne olur sanki? - düşünârmişlâr çiçeklâr. Günün birindâ, bülbül yakından geçârkân, çiçeklerin biri sormuş: - Olur mu bir gün sân bizim için da türkü çalasın? Biz pek beeneriz senin sesini. - Olur yapayım. Yaarın, gün duuarkan gelirim. Anğınızı aranızdan taa pek beenecâm,onun için da en gözâl türkümü çalacam, - demiş bülbül da uçup-gitmiş. Bundan sora çiçeklâr toplanmışlar bireri da başlamışlar konuşmaa. - İçinizdâ en gözâlim bân! - demiş zümbül. - Bülbül benim için çalacek kendi türküsünü. Menevşâ pek şaşmış zümbülün bu laflarına da demiş: - Sân şaka, olmalı, dedin. Nasıl dilin döndü sölemââ, ani sân bendân taa gözâlmişin? - Bülbül türküsünü benim için çalacek! Papatiya, işittiynân menevşanın laflarını, ölâ bir gülüş kal dırmış, ani... - Sân neyâ gülersin, papatiya?

- Neyâ mi? Zümbüllân menevşa, bezbelli, unuttular ani tarlaların padişaasıyım bân! Tâ sabaa göreceniz, ani bülbül en gözâl türküsünü benim için çalacek! Çok vakit geçmemiş da artık zormuş annamaa, neredâ kırmızı laalâ, neredâ zambak, neredâ çiidem hem neredâ altıncik... Ölâ dartışmışlar, ani biri-birlerin saçlarını yolarmışlar. Ama hep okadar birisi da verilmââzmiş. Sade bir gül çekişâ hem dartışmaya karışmamış. Karannık olduynan. Gül gecâ uykusuna dalmış, raat dinnenmiş. Ertesi sabaa, gün duuarkan, bülbül gelmiş. Ama ne görmüş o? Hepsi çiçeklâr yorgunnuktan, uykusuzluktan solmuşlar, çirkin-nemnemişlâr. Aalaycaa çıkarmış, gordüynân onnarı, diil türkü çalaysın. Sade gül, ani faydasız dartışmaya karış mamış, vakıdınnan yatmış dinnenmââ, uyanmış erken, bül bülü gülümseyrâk karşılamış. Bülbül da pek beenmiş gülü. Ondan beeri bülbül her sabaa, gün duuarkan, gelârmiş da en gözâl türkülerini gülün hatırına çalarmış. riza Akdemir, çevirdi K. Vasilioglu

Soruılar: 1. Neçin gücenârmişlâr çiçeklâr bülbüllerâ? 2. Neçin başlamışlar çekişmââ çiçeklâr? 3. Kim hem neçin karışmamış çekişâ? 4. Bulun herbir çiçâân laflarını da okuyun. 5. Ne görmüş bülbül ertesi sabaa? 6. Kimin hatırına türkü çalmaa başlamış bülbül? Neçin?

İSTORİYADAN (TARİHIMİZDÂN) Dedelâr. Oğuz Han Bunnar, ani okuyacenız, çoktan olmuşlar, pek eski zamannarda. Oğuz dedelerimiz Aziyada yaşarmışlar, bayırlarda hem geniş kırlarda. Onnarın pek kaavi, girgin hem dooru padişaası varmış. Adıymış Oğuz Han. Onun küçüklüü için sölener, ani açan o duumuş, üç gün anasından emmââ istâmemiş.

Anası hem bobası duva etmişlâr Tangri-allaha da ozaman uşak süt emmââ başlamış. Pek ta hızlı büümââ başlamış da olmuş bir kudretli batır. Hem fikirli da. Adını da koymuşlar Oğuz. Bobası öldüynân, Oğuz onun erinâ padişaa olmuş, Han ol muş.

