Гагаузька мова 8 клас Курогло 2021

Paalı üürenicilär! Tä genä geldi eni üürenmäk yılı. Nesoy o olacek, nesoy oluşlar hem açıkmaklar dolduracek sizin yaşamanızı – bu işi bilersiniz sade siz. Nekadar taa çok savaşacenız üürenmää, meraklanmaa türlü informațiyalan, okadar taa zeedä üüreneceniz, açıklayacenız kendi-kendinizä deyni. Elbetki, bu söz paylarınnan tanıştınız çoktan, ama açıkladınız geçti yıl çok eni işlär onnar için, zeedelediniz üürenmeklerinizi. Bu yıl siz başaracenız üürenmää morfologiya bölümünü. Taa yakından tanışacenız işliklän, onun iki özel formasınnan: iştennik nem haliştenniklän; işhallıklarlan; bitki-bitkiyädä – yardımcı söz paylarınnan. İşliktä gagauz dilindä var çok türlü zaman, diil nicä ukrain dilindä: şindiki, geçmiş hem gelecek. Onuştan onu zor üürenmää. Lääzım uroklarda olmaa dikkat, taa bir yardımcınız – te bu kiyat, angısını hazırladık sizä deyni – da kabul edeceniz faydalı bilgileri. Siz üüreneceniz söz paylarını dooru okumaa hem yazmaa, kullanmaa sözünüzdä. Genä, nicä da başka klasların kiyatlarında, olacek çok meraklı tekstlär lafetmäk ilerlemesi uroklarında. Siz yazacenız yaratma, takrir, annadacenız tekstleri, cuvap edeceniz soruşlara – zenginnedeceniz hem ilerledeceniz sözünüzü. Yaratmalı başarmaklar sizin işinizdä kiyatlan! Avtorlar

3

§ 1. GAGAUZ DILI IÇIN HABERLÄR 1. Okuyun teksti.

Gagauz dili, gagauzça – bizim ana dilimiz. O türk dillerin aylesindä bulunêr. Bu aylenin içindä var türlü başka dillär dä: osman-türk, azerbaycan, türkmen, özbek, kazah, kırgız, tatar hem başka. Hepsi bu dillär bir aylä kurêr, senselä dil aylesi, angıları çok benzeşerlär biri-birinä. Ama en yakın gagauz dilinä türkçä – osmanca, azerbaycanca, türkmencä. Bu üç dillerin arasında gagauzlar taa ii annêêrlar türk dilini. Türk milletleri derin zamannarda çok vakıt yaşamışlar Aziyada (Altayda) hem Orta Aziyada. Ozamannar eski türklerin bulunurmuş oguz senseleleri dä – gagauzların, osman-türklerin, azerbaycannarın hem başka türk halkların dedeleri. Onuştan oguz dili – gagauz dilinin hem kimi başka türk dillerin kökleriydi. ¾¾Angı dillär senselä gagauzçaya? ¾¾Angı dillär en yakın gagauzçaya? ¾¾Neçin lääzım sevmää ana dilimizi? ¾¾Annadın, ne bilersiniz „gagauz” lafın maanası için? ¾¾Angı devletlerdä yaşêêrlar gagauzlar? ¾¾ Söläyin gagauz halkın kalitellerini, kullanarak kendi ba-

kışınızı?

2. Getirin aklınıza söleyişleri, şiirleri, angısında gösterili sevda ana dilinä,

topraana, halkına, adetlerinä, istoriyasına. Aazdan annadın onnarı, argumentläyin cuvabınızı.

3. Okuyun şiiri. Açıklayın onun temasını hem ideyasını. Ne bilersiniz avtoru

için?

Ayozlu dilim

Benim yalpak dilim Severim bän seni, Sedef gibi paalı, Gagauzun lafı, Gagauzun dili

O kısadan söleer Ama açık pek deer. Annaşılsın derin Duygu hem da fikir Da duygularnı

Derin-derin köklü Oguz sesi onda, Vrınnêêr içimizdä! Onda türkü öter Cannar gibi öter

Birdän kapêr-büüleer. Benim yalpak dilim, Severim bän seni, Madonnayı gibi, Ayozluysun deyni.

(Mina Kösä)

4

4.

¾¾Annadın, ne bilersiniz küüyünüzün istoriyası için. ¾¾ Annadın anılmış insannar için, angıları duudu sizin ana

küüyünüzdä.

§ 2. SÖZ PAYLARI 5. Okuyun teksti.

Harakter terbiye etmää

Aklına getir: kaç kerä sän vardır kararladıın – yaarınkı vakıttan „eni yaşamayı çekettirmää”. Ama geçer bir-iki gün – da bişeyçik diişilmeer… Sän kimär kerä utanêrsın bu kararlardan, bu emin etmeklerdän da büük kahırlan düşünersin: „Yok bendä çetin harakter…” Sana nasaat te buydur: gününü başka türlü diiştirmää deyni, ilkin üüren onu. Al saadı elinä da yalnızça belli et, neyä sän vakıdını harcêêrsın. Bul aylaklık için serbest vakıdını da kullan onu. Ama yapma türlü zor plannarı, angılarını yok nicä tamannamaa. İi harakter edinmää deyni, lääzım ii düşünmää, çok sayıklamaa, ne zorluklar olur bulunsun ileri dooru önündä, da nicä olur onnarın altından üstünä çıkmaa.

Adamın önündä taa küçüklüündän, açan o sade başlêêr kendibaşına örümää, adımnamaa, çok türlü kösteklär, borçlar peydalanêr. O savaşêr te o, te bu köstektän aykırlamaa, o borçlu olêr çok türlü işleri yapmaa… Bu borçların hepsini lääzım bütün ürektän yapmaa, tamannamaa. Ozaman kendini islää duyacan. Bişey sana raatlık vermeyecek, nicä te bu annaman, duygun: ne neetlendim, ne lääzımdı – büün bän yaptım! 5

Bu uçsuz-kenarsız sincircik „neetlendim, lääzımdı – yaptım”, lääzım girsin senin bütünnä yaşamana. Hem nekadar taa çok borcun olacêk, nekadar taa çok lääzımnı işleri yapacan, okadar taa çetin senin harakterin olacêk. Terbiye etmää – виховувати Kararlamaa – вирішувати проблеми Nasaat – настанова, порада Diişilmää – сміятися ¾¾ Tekstin içindeliini sıradan annadın. Bulun onun öz fikirini,

söläyin, angı tiplän bu tekst.

¾¾ Ayırın direciklerä kendibaşına söz paylarını, annadın onna-

rın maanasını, koyun soruş, söläyin morfologiya nışannarını hem sintaksis rolünu.

6. Düzün bu laflardan cümlä, lafbirleşmelerindän cümlä, yapın birisinä

sintaksis analizi. Gittiydik, küüyün, bir kerä, bir tarafında, biz üüredicimizlän, bulunan üüsek bayırına. Otlar içinä, taşlık, hepsi, arasındakı, baktı. Angısı, orada gördülär, kolaç gibi, birkaç çiçeklerin kökündä, bir uzun yılan, olmuştu, birkaç. ¾¾Annadın söz payları için bu plana görä: 1. Söz payın maanası 2. Soruşları 3. Morfologiya nışannarı 4. Sintaksis rolü 7.

Okuyun teksti. Neyä üüreder bu nasaat?

Sözündä dur

Vermä söz, düşünmedään, ani var nicä tamannayasın te o işi, angısı için laf verdin başka bir dostuna, insana, grupaya ya kolektivä. Lafetmä boşuna! Açan sa söz verdin, ama sora annadın, ani yapabilämeyecän o işi, tezicik açıkla onu, kabaatını! Eer üürenmediysän sözündä durmaa, kendi lafını aslıya çıkarmaa, çeker küçüräk işçeezleri yapmaa, ama onnarı mutlak baştan-başadan yapasın! Kendi kabaatını başkasına atma! ¾¾ Yazın teksti tefterlerinizä, lafların üstündä belli edin, ne-

soy o söz payı. Neyä görä annadınız bunu?

6

§ 3. TEKRARLAMAK SÖZ PAYLARI. ADLIK. NIŞANNIK. ADERLIK 8. Aşaadakı annatma tekstin „Bilgi hem ruh zenginnii” I-ci abzaţını yazın.

Cümlelerdä gramatika temellerin altlarını çizin. Teksti okuyup, içindeliini annadın.

Bilgi hem ruh zenginnii

Bilgi adamın gözlerini açêr. Insan nekadar çok üürener, okadar çok biler, dünnedä, yaşamakta oluşları tanıyêr. Bilgi insannarı zengin yapêr ruh tarafından. Bilginin yardımınnan insan zanaat kendinä ediner. Agronomnar, traktorcular, şoferlär, uçakçılar, kosmonavtlar hem taa çok başkaları en ilkin bilgi kablettilär da sora butürlü speţialist oldular. Boşuna insan biri-birinä demeer: „Bilgidän zarar hiç yok, ama faydası pek çok”, „Eer istärseydin çok bilmää, lääzım çok üürenmää”. Onuştan türlü kiyatlarlan lääzım dostlaşmaa, çalışmaa onnarı dikkat okumaa, onnarda bilgi bulup, savaşmaa aklında tutmaa. Ozaman var nicä kabletmää ruh zenginniini. Kiyat – ruh nasaatıydır, bir evlat boyların öbürünä, bir ihtärın gençlerä akıl vermesiydir; bir nöbetçinin, angısı, tüfää brakıp, dinnenmää gider da verer uygun sımarlamasını öbür nöbetçiyä, angısı onun erinä beklemää gelmiş. Kiyatları çok kerä sayêrlar nasıl bir programa insannarın gelän yaşamasına deyni. Kim biler dooru kiyat okumaa, kim, nasıl var bir laf, „yudêr” kiyatları, onnar benzeer bir yolcuya, angısı trendä uzak erä gider, da trenin pençeresindän bakarak, dünneyi üürener. En önemli – olmaa talantlı 7

okuyucu! Okumakta annamaa, neyi hem ne için annadılêr, düşünmää oluşlar için, avtorun fikirleri için, koymaa kendini o oluşlar arasına, o durum erinä, angılar var bu kiyatta. Açan okuyucu olacek oluşlara, yazılmış duruma gözgöran, ozaman ona açılacek avtorun, yazıcın büük hem geniş ruh zenginnii. ruh zenginii – can zenginnii martur – inandıran kişi, yardımcı kişi nöbetçi – bekçi, angısında tüfek var alman – nemţä Nasıl annêêrsınız: ¾¾ Gagauz gilindä söieyişi: „Dünneyi aydinnadêr güneş, ama adamı – bilgi”. ¾¾ Alman gilindä söieyişi: „Kiyatları insannar havezlän gözdän geçirerlär, aktarêrlar, okuyêrlar”. 9. Ayırın bu tekstin içindän on adlık, belli edin onnarın hallarını, sayılarını. 10. Ayırın hep bu tekstin içindän cannı hem cansız adlıkları iki direcää.

¾¾Rus dilindä söleyişi: „Üstün-körün okumasının yok faydası”. ¾¾ İngiliz dilindä söleyişi: „Yazıcıyı ayırasın ölä, nicä ayırêrsın

dost kendinä”. ¾¾Bu temaya görä bilersiniz mi başka söleyişleri dä? ¾¾Söläyin hem açıklayın onnarın maanalarını.

11. A şaadakı teksti okuyun, onun içindeliini annadın, ad ona koyun. Söläyin,

bu tekstin temasını hem maanayca tipini, bulun onun öz fıkirini; ilkinki 3 cümledä bulun baş hem ikincili paylarını. Şkolanın bibliotekasında çok hem türlü kiyatlar var. Onnar sıraylan dizili bibliotekanın üüsek sergennerindä. Masalların üstündä erleştirili türlü renktä boyalı dergilär, gazetalar, broşuralar. Şkolacılar pek severlär, bibliotekaya gidip, meraklı kiyatları almaa, türlü dergileri, gazetaları okumaa. Burada var nicä hem dinnenmää, hem lääzımnı bilgileri bulmaa. Bibliotekanın öndercisi yardım eder, ayırıp bulmaa ii kiyatları. Bibliotekanın duvarlarında büük, kırmızı bukvalarlan yazılı: „Bilginin kenarları yoktur. Aarif adam üürener sade onu, ne lääzım, ama diil sıradan”, „İi kiyat doluydur derin flkirlärlän, bilgilärlan, duygularlan”. „Bilginin kökü acıydır, ama meyvası tatlıydır!” hem taa başka. Duvarlardan bakêrlar okuyculara gagauz yazıcıların patretleri. Akıl verän kiyatlar – onnar, nicä bir ii dostlar, angılar nasaat vererlär şkolacılara taa islää annasınnar büünkü yaşamayı, oluşları, angıları sevinmelik vererlär eni bilgilerä yol açmaa deyni. Bu sevinmelii herbiri 8

var nicä kabletsin. Onuştan şkolacılar çalışêrlar bıbliotekada bulmaa da düşünmekli okumaa te o kiyatları, angıları onnarın üürenän temalarına uyêrlar, angıları cannarına, üreklerinä yakışêrlar.

¾¾ Bu teksttä yazdırma elementleri var mı? Angısıydır onnar? ¾¾ Ne yazılı bibliotekanın duvarlarında? Üürenin o yazıları ez-

ber sölemää.

¾¾ Neyä üürederlär kiyatlar?

endiniz yazın birär annatma teksti, onnarın adı olsun te bu tema: „Bän K okudum bir meraklı kiyat”. Açıklayın tekstlerdä bibliotekanın te bu duvar yazısını: „Ii kiyat doluydur derin fıkirlärlän, bilgilärlän, duygularlan”. ukarkı resimä bakıp, yazın birär yazdırma teksti, açıklayın temayı „ŞkoY lanın bibliotekasında”. Tekst cuvap etsin soruşa nesoy? 12. Yukarkı resimä bakıp, yazın birär yazdırma teksti, açıklayın temayı

„Şkolanın bibliotekasında”.Tekst cuvap etsin soruşa nesoy?

13. Düzünüz lafbirleşmeleri, angiları düzülü: „nışannık+adlık”. 14. Aşaadakı teksti „Saçak kuşu” okuyun, açıklayın onun söz tipini, söläyin

onun stilini. Bölün teksti birkaç paya, onnara başlık koyup, herbirin adını yazın. 9

Saçak kuşu

Bän geldiydim avcılıktan da başçamızın yolcaazından yaklaşardım evimä. Avcı köpääm önümdä kaçardı yolcaazdan ileri dooru. Ansızdan köpääm vazgeçti kaçmaktan, yavaşıdı, başladı, sineräk, yaklaşmaa neyäsä, sansın duydu, ani ilerdä vardı nesä tutmaa. Bän baktım yolcaazın ilersinä, da bana göründü orada bir küçücük saçak kuşçaazı, angısı sarısını taa yutmamıştı, sade kafacıın üstündä vardı boz tüüceezlär. O düşmüştü yuvasından: lüzgär pek hızlı sallardı aaçların dallarını. Bu kuş yavrucuu uslu durardı erindä, gücülä yaymıştı yufka kanatçıklarını. Benim köpääm artık yavaşacık yaklaşardı bu kuşçaaza. Ansızdan bir yakın bulunan üüsek aacın dalından bir kart, büüceräk, karagüüdeli saçak kuşu, taş gibi, düştü erä, kär kopään önünä. Bu, bezbellı, küçük kuşçaazın anasıydı, neçinki o, şişırip kendisini, üüsek sestä „cıvlamaklan” atladı iki kerä köpään sivri dişli açık aazına karşı. Bu kart kuş hızlanmış kurtarmaa yavrucuunu, kapadardı kendi güüdeciinnän „yavrucuunu”... Ama onun küçüräk, tombarlak güüdesi titirärdi korkudan, o tepinärdi erindä, didinärdi, sesçeezi korkudan ba çıkardı, ba kesılärdı. Belliydi, anı ana kuşu hazırdı ölmää, anı o koyardı kendi canını ortalaa! Bezbelli, bu küçük ana kuşa görünärdi balaban köpek, nasıl bir büük korkuluk pelivanı, angısı var nicä öldürsün kimi olursa! Ama kart kuş dayanamadı otursun aaçta, kendi üüsek dalcaazın üstündä, neredä yoktu nicä olsun ölüm!.. Ana sevgisi, angısı, bezbellı, ölümdän dä taa kaavı, dalın üstündän çekti bu kuşu erä! (İ. S. Turgeneva görä)

¾¾ Annadın, nasıl ilerleer işlem bu teksttä? Neredä işlemin

çeketmesi? Okuyun.

¾¾ Oluşların hem işlemin baalantıları var mı? Sıralayın onna-

rı.

¾¾Ne olmuştu bir kuş yavrucuunnan? ¾¾ Bulun da okuyun tekstin yazdırma demetlerini kuşun korpä

yavrucuu için hem kart saçak kuşu için. Ne için kullanılmış onnar? ¾¾ Verin harakteristika ana saçak kuşuna. Ne üzerä korkmaz olmuş o? ¾¾ Angı artistik kolaylıklarını kullanêr avtor, açıklamaa kart kuşun yaptıklarını deyni? ¾¾ Neylän biter tekst? Angı kuvet çekti bu ana kuşu üüsek aacın dalından erä konsun deyni?

10

§ 4. LAFETMÄK ILERLEMESI. AAZDAN YARATMA – YAZDIRMA NATURAYI KENDI BAKIŞINA GÖRÄ 15. A şaadakı annatma teksti „Topal sıırcık” okuyun. Ona katlı plan kurun,

yazın planı tefterlerınızdä. Plana görä sıradan annadın tekstin içindeliini, açıklayın onun stilini hem annatma, yazdırma, fikirlemä elementlerini.

Topal sıırcık

Bän her yılın, ilkyaz geldiynän, bizim aulumuzun boyunda büüyän salkım aacına asêrım taftadan yapılı evcääz kuşçaazlara deyni. Bu yıl da bu aacın en üüsek dalına bir kuş evceezi baaladım. İlkyazın bu evceezin saabisi bulundu. Orayı başladı girmää da erleşti yaşamaa bir büük sıırcık. Görünärdi, ani o kanaat kalmıştı o evcääz için, her sabaa türlü türkücüklär çalardı. Tezdä bu sıırcık kendibaşına eş buldu. Pek hızlı geçti ilkyaz, geldı yaz. Sıırcıkların türkülerini işidärdik sade çin-sabaalen. Bir kerä salkım aacın altında bän buldum sıırcık yımırtaların maavi kabucaklarını – onnardan annadım, ani sıırcıkların oldu yavrucukları. Sıırcıklar türlü imeklär onnara taşıyardılar. Günün birindä bän denedim, ani sıırcık-boba oturardı evceezin örtüsündä, beklärdi, nezaman 11

gelecek ona sıra girmää evceezin içinä: sıırcıın eşi doyurardı yavrucuklarını. Evceezin üstündä duran sıırcık dayanamazdı: onun gagasında kurtçaaz ba uzun olardı, ba kıvranardı, ba dönmää savaşardı. Ansızdan kimsä, hızlı peydalanıp havada, uçtu sıırcıın yanına. Sıırcık düştü erä – bir küçük duan da pek çabuk, nicä gölgä, kaybeldi başka aaçların üstündä. Bän hızlandım aacın yanına.Aacın bir tarafında, titireyeräk, kartofi yaprakların arasına düşmüştü sıırcık-boba. Alıp elimä bu kuşu, bän baktım onun herersini, ama onun neresinä duan urmuş, görämedim, sade kuşun saa bacacıı bertikli, çıkıktı bir tarafa. Bizim hayatta buldum bir eski dipsiz bir sepet, onun altına döşedim eski ruba, da koydum sepet içinä kuşçaazı, sora bint buldum, kesip bir parçasını, onunnan yavaşıcık baaladım bu kuşçaazın bertik bacacıını. Sıırcık getirilmiş kurtçaazlarını idi sade ikinci günü, açan pek acıkmıştı. Tezdä sıırcıın bacacıı başladı alışmaa. Bana o ölä alıştı, ani çok kerä çıkardı karşı, açan bän ona imää getirärdim. Bän ona deyärdim: ,,Topal sıırcık”. O da sansın annardı onun adını. Bir kerä, deredän evä geldiynän, bän açtım pençerenin gözünü. Topal sıırcık ileri hiç uçmaazdı içerdä, ama şindi, serbest olup, ansızdan uçtu pençereyä dooru, birkaç kerä uruldu pençerelerin şişelerinä, sora fırladı dışarı, uurlayıp kendini pençerenin açık gözünä. Ertesi günü sabaalän, topal sıırcık oturardı kendi evceezinin üstündä da, sevineräk, onun türkücüklerini çalardı. Gecti yaz, güzün sıırcıklar uçtular sıcak taraflara. Kışın ardına genä geldi ilkyaz. Topal sıırcık genä, sıklık ederäk, uçtu, kondu bizim salkım aacımıza. Bän çok sevindim, ani topal sıırcık kaybetmemiş yolunu, kendi evceezini bulmuş. O yazın da, sevineräk, türkücük çalarak, yaşadı evceezindä. ¾¾ Tekstin „Topal sıırcık” bitkisini yazın, sora annadın onun öz

fıkiri için.

¾¾ Tekstä yapın analiz. Bulun işlemin düünüünü, onun ilerido-

orusunu, kulminaţiyasını hem çözülmesini

¾¾ Teksttä bulun da yazun tefterlerinizä katlı cümleleri. Açıkla-

yın, neçın onnar katlıydır.

16.

Yazın kısadan yaratma-yazdırma naturayı kendi bakışınıza görä.

12

§ 5. TEKRARLAMAK. SINTAKSIS 17. Okuyun teksti. Söläyin onun temasını, öz fikirini, tipini, stilini.

Fil

Fil – dünnenin en büük hayvanıydır. Fillär yaşêêrlar Afrikanın hem Aziyanın eşil tropik daalarında. Fillerin güüdeleri, bacakları pek büüktür hem kaaviydir, onuştan onnar kolay aralêêrlar daalarda pek sık büüyän kalın aaçları, onnarın dallarını. Bölä fillär bu yolsuz daalarda gezinerlär. Fillerin kalın derisi koruyêr onnarı kuru dalların hem çalıların batmasından. Ama büük iiri sineklär, kör sineklär, arılar, sakırgalar, uçup-konêrlar fillerin deri buruşuklarına da fena dalêêrlar onnarın sırtlarını. Onnarın dalamasından kurtulmaa deyni, fil büük havezlän yıkanêr, yuvarlanêr, batak içindä döker su kendi üstünä uzun kalaannan. Filin ensesi pek kısa, bu üzerä imäk kendinä erdän hem üüsek aaçlardan o alêr pek uzun kalaannan. Su içer fil genä uzun kalaan yardımınnan, angısına o bir kerettä çeker on litra su, da çeker o suyu kendi aazına. (Jurnaldan)

Uzun kalak – хобот Uçup – злітаючи Кonêrlar – сідати Yuvarlanmaa – валятися ¾¾Annadın teksti sıradan, takrir yazın. ¾¾ Ayırın bir sadä, bir da katlı cümlä, yapın onnarın bütündän

sintaksis analizini.

13

18. Okuyun teksti. Yazın onu tefterlerinizä, annadın, ne bilersiniz durguçluk

nışannarı için.

Yap iilik, ol namuzlu!

– Korkma yardım etmää aalemä, yardım et en ilkin o insannara, angıların üstünä bela uuramış: fukaaralara, yufkalara hem hastalara. – Engel etmä dolayanda bulunan insannara işlemää yada dinnenmää. – Olma kaskatı, ol yalpak, dikkat seläm ver hem hatır güt hepsinä: büüklerä, analarına-bobalarına, hısımnarına, dostlarına hem başkalarına. – Üüren saymaa aalemin fikirini, hatırlamaa yabancıların adetlerini, çalışkınnıını. Ama onnarın yannış işlerinä kayıl olma, doorut onnarın yannış fikirini yada yannış gitmesini! İilik – добро Namuzlu-yalan sölämeyän, dooru adam – справедлива людина Dikkat, kuşku – уважний Hatır gütmää – виявляти повагу до… 19.

Yazın tefterlerinizä teksti. Yapın sintaksis analizi beşinci cümleyä. Güzün insannar zengin bereketi toplêêrlar. Sıcak havalarda onnar hızlı işleerlär. Skolacılar başçada aaçlardan kırmızı almaları silkerlär. Kırlarda eni maşinalar işleerlär. Bostandan insannar büük karpuzları çıkarêrlar yolun boyuna. Orada maşinalar olmuş karpuzları taşıyêrlar panayır tükennerinä. ¾¾Annadın sıradan tekstin içindeliini.

§ 6. SINTAKSIS. LAFBIRLEŞMELERI HEM CÜMLÄ 20. Okuyun teksti.

Mihail Çakirin biografiyası

Mihail Çakir duumuş 1861-ci yılda. Küçüklüü geçer Çadır-Lunga küüyündä. 1881-ci yılda Mihail Çakir bitirer Kişinöv ruh seminariyasını. O yılın da sentäbri ayında çekeder işlemää üüredici Kişinöv ruh adam uçilişçesindä. Hem o vakıtta da olêr uçilişçenin klisesindä sväşçennik. Bu ХIХ-cu asirin bitki yıllarında rus imperiyasında, neredä yaşarmışlar üzlärcä halklar, milli sorunnar çok varmış. Ţarizma islää karşılamarmış çıksınnar kitaplar moldovanca, ukrainca, gagauzça h.b. 14

Ama Mihail Çakir nicä bir aydın insan, nicä bir milli lider, bakmayarak bu engellerä hem zoorluklara, çekeder çalışmaa, ki çıkarmaa moldovan dilindä nem gagauz dilindä kitapları. 1896-cı yılda Mihail Çakir yazêr bir mektub Rus imperiyasının milli üüredicilik ministerliinä. O yazêr, ani Besarabiyada yaşayan insannar lafederlär ana dilindä, onun için moldovannarı lääzım üüretmää onnarın ana dilindä. Bu sebepä görä lääzım tiparlamaa moldovan dilindä şkola kitapları, sözlüklär. Elbetki, düşüneräk moldovan dili için, Mihail Çakir unutmardı gagauz kulturası için da. Valentin Moşkov kendi oçerklerindä „Гагаузы Бендерского уезда” yazêr, ani 1895-ci yılda sväşçennik Mihail Çakir çevirer Evangeliyayı gagauz dilinä. ХХ-ci asirin başlantısında, açan Rus imperiyasında çekeder revolüţiya, devlet kuvedi zayıflêêr, da onun için veriler çıkarılsın gazetalar, jurnallar, kitaplar moldovanca, gagauzça hem taa çok başka dillerdä. Çekederäk 1900-cü yıllardan, Mihail Çakir tiparlêêr onnarca kitap. ¾¾ Ne annadınız gagauz aydınnadıcısı için bu teksttän? Ne-

soy onun stili? Belli edin stilin nışannarını.