Bir gecâ Oğuzun düşünâ Tangri - Allaa gelmiş da izin vermiş ona, toplasın kaavi askerini da Dünneyi fena düş man nardan kurtarsın. Oğuz Han askerini kaldırmış da Tangri - Allaayın izinini tamannamaa yollanmış. Çok zor engellâr geçmiş onun as kerleri: susuzlu göllâri, er altındaki karannık padişaahlıını, üüsek hem kaarlı-buzlu bayırları, geniş hem derin derelâri hem başka da zor hem korkulu erlerdân geçmiş... Sölener hem, ani Oğuz Han düüşmüş Birbuynuzlu titsi hem pek kaavi hayvanınnan, Tepegöz dev adamınnan, angıları ozamannar o erlerdâ yaşarmışlar da insannarı korkudarmışlar, gözâl kızları kaparmışlar hem zeetlârmişlâr. Oğuz Han hepsini o duşmannarı hem zoorlukları ensemiş, da Dünneyi onnardan kurtarmış. Bunnar hepsi bir gözâl oğuz dastanında gösterili - "Oğuz Kağan" dastanında. D. Tanasoglu

Soruşlar: 1. Neredâ yaşarmışlar oğuz dedelerimiz? 2. Nicâ ad vermişlâr çocaa? 3. Nesoy çocuk olmuş o? 4. Nedân kurtarmış o dünneyi? 5. Kiminnân düüşmüş Oğuz Han?

Yortu hem adet türküleri Uyku türküsü

Nani, nani - nani, na, Sarmaşer uyku sana, Nani, nani - nani, na, Buluşaycez yarına. Nani, nani kuşçaazım, Uyumaa sana lââzım. Ko yukun olsun tatlı, Düşlerin çıksın aslı. Göklerâ uçasın çak, Fidannar kalsın alçak,

Horozlar gözâl ötsün, Yıldızlar seni öpsün. Buynuzlu ayda gezin, O da biraz sevinsin. O bıkmış yıldız gütmââ, O istâârmiş dinnenmââ. Tutuştuynan gün duusu, Diil lââzım ona çok su Yıldızlar oler tunuk, Alatla evâ çabuk.

Kolada türküsü

Kalkın, kalkın, çorbacı, Kabul et koladacı. Dışarda kaarcaaz yaayer, Getirdik sizâ haber: Vakıflar oldu ayoz Dünneyâ geldi Hristos. Hepsi insan sevinsin, Allahı metinnesin. Getirdik sizâ kısmet,

Çok saalık hem bereket. Sevinsin bütün dolay, Hepsi işitsin bolay: Büün yortu, sevinç, şennik, Dünnedâ olsun birlik. Herbir ev olsun toplu, Yaşamak olsun uslu. Yaşamak olsun ayoz, Dünneyâ geldi Hristos!

Eni Yıl türküsü Traka-traka kapuda, Traka-traka al kuşak, Eviniz dolsun uşak. Biz geldik bu yortuda. Traka-traka Eni Yıl, Traka-traka horozlu, Siz olasınız mayii. Sofranız olsun dolu.

Traka-traka gözellik, Getirdik sevinmelik. Traka-traka bereket, Allahtan sizâ kısmet.

Traka-traka çorbacı, Ya çıkar sân kolacı. Traka-traka yıllara, Çorbacıykadan para.

Traka-traka bu evi Korusun Allah Saabi. Traka-traka gitmeli, Çorbacının bol eli.

Traka-traka saalıcak, Yortu geçsin kutluca. Traka-traka pek mayii, Kutlu olsun Eni Yıl!

Kolada türküleri Hristos geldi dünneyâ, Ömür verdi günnerâ. Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm! Sevdi bizleri heptân, Sevdi bütün ürektân, Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm! Ko can ateşi yansın, Hatır güdân sayılsın. Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm!

Zeedelensin kısmetâ Nelâr konulmuş neetâ. Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm! Saalık, sevgi evinizâ, Evlad gülüşü sizâ, Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm! Hep şılasın gün hem ay, Kırda doluşsun booday. Koladi - koladelâ, Bizdân dâ bir büük selâm!

Lazari türküsü Lazari, Lazari. Uçtum, gittim, dala kondum; Lazari, Lazari. O dal bana emiş verdi; Lazari, Lazari. Bân o emişi beyâ verdim; Lazari, Lazari. Bey bana katır verdi; Lazari, Lazari. Katır bana kuzu verdi; Lazari, Lazari. Bân o kuzuyu beyâ verdim; Lazari, Lazari. Bey bana emiş verdi; Lazari, Lazari. Bân emişi kıza verdim; Lazari, Lazari. Kız da bana verdi basma; Lazari, Lazari. Basmanın içindâ peşkir vardı; Lazari, Lazari. Peşkiri bân ona verdim; Lazari, Lazari. Bân o peşkiri koydum o kızçaza; Lazari, Lazari. Biriciini koydum ardına; Lazari, Lazari. Biriciini koydum üzünâ; Lazari, Lazari. Kız da gelin oldu; Lazari, Lazari.