¾¾ Yazın tefterlerinizä bir sadä cümlä, sora da ayırın lafbir-

leşmelerini onun içindä. Açıklayın, neylän ayırılêr cümlä lafbirleşmesindän.

Mihail Çakir

15

Çevirin teksti gagauz dilinä. В історії гагаузів Михайло Михайлович Чакір зіграв велику роль. Він переклав рідною мовою Євангеліє, православні молитви, видавав місіонерську газету гагаузькою мовою, написав історію свого народу, уклав гагаузько-молдовський словник. Вільно розмовляв і писав трьома мовами: гагаузькою, російською, молдовською. Він був першим духовним лідером гагаузів, який користувався великим авторитетом серед своїх земляків. Уродженець Чадир-Лунги протоієрей Михайло Чакір похований на Центральному (Вірменському) цвинтарі Кишинева. На його могилі встановлено вельми солідний пам’ятник. Іменем Чакіра названо одну з кишинівських бібліотек, а також невеличкий провулок. У гагаузьких містах і селах іменем Чакіра названо вулиці, ліцеї та навіть національний театр. Sintaksis deniler gramatikanın o bölümünä, angısında üüreniler: • lafbirleşmeleri, • sadä hem katlı cümlelär, • cümlelerin biri- birinä baalaşması, • cümlelär doorudan hem kıynaş sözlän, • punktuaţiya kuralları. Gramatikayca hem maanayca biri-birinä baalı da taa doludan obyektleri, onnarın nışannarını gösterän iki taa çok laflara lafbirleşmesi deniler. Subyektlän predikat lafbirleşmesi kurmêêr. 21.

Lafbirleşmelerini tefterlerinizä yazın,onnarın temel hem belliedici lafbirleşmelerini bulun, temel laflardan belliedici laflara soruş koyun, açıklayın, kaç laftan kurulu lafbirleşmesi, var mı onnarın arasında iştennikli laf çevirtmesi. Kıvrak yazmaa, kiyat okumaa, demekli okumaa, çabuk gelmää, derindän düşünmää, balaban çocuk, büük boylu çocuk, alçak evcääz, üüsek bayır, uzun pardı, dar sokak, kısa farta, biyaz gölmek, kısa enni gölmek, kırmızı boyada fistan, daada beni kaybedän bobacıım, aulun boyunda açan çiçek, çöşmenin yanında oturan kız, pınar suyu içän yolcu, maaza içindä duran fıçı, evin yanında büüyän salkım, zor yollar, zor pinmää, göktä uçuşan kırlangaçlar, kapuyu açan musaafir, çiçektän-çiçää uçan kelebek, bal yapmaz arı, aul üstünä konan garga, kümes yanında ötän horoz.

16

§ 7. LAFBIRLEŞMELERIN ÇEŞITLERI: IŞLIKLI, ADLIKLI HEM IŞHALLIKLI LAFBIRLEŞMELERI 22. Okuyun teksti. Annadın onun içindeliini sıradan. Söläyin, neyä üüreder bu

tekst.

İnsanın saalıı için

Odesa kasabasında var institut insanın gözlerini ilaçlamaa deyni. İnstitut taşıyer Akademik Vladimir Petroviç Filatovun adını. …Adamın başına büük bela geldi: onun göz ortasında bir tombarlak biyazçık peydalandı. O biyaz lekecik başladı taa büük olmaa, sora göz akına etişti- adam kör oldu. Çok yıllar, çok insannar zeet çekärdilär bu hastalıktan, kör kalıp, ilaç bulamazdılar kendinä. Bütün yaşamasında kör gezärdilär. Hastalık sayılardı ilaçlanmaz, ona ilaç yoktu. „Ama neçin?” – sorardı student-medik V. Filatov. – Neçin yok nicä insan gözünnän görsün, açan onun bütünnä göz aparatı saa kalêr, sade gözün önünkü kojacıına biyazçık düşer?” Bu problemayı, aaraştırıp, çözmää savaşarkan, Vladimir Petroviç Filatov yaptı çıkış, ani bölä hastalara lääzım yapmaa operaţiya. İlktän görüner, ani bu iş pek kolaydır: kesip, çıkarmaa biyazçıı, onun erinä koymaa bir kıymıcak incä dericik saa gözlerdän-da hasta genä çekedecek görmää. Ama lääzım oldu çok türlü çalışmaa hem zor işlemää, çok türlü eksperiment yapmaa, da eniycesinä çok insan alıştırmaa, sade ozaman onu 17

başladılar inanmaa, sade ozaman onu çekettilär metetmää. Olurdu yannışlıklar da. Ama gösterirdi kendi çetin harakterini- kendi neetindän atılmazdı! Büük sevinmeklär kaplardı onun üreeni, açan operaţiyadan sora hasta genä başlardı görmää! Açan yapılmış operaţiyadan sora çok vakıda kör kalan insan genä başlêêr görmää bu aydınnık dünneyi, doktora bundan taa büük sevinmelik yoktur, adam karannıktan çıksın da genä insannarı, yaşamayı görsün, siiretsin – bu verer büük hoşluk, raatlık doktora-göz alıştırıcısına”, – yazardı V. P. Filatov. Sora çok yıllar sıravardı V. P. Filatov çok türlü göz operaţiyalarını yaptı, hastaların çoyuna o dünnä görmesini baaşladı. Onda ilaçlanmaa deyni, Odesaya başladılar gelmää hastalar Moldovadan, Ukrainadan, Rusiyadan hem başka memleketlerdän. Bütün dünnä V. P. Filatovun şannı işlerini üürendi. V. P. Filatov üzlärlän başka speţialist hazırladı, göz hastalıklarını alıştırmaa deyni. Başka kasabalardan Odesaya gelärdilär doktorlar, bilim izmetçileri Filatovlan barabar işlemää deyni. Filatovun operaţiyaları yardım ettilär binnärlän insannara karannıktan çıkmaa, genä gün şafklarını görmää. Yannışlık – помилка Peydalanmaa – з’являтися Göz akı, gözün biyaz eri – очне яблуко Biyaz lekecik-gözdä tombarlak biyazçık – більмо в очах ¾¾ Açıklayın bu tekstin öz fikirini hem stilini. Bu tekstin soruş,

duygulu hem şaşma cümlelerini bulun, ayırı okuyun. ¾¾ Annadın, varmış mı V. P. Filatovun harakterindä çetinnik, çalışkannık, insannık? ¾¾Açıklayın, nasıl annêêrsınız te bu deyimneri: a) „ Karannık dünnä insana mezardan beter”; ä) „İnsanın saalıı bu dünnedä en paalıydır”. ê) „Kim insanı alıştırêr, iilik yapêr, onu insan unutmêêr, meteder, ona hatır güder”. ¾¾Annadın, siz büüdüynän, angı zanaatı ayıracênız? ¾¾Olur mu demää bu tekstä, ani o – artistik annatması? Bakarak ona, angı söz payıydır temel (belliedilän) laf, bilinär iki türlü lafbirleşmeleri: 1. İşlikli lafbirleşmeleri deniler o lafbirleşmelerinä, angıların temel lafı işliktir, iştenniktir yada haliştenniydir. Örnek: a) kiyat yazmaa, şiir okumaa, alma toplamaa (temel laflar nışannanmış) ä) kiyat yazan, türkü çalan, sokaktan geçeräk. 18

2. Adlardan lafbirleşmeleri deniler o lafbirleşmelerinä, angıların temel lafı olur olsun adlık, nışannık yada sayılık: Örnek: meraklı roman, koyu maavi, pek gözäl, bobasından balaban. Adlardan lafbirleşmeleri var nicä olsun: • adlıklı, açan temel lafı – adlıktır: kara beygir, çavdar samanı, taştan ev, annaşılı soruş, beş kişi, çakıllı yol, üklü araba. • nışannıklı, açan temel lafı – nışannıktır: pek eşil, altından paalı, demirdän çetin, baldan tatlı. • aderlikli lafbirleşmeleri. Onnardan temel lafı – aderliktir: bişey islää, herbiri aramızdan, bişey-bişey uşaklar için, bukadar büük, bundan başka. • İşhallıklı lafbirleşmeleri. Onnarın temel lafı – işhallıktır. Örnek: heptän geç, pek çoktan, dübüdüz geeridä, pek erken. 23. Laflarlan lafbirleşmesi kurun, onnarda temel lafların altlarını çizin, söläyin,

angı söz paylarından kurulu temel laflar, buna görä yazın, angı bölümdän bu lafbirleşmeleri. Kullanın verilmiş örnää. Dökmää, su; seslemää, kızkardaş; pinmää, aaç; etişmää, derä; atlamaa, hendek; girmää, içer; yaşamaa, küü; sandık,aaç; çorba,imää; surtuk, mamu; kalpak, bän; gelmemää,şen; benzemää, anası; yorgun, iş; yortu, giiyinmää; tatlı, şeker; kazan, beş; gün, birkaç; üüsek, okadar; onbeş, yakın; gezmää, güleräk; uçan kuşlar; çüvendä, kaynatmaa; erken, kalkan; aula, girän; sofrada, oturan; yakar, biberlär; akar, sular; toplanmış, bereket; kazılmış, başça; sürülmedik, tarla; istedii, erlär; düzülmüş, evlär; boyanmadık, pençerä; karıştıı, fikirlär. Örnek: kesmää, baa- baa kesmää (işlikli lafbirleşmesi).

24.

Verilmiş annatma parçalarından çıkarın lafbirleşmelerini da, tefterlerinizä yazıp, annadın, angı bölümdändir onnar. 1) „...Onnar için laf yok, – dedi karı da başladı teklif etmää, öteesini üürenmedään. – Hadi, buyurun aula, te buracıkta, hayatta, serin,laflaşınız. Adam yakındır gelmää,o gitti ustaya, baksın, düzdü mü fıçılarımızı, gelän aftaya başlayacêz baaları bozmaa.” Çök beklämedilär, ev saabisi geldi. O ilktän, açan gördü,netürlü adamnar ona uuramışlar, üfkelendi, neçinki kendi küülülerini – Kirilin Sandisinin Tanasını hem Andonun Örgisini,baş muhçuları,sündükleri – çök islää bilirdi. Aklı kesti, ani bu bekrilär getirmää gelmemiştilär. İsteyecektirlär ya şarap, içip tä ödämemää, yä, kim bilsin,ne başka aldatmaklarlan gezerlär… (Nikolay Baboglunun „Dünürcülük” annatmasından)

2) „…Yolca gelirdilär mezarlıktan iki ihtär karı. Onnarın arasında gidärdi Gançu Kirunun karısı Länka da. O taa gençti, taa yoktu otuz yaşında, ama o da şindän sora ihtära benzärdi, onun da hep ölä ergindi 19

suratı, o da hep ölä gidärdi kasılı omuzlan, kambur arkaylan, nicä öbür karılar. Onun elindä vardı bir koyu-eşil yarım kilalık şişä, angısından o dökmüştü suyu uşacıının mezarında çiçeklerä. Bir yıl geeri Länka gömdüydü ilk uşaanı. Uşak olduydu bir buçuk yaşında, şindän sora gezärdi, çekettiydi lafetmää, ama uuradı ona, ne salgın uuradıysa, da uşacık süündü onnarın gözünün önündä, nicä mum, kaldı sade adçaazı, sandıkta yazılı…” (Dmitriy Kara Çobanın „Düşär yıldız” annatmasından)

§ 8. LAFBIRLEŞMELERIN BÖLÜMNERI 25. Okuyun teksti, onun içindeliini sıradan annadın, bölün teksti paylara,

herbir paya koyun ad, yazın planı tefterlerinizä. Tekstin stilini belli edin.

Lüdvig van Bethoven

Vena kasabasında yaşayan insannar ii bilärdilär bu yaşlı hem geniş arkalı adamı, angısının annısı da geniş, üzü lüzgerli hem saçları dolaşık. Hergün, nicä dä hava olsa, o içerdän çıkardı. Onu çekärdi görmää kasabanın geniş sokaklarını, gökün üzünü hep ölä, nicä çekärdi muzıka yazmaa. Hızlı adımnardı o, geçärkän bir kalenin yanından, bakardı bulutlara, angıları pek aşaa inmiştilär hem çabuk kayardılar göktä oyanı-buyanı; görärdi, nicä bükülerlär lüzgerdän aaçlar, nicä raatsızlıktan kuşçaazlar uçuşêrlar. Ama kuşların baarışmasını, lüzgerin uuldamasını o işitmäzdi. Bethoven saardı. Bu hastalık onda çeketti taman ozaman, açan o oldu bilinir, şannı muzıkant hem kompozitor. Onun muzıkasını hepsi sevärdi. Onun gözäl ötär muzıkasında vardı derin duygular, ii istemeklär – insannar arasında olsun serbestlik, birlik hem kardaşlık. Muzıkasınnan o sevindirärdi insanı. Onda taman vardı çok türlü neetlär – yazmaa üüsek uurda muzıka, bu taraftan göstermää kendi kuvedini. Da taman ozaman onun başına geldi bu büük bela – başladı işitmemää. İşitmemezlik hepsinä deyni pek büük kahır, ama kompozitora taa büük kahır olmuş! O savaşarmış kısmetini kaybetmemää, çeketmiş taa sık muzıka yazmaa. Bölä 20

o savaşarmış hastalıı üstelemää. Saar kompozitor, hastalıına bakmayarak, yazdı bir pek käämil muzıka „Girginnik simfoniyası”. Ama o yıl dübüdüz saar olmuş. Bethoven insannarlan hiç lafedämäzmiş, sade tabiatlan sözleşmäk ona verirmiş raatlık hem kısmet. Bundan sora muzıka sesleri sade onun içindä büüyärmiş. Da o yazdı eni bir simfoniya „Klisä simfoniyası”, angısı sansın kanat verer insannara uçsunnar naturanın gözäl erlerinä. O erlerä, neredä işidiler derelerin su şıpırdaması, kuşçaazların cıvıldaması, yaamur suların şamatası, çobancıın çırtma çalması. Geçti yıllar, ama Bethovenin kulaklarına ömür dünnedän hiç bir dä sesçääz etişmedi. Bu hastalık Bethoveni kırmadı, onun çetin harakteri bozulmadı. Açan o karşı gelärmiş sokaklarda Avstriyanın padişahkasınnan yada başka büük zaabitlärlän, onnar onun önünü geçmäzmişlär, ilkin yol ona verärmişlär. Kabararmış mı o ? Yok, o diilmiş dik,diilmiş hodul adam! „Kim halizdän sever muzıkayı, o yok nicä olsun hodul insan! – yazarmış o. – Kim görer, ani incäzanaatın yok sınırı, o duyêr, nasıl yırak o kendi neetindän”. Bethoven incäzanaat için bütün yaşamasını verdi. Açan o başlardı muzıka yazmaa, unudardı uyku için, saymazdı zaametini, korumazdı saalıını. Çok kerä hastalanardı, yaşardı fukaara. Onu bıktırardı yalnızlılık, ama pek çok sevärdi başka insannarı, pek inanardı, ani iilik yapmaa herbir insanın canı çeker. Bu inanmaklar görüner onun bitki Onuncu simfoniyasında. Bu simfoniya biter bir gimnän „Sevinin!” Geniş hem aydınnık melodiyalar öter. „Milionnan insannar, kucaklaşın!” – teklif eder simfoniyadakı türkü çalan hor. Bethovenin muzıkasındakı ömürü bitmeyecek, neçinki o hepsinä insannara pek paalıydır. Bu muzıkaya Bethoven koydu kendi sevgilerini hem inanmasını serbestlik hem kısmetlilik için. aabit-önderici, pek zengin buyurucu – ватажок (укр.), предводитель Z (рос.) İncäzanaat-ustalıklı zanaatlar: yazıcıların, artistlerin, kompozitorların h.b. – мистецтво Raatlık – спокій Serbestlik – воля Kardaşlık, dostluk, kafadarlık – братерство, дружба, товариство Saabi, çorbacı – господар (укр.), хозяин (рос.) ¾¾Cuvap edin bu soruşlara, okuyun teksti. ¾¾Var mı bu teksttä yazdırma elementleri? Okuyun onnarı. ¾¾Yazdırın L. van Bethovenin patredini. ¾¾ Bulun tekstin annatma hem fikirlemä elementlerini. Angı-

sıydır onnar?

21

Angı söz tipi bu teksttä baş olêr: annatma mı, yazdırma ¾¾ mı, fikirlemä mi?

¾¾ Bethovenin harakterindän angı kaliteleri var nicä almaa

kendinizä? Söläyin kendi bakışınızı.

¾¾Bu tekst sizi neyä üüreder?

26.

ne? neyi? h.b.

1. Bellilikçi nesoy?

2. Tamannıklı ne?

3. Hallıklı nicä?

Eşil ot

Kiyat okumaa

Hızlı kaçmaa

nicä? h.b.

nesoy? kaçıncı? h.b.

Lafbirleşmeleri belliedici lafların maanalarına hem cümledä funkţiyalarına görä var üç türlü

Lafbirleşmelerini yazın üç direcää: Bellilikçi

Tamannıklı

Hallıklı

Uzun sokak, şkolaya gitmää, erken kalkmaa, kuşları doyurmaa, derin pınar, kısa fistan, taligadan inmää, yabanıdan korkmaa, siirek ekmää, tez gelmää, su içmää, sırasını bekleyän, günä bakan, hızlı açmaa, dooru ükletmää, geniş yol, biyaz kaar, aaca pinmää, barabar işlemää, kara toprak, kırk kaşık, çırpıları kırmaa, lafları yazmaa, yannaşık oturmaa, sekizinci klas, sarı kaun, yukarı bakmaa. 27.

İşleyiniz variantlara görä. Lafbirleşmelerinnän birär sadä cümlä yazın. Lafbirleşmelerinä soruş koyun, söläyin, angı bölümdän bu lafbirleşmeleri, bakarak onnarın belliedici lafların maanalarına hem funkţiyasına. I-var. – Tavana pinmää…

II-var. – Biyaz guguş…

Mor gölmek…

Az vermää…

28.

Cümleleri yazın, bellilikçi, tamannıklı hem hallıklı lafbirleşmelerini bulup, onnarın altlarını çizin. Onnarın bölümneri için annadın. Mali, kara çemberini daartıp, sokaa çıktı. Sokakta çok vakıt başka karılar artık oturardılar. Karılar lafedärdilär buyılkı bereket için. 22

İlkyazın sade bir yaamur yaadı. Aaçlarda, allelem, meyva olacêk, ama karıkları lääzım sık-sık sulamaa da olsun biber, patlacan. İnsana lääzım çemrek işlemää, gecä-gündüz çalışmaa da kurtarmaa bereketi. Bizim tarlaları derin sürerlär, ama, açan yaamurlar yaamêêr, bereket azarak olêr. Acaba, nezaman gelecek ölä vakıt, açan bizim tarafta da insannar başlayaceklar tarlalarını göldän sulamaa? Şindi hepsi tersinä olêr, insan çok işleer, kaçarak gezer, ama raatlık bulamêêr. Yaamurlar hep yaamêêr!

§ 9. BELLILIKÇI LAFBIRLEŞMELERIN ÇEŞITLERI: BIRINCI, IKINCI, ÜÇÜNCÜ IZAFETLÄR 29. Okuyun teksti. Yazdırma elementleri hem dialogu bulup, annadın, nasıl

onnar yardım eder taa derindän açıklamaa tekstin öz fikirini. İnandırın, ani tekst artistik stilindä yazılı.

Bizim üüredicimiz

Bir kerä biz üüredicimizlän gittiydik küüyün bir tarafında bulunan üüsek bayırına, istediydik çiçek toplamaa hem fidan getirmää şkolanın auluna deyni. Zar-zor etiştik bayırın orta erinä da oturduk taşlar üstünä dinnenmää. Ansızdan çocukların biri korkunç seslän baardı: – Yılan, te näända bir yılan! 23

Hepsi baktı taşlık arasındakı otlar içinä. Orada gördülär bir uzun yılan, angısı kolaç gibi olmuştu birkaç çiçeklerin kökündä. O kafasını kaldırmıştı bizä dooru atmaa kendisini. Biz taa etiştirämedik bişey düşünmää, ansızdan şaş-beş olduk, bilmäzdik, ne yapmaa. Üüredicimiz sä hızlı kalktı erindän, itirdi bizi bir tarafa, kendisi dä çabuk buluverdi bir uzun sopa, hazırlandı onunnan korunmaa, urmaa yılana, eer yaklaşarsa. – Kaldırmayın sopayı pek yukarı, olmasın omuz uurunda! – baarardık biz. Ama yılan, bezbelli, korktu, ansızdan kaybeldi otlar içindä. – Hadi, çocuklar, inelim aşaa, burada şindän sora kalmaa korkunçtur! Biz başladık kaçmaa aşaa dooru, üüredicimiz dä sopaylan gelirdi ardımızdan hem hazırdı bizi genä korumaa. Sora üüredicimiz sordu: – E, neçin siz baarardınız, ani bän diil lääzım kaldırayım sopayı omuz uuruna, açan istärdim yılana urmaa? – Yılan var nicä yapışsın sopaya, sora sopadan sarılsın ensenä! – annadardık biz üürediciyä, da kimsä ansızdan ona sordu: – Canabiniz, ilerdän vardır mı gördüünüz yılan? – Yoktu, büün seftä gördüm, – sansın kabaatlı gibi üüredici dedi, gülümseyeräk. Orada, neredä bän büüdüm, yılan yoktu. Bizim tarafta ne bayır, ne dä çayır var, onuştan orada yılan kimsey yoktur gördüü, da büün bana pek titsi geldi! Biz durgunduk da açık aazlan başladık seslemää. – Te gördünüz mü, ne yaptık biz! Biz lääzımmış üüredicimizi koruyalım – diil o bizi! Bizim sa korkudan bu iş hiç aklımıza da gelmedi! Geçecek çok yıllar, ama biz unutmayacez bu üüredicimizi, angısı, gülümseyeräk, sansın kabaatlı gibi, hazırdı hızlanmaa sopaylan ileri, kurtarmaa kendi üürenicilerini beladan. O verdi bizä bir ii örnek, bizim dä harakterimiz ölä lääzım olsun! Zar-zor – насилу Dinnenmää – відпочивати Çini, çanak – посуд Cuvap edin bu soruşlara:

¾¾Angı oluş(epizod) bu tekstin temelinä koyulmuş? ¾¾Oluşun baş personajı kimdir? ¾¾Üüredici angı harakter kalitesini gösterdi bu oluşa? ¾¾ Neyä başladılar düşünmää şkolacılar, açan üürendilär, ani

onnarın üüredicisi seftä yılanı görmüş?

¾¾ Nasıl annêêrsınız tekstin te bu sıralarını: „…Biz lääzımmış

üüredicimizi koruyalım – diil o bizi! Bizim sa korkudan bu iş hiç aklımıza da gelmedi!” 24

Bellilikçi lafbirleşmeleri, bakarak ona, angı söz payları olêrlar belliedici laflar, iki türlü vardır: I. Birinci soy bellilikçi lafbirleşmeleri. II. İkinci soy bellilikçi lafbirleşmeleri. I. Birinci soy bellilikçi lafbirleşmeleri te onnardır, angılarında belliedici laflarnışannık, sayılık, işhallık, aderlik hem iştennik (yalnız yada annadıcı laflarlan bilä) Örnek: maavi gök, dört pençerä, sekizinci klas, bu ev, az vakıt, geçän günnär, üüsektä uçan kuşçaaz. Bölä lafbirleşmelerindä herbir laf cümledä ayırı cümlä payı olêr. Bu lafbirleş­ melerin ilk lafları herkerä bellilik olêr, temel lafı – subyekt olur olsun ya tamannık, ya hallık, ya adlardan predikat. Bu kuraldan olsun ayırılsın sade o laf birleşmeleri, angıların belliedici lafları sayılıktır (iki komuşu, on yımırta h.b.). Örnek: 1. Açık hava taa sabaalendän belliydir.(Açık – bellilik, hava – subyekt) 2. Mişa bileder eni kazmayı.(Eni – bellilik, kazmayı – tamannık) 3. Kiev Ukrainada en gözäl kasabaydır. (En gözäl – bellilik, kasabaydır – adlıktan predikat.) 4. Biz üüreneriz aydınnık klaslarda. (Aydınnık – bellilik, klaslarda – hallık.) Ama: İki kardaş dereyä yıkanmaa gitmişlär. (Iki kardaş – subyekt, nasıl cümlä payı; nasıl söz payı – sayılık hem adlık.) II. İkinci soy bellilikçi lafbirleşmeleri düzülü salt adlıklardan. Bölä lafbirleş­ melerinä izafet deniler. Belliedici laf hem temel laf- adlıklardır. Örnek: rezina top, kadifä fistan, demir kapu, evin örtüsü, aacın kökü, uşaan eli h.b. Bölä lafbirleşmeleri cümledä bir cümlä payı olêrlar. İki laf, ama cümlä payı-bir. O iki lafı biri-birindän ayırmaa olmaz. Bu lafların maanalarına bakarak, onnarı kopartmaa biri- birindän yoktur nicä. Bu üzerä bölä eşli baalı laflar çok kerä termin laflarına dönerlär. Örnek: bel kemii, göz yaşı, gök kuşaa, güz çiçää, Çoban Yıldızı, diş otu, laana yapraa h.b. Cümledä bölä lafbirleşmeleri katlı subyekt, katlı predikat, katlı tamannık, katlı hallık olêrlar.