İçindekilâr Tekrar.............................................................................4

Alfabet...........................................................................8 Vokal sesleri. Vokal garmoniyası................................ 11

Kısım. Lafların geçirdilmesi........................................ 13

Urgu............................................................................... 15 Sesli hem tutnuk konsonnar....................................... 17 Konsonnarın dönmeleri............................................... 19

İkili konsonnar............................................................... 21

Tekst.............................................................................. 22 Tekstin baş fikiri hem teması...................................... 25 Tekstin düzülmesi........................................................ 28 Abzat.............................................................................30

Tekstin soyları............................................................... 32 Annatma, soruş hem duygulu cümlelâr..................... 36

Cümlenin baş hem ikincili payları...............................38

Lafların baalantıları cümledâ...................................... 42 Yakın hem karşı maanalı laflar................................... 44

Lafın kuruluşu. Kök. Birköklü laflar.............................45 Afikslâr...........................................................................47 Söz payları. Tanıştırmak uurunda............................... 49

Adlık............................................................................... 51

Adlıkların sayıları......................................................... 54

Büük bukva adlıkların yazılmasında.......................... 56

Adlıkların diişilmesi soruşlara görâ.............................59 Adlıkların diişilmesi hallara görâ................................. 60 Nışannık....................................................................... 62 Nışannıkların hem adlıkların kullanması.................... 64 Nışannıkların diişilmesi sayılara görâ........................ 67 İşlik................................................................................ 69

İşliin sayısı.................................................................... 72 İşliklerin diişilmesi zamannara görâ........................... 74 Sayılık............................................................................80 Aderlik............................................................................82

Üz aderlikleri................................................................. 85 Aderliin diişilmesi sayılara görâ.................................. 86

Ardlaf.............................................................................87

Tekrarlamak.................................................................. 89 Tekstlâr kontrol yazması için....................................... 94 Vatanım benim - paalı Ukrainam! ............................. 97

Halk yaratmaları...........................................................99 Masallar........................................................................ 103 Yazıcılar uşaklara........................................................ 105

İlkyaz. İlkyaz yortuları hem adetleri........................... 120

Yaz. Kanikullar. Dinnenmâk........................................ 125

Yortu hem adet türküleri............................................... 132

Навчальне видання

КУЛАКСИЗ Ольга Семенівна, ОПРЯ Домнікія Петрівна,

АРНАУТ Федора Іванівна, БУЧАЦЬКА Тетяна Григорівна

ГАГАУЗЬКА МОВА Підручник для 3 класу закладів загальної середньої освіти

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

У підручнику використано матеріали з вільних інтернет-джерел

Редактор Ганна Казак Коректор Інна Криворук Технічний редактор Сергій Максимець Художники Вікторія Дунаєва, Дмитро Костенюк Дизайн і верстка Павла Давиденка

Формат 70x100/16. Ум.-друк. арк. 11,01. Обл.-вид. арк. 8,00. Наклад 136 прим. Зам. № 1503.

Видавець і виготовлювач видавничий дім "Букрек", вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. Тел.: (0372) 55-29-43. E-mail: info@bukrek.net. Сайт: www.bukrek.net Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.

Hızlısölemeklâr Скоромовки

Yolcuyu yoldan yola yollamaa. "/e/e/c

Yaka yakayı yakalamış.

*** Kılıç kılıca kılıççılar kılıçlanmış.

*** Çıbık, çıbık, çıbıklı, çıbıklanma, çıbıkçı.

*** Kara, karar, karartı.

Hızlısölemeklâr Скоромовки

Çamur çamurda çamurları çamurleer. Şamata şamatada şamatalık şamataleer. Hep dedim, dedim hem hep deyecâm, Demedim, demâk ki demeyecâm. Kurbaalar kurbaa-kurbaa Kurbaalıkta kurbaalandı.

Baalarda baalar baalı, Baalarlanmasın baalar.

Право для безоплатного розміщення підручника в мережі Інтернет має М і і—і і г'топгтоп пго ітіи і uaı/ı/u \/ı/r>oîu їй ht+rv //mnn лл\/ і іа/ та І иптіт/т ««лп спина і і Її оил іг'ті / ппо ітіи httr\a • //і mvn пт/ і ю

Hoca Nastradinin fıkraları Смішні історії Ходжі Настрадіна Bunnar mı yırtık? Zavalı Hoca hergün yırtık gezârmiş. Ama günün birindâ çık mış sokaa en yırtık yaamurluunnan. O yaamurluk ölâ delim-deşikmiş, ani saa erceezi hiç yokmuş. Donnarı da kâr hep ölâ yama-yama üstünâymiş. Eritin biri dayanamamış da sormuş Hocaya: - Nâândan buldun bu yırtık rubaları, Hoca? - Bunnar mı yırtık?! - demiş Nastradin. - Sân gelsân da görâ. sin evdâ taa ne yırtıklar var...

Denâ kıpmaa ikisini dâ - Neçin avcılar, kezlâârkân, kıperlar bir gözü- \ nü? - sormuşlar Nastradinâ. - Sân denâ kıp ikisini dâ, bakalım kezleyecân • mi bişey, - cuvap vermiş Nastradin.

Herbir küüyün kendi adeti Nastradinâ gelmiş bir musaafir. Avşam ekmeeni idiktân sora demiş Hocaya: - Bizim küüdâ avşam ekmeendân sora vererlâr bir çölmek süt. - Bizim küüdâ bölâ iş geçmeer, - deyi vermiş Nastradin. - Herbir küüyün kendi adetleri var!

Право для безоплатного розміщення підручника в мережі Інтернет має Міністерство освіти і науки України http://mon.gov.ua/Ta Інститут модернізації змісту освіти https://imzo.gov.ua

Büük ikram Bir zengin adam çaarmış Nastradini musaafirlââ. Bütün gün çorbacı gezdirmiş Nastradini aul içindâ, evin dolayında. Göstermiş içerlerini, varilim. Avşam üstü Hoca ölâ kesilmiş kuvettân hem acıkmış, ani gücülâ ayakça durarmış. Btki-bitkiyâ koymuşlar sofrayı. İçeri girdiynân, Nastradin görmüş pençereni setindâ dizili çanakları sarmaylan, sıcak gözlemeylân hem başka imeklârlân. Ama sofraya ilkin koymuşlar çorba. Nastradin taman daldırmış kaşımı çanak içinâ açan çorbacı baarmış aşçıya: -Ah, seni koça kafalısını ya! Kaç kerâ var nicâ sana sölemââ, ani çorbaya yakıcı biber koymayasın! Hızlı alaysın onu buradan! Aşçı almış çanakları da çıkmış. Nastradin sade, yutkunup, bakmış onun ardına. Sora getirer aşçı kaurulmuş piliç. Hocanın ligaları akmış, gördüynân aaç karnına bu imeyi. Taman Hastradin uzatmış elini bir piliç butçaazı almaa, açan çorbacı genâ aşçıya baarmış: - Bân sana sölâmedim mi piliçleri kızartmayasın okadar hem kara biber koymayasın? Al bunnarı hiç görmeyim! Aşçı götürer piliçleri dâ. Bir vakıttan sora getirer gevrek hem başka tatlılıklar da. Nastradinin genâ aazı sulanmış da yutkunarmış. Ev saabisi, göz atıp musaafirâ, itirer çinileri ge eri, aşçıya deyip: - Sân ne, hiç mi düşünmeersin, ne yapersın? Isteersin bizi aaç karnına tatlılıklan mı doyurmaa? Al onnarı önümdân, görmeyim! Nastradin, gördüynân, ani gevreklâr da gitti, fırleer erindân da pençerenin üstündâ imeklerâ abaner. - Hoca ne oldu? - sormuş çorbacı. - Otur erinâ. Şindi iyecez. - Sân annaş aşçınnan, - cuvap vermiş Nastradin. - Bana bunnar da etecek.

Право для безоплатного розміщення підручника в мережі Інтернет має