25

Belliedici hem temel lafları ikisi dä afıkssiz.

Belliedici laf afikssiz, temel lafı afıksli

Örnek: Demir yol

Örnek: Tauk yımırta-sı

izafet

III-üncü esaptan

II-nci esaptan izafet

izafet

I-inci esaptan

İzafet deniler bellilikçi lafbirleşmelerinä, angılarında belliedici hem temel lafları sade adlıklardan kurulu

Belliedici hem temel lafları afıksli. Bu izafet olur katlı da, kurulur 3–4 lafların yardımınnan Örnek: Oglan-ın sopa-sı

Bellilikçi lafbirleşmelerindä sözlär baalı biri- birinä o türlü baalantıylan, angısına deniler izafet baalantısı. Izafet esabından lafbirleşmelerini kurêr iki laf, angıların ikisi da adlıktır: önündekisi olur bellilik gibi; öbürü – temel lafı. Örnek: taş yol, er tavşamı, evin örtüsü, uşak oyunu, koyun piiniri. Gagauz dilindä var üç türlü izafet konstrukţiyası. Birinci esaptan izafet- lafların ikisi dä afiksiz. Örnek: altın küpä, taş aul, yapaa çorap. İkinci esaptan izafet-temel lafı olêr adlık saabilik formasında, üçüncü üzdä; belliedici lafı- afiksiz. Örnek: kapu önü, uyku türküsü, uşak başçası. Üçüncü esaptan izafet- lafların ikisi dä afiksli. Örnek: derenin kenarı, koçun buynuzu, kasabanın sokakları. TUTUNUZ AKLINIZDA! Üçüncü esaptan izafet cümlelerdä var nicä olsun katlı dal da: belliedici lafların hem temel lafların önündä olur peydalansın kendi bellilikleri. Örnek: 1. Dimitri Kara Çobanın duuma – geçinmä dataları (1933–1986). 2. Çadır kasabanın merkez erindä Mihail Çakirin anmak taşı koyuldu. 30. Bu izafetleri yazın üç direcää:

I-inci izafet

II-nci izafet

III-üncü izafet

Demir kürek, aul boyu, ipek gölmek, taş köprü, maaza içi, gök taşı, çöşmä suyu, booday tenesi, çay otu, papşoy unu, ev saabisi, pardı aul, saman yolu, panayır malı, küüyün kenarı, şkolanın yapısı, koçun buynuzları, ana dili, Sabaa Yıldızı, inek südü, guguşun kanatları, kloçkanın piliçleri, kuan balı, aacın gölgesi, demir enser, çini çölmek, er tavşamı, derenin köprüsü. 26

31. Cümleleri tefterlerinizä yazın, birinci, ikinci hem üçüncü esaptan izafetleri

bulup, belli edin. 1. Küüyün içindän geçän taş yol diildi pek düz. 2. Çayırın kenarına uzanan demir yol güneştän yalabıyardı. 3. Demir kapu zor açılırdı. 4. „Kuş südü” bombonileri pek gözäl kokardılar hem pek tatlıydılar. 5. Ev saabisi bizi teklif etti içeri girelim. 6. Karannık gecedä Saman Yolu hem Yıldız göktä görünmäzdilär. 7. Derenin kenarları çok bataklıydı. 8. Katinin fistanı uzuncaydı hem gözäldi. 9. Zenanın mamusu sevärdi hısımnarına iilik yapmaa. 10. Kasabanın evleri çok balabandılar.

32.

İşlemäk grupayalan. Cümleleri yazın, onnarda üçüncü esaptan izafetleri bulup, altlarını çizin. 1. Dünnenin malı – dunnedä kalır (söleyiş). 2. Çiçään kokusu vakıdında kokulur (söleyiş) 3. Güzün sonu yaprakların benizindän belliydir (söleyiş). 4. Beygirin kuvedi büüktür. 5. Yazın, üülendä, gökün maavisi pek açık görüner. 6. Derä boyuna komuşuların aulu inärdi. 7. Lelään yuvasından hem pınarın serenindän çekedärdi bizim tarafımızın nışannarı. Seren – колодязний журавель Analіz sıralıı

1. B ulmaa temel hem belliedici lafları, koymaa soruşu.

2. Sölemää, angı söz payıydır temel laf.

Örnek:

3. Sölemää, angı söz payıydır belliedici laf.

4. Açıklamaa lafbirleşmenin bölümünü

Aazdan analiz

Biyaz peşkir lafbirleşmesindä temel lafı peşkir, belliedici lafı – biyaz (peşkir nesoy?) Temel lafı – adlık, belliedici lafı – nışannık. Belliedici lafın funkţiyasına hem maanasına görä – bellilikçi lafbirleşmesi.

Yazılı analiz nesoy? biyaz (nış.)

Angı bölümdän? Bellilikçi lafbirleşmesi

peşkir (adl.) 27

Aazdan analiz

Çayır çimeni lafbirleşmesindä temel laf çimeni, belliedici laf – çayır. Topladık nesoy çimeni? Çayır. Temel lafı – adlık, belliedici lafı – genä adlık. Belliedici lafın funkţiyasına hem maanasına görä – bellilikçi lafbirleşmesi – II-nci esaptan izafet.

Yazılı analiz nesoy? çayır (adl.)

Angı bölümdän? Bellilikçi lafbirleşmesi – II-nci esaptan izafet

çimeni (adl.)

33. Lafbirleşmelerinä yapın analiz aazdan hem yazılı .

Serin hava, sebepli su, basamaklı yol, taş köprü, sarmısaklı manca, yakıcı biber, dokuma plat, gelän-geçän çocuklar, gökün maavisi, on yaşında uşak, fidannarı budamaa, enser kakmaa, dediini yapmaa, kaçarak gezmää, kiyat yazmaa, sarı kaun, tafta aul, keskin bıçak, biyaz şeker, kırmızı keremet. 34.

Yazın cümleleri, onnarda lafbirleşmelerini bulup, altlarını çizin, sora yapın onnara yazılı analiz. 1.Yolun ucu bitkisiz(söleyiş). 2. Dört kardaş bir sert gölmek içindä (bilmeycä). 3. Aalemin kahırı benim kahırıma benzemäz (söleyiş). 4. Yalpak kuzu iki anadan süt emär (söleyiş). 5. Ertesi günü Ayı-Kulak kalmış evdä manca yapmaa (masaldan). 6. Benim bobam bilmedi derdimi (türküdän). 7. Ananın saalıını unutma sormaa. 8. Sümek – yapaanın taranmışı (söleyiş). 9. Çok gezän – çok bilir (söleyiş).

28

§ 10. ÇIFTLI LAFLAR 35. Okuyun teksti, koyun onun adını.

Tekstin adı açıklêêr onun temasını mı osaydı öz fikirini mi.

Sentäbri ayın bitkisindäydi. Küüyün taligacısının Mani Vladinin kapu önü doluydu insannan. Oradan kısa ara aşırı işidilärdi kemençä, garmoni hem daul sesi. Vladi everärdi kızını Stankayı Çadır rayonundan bir küüyä. Geçän cumaayadak Stanka işledi kendi küüyündä yapı düzücüsü, kırcı. O her sabaa bir elindä sepet, birindä dä kazma, yada diiren geçärdi işä üüredicilerin evinin hem şkolanın arasından… Pazar günü taa sabaaländän evi sardılar gençlär. Saat ikiyä yakın tokatların yanına geldi üç ük maşinası hem bir açık-maavi „Moskviç”. Ük maşinaların birinä, oynayarak, döneräk üklettilär gelinin gözäl çiizlerini: kadrel yapaa döşekleri, bürüncük üzlü yorgannarı, krahmallı , kaar gibi, biyaz üzlü yastıklarını, çevrelerini… İçerdän çıktılar gelinnän güvää, sarılı saadıçlarlan, kresniţalarlan, deverlän gittilär patlak suvalı klisenin önünä… (Dmitriy Kara Çoban „Stankanın düünü”)

Diiren – вила Güvää – наречений ¾¾ Ayırın tekstin içindän lafbirleşmelerini türlü çeşitlerdä, ya-

pın onnara analiz aazdan, çizin shemalarını, belliederäk temel hem belliedici lafları. 29

Birinci izafetä pek yaklaşêr çiftli (eşli) laflar, ama onnar kurmêêrlar lafbirleşmesi. Örnek: ana-boba, alış-veriş, büüyü-küçüü, gecä- gündüz. Çiftli laflar, angı söz payı da olmasalar, çizgicik aşırı yazılêrlar. Örnek: gelän –geçän, çanak-çölmek, çayır-çimen; Çiftli laflar kurêrlar lafbirleşmelerini başka söz paylarınnan, nicä dä ayırı laflar. Örnek: anaları-bobaları saymaa (işlikli, saymaa kimi? anaları- bobaları-tamannık), gelän-geçän insan (bellilikçi, insan nesoy? gelän-geçän – bellilik, nasıl söz payı- iştennik). Yamanmaklan baalaşêrlar bellilikçi lafbirleşmeleri, açan onnar düzülü çiftli laf­ ların yardımınnan, hem eklembelliliklän(prilojenie) Örnek: kaybedän-gidän bobacıım, uçan-baarışan kuşlar, Marinka bulü, Todur batü, Dimu sıırtmaç, terzi Tanas, Dnestr-derä. 36. Düzün kendibaşına çiftli lafları. 37.

Okuyun teksti. Açıklayın temasını, öz fikirini, stilini. Ayırın da yazın tefterlerinizä çiftli lafları, annadın onnarın dooru yazılması için. Ana-boba kapusu – tatlı feslen kokusu (türküdän). Panayırda uuradım o tükenä, neredä çanak-çölmek satılêr. „Baştan esap, sonda kasap”, – deerlär alış-veriştä. Tekir ördek düşä – kalka savaşardı etişmää başkalarını. Futbol oyuncuları hiç denemäzdilär, ani meydanda toz-duman olmuştu. Uşakların azıtmasından çaarış-baarış annaşılmazdı. Çayır-çimen otlarını taa eşilkän lääzım biçmää. Şkolada büüyü-küçüü lääzım biri-birinä seläm versin.

30

§ 11. BÖLÜNMÄZ LAFBIRLEŞMELERI 38. Okuyun şiiri demekli. Nesoy temayı açıklêêr gagauz şairi T. Arnaut bu

şiirdä? Bilersiniz mi bellili lafın maanasını? Açıklayın.

Bän bu toprakta duudum

Güneş,toprak, tütün zihiri, tozdan görünmeer bobanın gözleri, sürer puluu insanın kaderi... Bän bu toprakta duudum, Bu Vatan – benim. Gecebirliinä ekmek sobayı bulsun, kaç gecä analar kalêr uykusuz, büütmää çalışêrlar bizi kuşkusuz… Bän bu toprakta duudum, Bu Vatan – benim. Kundaklêêr biyazlara uşaa anam, ilk adımcaazında sa koyêr tırpan, kim biler, ona nasıl geçer zaman… Bän bu toprakta duudum, Bu Vatan – benim. Kahırlar kaplêêr dal gibi boyları, ama kurêrlar kendi erini soyları, onnar Bucaan saygılı oolları. Bän bu toprakta duudum, Bu Vatan – benim.

(Tudora Arnaut)

Şindiyädän üürenildi bol lafbirleşmeleri. Onnardan ayırılêr, başkalanêr bölünmäz lafbirleşmeleri. Bölünmäz yada frazeologiya lafbirleşmeleri deniler o birleşik, ayırılmaz laflarına, angılarında süret var. Onnar herbir dildä kullanılêrlar nicä ayırı laflar. Cümledä onnar bir cümlä payın erini tutêrlar. Örnek: Vançu büün işlämedi, ama sinek tuttu. Sinek tuttu – bölünmäz lafbirleşmesi. Burada „sinek tuttu”, nicä da işlik işlämedi – predikattır. 39. Lafbirleşmelerini yazın. Bol hem bölünmäz lafbirleşmelerin altlarını çizin

birär hem ikişär çizgiylän. Aazdan açıklayın onnarın maanalarını. Kurunuz bölünmäz lafbirleşmelerinnän ikişär cümlä. Enser çıkarmaa – laf çıkarmaa; urmaa bir toy – urdum toyu sopasız; tez gelmemää – gelmää hergelä paskellesinä; düşkün beygirlär – şarap 31

düşkünü; yımırtanın sarısı – sarısını yutmamış; yımırtanın kulbunu aaramaa – kolay iş aaramaa; suuk lüzgär – ceplerindä lüzgär eser; boş çanak – boş kafalı; uzun sopa – uzun dili; çok vakıt yola bakmaa – gözlerim yolda kaldı. 40.

Cümleleri yazın, çiftli lafların hem bölünmäz lafbirleşmelerin altlarını çizin, aazdan açıklayın, angı cümlä payı onnar olêrlar. Kır – çayır çiçek açmarsa, dan uzakta kızarmarsa, cannanmak olmaz, peet kurulmaz. Daasızlık – belaydı Bucakta. Toz-duman kalkardı evellär. Boralar sökärdi kırlarda şüşekil büüyän ekinneri. Soruş-cuvap tükenincä, testä toplandı… (Gavril Gaydarcı) Ne ilerdä vakıt mı yok? Günnär çuvala girmedi. Gelecek bizä dä kısmet. Belliydi kartinadan, ani yaşamak diilmiş feslen kokusu. Ne sana! – süzdü Vani dişleri arasından, – üüren şamarlan urmaa. Candar biçilmiş gibi serpildi erä. Alış-verişçilerin birazı, ani ufak-tefek işlärlän gelmişlär, artık çoktan erlerinä etişmiştilär… (Nikolay Baboglu) Saray-kaledä düüş bitti. Erdä-içerlerdä serili durêr girgin koruycular. Kaavi selcuklar aldılar kuvedi. Satıcı beylär karşılêêrlar Kaykavuzu da teklif ederlär Oguz beyliinä bey olsun… Bu 1263-üncü yıldaydı… (Dionis Tanasoglu)

32

§ 12. SADÄ CÜMLÄ 41. Okuyun teksti. Açıklayın öz fikirini, temasını, stilini, düzün planını.

Ana, yatak hem evlad

Küçüklük çekeder sallangaçtan, ani evel asılıymış dört iplän içerdä, kiriştä. Kimi gagauz küülerindä bu uşaklık sallangacına taa deerlär beşik, taa başka erlerdä dä bu sallangacın erinä tekneyi kullanêrlar… Ne meraklı ekmeklän sonsuzluun başlantısını! Ama büünkü günümüzdä sallangacımızın adı da başka oldu, diişildi. Ah hem aman! En eskiliimizin dä, öz döşeciimizin dä adını kaybettik, battı! Yazık! Ama, beki, var taa aramızda kuvet annamaa, neyi aarardık da neyi kaybettik, da neyi bulduk. O küçüklük sallangacımızın adı şindi yabancı dildän geler – o bir dört tekerlecikli yalabık donaklı taligacık. Onun içindä hep o evelki kaba kundaamız, poyumuz hem kırmalı kadreli yastıımız. Taligacıın altında var türlü prujinalı cıngırdaklı tekerleciklär. Analar onu sallamêêrlar evelki gibi, hızlandırıp bir oyanı, bir buyanı, ama sadece dürterlär, da o kendisi sallêêr eni dünneyä gelän adamı. Ama o „adam” birtürlü raatlanmêêr… Gecä yarısı sa çoktan geçti… ana kalkêr, alêr kucaana evladı. – Sölä, küçüüm, neçin raatsızsın, nereciin acıyêr? Bak mamucuuna da sölä! Ama küçük söleyämeer. O bilmeer taa lafetmää, ama kucakta uslanêr, yakın uyuklamaa… Sanki, neredän duyêr bu yavru, ani burada ona islää, ani burası cennet? Anası usulluunnan koyêr küçücää kendi kucaandan epiz-eni yalabık taligacıın içinä, kaba erä… Ama uşak, dapturu gelip, çıvdırık gibi baarış koparêr. Näpsın ana? Enidän alêr kucaana, gezdirer – usluluk, yok ses. Te burası ona, bezbelli, kendi eri uslanmak hem raatlık dünnesi. O uyuklêêr. Ananın da gözleri kapanêrlar… Yorgun insan isteer koysun uşaa genä gözäl kaba erä, ama… orada enidän sansın ateş – aalayış, baarış… Mamu alêr yalabık yataktan yastıcaa, koyêr onu ayaklarının üstünä da eskiycä, nicä kendisini anası sallamış, sallêêr evladı kendi ayaklarında: „A-a-a-a. A-a-a-a. Nani-i, nani-i!” Uşak uyumuş, anası da dirseciin üstündä yan gelmiş. Anaylan evlad derin hem raat kendiycä uyumuşlar. Ne mutlu, hiç duyamamışlar, nasıl sabaa olmus! Te güneş tä artık pençeredän bakêr bu gözelim-gözellää… (İvan Kior)

33

Biz lafederiz ölä, ki annadalım biri-birimizä düşünmeklerimizi. Sözümüz cümlelerdän kurulu. Bütün bir fikir yada yalvarmak, izin, soruş, duygu, şaşma gösterän bir yada birkaç lafa cümlä deniler. Örnek: Aydınnaardı. Uşaklar hazırlanêrlar şkolaya gitmää. Havada kuşçaazlar uçuşêrlar.

1. Bir başpaylı 2. İki başpaylı

1. Dar cümlä. 2. Geniş cümlä.

1. Sadä cümlä. 2. Katlı cümlä.

1. Annatma 2. Soruş 3. İzin

intonaţiyasına görä

Cümlelerin

neetinä görä

Cümlelerin sölemäk

kaç cümlä kurulmuş

Bakarak ona, nicä,

ikincili paylar osa yok mu

Bakarak ona, var mı

predikatlar osa yok mu onnarın birisi

Bakarak ona, var mı subyektlär hem

Cümlelär var nicä olsun:

1. Duygulu 2. Duygusuz

Açan biz lafederiz, belli, nicä cümlelerin bitkisindä duruklanêrız. Yazmakta bu gösteriler durguçluk nışannannan – noktaylan; soruş, şaşma hem başka nışannarlan. Cümlä payları türlü soruşlara cuvap ederlär. Ama kimi laflar hiç bir dä soruşa cuvap etmeerlär. Örnek: Dün hem büün hava güneşliydi, ama şindi gök te başlêêr bulutlanmaa. Laflar hem, ama soruşlara cuvap etmeerlär. Soruşlara cuvap edän laflara deniler cümlä payı. 1. Cümlelär var nicä olsun: bir başpaylı hem iki başpaylı. Örnek: Suuktu. Lüzgär esärdi poyrazdan. Suuktu – bu cümlä bir başpaylı, kurulu sade predikattan. Lüzgär poyrazdan esärdi – bu cümlä iki başpaylı, onda var hem subyekt, hem predikat. Ne? – Lüzgär – subyekt. Lüzgär ne yapardı? Esärdi – predikat. Cümlenin payları bölünerlär te netürlü: baş payları hem ikincili paylar. Cümlenin baş payları – subyekt hem predikat, onun başka paylarına ikincili paylar deniler. İkincili paylar cümledä olêrlar: tamannık, bellilik hem hallık. Örnek: Küüyün sport yarışmasında benim kara beygirim ilk eri aldı. Bu cümlenin baş payları – beygirim – subyekt, aldı – predikat; kara, ilk – bellilik, benim, küüyün – tamannık, sport yarışmasında – katlı hallık; eri – tamannık. 34

2. Sadä cümlelär, bakarak ona, var mı ikincili paylar osa yok mu olur olsunnar – dar hem geniş. Dar cümlä deniler o cümlelerä, angılarında salt baş paylar var. Baş paylar cümlenin gramatika temeliydır. Örnek: Kış geldi. Dondurêr. Gün görünmeer. Şkolacılar okuyerlar. Kızçaaz gülümsedi. Tanas sevindi. Geniş cümlä deniler o cümlelerä, angılarında, baş paylardan kaarä, ikincili paylar da var. Örnek: Küüyün çiftçileri gençlerä deyni bir meydannı stadion düzdü. Kim düzdü bir stadion? Küüyün çiftçileri – subyekt. Ne yaptı küüyün çiftçileri? Düzdü – predikat. Kalan laflar bu cümledä: gençlerä deyni, bir stadion, meydannı olêrlar ikincili paylar-tamanınklar hem bellilik. 3. Strukturaya görä cümlelär iki türlü var: 1. Sadä cümlä. 2. Katlı cümlä. Sadä cümlä gösterer salt bir fikir da düzüler bir gramatika temelindän. Sadä cümlelerin var türlü kendi çeşitleri. Örnek: Ayın başlantısında Kurçu küü klisesinä bir eni popaz geldi. Vani klubta kavalda çalêr. Katlı cümlelär düzülü iki-üç yada taa çok sadä cümledän. Örnek: Onu genä kaptı can acısı eşillää, angısı gün uzunnuunda durêr bu dayanılmaz kızgınnıkta. (D. Kara Çoban) Bu cümlä katlı, neçinki o düzülü iki sadä cümledän. Birincisi: Onu genä kaptı can acısı eşillää. Ikincisi: Angısı gün uzunnuunda durêr bu dayanılmaz kızgınnıkta. Sadä cümlelär katlı cümlenin içindä biri-birindän ayırılêrlar durguçluk nışannarlan. 4. Sadä cümlelär onnarın sölemäk neetinä görä var üç türlü: annatma, soruş hem izin. Sadä cümlelär onnarın sölemäk (intonaţiyasına) görä olur olsunnar duygulu yada duygusuz. Örnek: Uşaklar başçada yardım ederlär büük insannara cevizleri toplamaa. (Annatma cümlä). Sän ne ölä sakınêrsın imää? (Soruş cümlä). İ, doyun, utanma! (İzin cümlä). Pıı, ne çok insan toplanmış bu meydana! (Duyğulu cümlä). Of, büün pek çok aulda işledim, kollarım acıyêr! (Duyğulu cümlä). Vallaa, bän pek sevindim senin yardımına! (Duyğulu cümlä). Of, azetmeerim kalın üzlü insannardan! (D. Kara Çoban) (Duyğulu cümlä)

35

42. Verilän cümleleri yazın, bulun onnarın baş hem ikincili paylarını. Herbir

dar cumleyi ikincili payların yardımınnan genişledin. Hayvan bakıcıları fermaya tez gittilär. Orada onnar suladılar hem doyurdular inekleri. Fermada bakılan ineklär taa çok süt vererlär. Güz vakıdında gün yısıtmêêr. Yaamur geler. Duman düşer. Traktorcular kırları sürerlär. Hepsi alatlêêr. Üürenmektän sora Miti dä işleer. O savaşêr yardım etmää büüklerä. O seviner. Biz çayırda ot biçtik. Otları topladık da getirdik evä. Bu kışın hayvannara olacêk alaf. Güz vakıdı bitti. 43.

İşlayiniz eşlän. İkibaşpaylı dar cümlelerä, düşünüp, ikincili paylarını ekläyin. Çizin onnarın gramatika temellerinin altlarını birär hem ikişär çizgilärlän. Guguşlar uçtular. Çii düstü. Ateş tutuştu. Çayır eşerdi. Üüredici yazêr. Üülen devirildi. Babu annadêr. Mamu örer. Kızkardaşçıım oynêêr. Batü üürener. Tokatçık açıldı. Gök gürüldedi.

44. Yapın sintaksis analizi bu cümlelerä. Tekrarlayın, nicä çiziler baş hem

ikincili cümlä payları. Kullanın tabliţayı „Sadä cümlä” temadan. 1. Çiftçilär çıktılar kıra papşoyları kazmaa. 2. Şefteli aaçlarında şeftelilär sarı-kırmızı oldular. 3. Şkolanın başçasında uşaklar ilkyazın türlü meyva fidannarını dikerlär. 4. Bizim baalarımız imeelik soydan üzüm verer. 5. Gün bulutlu havada erken kauştu. 6. Stepu gitti tükenä ekmek almaa. 45. Teksti tefterlerinizä yazın, sadä hem katlı cümleleri bulup, onnarı ayırı

okuyun. Katlı cümlelerin kuruluşu için annadın. Bir gün, Ay İlieyä yakın, dışarda ölä sıcaktı, ani gelirdi, tauklar gibi, kuruda yıkanasın. Taman o günü mamunun da başına yıvılmıştı bir alay iş. Uşak lääzımdı yıkansın, düzen beklärdi kesilsin. Bir yanından da düzenä erişlik yoktu, onu lääzımdı komuşulardan istemää. Öbür yanından da lääzımdı çıkırıkta kilim sarılsın. Bän da taman bu iş sıkılıında sıyırıldım evdän dereyä yıkanmaa. Zavalı mamunun başına kaldı hepsi işlär. Bän etiştim dereyä, orada uşaklar artık yıkanardılar. Bän dä hiç çok düşünmedim, soyundum da atladım dereyä. Su sansın bıçaklan yarıldı. (K. Vasiliogluya görä) 46. Okuyun teksti. D. Kara Çobanın „Derneklär” annatmasından bir payını

yazın, sadä cümleleri bulup, onnarın gramatika temellerini çizin, aazdan bu cümlelerä sintaksis analizlerini yapın.

Derneklär

Pazar günü. Gözäl yaz avşamı. Gün sıcaa şindän sora kesildi. Küüdä karılar hem adamnar başlêêrlar toplanmaa derneklerä lafa. Adamnar 36

toplanêrlar ayırı, karılar da – ayırı. Bu derneklär olêrlar türlü erlerdä, türlü kalabalıkta. Orayı toplanêrlar insannar giiyimni ya eni, ya eski, ama yıkanmış pak rubaylan. Siirek derneklerdä oturmaa deyni döşerlär pala yada hasır, taa çok sefer insannar oturêrlar çıplak erdä. Sora, kalktıynan gitmää evä, onnar ellerinnän silkerlär rubalarını…

47.

Ayırın teksttän sadä cümleleri. Yazın onnarı. İki cümleyä yapın analiz. Çiskin hem suuk aprel sabaası enikunu açıldı. Bu sabaa dan erleri kapalıydı dumannı havaylan, küücääz sinmişti iki bayır koltuuna da beklärdi açılsın hava… Kenarkı evin sarkık saçaandan su damnardı dooru sundurmaya, ama evin hayadında su şansora şıplardı suvalı erä dä. Bu evdä yaşardı bir dul karı Dragayka çocuunnan. Dragaykayı hem oolunu bilärdi bütün küü, zerä onnar anılmıştılar, nicä ucuz işçi. Drakayka kayıldı işlemää neredä olursa gecä-gündüz, sade içerdä uşaa olsun tok deyni. Hepsi bilärdi, ani o işleyecek bütün gün bir tepsi arpa unu için dä. Sevä-sevä, büüttü oolunu Kunçiyi. O da etişti, oldu bir büük geniş arkalı, çakır gözlü çocuk. Dragayka çeketti almaa onu da yanına, işä. Kaavi, geniş arkalı olan biraz utanardı gitmää alçak boylu anasınnan, angısı hergün yollanardı gündelää. (Mariya Kuyumcu)

37

§ 13. ANNATMA, SORUŞ HEM IZIN CÜMLELÄR 48. Okuyun şiiri demekli. Nesoy temayı açıklêêr Konstantin Vasilioglu?

Mamucuum benim

Paalı mamu, bana baaşladın Büük bir can hem cennet dünneyi. Bän da isteerim sana baaşlayım Al çiçeklän güllu başçayı. Salt yaşa hem mutlu ol, anam, Başka kimseycii bän hiç bilmäm, Ki olsun hep bölä paalıca, Çalışkan, sevgili, nazlıca. Bän unutmaycam göl-gözlerni. Hem yalpak pamucak- ellerni. Bän hastaykan, kefsizkän gecä, Sän bekläärdin benim düşlermi. Taa ölüncä borçluyum sana. Ne isteersin? İzin et bana. Yıldızı göklerdän baaşlaycam, O kırçlı başına takacam.

(Konstantin Vasilioglu)

¾¾ Ayırın tekstin içindän sadä cümleleri da yazın. Nesoy onnar

söleyış neetinä görä? ¾¾Annadın durguçluk nışannar için, angılarını koymuş avtor.

Bir bütün fikirin maanasını annadan, gösterän cümleyä annatma cümlä deni­ ler. Annatma cümlenin sonunda nokta koyulêr. (.) Soruş cümlä deniler o cümlelerä, angılarında bir soruş gösteriler yada nesä sorulêr. Soruş cümlenin bitkisindä soruş nışanı koyulêr. (?) Örnek: – Bu türküyü vardır mı siz işittiiniz? Ne isteersin, komuşu? Lafedenin yalvarmasını, istemesini, nasaatını ya sımarlamasını gösterän cümleyä izin cümlä deniler. Izin cümlenin bitkisindä taa sık nokta koyulêr, ama açan bu cümlelär duyguylan sölener, onnarın sonunda şaşma nışanı koyulêr. (!) Örnek: Iilik yap dostuna, ko o sevinsin! 49. Cümleleri yazın, annatma,soruş, izin hem duygulu cümleleri bulun, onnarı

ayırı okuyun, durguçluk nışannarı için annadın. 38

İlkyaz yavaş-yavaş kaplardı bizim tarafımızı. Ne gözäl, güneşli havalar olardı! Sän vardır mı gördüün, nesoy sokaan orta erindä kaar erimesindän selcääz çekeder akmaa? Ne çabuk aullar boylarında yolcaaz kuruyêr! Sora vişne aaçları hem zerdelilär başlêêr çiçek açmaa. Ne biyaz bu meyva çiçekleri! Aaçların herbir dalcaazları bim-biyaz çiçeciklärlän sarılı durêr! Sän vardır mı siirettiin bu gözellii? Vardır mı siz girdiiniz bu vakıt başçaya? Ya, savaşın denemää, görmää naturanın uyanmasını! Hadi, unutmayın bu vakıt başçaya gitmää, kıra çıkmaa, çayır yolcaazlarında gezmää! Görersiniz, ani herersi eşerer, çiçek açêr, seviner bu sıcak, güneşli havalara! Acaba naturaylan bilä sän da sevinecän mi?! Eer sevinäbilärsän, senin kefin taa ii olacek, sän uslanacan, saalıını koruyacan. 50. Yazın teksti, koyarak cümlelerin bitkisinä lääzımnı durguçluk nışannarı.

„Kim var burada, söleseniz, e”\\ – sorêr dädu. Çocuk susêr\\ „Kim var burada\\ – ikilemiş dädu lafını üüsek seslän\\ Korkmayınız, bişey yapmayacam”\\ „Bän, dädu, bän” – Todur lafını işittirmiş\\ – E, kimsin sän\\ Annadêr Todur hepsini, nicä olmuş da yalvarêr däduya, yannaştırsın onu kendinä çoban\\ – Bän seni alacam, çocuum, ama ilkin senin kuvedini deneyecäm\\ üç sopa uracam sana, eer dayanarsan, ozaman alacam\\ – Kayılım, – kahırlı dedi çocuk\\ (Masaldan „Altın beygir”) 51.

Teksttän, çıkarıp, yazın ayırı birkaç sadä annatma cümleleri, iki katlı cümleleri hem iki duygulu cümleleri. Kolçuk Görginin gelini Doka avşam üstü döndü Tumarvadan evä. O geçirdi kendi Görgisini näänısa, cengä. O dalgalıydı! Onun gözleri şişti aalamaktan! O hemen taa yaşayamadıydı kocasınnan, gücülä dokuz gün oldu, nicä onnar alındılar. Da birdän – cengä!.. Bir büük bela yıkıldı onnarın başına! Doka girdi aul içinä. Onun aklı vermäzdi, nereyä koydu anatarı, açan sa buldu, ellerin titiremesindän açamazdı kilidi. Gördüynän boş içersini, yaşlar genä doldurdular onun gözlerini! Onun gözünün önündän hiç kaçmazdı nazlı, levent Görgi. Doka düştü üzünnän yastaa da genä bangır-bangır çeketti aalamaa. Kaldıydı bir adam boyu günä kauşmaa. Kimsa urdu kapuya. Doka çıktı da gördü topal Tanka Vaninin çocucaanı bir parça kiyatlan elindä. Çocucak uzattı o kiyadı da gitti. (D. Kara Çobana görä)

39

§ 14. CÜMLEDÄ LAF BAALANTISI 52. Okuyun teksti. Çizgiciklerin erinä lääzımnı durguçluk nışannarını koyun.

Düzün onun planını.

Yazın

Pek gözäl ana tarafımız yazın\\ Bir üüsek bayırcık üstündän yada uçaktan aşaa baktıynan uçsuz- kenarsız kırlarına, meyvalı başçalarına, uzun çayırlarına hem geniş baalarına mayıl olêrsın\\ Bu vakıt Besarabiyanın üülen tarafı türlü renktä kilimä benzeer\\ Erin üstü sansın kırmızı, eşil, turuncu, sarı hem başka boyalarlan boyalı\\ Güneşä karşı derin hem uzun tıynak hem Yalpu gölün suları yalabıyêr\\ Yazın bizim natura ölä gözäl, ani doyamêêrsın siiretmää onu\\ İnsannar da Bucak tarafında pek çalışkan\\ Hep yazın var nicä görmää, nasıl traktorlar sürerlär o tarlaları, neredän artık biçilmiş azimka, boo­day hem arpa ekinneri\\ Siiredärkän yukardan bu tarafı, otlayan koyun hem inek sürüleri dä gözünä ilişer\\ Kimi otlu, çiçekli erlerdä kuan hotulları da göruner\\ Sän vardır mı gördüün bu gözellii\\ Ne kısmetliyiz, ani bu tarafta dostçasına, nicä kardaş, gagauzlar, bulgarlar, ukrainnar, ruslar, moldovannar hem başka milletlär yaşêêrlar\\ Hepsi bu insannar Bucak tarafını pek severlär\\ 40

53. Aşaadakı resimä bakıp, yazın birär tekst-annatma,

Gagauz dilindä, nasıl da roman hem slavän dillerindä, cümlelerdä laflar biri-birinnän baalanêrlar. Lafbirleşmelerindä var temel laf hem belliedici laf. Temel hem belliedici lafların arasında onnarın maanalarına görä olur iki türlü baalantı olsun: kullanmak baalantısı hem yamanmak baalantısı. Cümledä butürlü baalantılarlan baalanêr taa sık ikincili paylar. Subyekt hem predikat cümledä biri-birinnän lafbirleşmesi kurmêêrlar, onnar cümlenin baş paylarıydır. Subyekt hem predikat cümlenin ikincili paylarınnan lafbirleşmesi kurêrlar, ozaman onnarın arasında var nicä bulmaa ya kullanmak, ya yamanmak baalantılarını. Cümlä payların laf baalantılarını göstererlär soruşlar. Örnek: Kaavi bobam çayırda büüyän eşil otları çabuk biçti. yamanmak

kullanmak

yamanmak

nesoy?

neyi?

nicä?

Kaavi bobam

biçti otları

çabuk biçti

yamanmak

kullanmak

yamanmak

nesoy?

neredä?

nesoy?

eşil otları

çayırda biçti

büüyän otları

Alınız esaba: nasıl görüner yukarkı shemadan, gagauz dilinin cümlelerindä taa sık kullanılêr yamanmak baalantısı. 41

54.

Düzün verilmiş laflarlan tekst Bilermiysin, dünnedä, var, sän, bu, zanaat. Yakın, binä, otuz. Obyekt, ölä, yaşamamızda, yoktu, karışmadı, adamın, yapılmasına, elleri, işçi. Kayaklan, altında, deniz, sputniklär, gemileri, traktorlar, kosmos, kostümnar, bombonilär, koyuldu, te, hepsinä, insannarın, bu, işçisinin,zaamet, demir, akımınnan, elektrik, parçalarını, demir, işçinin, konditerleri, ekläyän, başka, hem, terzilerin, izmetçilerin. ¾¾Cümlelerdä durguçluk nışannarı koyun.

§ 15. CÜMLENIN BAŞ PAYLARI. SUBYEKT NICÄ CÜMLENIN BAŞ PAYI 55. Teksti „Kırlangaççık” ikişär kerä okuyun, ona plan kurun, yazın

tefterlerinizdä birär takrir.

Kırlangaççık

Herbir insanın adı var. Ama kimär kerä olêr ölä, ki, senin adını unudup, başka ad sana koyêrlar. Te Pavli diil çoktan çekişti, sora düüştü Kostiylän. Ertesi günü Kostinin mamusu dedi Pavliyä: „Sän, Pavli, haliz horozsun!” Ama dün Pavli neçinsä bobasına küstü, da bobası onu bütün avşam kanırdı: „Sän, Pavli, kurkansın!” Elbetki, olmaa „kurkan” yada „horoz” diildir pek islää. Ama te Pavlinin kakusuna Lenaya deerlär „kırlangaç”. O eni, üüsek evleri düzer. Lena pek yukarda işleer, o ük kaldıran kranın bir üüsek erindä oturêr da lääzımnı taşları, başka materialları yukarı taşıyêr. 42

Başkaları korkêrlar bu üüsek erdä çalışmaa, ama Lena,orada işleer, türkü çalarak. Lenaya bu şen, korku bilmäz harakter için „kırlangaççık” adını koydular. Pavli da bu adı pek beener. Kimär kerä o geler bu düzülän evin yanına, ona sorêrlar: „Sän kimin çocuusun?” Çocucak, hodullanıp, cuvap verer: „Bän kırlangaççıın çocuuyum!” Hepsi gülümseer, neçinki herbiri biler, kim o kırlangaç. Te bakın yukarı, Lena işleer yukarda, onun iş eri benzeer kırlangaç yuvasına, angısı bulunêr pek yukarda, biyaz bulutların altında. ¾¾ Yazın teksttän tefterlerinizä bir sadä cümlä, yapın ona sin-

taksis analizi.

¾¾Annadın, ne bilersiniz subyekt için.

Beener – любить Herbiri – кожен Yukarda – на висоті (укр.), наверху, на высоте (рос.) Subyektlär cümledä gösteriler türlü söz paylarınnan. Onnar var nicä göste­ rilsin bir laflan yada birkaç laflan, lafbirleşmesinnän. Açan subyekt bir laftan kurulu, ozaman o taa sık gösteriler adlıklan, yada aderliklän. O var nicä gösterilsin adlıklı nışannıklarlan, sayılıklarlan, iştenniklärlän, siirek – infinitivlän. Subyekt herkerä cümledä durêr temel halında, o var nicä kabletsin çokluk sayısının afikslerini hem saabilik formanın afikslerini. Örneklär: Subyekt – adlıklan gösterili: а) adetçä: İnsannar taligaylan hem yayan gelerlär kırdan. ä) kendili: Kaçamak Todur yardım etti bir ihtär däduya çuvalı taşımaa. b) işliktän adlıklan: Büük sevinmeliimiz var. Subyekt – aderliklän gösterili: Kim urdu kapuya? Biz indik derä boyuna. Subyekt- gösterili nışannıklan: Küçüklär ileri dizildilär. Subyekt – sayılıklan gösterili: Beş üçä payedilmeer. Giderlär ikisi. Subyekt – infinitivlän gösterili: Gezmää orada korkuluydu. Üürenmää bir kerä bilä bozmêêr. Subyekt olur gösterilsin lafbirleşmesinnän: a) açan lafbirleşmesindä laflar baalanêrlar – lan ardlafın yardımınnan. Varmış bir däduylan bir babu (masaldan). Kızçaazlan çocucak başçada alma toplardılar. 43

ä) açan subyekt gösterili adlıklan, angısında var eklembellilik: Küüyün tükenindä mal satardı bir insancık Mariya. Karı-çorbacıyka dört somun ekmek fırından çıkardı. b) açan subyekt gösteriler adlıklarlan hem ardlaflan: Kiyat gibi iş onnarda yoktu. c) açan subyekt gösteriler lafbirleşmesinnän, angısında var sayılık: Konuşta vardı onaltı çift düüncü. Geçti beş gün, geçti bir afta. ç) açan subyekt gösterili lafbirleşmesinnän, angısında var gösterici hem belliedici aderlikleri: Bunnar hepsi bizä musaafirlää geldilär. d) açan subyekt gösterili lafbirleşmesinnän, angısında var üz aderlii hem adlıklı sayılık: Üülendä onnar ikisi dä evä döndülär. e) açan subyekt gösterili bellilikçi lafbirleşmelerinnän – I-inci, II-nci, IIIüncü esaptan izafetlärlän. Altın üzük yıraktan şılardı (I-inci esaptan izafet). Meyva fidanı üklüydü almaylan (II-nci esaptan izafet). Günün yarısı şansora saklanmıştı anızın ardına (III-üncü esaptan izafet) Subyekt cümledä var nicä gösterilsin iştenniklän, işhallıklan, duygucuylan: Bölä şakaları bilmeyän dä söleyäbilecek. Yaarın büünä benzämeyecek. Havaya çıktı bir „aman!” 56. Verilmiş cümleleri yazın, subyektleri bulup, onnara soruş koyun, söläyin,

angı söz paylarından onnar düzülü. Cümlelerä aazdan sintaksis analizi yapın. 1. Bulutlar göktän kaybeldilär. 2. Biz üüreneriz kompyüteri kullanmaa. 3. Bän Mançiylän aulu süpürdüm. 4. İki beygir yılmayı tutamazdılar. 5. Bu dinnenmäk yaradı hepsimizä. 6. Varmış bir kardaşlan bir kızkardaş (Masaldan). 7. Ana topraamız – bizim Vatanımız. 8. Bizim sokaktan geçärdi bir çölmekçi dädu. 9. Var mı senin gibisi? (Masaldan) 10. Aulun içini artık bir bölük insan doldurduydu. 11. Gelän-geçän benim dermenimdä un üüdecek (Masaldan). 12. Yaamurdan kaçan toluya uuramış (Söleyiş). 13. Beş üçä paylaşılmêêr. 14. Sokakta bir „hey!” işidildi. 15. Olmuşların dadı heptän taa başkaydır. 16. Büüklär aar çitenneri taşıdılar. 17. Beş kişi fidan dikmää gitti. 44

57. Cümleleri yazın, noktaların erinä lääzımnı subyektleri koyun.

Parantezalarda verili söz paylarını hem aşaadakı yazılı lafları kullanarak. 1. Göktä şılêêr tombarlak… (adlık). 2. … (adlık) cıvıldêêrlar aaçların dallarında. 3. … (aderlik) paçalarımızı suvayıp, aykırladık dereyi. 4. … (sayılık) paylaşılêr artıksız üçä dä, beşä dä. 5. … (nışannıktan adlık) klublarda türkü çalêrlar, halk oyunnarını oynêêrlar. 6. … (lafbirleşmesi, III-üncü esaptan izafet) dolmuştu uşaklan. 7. … (aderlik), gidip magazinä, torbaya un satın aldım. 8. … (lafbirleşmesi, adlık hem sayılık) bizim klastan hepsindän çok kino bakmaa severlär. 9. … (iki kendili adlık) baalara ceviz toplamaa gittilär.

Laflar noktaların erinä yazmaa deyni: Miti hem Andrey, ay, biz, kuşçaazlar, gençlär, şkolanın aulu, bän, onbeş, beş çocuk. 58.

Teksti tefterlerinizdä yazın, subyektleri bulup, onnarın altlarını çizin, koyun onnara lääzımnı soruşları. Haşlak iyül günüydü. Yaamur çoktan yaamadıydı, da yolda yatardı bir kalın kat kızgın toz. Doktor Flamburg çıktı aptekadan da yollandı evä üülennää. Güneş yaktı onun gözlerini. O gitti aullar boyundan, neredä durardılar sık salkım fidannarı. Etiştiynän köşeyä, Flamburg gördü yolun ortasında, toz içindä duran karıyı. Onun yanında vardı iki kazan hem suacı. Flamburg sandı, ani karı götürämeer suylan kazannarı. „Of, ne bukadar yufka oldu insan!” – düşündü o da gitti karının yanına. Karı naşeysä aarardı toz içindä. – Naşey sän aarêêrsın burada? – sordu Flamburg. Karı bişey cuvap etmedi. – Nesoy senin adın? – Vasiläsa bana deerlär, – dedi karı. – E, naşey sän aarêêrsın bu toz içindä? – Aarêêrım… Dün kırk leyä suvadım bir ev, verdim çocuuma götürsün parayı evä, o sa yolda kaybetmiş irmi leyi. (Dmitriy Kara Çoban „Yolda karı”)

45

§ 16. PREDIKAT. SADÄ HEM KATLI PREDIKATLAR 59. Okuyun teksti. Tekstin adı açıklêêr temasını osaydı öz fikirini mi? Tekstin

tipini belli edin, argumentläyin.

İlk kaar

Güzün bitkisindä kimär kerä erä ilk sefer kaar düşer. Seftä kaar yaaması herkerä ansızdan olêr. Sabaalän erken kalkêrsın – herersi bim-biyaz. Hererdä kaar var. Er sansın giiyer yortu için biyaz fistanını. O fistan gözlerini kamaştırêr. Seftä kaarın yaaması yapêr türlü gözellikleri. O diiştirer erin üzünü. Bu vakıt derelerdä su yoktur. Onnarın üstü buzlan donadılêr. Ama nasıl aaçlar gözäl olêrlar seftä kaar yaamasından! Onnarın herbir dalcaazına kaarcaaz düşer. Kaardan aaçlar benzeer biyaz tanteladan gibi örmä işlerä. Sade dokun aacın bir dalcaazına- osaat sana biyaz kaarcaazlar döküler! Kaarcaazlar – сніжинка Kaar – сніг Bim-biyaz – білим-біло Subyektın işini, durumunu, nışanını gösterän cümlenin baş payına predikat deniler. Predikat ne yapêr? ne yaptı? ne yapacêk? kimdir? neydir o? ne yapılêr onunnan? nicäydir o? nicä o? h.b. soruşlara cuvap eder. 46

60. Yazın aşaadakı cümleleri, koyun predikatlara soruş, onnarın altlarını çizin.

Cümlelerä aazdan sintaksis analizini yapın. Oguz devleti kalkındı hızlı. (D. Tanasoglu) Bir gün bän kabul ettim bir yabancıdan kiyat. (D. Kara Çoban) Kardaşım uz bana dooru baktı. (N. Baboglu) Tokatçıı açmıştı bir askerci. (T. Marinoglu) Ayın çeketmesindä urdular yaamurlar, sora birkaç sabaa kraa düştü. (D. Kara Çoban) Ne biz bileriz bu gözäl kişi için? (M. Kösä) Salt ufacık toz lüzgerlär getirer uzaktan. (T. Zanet) Bucakta biz yaşamayı enidän kurduk. Sabaa ekmeenädän papşoyluk içindän duman kalktı. Bizim tarafımızda çok papşoy ekiler. Kedi korkudan atladı tokatlar aşırı. (T. Marinoglu) 61. Verilmiş cümleleri yazın, predikatları bulup, altlarını çizin, angı söz

paylarıydır onnar, annadın. 1. Bän şansora bitirärdim sürmää payı. (D. Kara Çoban) 2. Lafsız aldı kürää, da tutunduk onunnan kürümää damı. (S. Bulgar) 3. Onnar pek isteer taa tez büük olmaa. (S. Kuroglu) 4. Ürektän istediydim sevindirmää onu zor günündä. 5. Neçin bän zoruna savaşayım üürenmää? 6. Hep savaşmış etişmää o şafka. 7. Kırboba esapladı girmää ekzamenä bitki. (D. Kara Çoban) 8. Görgi becerärdi türkü çalmaa. (N. Tanasoglu) 9. Şu yılan yardım eder toplamaa buynuza malı (masaldan) 10. İlerdän gagauz kızları gecä sokaa da çıkmaa korkardılar. (N. Tanasoglu) 11. Biz kopuştuk ev içinä girmää. (S. Bulgar) 12. Doyamêêrım bakmaa bu lampacaa. 62. Cümleleri yazın, katlı predikatları bulup, altlarını ikişär çizgiylän çizin.

Annadın, angı işliklerdän onnar kurulu. 1. Utancak kızçaaz da tutundu horu oynamaa. 2. Kaavi batüm girişti aar çuvalları taligaya ükletmää. 3. Poyrazdan lüzgär başladı hızlı esmää. 4. Erken çeketti yaamur yaamaa. 5. Avşamnän biz başardık kartofileri kazmaa. 6. Neçin bän zoruna savaşayım esaplamaa karandaşlan? 7. Hep savaşmış etişmää o dostunu. 8. Hepsi yardım ederlär tutmaa öküzü. 63. Cümleleri yazın, işliktän katlı predikatları bulup, onnarın altlarını çizin.

Annadın katlı predikatların baş hem yardımcı payları için. 1. Hava bulutluydu, Vasi korkmuş giisin kendi eni kostümunu da tükenä gitsin. 2. Anastas taligada istemiş ayakça haydasın beygirleri. 3. Stepu alatlamış gitsin tükenä, zerä tezdä o lääzımmış kapansın. 4. O savaştı pinsin aacın tepesinä, ama pinämedi. 5. Simu bakındı görsün baada bir boş er, ama görämedi. 6. Hem mallar yorgunmuşlar, deyni kararlamışlar gecelesinnär adsız dereciin boyunda. (Masaldan) 7. Bän seni isteerim göreyim. 8. Zena sa, bakarak islää üürenän kızçaazlara, pek istärdi olsun onnarın arasında. 9. Mamu herkerä hazır yapsın iilik hepsinä. 10. Biz döndük geeri: tren lääzımdı yollansın beş saattan sora. 11. Yortuya deyni, evin saabisi lääzımmış düzsün kırık tafta aulunu. 47

Cümleleri yazın, işliktän katlı predikatları, angıları var hem yok lafların yardımınnan kurulu, bulun, onnarın altlarını çizin. Annadın predikatların komponentleri için. I-inci var. – var II-nci var. – yok 1. Bän büün var neyä sevineyim, dostum verdi bana bir meraklı artistik kiyadını. 2. Bu ihtär adamın hısımnarı zengin, var kimdän alsın ödünç para. 3. Aaçın altına sarı almalar düşmüştü, vardı ne ayırmaa. 4. Bacanın yanında örtü akêr, da yok kim düzsün. (D. Kara Çoban) 5. Çocuun anası iştäydi, yoktu kim açsın kapuyu. (S. Bulgar) 6. Dışarda suuktu, yoktu kiminnän lafetmää. 7. Bir ilaç sade var nicä beni kurtarsın: ilaç otun kökçeezi. (masaldan) 8. Pirku ölä küçükmüş, ani aucunda varmış nicä oynasın. (masaldan) 9. Bu lafları vardı nasıl sölesin sade en ii dost. 10. Yaamurdan sora sokaklarda bir kuru ercääz yoktu nicä bulmaa.

64.

65. Cümleleri yazın, işliktän katlı predikatları bulun, onnarın altlarını çizin,

nicä onnar kurulu, nesoy durguçluk nışannarı onnarda var, annadın. Subyektleri da bulun, onnardan predikatlara soruş koyun. 1. Kaku, gidip-getirdi pınardan bir kazan su. 2. Lelü, oturup-annattı, neçin bizä gelmişti. 3. Bir kuşçaaz, yaklaşıp-içti sucaaz yalaktan. 4. Kırlangaç, uçup-tuttu havada uçan sivri sinää. 5. Dädu, oflayıp-annadardı kıtlık yılları için. 6. Mişa sildi elin tersinnän annısından teri dä, döküp-içti bir filcan tatlı su. (S. Bulgar) 7. Gün, şılayıp-saklandı kara bulutların ardına. 8. Dostum, şkoladan gelirkän, durup-annattı bana bir cümbüş. 9. Küçük kızkardaşım, susup-uyukladı yorgan altında.

Cümleleri okuyun, onnardan subyektleri hem katlı predikatları çıkarıp, ayırı yazın. Açıklayın katlı predikatların strukturasını. Üç cümleyä aazdan sintaksis analizlerini yapın. 1. Ozaman çekeder Pirku yalvarmaa babusuna. (Masaldan) 2. Yardımcıların üçüncü grupası bitirdi papşoyları toplamaa bir gün ileri. 3. Avcı başladı sıkı-sıkı ileri adımnamaa. 4. Dimitraş-Pıtıraş savaşarmış bütünnä daayı evä sürümää. (Masaldan) 5. Kiru çekeder dartmaa padişahın sakalını. (Masaldan) 6. Taliga hızlı gitmektän girişti iki tarafa sallanmaa. 7. Kuşlar birdän kalkındılar uçmaa. 8. Miti, şkoladan geldiynän, vardı ne annatsın anasına-bobasına. 9. Avtobus lääzımdı yollansın sabaalän, saat altıda. 10. Bän yoktu nereyi gideyim. 11. Stadionda bän, hızlanıp-atladım bir uzun, kumnan dolu, kuyucuk içinä. 12. Bu fidanı dikmää deyni, batü neetlenmişti bir kuyu kazsın.

66.

48

§ 17. PREDIKATIN SUBYEKTLÄN UZLAŞMASI 67. Okuyun teksti. Belli ediniz tekstin tipini, paylarını.

Dünneyi ekmek tutêr

Çiftçilik – eski zanaatçılık küülerdä. Çiftçi, sayılêr çift kaldırıcı- te o, kim ekmek toprakta büüder. Bu zanaatçılıı gagauzlar çok yıllarda götürmüşlär da işçiliinnän anılmışlar, zerä käämil booday, çavdar, arpa, papşoy hem başka terekä kabul edärmişlär Bucaan kırında. Ekmek, sıcak ekmek. Ona evallaa geler herbir insan-küçük olan da, büük olan da. Büün da tutêrım aklımda, nicä uşaklıımda atlaşarak sevinärdim malimin dolayınında, açan o çıkarırdı fırından sıcak ekmekleri. Ölä kalmış, ölä da gider – dünneyi ekmek tutêr. Bezbelli, ondan çekiler, ki ihtärlar, düşürdüynän ekmää erä, kaldırêrlar onu çabuk da öperlär, sayıp kendilerini büük kabaatlı ekmään önündä. Ekmek bakêr diil sade insannarı, ama kurt-kuşu da. Nekadar kuvet hem havezlik harcêêrlar kırcılar ekmek büütmää! Çiftçi yaşêêr umutlan, ani büüdecek islää bereket, ani onun sofrasında herzaman ekmek bulunacek. Büüklär üürederlär küçükleri ekmää becerikli büütmää hem da onu esapça harcamaa. Yaşamak kendisi üüretmiş insanı, ani ekmää lääzım korumaa, zerä olduynan kurak, çok can evelki vakıtta kaybelärmiş aaçlıktan. Bunu tutêrlar aklında büün da taa yaşlı insannar. Çoktan geçti o vakıtlar, yok oldu aaçlık. Biz büün deeriz tatlı laf çiftçilerin adlarına, sayêrız onnarı altın elli kişilär, zerä onnarın elleri kokêrlar ekmää, o ekmää, angısı dünneyi tutêr-bakêr. (Mina Kösä)

49

Gagauz dilindä predikat uzlaşêr subyektlän sade sayılarda hem üzlerdä. Rus dilindä predikat uzlaşêr subyektlän soyda da, açan o cümledä olêr işlik da durêr geçmiş zamanın formasında. Örnek: 1. Kafadarım geler. 2. Geldi kafadarım. 3. Kafadarlarım gelerlär. 4. Kafadarlarım geldilär. 5. Bän yazêrım. 6. Biz yazêrız. Bu cümlelerdä predikatlar geler, geldi, gelerlär, geldilär, yazêrım, yazêrız uzlaşêrlar kendi subyektlerinnän sayıda hem üzdä. Ama kimär kerä predikat sayıda subyektlän uzlaşmêêr. Bu olêr ozaman, açan subyekt isteer, ki predikat dursun II-nci üzdä. Örnek: 1. Balıklar üzerlär (predikat üzerlär uzlaşêr subyektlän balıklar üzdä hem sayıda-III-üncü üzdä, çokluk sayısında). 2. Balıklar üzer (predikat üzer uzlaşmêêr subyektlän balıklar, neçinki balıklar çokluk sayısında, ama üzer birlik sayısında). 3. Kuşlar uçacek (predikat üzlaşmêêr subyektlän sayıda). Uzlaşmak olur olsun sade, açan predikat düzülü I-inci hem II-nci üzlerdä ader­liklerdän; III-üncü üzdä sayı uzlaşması yoktur. Örnek: 1. Büün izmetçi klasta biziz (izmetçi-birlik sayısında; biziz-çokluk sayısında). 2. Oyuncu şindi sizsiniz (oyuncu- birlik sayısında; sizsiniz-çokluk sayısında). 68. Cümlelerdä bulun predikatları da annadın, nicä uzlaşêr onnar

subyektlärlän. Cümlelerä morfologiya hem sintaksis analizlerini aazdan yapın. 1. Aaçlardan sarı yapraklar düştülär. 2. Biz avda urduk iki yaban kaazı. 3. Petinin grupası baalar bozumunda geeri kaldı. 4. Sän çıkar bizi kırk kat yukarı. (folklor) 5. Evel kaskatı gölmeklär hem kenevir donnar gagauzların tenini zeetlärdilär, al parça gibi, kızardırdılar. 6. Kara Deniz bulanmıştı. 7. Babu sümeeni işlärdi. 8. Biz kaçmakta hem atlamakta yarıştık, sport oyunnarına, ürektän sevindik. 9. İi beygirä bir kamçı eter. Kenevir – конопля Sümek – yapaa parçası – шматок вовни

69. Kurun beşär cümlä, angılarında subyektlän predikat sayıda uzlaşmasınnar.

Cümleleri yazın. Annadın, neçin predikatlar sayıda var nicä subyektlärlän uzlaşmasınnar. 50

70.

Cümleleri yazın. Aazdan söläyin, hepsindä mi bu cümlelerdä subyektlär predikatlar üzlerdä hem sayıda uzlaşêrlar. Eer uzlaşmasalar, annadın, nedä uzlaşmêêrlar. 1. Taşlar lumbur-tumbur düştü yukardan. 2. Zerdeli aaçları yapraklarını silkti. 3. Uşaklar ekskursiyadan geldi. 4. Üürenicilär şkolaya erken gider. 5. Hepsi çocuklar daavaları dooru annamış. 6. Aacın boyunda karımcalar fıyıldardılar. 7. Keçilär yırak bayırda otlêêr. 8. Kapular hem pençerelär açıktı.

§ 18. CÜMLENIN IKINCILI PAYLARI: TAMANNIK, BELLILIK, HALLIK 71. Okuyun teksti. Kısadan annadın içindeliini.

Çalgıcı

(annatmanın bir parçası) Vasi pek sevärdi muzıkayı. Onun için Vasiyi mamusu bulardı küüdä, neredä çalêr çalgıcılar. Mamusu çekedärdi takazalamaa uşaa: – Neredä sän gezersin ba, Vasi. Aarêêrız, aarêêrız – bulamêêrız seni. Vasi, oniki yaşında çocuk, cuvap edärdi: – Mamu, beni düündä bulacenız. Bän muzıkantların yanında. Bundan sora Öküzçü Vasinin mamusu bilärdi, ani çocuk çalgıcıların yanında. Baurçu küüyü – büük bir küü. Burada yaşêêrlar gagauzlar, angıların var eveldän gelän derin kulturaları. Öküzçü Vasi küçüktän tanışmıştı kendi halkın kulturasınnan. O pek sevärdi halk türkülerini. Vasinin – en islää dostuydu çingenä kemençeciyä Vasili. Çingenelerin ayleleri yaşardılar küüyün kenarında. Açan Vasiyä vermäzdilär evdä iş, o osaat gidärdi dostuna, kemençeceyi Vasiyä. Onnar oturardılar evin eŞiklerindä da kemençeci üüredärdi çocuu çalmaa kemençedä. Yavaş-yavaş Öküzçü Vasi üürendi çalmaa kemençedä. Ama onda kemençä yoktu. Bir gün çingenä kemençecisi dedi: – Vasi, bän görerim, ani sän çalgıcı olmaa isteersin. Ama bän sana kendi kemençemi verämeycäm. Biz sana bir kemençä yapacez. Bundan sora iki dost tutundular iştän. Onnar buldular bir parça uygun tafta. Ondan hazırladılar kemençeyi, yaptılar struna. Da tezdä kemençä hazırdı. 51

Vasi pek sevinärdi bu kemençeyä. O saklanardı evin tavanında da orada çalardı halk avalarını. O küçük yaşlarında Vasi Öküzçü esapladı baalamaa kendi yaşamasını muzıkaylan. Vasi annardı, ani olmaa muzıkant, lääzım üürenmää. Ama üürenmää 30-uncu yıllarda Romıniyada zordu. Öküzçülerin aylesi fukaaraydı. Onnarın vardı sade bir hektar topraa. Onun için Vasinin bobası, Nikolay Oküzçü, gidärdi Dobrucaya çıraklık etmää. Mamusu, Ekaterina, kilim dokuyardı zenginnerdä… (Stepan Bulgar)

Predikatı annadan, obyektı gösterän hem cuvap edän soruşlara: kimi? neyi? ne? kimä? neyä? kimdä? nedä? kiminnän? neylän? kimin için? ne için? cümlenin ikincili payına tamannık deniler. Var nicelik, er, zaman, neet, sebep, nekadarlık hallıkları. 52

Obyektlerin yada işlemin bir nışanını gösterän nem soruşlara nesoy? nicä? angı? kimin? neyin? angısının? kaç? nekadar? kaçıncı? cuvap edän cümlenin ikincili payına bellilik deniler. Haliştennik hem haliştenniin laf çevirtmesi, iştenniin laf çevirtmesi ayırılêrlar cümledä intonaţiyaylan hem virgüllän. Cümledä onnar olêrlar ayırılma hallık hem bellilik. Geniş belliliklär cümledä taa sıkça kurulêrlar nışannıklarlan annadıcı laflarlan, iştenniin laf çevirtmesinnän. Açan belliedilän laf durêr onnarın önündä, her­ kerä ayırılêrlar intonaţiyaylan hem virgüllän, ardında durarkana – ayırılmêêrlar. Predikata harakteristika verän hem nicä, nezaman, neredä, angı neetlän işlem olêr gösterän cümlenin ikincili payına hallık deniler. Örnek: Lüzgär pek hızlı esärdi. Avşamnän etiştik evä. Hasta uşak gücülä soluyardı. Sportçular ne kuvedi varsa kaçardılar.

Cümlenin ikincili payları Tamannık –––––––––––

bellilik ~~~~~~~~~~~~~~

hallık _._._._._._.

72. Cümleleri yazın, onnardan tamannıkları bulup, altlarını çizin. Tamannıklara

soruş koyup, annadın, angı halda onnar kullanılmış hem angı söz payınnan onnar gösterili. İlk altı cümlelerä morfologiya hem sintaksis analizlerini yapın. 1. Hepsi mayıl oldu Petriyä. 2. Onda bir meraklı kiyat var. 3. Beygirlär ürktü gürültüdän. 4. Çiftçilär karpuzları maşinaylan götürerlär panayıra satmaa. 5. O adam bizä çok annattı evellär için. 6. Bän tanıyıverdim dostumu buncak insan arasında. 7. Şkolacılar beşär fidan diktilär. 8. Yolcu kalpaannan çaarardı yaklaşalım ona. 9. Topluşta Koliyi küü başı ayırdılar. 10. Kara bulutlardan serin lüzgärlän bilä bizä bir dä çiskincik geldi. 11. Küüyün kenarında insannara birär parça kartofilik eri verildi.

73. Annatma parçasını yazın, onun cümlelerindä tamannıkları bulup, söläyin,

angı soruşlara onnar cuvap ederlär. Tamannıkların hem predikatların altlarını çizin. Evädän vardı üç kilometra. Hemen bütünnä yolu Dimançu kaçtı. Evdä yoktu kimseycii. Biyaz guguşların birazı gezinärdi sıırlık aulunda, birazı da- evin örtüsündä. Dimançu hızlı girdi hayada, aldı kadadan iki auç papşoy da attı damın içinä. Guguşlar biri-biri ardına girdilär orayı. 53

Açan girdilär en gözäl, taracıklı çüplü guguşlar, Dimançu kapadı damın kapusunu. Guguşlar kondular yuvalarına. Dimançu, yoklayarak yarım karannıkta merdivenin basamaklarını, pindi da tuttu taracıklı çüplünün birisini, sora da tuttu onun eşini da kaçarak gitti anıza… (Nikolay Babogluya görä) 74. Yazın tefterlerinizdä cümleleri, çizin belliliklerin altlarını, onnara soruş

koyun. Bulun sadä hem geniş bellilikleri.

Genä ayazlı kış geldi. Yalabık, biyaz kaar erlerä yaadı. Lüzgerli havalar başladı suuk olmaa. Güneşli günnär kısaldı, karannık gecelär uzun oldu. Gecä vakıdı eşilliksiz daalarda kimär canavarın çirkin baarması işidilärdi. Korkak tavşamın ürecii sık-sık düüldü. Yol boyunda derin kaa­rın üstündä belli oldu tavşam izleri. Pazar günü erken käämil avcılar ava çıktılar. Onnar çekettilär çabuk gitmää tavşam izlerindän uslu durumda görünän daaya dooru. Çabuk gidän avcılar hiç istemäzdilär dinnenmää. Tezdä yolca onnar girdilär sık büüyän aaçların arasına. 75. Verilmiş cümleleri yazın, hallıkları bulup, altlarını çizin. Aazdan onnara

soruş koyun hem söläyin, angı söz paylarınnan onnar gösterili. 1. Ateş hızlı süünärdi. 2. Sportçu stadionda, kaça-kaça, dinmiş. 3. Kuşçaaz, uça-uça, geçti duvarın hem dal yıvının arasından näänısa evin başında karannaa. 4. Doktor ilaçladı çocuun ayaanı, da o, topallayarak, evä gitti. 5. Dilenci, garga gibi, kavradı kırıntıları sofradan. 6. Daulcu iki elinnän düüyärdi daulu. 7. Ekskursiyada biz bütün gün yayan gezdik. 8. Komşu demäzdi bişey, sade maalemni çiftçisinä cannı bakardı da kıpardı gözlerini, kayıllı sallardı kafasını hem deyärdi „aha” yada „ölä”. 9. Kızçaaza eşil fistan yaraşardı, durardı kıvrak. 10. Çat-çat düştü damın üstündän erä bir pardı. 11. K edi, kurşun gibi, önümüzü geçti. 12. Geniş sokaa biz çabuk aykırladık.

76. Teksttä bulun bellilikleri, gösterip, nesoy söz payları onnar?

Cendem-Babusu, avdan gelärken, çabuk sormuş: – Ne bukadar insan teninä burası kokêr? Bakınmış çirkin, bakınmış da sora biraz uslanmış, imiş sıcak iintisini da yatmış uyumaa. Ertesi günü, babu ava gittiynän, Gürgen-Kıvradan bu evin üçüncü, en bitki odasını açmış. Burada da o bir gözäl kız görmüş. 54

O altın kukalarlan bürüncük tanteli örärmiş, öbür kızkardaşlarından taa da gözälmiş. Kızın şen bakışı günün şavkını kesärmiş, üüsek, yıraktan işidilän gülüşü yıldızları toplarmış… (Masaldan) 77. Koyun durguçluk nışannarını verilmiş cümlelerdä, argumentläyin onnarı.

1.Kaar düşän erä çabuk eriyärdi. 2. Düşän erä topaç daalmadı. 3. Artist türkü çalan bizä dooru baktı. 4. İnsannar ot yolan artık dinmiştilär. 5. Uşak okuyan kiyadı may uyuklardı. 6. Çocucak yavaş gidän çalardı kendi-kendinä türkücük. Eşerän ilkyazın yapraklar donadardılar küüyün peyzajını. 7. Kuşlar uçar göktä dönüşärdilär. 8. Armutlar olmuş güneştän çekettilär düşmää erä.

78.

Verilmiş iştenniin laf çevirtmelerinnän düzün cümlä. Argumentläyin durguçluk nışannarı. Taş kaldıran adam, düzän yapıyı kişilär, oturan sundurmada dädu, gidär adam işä, tutulmuş balıklar göldä, olmuş üzümnär çotuklarda, pişmiş ekmek fırında. Sundurma – лава 79.

Yazın teksti. Yapın sintaksis analizi 1 hem 3 cümlelerä.

Boyar hem Todur (Bir payı)

…Boyar ozaman istemiş Toduru kaybetsin. O pek baarmış çıraklarına, koymuş onnarı Toduru çezalasınnar, ama çıraklar üfkedän annaşêrlar boyarı üüretsinnär: hızlı tutêrlar onu, koyêrlar bir fıçı içinä da kolvererlär bayırdan aşaa tekerlensin, sonunda Todur çok şükür eder dostlarına, da hepsi alêr boyarın varlıından, ne isteer. Ertesi günü Todur evlener boyarın gözäl kızına. Tezdä çekeder bir büük düün, bir büük konuş. Doz-dolayda çalgıcıların sesleri işidiler. Vani da o yortuda çok seviner. Onu oturdêrlar kär Todurun yanına. Girişer o sıkı-sıkı imää, ama aazına neçinsä hiç götürämeer, hep bir yanına düşürer… (masaldan) boyar – пан cezalamma – карати son – кінець, завершення 55

§ 19. DOORU HEM KIYNAŞ TAMANNIK 80. Okuyun teksti. Söläyin temasını.

Balıkçılıkta

Aydınnanardı hızlı; hava usluydu, açıktı, gözäldi: belliydi, ani gün olacêk ii, Dimaylan Koli ayırıldılar, onnardan kaarä göldä yoktu kimsey, birazdana işidildi Kolinin sesi: – Çeketmesi var, Dima! – İı saatlan! – cuvap erinä, sesetti Dima, herbiri onnardan uruldu kendi zaametinä, Dima hazırladı çok yakacak, yaktı ateşi, hazırladı hem tertipledi dinnenmäk erini. Güneş kalkardı hızlı, göldä peydalandı taa iki kişi balıkçı, Dima darsıdı da gitti Kolinin yanına, onda vardı şansora birkaç büüceräk balık. – Nicä gider iş? – sordu Dima. – Ufaklar çok engel ederlär, – cuvap etti Koli. – Sıbıdêrım onnarı geeri. – Dartêr! – sesetti Dima. – Görerim, – cuvap etti Koli da kaldırdı oltayı. Gegacıkta tepinärdi bir büük, besli balık... (Miron Dermenci)

56

Dooru tamannıklardan kaarä, kalanına, angıları durmêêrlar temel hem gösterek hallarda, deniler kıynaş tamannık. Kıynaş tamannıklar annadêrlar predikatı yada bellilii. Cümledä onnar gösteriler taa sık adlıklarlan yada adlıklı nışannıklarlan, angıları durêrlar doorudak yada çıkış hallarında. Kıynaş tamannıklar var nicä gösterilsin izafetlärlän dä. Cümlelerdä kıynaş tamannıkları kullanêrlar predikatlar. Kıynaş tamannıklar koyulêr o hallara, angılarını predikat isteer. Örnek: 1. Bobam pensiyaya (neyä?) çıktı. Pensiyaya- kıynaş tamannık kullanılêr doorudak halında, gösteriler söz payınnan- adlıklan. 2. Eski ruba benzämeer eniyä (neyä?) Eniyä- kiynaş tamannık, kullanılêr doorudak halında, gösteriler söz payınnan- nışannıklan. 3. Bän batüma bir kiyat (ne?) baaşladım. Kiyat- dooru tamannık. Engel – перешкода Olta – вудка Gega – гачок Ufak – невеликий, дрібний 81. Cümleleri yazın. Dooru tamannıkları bulup, altlarını çizin. Söläyin, angı söz

paylarınnan gösterili predikatlar hem dooru tamannıklar. 1. Şkolanın aulunda biz koyduk çok fidan. 2. Pavli her sabaa çay içer. 3. Çocuklar oynardılar çelik. 4. Veriniz bana şeker. 5. Anam gösterdi bana eni yolu. 6. Adam içti su da gitti yoluna. 7. Bulü verdi bizä süt, yımırta hem ekmek. 8. Bän hergün haydêêrım kaazları çayıra.

82. Yazın cümleleri tefterlerinizä, dooru tamannıkları hem predikatları bulup,

altlarını te bölä çizin: predikatları-ikişär çizgiylän, dooru tamannıklarıbirär kopuk çizgiylän. Söläyin, angı halda kullanılmış dooru tamannıklar hem angı söz payınnan onnar gösterili. 1. Kışın, her sabaa, bän sundurmaya koyêrım trofa hem tenä, saçak kuşçaazları isinnär deyni. 2. Koli, onüç yaşında bir çocucak, pek sever oynamaa futbol. 3. Nastradin Hocanın dostu yollamış onu bir dul karıya dünürcü. 4. Mamu yısıttı südü, döktü çanaklara. 5. Evel kim bizi sayırdı? 57

6. Analar hepsini duyêr. 7. Belliydi, ani çocuk kimisä bekleer. 8. Kızçaaz yaklaştı da açtı içer kapusunu. 9. Sţenada artist çalardı halk türkülerini. 10. Satira annatmasında yazıcı gülmää alêr sıkıları. 83. Cümleleri yazın, kıynaş tamannıkları bulup, altlarını çizin, annadın, angı

soruşlara onnar cuvap ederlär hem angı söz payınnan onnar gösterili. Ilk beş cümleyä morfologiya hem sintaksis analizlerini aazdan yapın. 1. Biz suuklara dayandık, aaçlıı çektik, ama verilmedik. 2. Mamunun mancası ne gözäl sauna koktu! 3. Küüyün kenarında sel gitmiş bir büük yara. 4. Kazılmadık tarlada çok türlü otları ellän koparmışlar. 5. Sän o çiçää neçin dokundun? 6. Da te çekeder hazırlanmak düünä. (D. KaraÇoban) 7. Bobam şansora elli yaşına yakındı. 8. Örgi düşünürdü, ani bişey sölämedi evdekilerinä. (S. Bulgar) 9. Biz sesleeriz radiodan başka kasabaları. 10. O şakaya küser. 11. Mali oturdu skemneyä. 12. Simu yapıştırdı evin duvarına bir bildirim. 13. Bu topluşta bän da lafettim.

84. Düzün lafbirleşmelerini, soruşlara görä yazın cuvapları. Cuvaplar lääzım

olsunnar tamannık, tamannıkların altlarını çizin. Yaklaştım (kimä?), karşı geldim (kiminnän?), düşünerim (kimin için?), adadım (ne?), aldım (neyi?), kahırlandım (neyä?), hazırladım (neyi?), alma vardı (kimdä?), sesledim (kimi?), küstüm (neyä?), üürendim (kimdän?), annattım (ne?), gördüm (kimi?), dindim (nedän?), taşıdım (ne?), sevindim (kimä?). 85.

Cümleleri yazın, tamannıkları bulun. Dooru hem kıynaş tamannıkların altlarını çizin. 1. İnsannar bakêrlar onun karannık örüyüşünä, yaraşmaz bol rubalarına da maana bulmêêrlar. (D. Kara Çoban) 2. Ko zaamet dökennerin kuvedi olsun çorbacı hepsi zenginniklerä. 3. İhtär adamın akıl vermesi hepsinä yardım etti. 4. Mali her avşam yattıynan, küçük kardaşıma masal söleer. 5. Bän bobamnan aulu düzärkän, bir tafta erinä koyduk pardı. 6. Avcılar daada urmuştular iki tavşam hem bir dä tilki. 7. Dermendän unnan çuvalı getirdik. 8. Futbol meydanında hepsinä sport sevicilerinä er vardı. 58

§ 20. BELLILIK. EKLEMBELLILIK 86. Okuyun teksti. Belli edin onun tipini hem stilini.

Ne o dostluk?

– Dädu, annatsana bana, ne o dostluk? – Bu pek käämil soruş, – dedi dädu unukasına, angısı artık sekizinci klasta üürenärdi. – Ee, senin çok dostun var? – Var e, nasıl? Bütün klasın çocukları – benim dostlarım. – Hadi ölä olsun, uşaam, ama inanmêêrım, – cuvap etti dädu. – Bän da bir vakıtlar düşünärdim, uşaam, ani kiminnän birerdä üürenersin, kiminnän birerdä oynêêrsın, kiminnän yakında yaşêêrsın – hepsicii senin dostların, ama bu diil ölä. Yaşamanın bu üzerä var kendi prinţipleri, kendi kriteriyaları, kendi ölçüsü. – Nesoy ölçüsü ba, dädu? – Bän, açan taa gençtim, yaşayardık Sovet Birliindä. Makar ki ozamandakı lozung söleyärdi, ani insannar biri-birinä – „kafadar, dost hem kardaş”, ama halizdän baktıynan, taa çoyu çıktı zor vakıtta sade yolcu, hem kafadar, açan dedilär, ani yaşamayı var nasıl kurmaa, kim nicä isteer. Hepsicii o „dostlar” hem „kardaşlar” 90-ıncı yıllarda birdän unuttuydular, ne o üz, esap hem başka insannık normalarını: başladıydılar kapmaa, taşımaa, soymaa fermaları, brigadaları, zavodları, fabrikaları. Bakmaazdılar, ani bu yapılar, bu zenginniklär toplanma çok vakıdın içindä hem diil onnarlan, angıları haydut, duşman gibi soydular kendi komuşularını, küülülerini, vatandaşlarını hem onnarı, kimin sırtınnan 59

kazanıldı bu zenginniklär. Bölelerinä dost yada kardaş yok nicä demää. Onnara var nicä demää – duşman, hırsız, haydut, pezevenk. Dost var nicä demää sade ona, kim senin için parasını da, uykusunu da, zaametini dä saymayacêk. Herbir adamda bölä dost var nicä olsun bir, iki, en çok-üç. Ama onnara, angıları sade gözäl lafederlär senin için, bir dä sofranı kaçırmêêrlar, ama yardıma gelmää, kirlenmää, tozlanmaa deyni yok vakıtları. Hazıroncu, yaşamak yolcusu, onnara var nicä demää, hayır hem hatır, yardım hem kurbannık onnardan beklämeyin, onnara zor vakıtta umutlanmayın. – Bu sölenmişin, uşaam, var aması da, – demiş dädu. – Nesoy aması? – Ölä aması, uşaam, ani ii dostların olsun deyni, sän kendin dä ii dost, inanıklı dost lääzım olasın, ki beklämeyäsin seni çaarsınnar, çotraylan teklif etsinnär, ama üräännän, canınnan duyasın, açan dostunun var zoru da ilkin sän onun yanında olasın: kara günündä dayak olasın, başka zorunda – kardaşından taa ileri yardımcı olasın. (Konstantin Vasilioglu)

Pezevenk – негідник, мерзотник (укр.), подлец, мерзавец, негодяй (рос.) Duşman – ворог (укр.), враг (рос.) Hırsız, haydut – злодій (укр.), вор (рос.) Temel halda adlıktan kurulu hem angı? nesoy? soruşlara cuvap edän belliliklerä eklembellilik deniler. Eklembelliliklär var nicä kullanılsın cümledä belliedilän adlıın önündä yada ardında. Örnek: Taşçı (angı?) Miti küüdä birkaç pınar düzdü. Todur- (nesoy?) pelivan kaçmak yarışmasında buyıl genä gösterdi en üüsek uuru. 87. Skobalardan eklembellilikleri çıkarıp, kendili adlara lääzımnıyca uydurun.

Kullanın verilmiş örnää. 1. Yalpug boyunda çayır eşerer (derä). 2. Miyal bendän üç yaş taa büük (batü). 3. Vaninin kardaşı pek sever okumaa „Kırlangaç” (dergi). 4. Biz beeneriz Glinkanın muzıkasını (kompozitor). 5. Bobam gitti Bolgrada barabar Lambu (çiçu) suan hem sarmısak satmaa. 6. Andrey Todur güreşmektä genä hepsini urdu (pelivan). 7. Araslan (bey) Balkanda düzmüş hak-oguzların eni devletini. 8. Klubun sţenasında şkolacılar hazırlardılar göstermää M. Çakirin „Cenk dalgaları” (pyesa). Örnek: 1. Bän kabul ederim „Ana sözü” (gazeta). 2. Bän kabul ederim „Ana sözü „ gazetasını. 60

88. Soruş cümlelerinä yazın cuvap.Eklembelliliklerinin altlarını çizin.

Var mı senin çiçun, nasıl onun adı? Var mı senin lelün? Nasıl onun adı? Geler mi o sizä? Var mı senin kakun? Adı onun nicä? O imää deyni manca yapêr mı? Nesoy gazetaları hem dergileri sän isteersin kabul etmää? 89. Okuyun cümleleri da annadın, ne eni ad verer onnara adlıklar.

1. Kosmonavt German Titov 25 saat kosmosta bulundu. 2. Bizim küüdä çilingir Simu anılmış ustaydır. 3. Herkezinä ana Vatanı paalıydır (folklor). 4. Kluba geldi kemençeci Dimu hem düdükçü Kosti. 5. Bän sesledim bir masal „Dimitraş-Pıtıraş”. 6. Radioda çalınêr „Oglan” türküsü. 7. Tanku dädu hergün sokakta oturardı geç vakıdadan.

90.

Yazın teksti. Yapın sintaksis analizi üç cümleyä.

Ödeşmäk (Bir payı)

İki kişi küçükkän kafadarmışlar. Açan onnar büümüşlär, birisi tez zenginnemiş, öbürü sä yannaşmış ona çırak-çoban. Yaşarmış çoban bir er içindä kazılı evceezdä hem tutarmış beş köpek. Zengin çabuk unutmuş küçüklük dostluunu, çobana az ödärmiş. Un, kartofi, fasülä ödünç verärmiş fukaaraya, da sora onnarın paasını onun ödeendän tutarmış. Bir yılın, kasımda, ödeşmäk günündä, zengin olan yokmuş evdä, da çobanın ödeeni vermiş onun yardımcısı, angısı bilmäzmiş bunun borçlarını. Zengin taa geldiynän evä, yollamış yardımcısını nası-nicä alsın çobandan borçları… Zenginin yardımcısı hızlı gitmiş çobanın evinä… (Dmitriy Kara Çoban)

Ödeşmäk – розплата, відплата Borç – борг, заборгованість Yardımcı – помічник Ödünç vermää – позичити, дати в борг Nası-nicä – як-небудь

61

§ 21. SADÄ CÜMLELERIN KURULUŞÇA SOYLARI 91. Okuyun teksti. Belli ediniz tekstin temasını, öz fikirini hem yazdırma

elementlerini.

Günün birindä

Dışarda güzdü. Aaçların yaprakları, sansın bir komandaya görä, bir gecedä olmuştular soluk-sarı, sarı, turuncu, güvez, kırmızı, mor…Onnarı sansın bir usta-resimci boyamıştı da gözelletmişti diil sade tabiatı, ama kär yaşamamızı da. Bir dä çıktı lüzgercik. Yapraklar başladılar uçuşmaa havada renkli kaar gibi. Sansın iiri çoban sargısı yaayaardı. Güzün bu vakıdına, açan aaçlardan yapraklar dökülerlär, yaprak dökümü deerlär. Güz insana, uşaklara deyni bitki salütunu verärdi ayırılmanın önündä. Onuştan da utancak güz ba sararardı, ba biyazıyardı, ba bozarardı, ba kızarardı, ba ateş gibi yanardı – bütün gökü kaplayardı. O iiri, ortanca, ufak hem ufacık yapraklar göktä sansın oynaşardılar da, bıktıynan, yorulduynan biraz, erä konardılar dinnenmää. Ama serin, fena, naalet lüzgär onnarı erdä dä raata brakmazdı, haydayardı, koolayardı, saçardı da bitki-bitkiyä genä bireri, kuytulara hem çukurların, oymakların içinä toplayardı. (Konstantin Vasilioglu)

Yaprak dökümü – падолист Çoban sargısı – онучі 62

Dolu cümlä deniler o cümlelerä, angılarında var baş paylar da, ikincili paylar da. Dolu cümlelär bu üzerä var nicä olsunnar geniş ta, dar da. Cümlelerä, angıları kurulu sade baş paylardan, dar cümlä deniler. Uşak oynêêr. Batü okuyêr. Maşi çalêr. Miti kaçêr. Petri geldi. Cümlelär, angılarında baş paylardan kaarä var makar bir ikincili pay, geniş cümlä deniler. Uşak oynêêr toplan. Batü okuyêr bir meraklı kiyat. Maşi çalêr bir gözäl türkü. Miti aldi çantasını da kaçtı şkolaya. Petri büün geldi şkoladan pek geç. Yarı cümlä deniler o cümlelerä, angılarında kaçırılmış lääzımnı cümlä payları hem onnarın maanasını kolay bulmaa konteksttä: O, sansın, orada başçada (kaçırılmış predikat bulunêr). Kaçırılmış cümlä paylarını, angıları artık karşı geldilär bizä, avtor (istediinä görä) var nicä diiştirsin çizgiylän Örnek: Önünkü planda görünärdi çayırın kenarı, onun ardında – yamaç, taa sora da – bayırların tepeleri (çizgi koyulêr görüner predikatın erinä). Çizgi çok kerä koyulêr predikatın erinä, angısı gösterer işlemi gitmäk. Örnek: Dädu gitti sol tarafa, ama biz – dooru derä boyuna. 92. Okuyun cümleleri da söläyin onnarın soylarını, açıklayarak cuvabınızı.

1. Yaarın gelecän mi top oynamaa? 2. Pazara dokuzuncularlan biz top oynayacêz. 3. Vani koymuş neetinä başarmaa şkolayı sade onnuklarlan. 4. Neredä gezersin? 5. Geldi kış.

93. Okuyun teksti. Bulun yarı cümleleri da çıkarın onnarı tefterlerinizä.

Dostum

Benim dostum Panti – käämil bir çocuk. Yaşêêr bizim maaledä. O pek gözäl çalêr kemençedä. Toplan da pek käämil oynêêr. Bän onu pek severim. Ne üzerä mi? Ondan dooru çocuk bizim bütün maaledä bulmayacan. Adadısaydı bişey – yapacêk. Tutundusaydı bişeydän – tamannayacêk. O – haliz dost! 94. Okuyun teksti. Bulun dolu hem yarı cümleleri.

Ölecän

Günün birindä Gani dayanmış aacın aşaadakı dalına da aurt dolusu öt-eşil zerdelileri iyärmiş. – Gani, imä eşil zerdeli, zerä ölecän, – demiş Mani. 63

– Hiç kahırlanma. Dün gördün mü 90 yaşında bir babucuu gömdülär? – Da sora ne? – O da küçükkenä eşil zerdeli imişti. Onuştan da şindi ölmüş. (Nikolay Baboglu) 95. Okuyun teksti. Açıklayın kuruluşça dolu hem yarı cümleleri.

Eni şkolada

Dimu seftä gitmiş eni şkolaya. O kimseycii taa bilmäzmiş. Onuştan da kimseylän taa dostlaşmamış, bakarmış, kim nesoy. Bir gün ona yaklaşmış Tanas da sormuş: – Kimseylän mi taa dostlaşmadın? – Yok. – Bän dä kimseylän dostlaşmêêrım. Yok ne olsun bizim çocuklardan. Vasi- sade üüner kuvedinnän. Koli-pek şiret koyêr kendisini. Vladi – yalancının yalancısı. Todi- sade maymun gibi yamulêr… Tanas klasta üürenän çocukları may hepsini sıralamış. Ama birisi için dä o ii laf bulamamış. Bitkidä sade demiş: – Hiç bilmeerim, kiminnän sän var nicä dostlaşasın? – Sän kahırlanma, – demiş Dimu. – Kiminnän dostlaşacam, bän taa bilmeerim. Ama kiminnän düşmeer dostlaşmaa, bunu bän pek islää annadım. – Kim sana söledi? – Sän kendin bana annattın. 96. Okuyun teksti, çıkarın yarı cümleleri.

Avşam hayırlı olsun, dostum!

Pavli avşam ekmeeni imiş da açmış telefon dostuna. – Avşam hayır olsun, Todi! – Hayır olsun! Sänmisin, Pavli? – Bänim. – Ne yapêrsın? – Ekmek idik tä şindi bulaşıkları yıkêêrım. – Neçin sän, ama diil kızkardaşın? – O yardım eder mamuya içersini paklamaa. – Sabaa gelsänä bizä. – Ne yapmaa? – Öbür günä deyni fıçılara su taşımaa. – Kaçta? – Dokuzda. – Annaştık. Ozaman sabaa buluşacêz. Saalıcaklan! – Saalıcaklan! 64

97.

Gözdän geçirin resimi, kullanarak dolu hem yarı cümleleri, yazın birär kısarak annatma.

65

§ 22. BIR BAŞPAYLI HEM IKI BAŞPAYLI CÜMLELÄR 98. Okuyun teksti. Tekstin adı neyi gösterer: temasını mı osaydı öz fikirini mi?

Aarif Petri

Aarif Petri – benim dostum. Yaşêêr Çayır maalesindä. Evleri durêr kär ara boyunda. Görüner uzaktan taa. Petriyä Aarif dedilär, çünkü o pek akıllı çocuk. Ondan bir düşünülmedik laf işitmeyecän. Sokaktan geçärkän, büüklerä seläm verer, herbirinä uygun laf bulêr. Yaşêêrız onunnan, nicä kardaş. Bana da, başkasına da yardım eder, ama hazırı yazmaa vermeer, çünkü bundan sade zarar. Üüreneriz islää. Büükleri sesleeriz. Kimi gün uroklardan sora giderim onnara. Kimi gün o geler bizä. Pek islää annêêrız biri-birimizi. Aarif – розумний Düşünülmedik laf – необдумане слово 66

Sadä cümlelär var nicä olsunnar birbaşpaylı da, ikibaşpaylı da. İkibaşpaylı cümlä deniler o cümlelerä, angılarında var iki baş payı da (subyekt hem predikat) hem baş paylarına baalı ikincili paylar da. Mani giimiş eni fistanını. Bu cümledä var iki baş payı da hem predikata baalı ikincili cümlä payları da. Birbaşpaylı cümlä deniler o cümlelerä, angılarında var başpayların sade birisisubyekt yada predikat. Eer cümledä varsaydı sade subyekt, ona deerlär deyici cümlä: Yaz. Gecä. Parkta gençlär. Eer cümledä varsaydı sade predikat, ona deerlär işlikli cümlä: belli üzül, bellisiz üzül, üzülsüz hem bütünneşik üzül. 99. Okuyun cümleleri. Birbaşpaylı cümleleri bulun, onnarın soylarını açıklayın.

1. Eer istärsän akıllı olmaa, taa çok lääzım okumaa. 2. Anaya hem Vatana canımı da kär verärim. 3. Bir eski, käämil dosta on eni verärim. 4. Eni dost aara, ama eskiyi kaybetmä. 5. Eer kayılsan dost olmaa, dost kolay sana bulmaa. 6. Herkerä koru eni evini hem eski dostunu.

100. Okuyun cümleleri. Bulun onnarın soylarını hem inandırın dooruluunuzu.

1. Gittin, gezdin çok erlerdä. Da neçin sän geeri döndün? 2. Kiyatta bilgi aara, o – nicä altın para. 3. Üürenecän – ilerleyecän, üşenärseydin – geeri kalacan. 4. Okuyarsan, dostum, çok – köstek bu dünnedä yok. 5. Akıllı duşmandan korkma, ahmak dostundan sakın. 6. Dün gittin sän heptän – aalemi sesledin. 7. Ama neçin düştä hep gelersin bana? Taa ii diil mi, dünür yollayım tez sana?! 8. Kış. Kürtün. Kızak kaymak. 9. Renkli güz. Renkli kilim. Güzü lääzım sevelim.

101.

Kurun kendinizdän dostluk yada dostunuz için birär yazdırma teksti. Adını var nicä koyaysınız: „Benim dostum”, „Paalı dostum”, „Dostun yoksaydı – bela, günnerin senin kara” h.b.

67

§ 23. BELLI ÜZÜL CÜMLELÄR 102. Okuyun teksti.

Porezenci

Küüyün bu maalesinä o vakıtlar deyärdilär fukaara maalesi. Sokaan iki tarafında da süzülürdü küçük kül kufneciklär. Çıbık aullar geriliydi evdän evä. Kimi aulda asılıydı susak, kırık çölmek. Makaklı askerä benzärdi bu aullar. Kırkayak Marinin kufnecii en kenardaydı. O yapıcık şüşekil dururdu, bilinmeer, nasıl taa yıkılmamıştı. O ölä alçaktı, ani şoparlar ardından tırmaşırdılar evin üstünä, nicä pata. Hepsi bilirdi bu evceezi: bütün küüyün insanı vardır mezarlaa ölü geçirdii, da bu sokaktan vardır geçtii, neçinki mezarlaa yol salt bu sokacıktan geçärdi. Hergün edi-sekiz kişi gömülürdü. Açan ölü yaklaşardı küüyün kenarına, Marin çıkardı aulundan da, alıp başından paraliyasını, stavrozunu yapardı, insanın ardına mezarlaa varardı. Kırkayak Marincik kimseycää laf katmazdı, açık kahırını göstermäzdi, insanın arasında susarak gidärdi. Mezarlıkta, ölüyü gömärkän, genä kimseyä laf katmazdı, sırası geldiynän, dadardı bir kaşıcık koliva da sora dönärdi geeri, evä, işleri bitirmää. Nekadar yaşamış Marincik, işlerini hep bitirämemiş, doyunca da ekmek iyämemiş. Marinin uşakları, gördücään bobasını, başlardılar hızlı kaçınmaa: birisi verer, öbürü taşıyêr, üçüncüsü tezekleri yıvêr. Hepsicii işleer. İki yaşında Miyaluş ta tutêr tezää kenarından, ama kaldıramêêr. O da, karımcacık, savaşêr taa tez tezeklik yıvılsın. Uşaklar fıyıldardı o yanına, bu yanına, sansın bütün sokaan uşakları toplanmıştı orayı. Onnar sa, sekiz uşak, hepsi Marinindi, biri öbüründän taa alçak. Marina sorardılar: – Ne okadar çok uşaan var, Marin? – Dünnä gözäl, ko yaşasınnar! – cuvap verirdi Marin. Ko yaşasınnar ! Marinin varsa bir bukası, o payedärdi on parçaya: karısına, uşaklarına hem kendinä. Marin oturêr dut altında, siler terini annısından. – Sandi, topla hepsini sofraya! – baarêr Marin çocucaana. – Mamaliga hazır mı? – sorêr Sandi. – Hazır, hazır, – cuvap verer Marinin erinä Marinka-karısı. Marinka sofrayı artık koymuş, mamaligayı tezicik kotarmış da naşeysä dönüşer çüvenin önündä, allelem, kazıyêr çüvenin dibini, gevşener tatlı-tatlı. Ko desinnär, ani çüveni kazımaa prostmuş, aniki belaya düşecän, ölä adet! Yok ne yapmaa, aaçlık adetindän beter yoktur! (Stepan Kuroglo) 68

Porezenci-şakacı, güldürücü – балагур, жартівник (укр.), шутник (рос.) Şopar – küçük uşak; маленька дитина (пестлива форма) (укр.), маленький ребёночек (ласкательная форма) (рос.) ¾¾Neredä yaşaardı porezenci Marin? ¾¾Annadın onun evceezi için. ¾¾Neredän belli olêr, ani Marin – pek fukaara bir adam?

Belli üzül cümlelerdä subyekt yok, ama onu kolay bulmaa (taa çok kerä (predikatın) işliin üzünä bakarak): Pek severim abrikos (bän). Pazara gidecez Bolgrada (biz). Sabaa gidecän kıra yalnız (sän). Kalkın, dostlarım, hızlı (siz). Belli üzül cümleyä var nicä koymaa aderlikleri bän, sän yada siz. Predikat gösteriler işliklän 1-inci yada 2-nci üzdä: Kabaatlıyı (siz) aaramayın. (Sän) Alatlama. (Sän) Korun! Hızlı (siz) daalışın! 103. Okuyun cümleleri. Cümlelerin gramatika temellerini çizin.

1. Mamu, alsana beni dä Kieva. 2. Kendim dä yolu bulacam. 3. Bak ta unutma su almaa. 4. Gitmişlär dä yolmuşlar babunun zerdelilerini. 5. Dün bir dä sıracık kazmamış. 6. Sora bekleyecek para. 7. Aulu kazdın mı, dostum? 8. Üülendän sora gideriz parka. 9. Aala, aalama, ama cuvap etmää lääzım olacêk.

104. Okuyun cümleleri. Çıkarın sade belli üzül cümleleri da yazın

tefterlerinizä.

1. Ne ekecän, onu da biçecän. 2. Çok istärseydin bilmää, taa az lääzım dinnenmää. 3. Hiç utanma üürenmää. 4. Оdestän gittim-geldim bir gündä. 5. Nicä yapacan, ölä dä bulacan. 6. Saşi, pazara gelsänä bizä. 7. Gelmişkenä, alsana masanızı evä. 8. Üürenmää utanma, bilmemää utan. 9. Yarım gündä tarlamızı ektik. 10. Seslä beni, uşaam. 11. Nesoy notalar büün kablettin, kızım? 12. Annatma ne okudun, annat ne annadın. 13. Zaamettä kısmet aara, zaamet – yaşamak, para... 69

105. Gözdän geçirin resimi. Belli üzül cümleleri kullanarak (neredä yakışêr),

kurun birär kısarak annatma.

106.

Yazın birär fikirlemä tekst dostluk temasına görä, kullanarak belli üzül cümleleri. Tekstin adını var nicä koyaysınız: „Dostum gelmedi şkolaya”, „Bela geldi dostumun başına”, „Dostum kaldı yalnız”, „Dostsuz yaşamaa zor” h.b. 70

§ 24. BELLISIZ ÜZÜL CÜMLELÄR 107. Okuyun teksti. Açıklayın yaratmanın janrasını. Argumentläyin cuvabınızı.

Kısadan annadın teksti.

Devlet kuşu

...Bir gün getirerlär askerlää iki çocuk. Asker başı çaarêr ilkin birisini da sorêr ona: – Annat, kimsin sän, kimin ooluysun. Çocuk annadêr: – Bän bilmeerim, kimin ooluyum, ama insannar annadardılar bana tä ne. Bir kerä balıkçılar çıkarmışlar süzmäylän (aalan) bir büük balık, ani yutmuştu bir vakıt beni. Balıkçılar söleerlär o balaa: „Kuş, kuş, kolver uşaa içindän!” Da balık kusêr beni. Ölä da kaldım balıkçıların içindä. Ozaman bän dä balıkçı oldum. Şindi işittim, ani padişaa toplêêr kendinä eni askerleri. Bän dä esap ettim gideyim da izmet edeyim bizim padişaamıza. Asker başı kolverer balıkçıyı da çaarêr ikinci çocuu. Sorêr ona: – Annat, kimsin sän, kimin ooluysun? İleri dooru annadılêr, nicä ikinci çocuk ta annatmış kendi geçirdiklerini dä, bitki-bitkiyä, o da çıkmış padişahın ikinci oolu, angılarını ana-boba birdän tanımış da hepsi aylä azaları genä toplanmışlar bireri. Biter masal laflarlan: „Hepsi, kim varmış yannarında, sevinmeliktän aalayarmışlar. Sevindi insannar da, açan bilindi, ani padişaayın oolları bulundu.” (Stepan Bulgar)

Padişaa – цар Devlet – держава, країна Asker – воїн, солдат 71

Bellisiz üzül cümlä deniler o cümlelerä, angılarında predikat var, ama üzü belli diil. Kızakları yazın yapêêrlar. Bıcıları güzün sayêrlar. Iilik yapêrlar ödeksiz. Bellisiz üzül cümleyä var nicä koymaa aderlik onnar (kimseydi). Predikat gösteriler işliklän 3-üncü üzdä çokluk sayısında şindiki, gelecek zamanda yada geçmiş zamanın çokluk sayısında: Däduylan vakıt kaybetmää (onnar) pek seväzmişlär. Çeketmişlär (onnar) iki tarafa kaçınmaa. (Onnar) Oynamışlar top taa karannık olunca. 108. Okuyun cümleleri. Bellisiz üzül cümleleri bulun, yazın.

1. İşleyärsäydılär topraa, bereket kabledeceklär. Ama işlämärsäydılär, kuru çarık iyeceklär. 2. Üünmeerlär varlıınnan – üünerlär akılınnan. 3. Kısa yoldan geleceklär – geç kalacêklar. 4. Keçiyi laanalaa bekçi koymuşlar. 5. Bulmuşlar, kimä sormaa. 6. Kotoyu sıçannan korkutmuşlar. 7. Lüzgerä karşı tükürmüşlär. 8. Yapmışlar başlarına bela.

109.

İşleyin eşlän. I-gr. ayırêr belli üzül cümleleri II-gr. ayırêr bellisiz üzül cümleleri.

Tutun paliyi da getirin burayı. Anasını tanımarsaydı, bobasını hiç tä tanımaz. Saadımı aldın mı? Getir benim paraliyamı. Dedin a, lääzım be da deyäsin. Boşuna kafamı düümä. Doyurdusaydın koyunnarı, şindi kuşlara da ver imää. Görärseydim, alacam. Küçüktän zanaat aara, sora dalacan bala. Eer adamsan-ol Adam. Söleerim, kızım, anna, gelinim. 110. B ölününüz grupalara.

Verilmiş bellisiz üzül uygun sözlerin birisinä görä „Kızaa yazın hazırla”, „Kotoyu kaymaklan korkutmuş” kurun birär küçüräk annatma, angısında çalışın taa sıkça belli üzül hem bellisiz üzül cümleleri kullanmaa. 111.

Düzünüz bellisiz üzül cümlä verilmiş işliklerin yardımınnan: Silerlär, tertiplerlär, konêrlar, biçerlär, yazêrlar, çalêrlar. 72

§ 25. BÜTÜNNEŞIK ÜZÜL CÜMLELÄR 112. Okuyun teksti.Neyi açıklêêr tekstin adı? Angı stildä o yazılı?

Argumentläyin cuvabınızı.

Vatan için

Açan biz, düşüneräk, söleeriz kendi-kendimizä lafı „Vatan”, bizim önümüzdä sansın peydalanêrlar canımıza yakın beenilmiş erlär: eşil kırlar, meyvalı başçalar, gözäl baalar, alçak bayırcıklar, derin göllär, dar dereciklär. Bunnarlan bilä gözlerimizin önündä sansın görüner gagauz küülerin hem kasabaların şafkları, angıları karannıkta benzeerlär küçük yıldızçıklara. Vatan başlêêr senin evindän: büük evin içersindän, o salkım aacından, angısı büüyer aul boyunda, sokaklardan, yollardan, ani götürerlär bizi başka taraflara. Angı küüdä dä yada kasabada da yaşaarsak, Vatan çekeder bizim yanımızdan. Sanki nezaman peydalanêr Vatan sevmesi? Bu derin duygular uyanêr içimizdä biz taa uşakkana, da onnar hiç süünmeer insanın bütün yaşamasında. Vatan sevmesi için adam işleer, girginnik yapêr, onun için yaşamasını da var nicä kurban versin. Vatan sevmesi baalı ana sevmesinä. Anandan sän seftä üürenersin lafetmää, ana türküsündän, masallarından sän seftä işidersin aazdan halk yaratmaları için. Mamun seni üüretti örümää ana topraan üstündä, tanımaa türlü çiçeklerin kokularını hem kuşçaazların seslerini. Anan sendän büüttü diil sade kendinä deyni ool, ama Vatana deyni da ool. Ana hem Vatan – bu lafların maanaları pek yakın biri-birinä. Bu laflardan taa paalı adama deyni bişey yoktur. Onnar baalı biri-birinä ürek 73

düülmesinnän. Biz deeriz: „Vatan– o mamu!” Vatan halizdän dä anaydır kendi halkına! Açan Vatan yollêêr seni cengä, biläsin, ani ona gelmiş zor vakıtlar, nicä kimär kerä anan belaya sarılêr. Eer kıtlık olarsa,Vatan da pek gücenik olêr, kär, nicä ana, kahırlı gezer, kendi oolunu doyuramêêr deyni. Vatan acısı – bu hepsi anaların acısıydır. Vatanın sevinmesi- bu anaların sevinmesiydir. Açan Vatan seni meteder, seninnän hodullanêr kär ölä, nicä ana mayıl olêr kendi ooluna. Ama, eer sän kötü adam olarsan, Vatan utanêr sendän ana utanmasınnan. Çoyu deerlär: „Biz Vatanımızı beeneriz!” Bu laflar pek lääzımnıydır, onnar dooru olsun deyni, lääzım çok ii üürenmää, çalışmaa, işlemää, kendi yaşamanda bu sevinmeyi göstermää. Vatanın sevmesi görünsün deyni, düşer senin hem Vatanın yaşaması bir olsun. Sevinmää, açan Vatanında yortu var, kahırlanmaa, açan Vatanına zor! En paalıydır – korumaa Vatanını, nicä ananı koruyêrsın! Brakma Vatanını üstelesin duşmannar, açan onnar gelerlär ana erlerä tüfeklän! Adama hepsi lääzım paalı olsun, ne var kendi Vatanında: onun halkı, onun topraa, onun istoriyası, onun kulturası. Vatan – Батьківщина Yıldız – зірка Acı – біль Bütünneşik üzül cümlä deniler o cümlelerä, angılarında subyekt yok (bir baş paylı), ama var sade predikat. Bu cümlelerdä predikat bulunêr 2-nci üzdä birlik sayısında (formaya görä), ama gösterer bütündän hepsini üzleri: Yabanıyı nekadar da doyurma, hep daaya bakêr. Burada laf gider, işlem (doyur) için, angısı sansın ikinci üzä baalı, ama gerçektän o bütündän hepsini üzleri gösterer. (Sän dä doyursan, bän dä doyursam, o da doyursa), yabanı hep okadar daaya bakacek. Bütünneşik üzül, açan cümlenin predikat işlemi yayılêr hepsinä üzlerä: Yabanıyı (sän) nekadar da doyur, (o) hep daaya bakêr. (Sän) Kal çıbık gibi kuru, ama (sän) Vatanı koru. Makar ki işliklär (formaya görä) durêrlar nesoysaydı üzdä, ama bu göstermeer predikatın üzünü, çünkü bu işlem doorudulu bana da, sana da, ona da, bizä dä, sizä dä, onnara da, hepsinä birdän dä. 113.

Okuyun cümleleri. Bulun birbaşpaylı cümlelerin arasında belli üzül (1-var.), bellisiz üzül (2-nci var.) hem bütünneşik üzül (3-üncü var.) cümleleri da yazın onnarı. 1. Eer sevärseydin beni, bän da sevecäm seni. 2. Brak, dostum, kışlar gelsin, tabiat ta dinnensin. 74

3. Yazın, dostum, terledin- kış ekmeeni şekerledin. 4. Hadi gidelim horuya. Pantiyä mi kitkanı verecän? Kimä isteyecäm, ona da verecäm. 5. Aldısaydı çok balık, getirsin bizä dä biricik. 6. Avşama gidecez balık tutmaa. 7. Dadandısaydı piliçleri imää, sındırmaa onu pek zor. 8. Ektiseydin pıtırak, booday biçmäzsin. 9. Kazma kuyu komşuna, kendin düşärsin içinä. 10. Koru samanı, gelir zamanı. 11. İstärseydin, gel dä al bir çift tavşamcık.

Akılınca bulun (kiyattan) yada kendiniz kurun da yazın beşär uygun söz. Temalar: „Kış”, „İlkyaz” „,Dostluk”

114.

115.

Okuyun cümleleri, bulun bütünneşik üzül hem belli üzül cümleleri da yazın onnarı tefterlerinizdä. 1. Aldım kosayı omuzuma da gittim kıra booday biçmää. 2. Git evä, Maşi, da doyur piliççikleri. 3. Süüş tauk süüş kartofidän taa iidir. 4. Nekadar da düşünmesän – tuzdan-ekmektän taa paalı yoktur. 5. Sinsor köpektän korun. Uroklarını bitirdiktän sora gidecän mamuna yardıma. 6. Malay attısan fırına, çıkmayacek ordan kıırma. 7. Yaptıysan sän erdä iilik – evin olar çiçeklik. 8. On kerä okudum, aklımda tutunca bu şiiri. 9. Raat istärsän uyumaa, borcu lääzım çevirmää. 10. Lääzım bu dünnedä ölä yaşamaa, ani öldüynän, mezarcıların da canı acısın sana. 11. Eer yaşamanın dadını annamarsaydın – boşuna yaşêêrsın. 12. Beenmeerim bu işi, dostlar.

75

§ 26. ÜZÜLSÜZ CÜMLELÄR 116. Okuyun şiiri demekli.

Ana dilim

Ana dilim için sözlerim, Yaşlan doldu benim gözlerim. Gezerim kör gibi onsuz, Onsuz bän nasıl bir kolsuz.

Dilim, kaybelmä dünneydän, Sän kışın donma suuk kaarda, Yaşa da aç çiçek gibi, Ana dilim, salt ol diri.

(İvan Kior)

Üzülsüz, açan cümledä subyekt yok hem yok nicä olsun da. Predikat taa çok kerä gösteriler üzülsüz işliklärlän yada işhallıınnan, angıları göstererlär neyinsä halını. Bölä cümlelerä, eer onnarda yoksaydı başka laf, angıları durêrlar ikincili hallarda, var nicä koymaa aderlikleri bana, beni yada işhallıını neredäsä: (Neredäsä) Aydınnanardı. (Bana) Nemdi hem suuktu. (Neredäsä) Çekeder karannık olmaa. 117. Yazın bu cümleleri tefterlerinizä. Ayırın üzülsüz cümleleri.

Gözäl türküdän adamın canına taa ilin. Olur şindi işä tutunmaa. Bu güllär pek gözäl kokêrlar. Bu iştän hoş kanaatlık geldi. Poyrazdan serin üfledi. Bütün gün ateşä attı. Durup-durup imää çekti. Artık üülen oldu. Kırıp-döker kollarımı hem ayaklarımı, çırtmalarımı. Yıkılana gülmeerlär, tutup kolundan, kaldırêrlar. 118.

Yazdırın büünkü havayı, kullanarak üzülsüz cümleleri.

119.

Düzün aazdan yaratma, siirederäk bu resimi.

120.

Düzün yaratma bu temalara görä „Paskelleyä karşı”„,Lazari yortusu”. 76

§ 27. DEYICI CÜMLELÄR 121. Okuyun teksti. Ne var nicä annadaysınız kendi ana tarafınız için?

Duuma tarafım

Bu dünnedä duuma erindän paalı yoktur. Bän burada duudum, büüdüm. İlk adımnarımı yaptım, ilk lafımı söledim. Bu toprak en gözäl, sevgili bana. Birerdä yok bölä gözellik, zenginnik, bölä pak soluk. Duuma erini yok nasıl yaraştırmaa başka erlärlän. Duuma taraf bana en paalıydır. Bän pek severim bizim küüyümüzü. Burada yaşêêr anam hem bobam, kardaşlarım hem kızkardaşlarım, malim hem hısımnarım. İlkyaz vakıdında küüyümüz pek gözäldir. Salkım hem baa çiçään kokusu aktarêr canını. O kokuları taa uşaklıımdan tutêrım aklımda. Açan bulunêrım üülen tarafında, bän dayma dolaşêrım duuma küüyümü. Hısımnar, senselelär – рідні, родичі Deyici cümlä deniler o cümlelerä, angılarında var sade bir baş payı-subyekt: 1. Yaz. Üülen. Dayanılmaz sıcak. 2. Kış. Saurgun. Herersi kürtün. 122. Okuyun Konstantin Vasilioglunun şiirini „Yaşamak”. Bulun onda

birbaşpaylı hem ikibaşpaylı cümleleri, söläyin herbir cümlenin soyunu.

Yaşamak

Düün. Güvää. Eni gelin. İlk gecä. Seftä emin. Kayna. Kaynata. Gelinin boyu kıvrak. Tä sabaa oldu. Pek hızlı kaldırıldı. Hepsinä imää ekmek Vakıdında koyuldu. Adamın işi kırda: Çok işi var tarlada. Bütün gün gündä yanêr, Ter-su içindä kalêr. Kapunun önü. Kuşlar, Domuzlar hem koyunnar77

Toprak. Hepsicii imää isteer, Hepsini gelini bekleer. Döşek ön etek kaldırılı… Aul çoktan kazılı. İki tarafa kaçêr Hem da şen türkü çalêr. Tä geçti yıllar. Karı İşindä yavaşıdı. Yardıma geldi kızlar, Dev gibi o çocuklar. Şindi sän dinnen, karı, Çalıştın, nicä arı. İçerlär dolu uşak… Buydur haliz yaşamak! 123. Okuyun „Hristos dirildi” (avtor Konstantin Vasilioglu) şiirini da yapın analiz.

Söläyin herbir cümlenin soyunu. İnandırın dooruluunuzu. Tä avşam. Dozdolay karannık… Bekçilär işinä çıktılar. Ama bir dä olêr aydınnık… O taşlar havaya uçtular. Hristos dirildi ölüdän, Dünneyä o çıktı mezardan. Hristor dirildi! Hakına dirildi! Bunu sän unutma, insan!

124.

Gözdän geçirin resimi da yazın küçüräk bir annatma, kullanarak belli üzül, bellisiz üzül, bütünneşik üzül hem deyici cümleleri.

78

§ 28. SADÄ CÜMLENIN SINTAKSIS ANALIZI • • • • • • • •

Sölemäk neetinä görä (annatma, soruş, izin). İntonaţiyaya görä (duygulu \ duygusuz). Gramatika temellerinä görä (sadä \ katlı ). Başpaylarına görä – bir başpaylarına görä (belli üzül, bellisiz üzül, üzülsüz, bütünneşik üzül – başpayı predikat; deyici – başpayı subyekt). İkibaşpaylı (var subyekt hem predikat ). İkincili paylarına görä (dar\ geniş ). Cümlenin paylarına görä (dolu\ yarı). Var mı (birsoy payları, danışmak, koyulma laf, ayırılma paylar ).

Analiz örnää

Bir gözäl, eşil parka geldi küçük uşaklar.

Aazdan analiz

Bu cümlä sölemäk neetinä annatma, intonaţiyaya görä duygusuz, gramatika temellerinä görä sadä, ikibaşpaylı – uşaklar (subyekt), geldi (predikat). Bu cümledä var ikincili paylar da, çünkü o geniş hem dolu. Uşaklar (nesoy?) küçük – bellilik. Geldi (nereyi?) bir parka – hallık. Bir parka (nesoy?) gözäl, eşil – birsoy belliliklär, sölenerlär sayıklama intonaţiyasınnan.

Yazılı analiz say.

niş

niş.

adl.

işl.

niş.

adl.

Bir gözäl, eşil parka geldi küçük uşaklar. _._._ _._._ (annatma, duygusuz, sadä, ikibaşpaylı, geniş, dolu, var birsoy belliliklär). 125. Koyun kaçırılmış virgülleri cümlelerdä.

1. İnsan çok okuyan ilerleder bilgilerini. 2. Erken kalkan insanın uuru var. 3. Vakıdınca çaarılmış düüncülär ayırmışlar gençlerä deyni taa lääzımnı baaşışı. 4. Hey mari kız işimiz var çok, sän elinä çabukmuysun. 5. Bana kalsa bu almalar artık lääzım olsun. 6. Çilingir durmamayca demiri düüyer. 7. Sän bizä imää hazırla hem sütçääz kaynat. 8. Kelcä- Külcä bütün gün avşamnen sabaalen üülendä kümbetin üstündä sinek tutarmış. 9. Olan sofrada terleyän iştä dä üşümäzmiş. 10. Gözäl kıvrak o gidärdi yoldan başı yukarda. 11. Benzeyän bobasına kız kısmetli olarmış. 12. Musaafir gelän uzaktan sevindirdi hepsini. 79

126. Verilmiş sadä cümlelerä yapın sintaksis analizi.

1. Bizim küçük Bucakta dostça yaşêêrlar bulgarlar, moldovannar, ruslar, ukrainnar, gagauzlar. 2. Benim duuma günümä hepsi dostlarım toplandı. 3. Bir käämil yaz günü biz gittik gezintiyä. 4. Maşi giimiş eni çiçekli fistanını. 5. Meyvalıkta büüyer alma hem armut, kirez hem abrikos aaçları. 6. Kediylän köpää, koyunnan keçiyi, ineklän beygiri insan taa evelki vakıtlarda kendinä alıştırmış. 7. Todi dün kalkmış, yıkanmış, ekmek imiş, uroklarını üürenmiş, mamusuna yardım etmiş, sora da gitmiş kafadarlarınnan oynamaa.

127. Verilmiş cümlelerin arasında bulun dar hem geniş cümleleri, dolu hem

yarı cümleleri. Birkaçına yapın sintaksis analizi. 1. Baka işleer. 2. Sıcak… Sıcak… Buunuk sıcak. 3. Dädu unukasına annadêr masal. 4. İhtär babucuk gider eni kliseyä. 5. Üüsek aaçlar vererlär büük gölgä. 6. Gölün serin sularında üzerlär ördeklär. 7. – Nereyä gidersin, Todur? – Evä. 8. Tudorka, kiyatlarını yanına aldın mı? 9. Binnärlän yıl yaşa, Bucak, sarsın seni dostlar. 10. Yıldan, yıla çetin dursun erdä gagauzlar. 11. Yaayêêr yaamur. Dolay çamur. Teknelär dolu hamur.

128.

Verilmiş cümlelerin arasından çıkarın: I-grupa – bir başpaylı cümleleri;II-grupa – iki başpaylı cümleleri. 1. Yapamayacam bu işi, dostum. 2. Sandu, sabaa sekizdä bekleerim seni. 3. Gitmiş tavşam kirpiyä, çaarmış onu musaafirlää. 4. Pelivan urmuş torbasını omuzuna da gitmiş üç kafalı drakonu aaramaa. 5. Al kızını da götür, nereyi istärsän, – demiş babu. 6. Gelmiş vakıt bereketi toplamaa. 7. Gittin, gezdin dä neçin sän geeri döndün? 8. İlkyazın dädu dikti kapunun önündä irmi meyva fidanı. 9. Mitiylän Zaari almışlar topları koltuklarına da gitmişlär tolokaya oynamaa. 10. Klisenin çannarı pek öterlär gözäl. 11. Yımırta hem dä paska, alıp sepedä, büük inannan gittim Allahın evinä. 80

Söz ilerletmesi

§ 29. OKUMAK – ANNAMAK TEKSTLERI TÜRLÜ STILLERDÄ HEM TIPLERDÄ. Yazdırma elementleri anmak taşları, küüyü, maaleyi yazdırarkana 129. Okuyun teksti. Bulun teksttã yazdırma elementlerini, anmak taşını

yazdırarkana. Bulgarlar hem gagauzlar, ki anılsın deyni onnarın gelmesi Balkan tarafından Tunanın bu tarafına Bucaa, Bolgradta kaldırmışlar, yapmışlar bir şannı sobor, ki o olsun anmak yapısı, ki ona bakannar aklına getirsinnär, nicä bulgarlar hem gagauzlar gelmişlär Bucaa türk memleketindän hem da burada erleşmişlär. Kolonistlär, ki ansınnar deyni onnarın ilk zaabitini general İnzovu, hep Bolgradta yapmışlar Ay Mitrofanın adına bir klisä hem onun içindä gömmüşlär İnzovu, açan o ölmüş. Onun mezarı üstündä koyulmuş mermerdän anmak taşı hem yazılmış tä ne yazı: „Burada raatlanêr Allahın İzmetkärin generalın İvan Nikitiç İnzovun tozu, ani kolonistlerin Baş zaabitiymiş”. Duumuş dekabrinin 23-dä 1868-ci ölmüş mayın 27-dä 1845-a

82

Kim bakêr bu kliseyä hem İnzovun mezarına, aklına getirer İnzovun iiliklerini hem anêr onu hem deer: „Bu zaabit, bu general verdi bulgarlara, gagauzlara hem cümlä kolonistlerä eni ömür, eni yaşamak, eni memleket. Allah onu şannasın”. Hep Bolgradta bulunêr koloniya zaabitin Merderin mezarı, neredä kolonistlär koymuşlar bir anmak yapısı, anmak taşı. Besarabiya kolonistleri, ki ansınnar dey rus padişahlarını, ani vermemişlär onnara Bucak meralarını yaşamak için, 1828 yılda yapmışlar iki monument, iki anmak yapısı, iki obelisk: 1) birincisini (obelisk) Tuna boyunda Satinovun su köprülerin geçiklerindä, neredä padişah Nikolay I geçirmiş askerlerini Tunanın öbür tarafına; 2) ikinci obelisk yapılmış o erdä, neredä padişah Nikolay I Allaha dua ettiktän sora ii sözlemiş askerlerini geçsinnär Tunayı. Padişah Aleksandr II 1872 yıl iyül ayında siiretmiş gagauzları Bender sancaanda hem da beenmiş onnarın yaşamasını, adetlerini hem tutumnarını hem işlerini. Bunnarı şindiki gagauzlar da lääzım bilsinnär hem da ansınnar zaabitleri, ani çok iilik yapmışlar evelki gagauzlara, şindikilerin atalarına, hem da şindiki gagauzlar da çalışsınnar olmaa evelki gagauzlar gibi religiyalıklı, dooru inannı, uslu, ayık, fikirli, çalışkan insan, ki hepsi desinnär, ki gagauzlar dooruluklu, ii uzluklu insandır. (Jurnaldan)

130. Okuyun teksti demekli. Argumentläyin, nesoy bu tekstin stili hem tipi.

Annadın, ne görersiniz resimnerdä.

Vilkovo kasabası – Tuna derenin Veneţiyası

83

Var Ukrainanın üülen tarafında bir şannı kasaba. Neylän o şannı? Elbetki, çoyu işitti, ani bu kasaba benzämeer başkalarına. Onun sokakları diil yol – onnar derecik. Çorbacılarda hepsindä var kayık. Kayıklan giderlär tükenä, işä, biri-birinä musaafirlää. Çoyuna, bekim, fasıl bu görüner, ama Vilkovo kasabasında yaşayannar buna sınaşık. Vilkovoda var çok meraklı yapılar. Onnar bulunêrlar kasabanın ortasında. Burada bulunêrlar okul, bolniţa, kultur evi, klisä. Klisä – evelki bir yapı. O kurulmuş ХIХ-cu asirin ellinci yıllarında. Hristiannar, ani dinini koruyurmuşlar, pek büük hatırlan kliseyä giderlär, dua ederlär. Klisedä dört küçük kubla, ortada sa – taa büük üüsek kurulu kruçaylan. Duvarlar biyaz, pençerelär büük, gözäl. Açan çannar öterlär, onnarın sesi etişerlär dolay küülerädän. Kim vardır gittii bu kasabaya, o unutmayaecek onu hiç. Vilkovo – büülü, meraklı, gözäl bir kasaba. Musaafirlär uzak erlerdän, görüp onu, isteerlär sevgiylän dönmää burayı taa çok keret. (İvan Kior)

84

Yazılı kontrol annatması 131. Okuyun demekli teksti. Angı laflan seftã karşı geldiniz? Annadın onun

maanasını, kullanarak sözlüü.

Çiftçi eceli

– Evel aaçlık olmuş, ama insan ölümü olmazmış işidildii, bekim, şindi da kurtuluruz, – bildiini sölärdi kaskatı eşim, – olmalı, bu kuvedin üzündä gözü. – Bu eni kuvettä çok yalancılık varmış. Biz kendimiz için düşünmärsäk, kuvedä yok umut. Nasıl da olmasa, belliydi, ki yıl gidärdi büük yoksuz kuraklaa, çiftçi yoktu neredän bir kazanç bulsun. Da te, ölä bobamın nasaatına görä, tutunêrız biz karıylan da iki afta içindä, kazıp bir uzun hendek, doorudêrız dereyi aula. İşlediydik alatlan gecä-gündüz. Keten gölmeklerimizi her avşam süzärdik terdän. Akına, zaamet çok yaptık, ama faydası heptän belli oldu, açan ayınaçık göründü, ki yıl gidärdi kara kurak. Bän aulumdan papşoycuklarımı suladım bütün yaz, deredä sular da bitincä, kuruyunca bu kör kuraktan. Ama benim aulumda papşoy çıkımcıı etiştirdiydi alsın sucaazını da verdi bana bütün kışa imeelik. Kırdakı paylardansaydı o yılın hiç toomu da alamadık. Te nasıl zaametim beni kurtardı ölümdän. Zor kışladık, ama ölmedik. Soframızda hep bulundu trofa. Komşular duyardılar kokudan, ani bizim sofrada bişey var. Çoyuna saklıdan verirdik bir damna un, bir parça mamaliga... Ama angı birinä verecän yardım bir aulun uгrda papşoylarından? Geçti bir en zor ölümnü yıl, nasıl yokmuş olduu bu Besarabiya topraklarında. Öldü, kaybeldi aylelär bütün, kimi sokaklar bütünnä boştular, çok evlerdä vardı gömülmedik zaametlilär, ani durmuştular aftalarlan boş içerlerdä. Te butakım da zorları geçirdik… (Nikolay Baboglu)

85

§ 30. SIRADAN (AAZDAN) ANNATMAK TEKSTLERI TÜRLÜ STILLERDÄ HEM TIPLERDÄ YAZDIRARAK ANMAK TAŞLARINI HEM MAALEYI, KÜÜYÜ, ERLERI, KASABALARI 132. Okuyun teksti. Nesoy artistik sredstvaları yardım ederlãr açıklamaa

Kievin gözelliini? Belli edin tekstin stilini hem tipini.

Kiev

Kiev – en gözäl kasaba dünnedä. Dik, evelki, diveç. Gözelliini hiç saklamêêr, boldan paylaşêr onnan. Kievın gözellii hererdä: kaymak biyaz muma benzeyän kaştannarda, sap-sarı yaprak dökmesindä, kömür kara yalabık taştan yollarda, angısında dizili biri-birinin ardına türlü maşinalar; yalabık – altınnı kliselerin kublalarında, örtülü kaarlan Peçersk evlerindä, daanık kanatlı Dnepra köprülerindä. Kievcilär sayêrlar kasabasını nicä kendi evini. Kim da geler burayı ilk sefer, birdän bulêr annaşmak. Kiev bir tabla, angısını düzer masalcı. En romantik er – sevdacıların buluşmak sundurması Vladimir bayırcıında. Kreşçatik – Kievın canı. Onun düzülmesindä pay almışlar dünneyin anılmış arhitektorları. Evelki anmak taşları korumuşlar istoriyä oluşlar için materialları. En gözäl er Kievda – Kiev-Peçersk Lavrası. Onun soborları, kublaları, kliseleri doldurêrlar büük kuvetlän, yardım ederlär unutmaa boşuna kaçınmayı; düşünmää diveçlik için. Navodniţk parkında durêr anmak taşı Kievın kurucularına – Kiyä, Horiva, Şçeka hem onnarın kızkardaşlarına Lıbedä. Orada gözäl, Dnepra köprüleri. 86

Kiev – gözäl herkerä, herbir zaman vakıdında. O düzüler hem donanêr, onda peydalanêrlar eni yapılar. O, nicä bir insan, angısı diiştirer saç taramasını, giiyimnerini, stilini, bulêr eni dost. Dnepranın boyunda peydalanêrlar bitki vakıtlar eni mikrorayonnar üüsek çokkatlı evlärlän, angıları göstererlär taazelii, enilii, gençlii. Gecä Kievda – bu nicä bir minuniyalı düş. O sansın katılêr gündüzä-yaşamak hep ölä gider. Sap-sarı fenerlär, portakal gibi dizili, yalabıyêrlar; yapıların adlarını var nicä okumaa uzaktan, onnarda yanêr şavklar türlü renktä. Kiev – bizim en gözäl sevgili baş kasabamız. (Cevirdi Nadeżda Kuroglo)

87

§ 31. ÜÜRETMÄ YAZILI TAKRIR TÜRLÜ STILLERDÄ HEM TIPLERDÄ. YAZDIRMA ELEMENTLERI ANMAK TAŞLARI, MAALEYI, KÜÜYÜ, KASABAYI YAZDIRARKANA. 133. Okuyun teksti. Bulun yazdırma elementlerini, anmak taşını yazdırarkana.

Belli edin tekstin tipini hem stilini.

Yaşamak çiçää

Harman ayın sekizindä insannar toplanmışlar geniş derenin boyunda. Onnar gelmişlär türlü erlerdän burayı, bu kasabaya, neçinki istemişlär görmää, nicä açaceklar eni anmak taşını. ...Cenktän geçti şansora etmiş yıl. Çok kahır Vatan cengi getirdi insannara. Yok nicä unutmaa te onnarı, ani kaybeldilär, yaşamalarını verdilär koruyarkana ana topraamızı. 88

Tä neçin anmak taşlar var hererdä, neredä kendi kara kanadınnan geçti cenk… Küçüü-büüyü durêrlar, bekleerlär, açan açılacek bu gözäl anmak taşı, angısının adını koymuşlar „Yaşamak çiçää”. Geçer birkaç kıpım, da hepsinin gözleri kuşkulu bakêrlar yukarı. Büük meydanda durêr onbeş metralı mermer çiçek. Onda beş açık çiçek yapraa büük, dört sa – taa küçük. Bu taştan çiçek sansın isteer taa göklerä etişmää, o diri gibi soluyêr. Çiçään ortasında yazılı laflar, angılarını biler hepsi insannar. Bu laflar bir gözäl türküdän: „Ko herkerä olsun güneş!” Yaklaştılar insannar çiçek demetlärlän anmak taşa taa yakın da okudular sıraları, angılarını cenktän sora lääzım her gün aklılarına getirsinnär: „Yaşamak olsun. Cenklär kaybelsinnär. Hepsi kahramannara Büük hatır!” Bu käämil, gözäl mermerdän yapılı anmak taşın yanında herkerä çok insan. Onun dolayında yolcaazlar, körpä fidannar, gümelär, renkli çiçeklär. Açan geler en büük yortu- Enseyiş Günü- burada toplanêrlar veterannar, gençlär. Onnar aalamêêrlar, onnar hodul, neçinki Vatanı kurtardılar duşmannardan. Ko Yaşamak çiçää hepsinä getirsin raatlık, kısmet, umut. (İvan Kior)

89

§ 32. ÇEVIRMÄK TEKSTI UKRAIN DILINDÄN GAGAUZ DILINÄ 134. Çevirin teksti ukrain dilindän gagauz dilinä. Bulun yazdirma elementleri­

ni çevirilmiş teksttä. Моє село невелике порівняно з містом, але дуже мальовниче. Зветься воно Олександрівкою. Через село протікає тиха річка, заросла комишем. Там купаються місцеві гуси, а на березі пасуться корови. А далі розташований шматок незайманого степу, горби та схили. Весною він увесь заквітчаний, а влітку вітер доносить до села духмяні пахощі степових трав. Зі степом межують рівні зелені поля. Тут агрофірма та фермери вирощують пшеницю, кавуни та дині, а ще — овочі. На схід від села розташований невеликий та неглибокий ставок. Він має штучне походження. Його вирили приблизно сімдесят років тому. Саме сюди селяни ходять рибалити та купатися, бо в самій річці суцільні мул, комиш та жаби. Наше село цивілізоване. В ньому багато вулиць, навіть є так звані „краї”. У нас є магазини, школа, дитсадок, будинок культури. Ще в селі є церква, саме тому село споконвіку зветься селом, а не хутором. До нас можна доїхати з районного центру автобусом. Більшість селян живе у садибах. Вони саджають великі городи та збирають у власних садках яблука, вишні, черешні та груші. Коли я стану дорослим, то обов’язково поживу певний час у місті. А потім повернуся до рідного села, бо краще жити серед природи. (З учнівського твору)

Burcu koku – аромат, приємний запах Toloka – неоране поле, цілина Kır – степ, поле, рівнина Saaz – очерет, комиш Gün duusu – схід Derä boyu – берег ріки

90

§ 33. YARATMA – YAZDIRMA KENDI FIKIRINÄ GÖRÄ KÜÜYÜ, KASABAYI (adını, istoriyasını; annadın görümnü erleri, anılmış insannarı, adetlerini) Dua eri

Büük sevinmelik bizim küüyä, Diil uzak manastır bizä. Kublalar şılêêr güneştä, Taa yıraktan görüner küüyä. Çoktan bir karıya Panayiyayi görünmüŞ. Birazdana manastır orada düzülmüŞ. Karı manastırı olmuŞ, Bogorodiţanın adına koyulmuŞ.

Fotolarda – Aleksandrovkanın karı manastırı 91

Çannar düüler sabaa-avşam, Popazların sesi nicä çan. Dualar çalınêr her zaman, İnsan toplanêr dolaydan. Kim yakından, kim uzaktan, Kim arabaylan, kim yayan. Bütün üreklän insannar, Dua etmää Allaha geler. (Lüdmila Veliksar) ¾¾ Yazdırın sizin küüyün istoriyasını; annadın anılmış in-

sannar için; kendi küü adetleri, kulturası için; yazdırın görümnü erleri.

92

§ 34. AAZDAN AYIRILMA TAKRIR ANNATMA TEKSTI ANMAK TAŞLARI HEM MAALÄ IÇIN, KÜÜ IÇIN, KASABA IÇIN 135. Okuyun teksti. Annadın, ne görersiniz fotolarda.

Beşalma küüyün muzeyi

BeŞalma küüyindä bulunêr ilk gagauz tarih-etnografiya muzeyi. O bulunêr bir gözäl, açık yapıda. Açıldı o elli yıl geeri. Muzeyi haliz kurdu gagauzların en talantlı adamı-peetçi, yazıcı Dmitriy Kara Çoban. Bu anılmış muzeyi şindi taşıyêr onun adını. Yazık, Kara Çoban raametli oldu otuz yıl geeri... 93

Muzeyin kapuları açık hergün. Burayı gelerlär musaafirlär türlü devletlerdän, başka milletlerdän insannar. Muzeydä var binnän eksponat, angıları göstererlär gagauzların tarihini, onnarın zor yolunu. Çok kuvet, en büük zaamet, elbetki, koydu Kara Çoban. ...Bir güneşli ilkyaz günündä biz yollandık bu ayozlu küüyä. Bizi karşıladılar yalpak, selämni insannar. Muzeyin önündä kurulu Kara Çobanın anmak taşı. O taştan Kara Çoban, haliz diri, şindi yollanacêk, nicä lüzgär, sokakça. Uzun saçlar, açık bakış, fikirli annı... Sansın isteer ne sa sormaa, annatmaa eni şiirini. Kara Çoban bakêr bizä o sivri gözlerinnän, da biz duyêrız onun tabeetini, onun yalınnı yaşamasını, ani geçti nicä bir kıpım. Ama nekadar yaratmak o bizä braktı! Onun anmak taşında dolu çiçek, diri laalelär, güllär dolayda. Kara Çoban pek sevärdi büütmää çiçek kendi başçasında. Şindi sa, bu diri çiçeklär onun anmak taşın dolayında baaşlêêrlar ona kendi sıcaklıını. (İvan Kior)

94

§ 35. PROTOKOL 136. Okuyun protokolu, alın esaba onun strukturasını. Bu örnää görä kurun

kendi toplantınıza bir protokol, yazın onu tefterlerinizä.

Protokol № 5

(Küü, Kasaba) şkolasından 8-inci klasta üürenicilerin toplantısı. Sentäbrinin 10, 2016-ncı yıl. Toplantıda pay aldılar klasın hepsi üürenicileri- 25 kişi. Bu oturuşta ilkin ayırıldı onun öndercisi – Vasi Kuroglu hem sekretar – Zina Arnaut.

Toplantıda bakılan soruş:

I. Nasıl lääzım hazırlanmaa üüredicilerin zanaat yortu gününä? Bakıldı: klastakı başkanın Kocebaş Simunun raportu. O haberledi, ani oktäbri ayının ilk pazarında üüredicilerin zanaat yortusu olacek. Bu yortuya klasın üürenicileri lääzım ii hazır olsunnar. Nicä taa gözäl kutlamaa onnarı? Bu soruşa toplantıda üürenicilär, düşünüp, kendi tekliflerini sölesinnär. Toplantıda söz aldılar klasın bu üürenicileri: Terzi Vani, Vasilioglo Koli, Karastan Dima, Topal Ani hem Kuyumcu Oli. Onnarın herbiri teklif etti bu yortu için hazırlamaa konţert, angısını, yortuya bir gün kaldıynan, göstermää klasın üüredicilerinä hepsinä. Konţerttä şiir sölemää, kutlamaa, türkü çalmaa, üüredicilerin çok lääzımnı hem faydalı zanaatı için. Bu yortuya analarımızı- bobalarımızı da teklif etmää. Hep bu gün üüredicilerin herbirinä vermää birär demetçik çiçek hem birär kutlamak açık kartı. Toplantının kararı: a) konţert hazırlamaa (cuvapçı Demirci Anton); ä) herbir üürediciyä çiçek hazırlamaa (cuvapçı Kocabaş Anton); b) hazırlamaa herbir üürediciyä birär kutlamak açık kartı (cuvapçı Vlah Mariya). Bu karara klasın üürenicileri kayıl oldular, 25 kişi ellerini kaldırdılar. Toplantının öndercisi Vasi Kuroglu sekretar Zina Arnaut açık kart – листівка kararlamaa – погодитися, дійти згоди toplantı – збори 95

(yazılması) (yazılması)

Audirovaniye

Kauş Mälçu dädu tanınêr küüyündä nicä bir kauş ustası. Bir gün çocucak Sandi sordu: – Dädu, e nasıl yapêrlar kauş? Bän da isteerim üürenmää. Mälçu dädu annattı çocucaa Sandiyä, nicä yapmaa kauş: – Kauş yapmaa deyni, lääzım ceviz aacı. Odun parçasını lääzım kurutmaa bir yıl. Ama güneşä koyarsan ceviz aacını- o çatlayacek. Odunu lääzım kurutmaa içerdä. Mälçu dädu gösterdi hem ilerletti annatmasını: – Alêrım ceviz aacın parçasını, ilkin nacaklan keserim buruk parçaları, sora da daltaylan rendeleerim ceviz odununu. Çıkarêrım kauş instrumentin formasını. Sora gereriz strunaları. Da yavaş-yavaş olêr kauş. Sandicik dedi: – Ama kauş yapılmış, nicä bir büük kaşık! Mälçu dädu gülümsedi da cuvap etti: – Dooru, oolum, kimi küülerdä gagauzlar deerlär kauşa „kaşık”. Sandicik aldı elinä kauşu da dedi: – Bu kauş ölä gözäl, nicä bir oyuncak! Mälçu dädu dedi: – Ama kauş – o nicä bir insan. Kauşun herbir parçasının var kendi adı. Sandicik genä sordu: – E nesoy onun adları? Mälçu dädu annattı. – Ya buna deerlär kauşun „başı”, bunnar kauşun „kulakları”, var „gözleri”, „ensesi”, „güüdesi”. Tä bunnar, ani tutêrlar strunaları dayak-tarak. Sandicik yalvardı dädusuna: – Dädu, üüret beni kauşta çalmaa! Dädu cuvap etti: – Ehe-hey, unukacıım, bu kolay iş diil. – Ama bän pek isteerim kauşta çalmaa. Dädu annattı unukasına: – Kauş havaları gagauz halkın canından geler! Eski vakıtlardan geler bizä kauş. Tä Mälçu dädu çeketti üüretmää Sandiyi kauşta çalmaa. Mälçu dädu tutêr elindä bir kauş. Çocucak Sandi tutêr elindä başka bir kauş. Mälçu dädu annadêr: – Bak, kauşta var üç struna. Üstünkü strunada çıkarêrsın melodiyayı. İki struna da, akord yapmaa deyni. Sandi bakêr strunalara, sorêr: – Dädu, neçin üstünkü struna demir teldän, ama öbür iki struna jiladan? 97

Mälçu dädu cuvap verer: Neçin ani kauşta havayı çıkarêrsın demir strunadan. Öbür iki struna sa yardım eder sesi gözelletmää. Bak, çevireräk sola kauşu, muzıkant gezdirer arkuşu da oynêêr hepsi strunalarda. Kauşta strunalar gerili griffin üzündän iki parmak yukarı da strunaları yok nicä bastırmaa parmaklan. Onun için muzıkant dokunêr strunalara tırnaklan yanından. ХIХ-cu asirdä etnograf Valentin Moşkov tanışmış muzıkantlarlan, angıları çalarmışlar kauşta. Moşkov yazêr „…Gagauzlarda var maasuz, original strunalı instrument, adı „kauş kemençä” (kemençä – kaşık)... Bu kemençedä var sade üç struna: biri demirdän, iki dä-sınırdan. Kemençeyi tutêrlar diil ölä, nicä haliz kemençeyi, ama nicä violançeli. Hem dayêrlar onu diil erä, ama dizinä. Oynêêrlar onda arkuşlan. Birinci strunada oynanêrlar melodiyayi, öbür ikisindä – yapêrlar hep akord... Bu instrumentin sesi çok hoş. Kim gördü hem işitti nicä çalêrlar muzıkantlar kauşta, biler, nekadar gözäl hem original, nicä hem biraz fasıl. (Stepan Bulgara görä)

SORUŞLAR 1. Mälçu dädu tanınêr küüyündä nicä kim? a) kapu ustası; ä) bir kauş ustası; b) çiten örmäk ustası. 2. Angı aaçtan olêr kauş? a) ceviz aacından; ä) meşedän; b) salkım aacından. 3. Nicä deerlär kimi küülerdä kauşa? a) teknä; ä) tuzluk; b) kaşıklık. 4. Ne yalvardı Sandi dädusuna? a) yapmaa kauş; ä) üüretsin kauşta çalmaa; b) ayırmaa aaç parçası kauş yapmaa. 5. Kaç struna var kauşta? a) üç struna; ä) beş struna; b) altı struna. 98

6. Neylän oynêêrlar kauşta? a) tellän; ä) saçlan; b) arkuşlan. 7. Kauş o muzıka instrumentlerindän var bir: a) üflemä; ä) düümä; b) strunalı 8. Kauşun strunaları yapılı: a) biri – demirdän, iki da- jiladan; ä) biri- jiladan, iki da- demirdän; b) hepsi demirdän 9. Çalgıcı kauşu dayêr: a) erä; ä) omuzuna; b) dizinä 10. Angı asirdä V.Moşkov tanışmış kauşta çalan muzıkantlarlan? a) XX; ä) XIX; b) XIIX 11. Nicä kauşun parçaların adlarıydı? a) başı, kulakları, gözleri, ensesi, güüdesi; ä) başı, bacakları, elleri, gözleri; b) ensesi, burnusu, tepesi, aazı 12. Kauşun sesi: a) çok hoş çıkêr; ä) uzaklara işidiler; b) baygın çıkêr

Garip Kamber

(Dastanın parçası) Çok yıllar o zamannardan geçmiş, çok su o vakıtlardan beeri derelerdä akmış. İhtärların aazından işidilmiş, ki kurulmuş bu halk annatmaları taa evellär. Çalarmışlar onu bir kemençä, kauş çalmasınnan barabar gençlerä deyni, nasaat gibi. Nezamansa, neredäysä çoktan, pek çoktan yaşaarmış bir padişaa, angısının büük zenginnii varmış, ama o anılmış diil varlıınnan, anılmış 99

etişmiş çok gözäl kızınnan. Er üzündä bölä gözellik görülmemişti o vakıtlar. Kimsä sölärmiş, ani padişaayın kızının gözelliinnän sade gün yarışarmış. Sabaalen kız, kalkıp, deyärmiş: „Gün, ya duu, ya bän duuarım senin erinä”. Başkaları annadarmış biri-birinä, ani bu kızın üzü açarmış, dolma içli gül gibi, ölä, ani doyamazmışın ona bakmaa. Göz açık kızın bakışı insanın üüreeni ateş içinä sokarmış. Kim işitmiş onun türkülerini, üürenä saalık kabletmiş; onun sesi dürükmüş, niçä çöşmä suyun şırıltısı, nicä kuşun uçması. Kısmetinä mi, kahırına mı, varmış o padişaayın bir da çıraa. O çırak gözäl hem gür kaavi bir olanmış, onun adı Garipmiş. Da te padişaayın kızı hem o çırak beenmişlär biri-birini. Görüşärmişlär onnar göz- gözä çöşmä yanında. Padişaa sa istärmiş vermää kızını başka padişaayın bir zengin ooluna. Kız duymuş, ani onu istämeyeceklär vermää fukaara sevdasına, da düşünmüş bir şiretlää. Bir gün gider çöşmeyä, üzünü- elini yıkayıp, serinnetmää kendini. Çıkarıp altın bleziklerini, koyêr taş üstünä, bak bilirmiş, ani, çıraktan başka, oraya kimsey gelmeyecek, ondan başka, blezikleri kimsey almayacek. Kız üüsek pençeredän bakêr hem türküsündä çalêr, neetinä koyêr: „Kim benim bleziklerimi bulacek, ona bän, gelin olup, gidecäm”. Açan bu haberi etiştirerlär padişaayın kulaana, onun canı kahırlan hem büük üfkäylän dolêr. Oturdêr kendi izmetçilerini, çıraklarını beygirlerinä da deer, çıkarıp- geçirsinnär Garibi onun padişaalıından dışarı. Geçer nekadar vakıt geçtisa, padişaa artık isteer kızını eversin o zengin olana. Kız sa koyêr bobasının önünä şart, ki gidecek o delikannıya, angısı çıkaracek damdan Gül-gülü beygiri. O beygirä sa yaklaşarmış sade bir çırak Garip. Etişmiş bu işlär padişaalıın dışyanına da neredä bulunurmuş Kamber. Pinip atına, o, sınırları geçip, gelmiş kızın evinä, padişaayın saraylarına. Padişaa sa düşünmüş, nicä karşılamaa çıraa. Yollêêr iki babu yola otursunnar mezar boyunda da beklesinnär, nezaman o yoldan Kamber geçecek. Babular, görüp bayır tepesindä bir atlı, beygirin oyunundan tanıyêrlar: „Garip geler!” Yaklaşıp, babulara Garip sorêr: – Canabinnär, neçin aalêêrsınız? – Te filan bir kız öldü, padişaayın kızı, büün onun taman üçü olacêk,demiş babular da uzatmışlar Garibä kolivadan datsın. Koliva sa zihirliymiş. Alıp kolivadan, Garip aktarılêr, babular sa, sevinip, alatlêêrlar yola taa tez haberi padişaaya götürmää. SORUŞLAR 1. Neylän anıldı padişaa dolaylara? a) varlıınnan; ä) etişmiş çok gözäl kızınnan; b) fenalıınnan. 100

2. Neylän yarışarmış kızın gözellii? a) sade gün; ä) sade ay; b) sade yıldız. 3. Neredä görüşärdilär gözäl kız hem Garip? a) köprüdä; ä) çöşmä yanında; b) gölün boyunda. 4. Nereyi koydu bleziklerini kız? a) köprü altına; ä) çöşmenin yanına; b) taş üstünä. 5. Nesoy izin verdi padişaa çıraklarına? a) çıkarıp-geçirsinnär Garibi padişaalıından dışarı; ä) teklif etsinnär Garibi musaafirlää; b) kapasınnar kızı maazaya. 6. Kimi yolladı padişaa karşılasınnar Kamberi? a) bir däduyu; ä) iki babuyu; b) bir delikannı kızı. 7. Kiminnän beenişmişlär padişaanın kızı? a) bir zengin padişaa oolunnan; ä) çıraklan; b) komşusunnan 8. Ne duymuş kız? a) onu vermeyceklär fukaara sevdasına; ä) onu vereceklär kimä o isteer; b) onu vereceklär bir zenginä 9. Nası şart koymuş bobasının önünä kız? a) gidecek o delikannıya, angısı çıkaracek damdan beygiri; ä) angısı ödeycek padişaaya çok altın para; b) angısı koşacek damda beygiri

Okumak sessiz

102

Kemençeci

(Bir parçası)

Baraboy Petikaya bobasından kalmıştı bir kemençä. Ölmüştü bobası, raametli olsun canı, brakmıştı ölümdän sora üüsüzlää genç oolunu eski dä kemençesini. Yaşardı Petika, günneri geçirärdi, taa az evdä durardı, taa çok yolların üstündä sürülärdi, bir parça ekmek kazanardı. Çok kazanmalıı yoktu, ama bir parça ekmek kazanardı. Kurtardı onu zor vakıtlarda eski, uunuk, ama gözäl sesli kemençesi. Kaç kerä çalgıcılar istedilär Petikaylan kemençelerini diişmää, ama caba. „Diil lääzım bana eni kemençä, – deyärdi o. – Nekadar taa eski kemençä, taa ii dä. Çoktankı dost herkerä taa paalı”. Yalnızda Petika: ne karısı vardı, ne dä hısımı. Sınaşmıştı o bölä yaşamaya: topraa yoktu sürsün, eksin, malı yoktu büütsün, baksın. Ölä dä fıkaaraca yaşardı üüsüz Petika. Hepsi onu yalnız sayardı, dayma deyärdi: – Bey, bölä yalnız darsımaktan baka-baka var nicä ölmää. Bilmäzdi insannar, ani vardı Petikanın bir paalı dostu, bir yolculuk kafadarı. Neredä Petika – kafadarı da orada, kiminnän Petika – kafadarı da onunnan. Aalêêr Petika kahırdan – kafadarı da aalêêr, seviner Petika – kafadarı da şen. Petikanın bir kafadarı vardı-kemençesi. Çalêr Petika kemençä, yaşları akêr, okadar beener kemençä çalmaa. Tutêr Petika sol elinnän kemençesini enseciindän, oturdêr köprücüünä, yattırêr kafasını ona, nicä yastaa, saa elinnän dä arkuşu gezdirer ilerigeeri, eski kemençedän käämil ses çıkarêr. Öter strunalar, insanı oynattırêr, öter strunalar-kopêr, insanı aalattırêr. Okadar çok kemençeylän var nasıl insanı aalatmaa, insanı sevindirmää! Çalêr Petika, kafasını yannatmış, gözlerini yummuş, sansın uyuyêr, strunalar sa öter, sansın Petikanın üreendän incä sesli iplik çeker, arkuş gezer, ba iiler, ba kalkêr, kemençedän ayırlanamêêr. Çalêr Petika, kahırını unutmuş, sarmaşmış dostunnan, lafeder onunnan: ba güldürer, ba aaladêr. İnsan oynêêr – düün suulmêêr, insan atlêêr kemençenin havasına görä, seviner, havaya görä naarä eder. Toplêêr kemençä insannarı, sarmaştırêr, nicä kardaşları. Oynêêr insannar… Vererlär Petikaya bir filcan şarap, içer, inkär etmeer; vererlär bir parça ekmek, iyer, sofradan uzak durmêêr; vererlär birkaç gümüş – koyêr Petika cöbünä, en derin cöbünä, zor vakıda tutêr. Çalêr Petika, ekmek parası kendinä kazanêr. O ses sä kemençä sesinä benzämeer, ölä bir özgü, fasıl, deyäsin, genç kız sesinä benzeer. Varmış Petikanın bölä bir dostu. İsläämiş dostu, bitkinci buka – onunnan pay edärmiş, yarısını Petikaya verärmiş. Tä nekadar kurtararmış Petikaya aşınık, eski, ama gözäl sesli kemençesi. 103

Alêr Petika kemençesini, gider ilkyazın Dobrucaya, yaza da orada kalêr. Çalêr o Dobrucanın kırçmalarında, işleer boyarların paylarında, ama kemençesini brakmêêr. Oturêr gün sıcaanda fıkaara soluunu almaa, bir yudum su içmää, dinnenerlär, oturêrlar, damarları verilsin, Petika sa alêr kemençesini, çalêr, o gözäl sesleri çıkarêr, yorulmuş insana kuvet verer: – Saa ol! – söleerlär insannar da bitki bukasını falanık ta trofasını Petikanın önünä koyêrlar. – Buyur sän dä, Petika! – deerlär. Kaç ley kazanêr Petika Dobruca yollarında, düünükleer islää basmacıına, en derin cöbünä saklêêr, zor vakıda brakêr. Güz geldi – Petika genä küüyündä, düünnerdä gezer, daulcuya hem gaydacıya barabarlık tutêr. Çalêr Petika, kemençenin arkuşunnan kendi günnerini sayêr. Vakıt geçer, Petika artık kırka yaklaşêr, kendini sa hep onaltı yaşında duyêr, evlenmäk için düş görer. Çalêr Petika, düündändüünä vakıdı geçirer, birär- birär ley toplêêr, bir kat rubacık almaa isteer, iki-üç partalcık ta içeri germää isteer. O da isteer insana benzemää, kendini giidirmää, suva görmemiş evceezini düzmää dä bir insancık içerä almaa. O da umutlanêr, gecä-gündüz kemençä çalêr. Ama çıkmêêr Petikanın umutları aslıya, etişmeer paracıı, biter ekmecii, kopêr rubacıı: buradan çekirsä, oradan görüner. Bulamêêr Petika bu yaşamanın ucunu. Geler kış, düünnär biter, siirek insan düün yapêr, oruç tutêrlar. Kalêr Petika ekmeksiz, sabaadan avşamadan bilmeer, nicä vakıdını geçirsin, neylän karnısını doldursun. Alêr Petika kemençesini, uudurêr arkuşu sakızlan, dikiler pençerenin boyunda, bütün gün çalêr, dinmeer, o kemençeylän da aaçlıını unudêr. İşider geçän insannar, seslenerlär, dışarı çıkıp, sesleer komşular. Kış havasınnan barabar gerer fıkaaraların içerlerinä kemençä havası… (Stepan Kuroglu)

SORUŞLAR 1. Ne kazanardı Petika kemençenin yardımınnan? a) birkaç rubli, ä) bir parça ekmek, b) bir kat ruba. 2. Neylän istärdilär diişmää çalgıcılar Petikaylan? a) evlän, ä) kemençeylän, b) büük köpäännän. 3. Kimdir Petikanın kafadarı? a) kemençä, ä) bir ii dostu, b) büük köpää. 104

Donka lelüm

Biz, uşaklar, ilkyazı beklärdik taa tez gelsin, havalar yısınsın deyni da çıkalım içerlerimizdän dışarda oynamaa, iplän atlamaa, beşka, top oynamaa, doyunca kaçınmaa, güneşä sevinmää... Ama benim Donka lelüm ilkyazı çok sevärdi onun çiçekleri için. Taa erdä kaar yatırkan, azbuçuk güneş şılasın, o bir komşu kızlan – Paşiylän çıkardılar küüyümüzün kenarında çayıra da getirärdilär ilkinki çiidem çiçeciklerini. Biz da, taa küçüklär, başladıydık annamaa, angı çiçeklär nezaman açêrlar, nasıl gözäl kokêrlar... Çiidemnerin açması bitär-bitmäz, lelüm başlayardı getirmää kırdan, çayırdan maavi gözçeezli menevşa çiçeciklerini, taa sora inci çiçeciklerini – bunnardı kırdan koparılma çiçeklär. Ama onnarın ardına bizim başçamızda aulda açardı laalelär, nargiz çiçecikleri, ergivannar, zambaklar. Hem sora taa bütün yaz açardılar geçmäz karanfillär. Evdeki çiçecikleri biz lelümnan ikimiz bakıp sulardık. Sora güzün, angıları sevmäzdilär suukları, kazıp, maazaya saklardık – donmasınnar deyni. Ama ilkyazın genä erlerinä başçacıımıza dikärdik. Lelümun çiçek sevgisi bana da ulaştıydı da onunnan barabar taa çok çiçeklär için lafedärdik, çiçecikleri bakıp, kazıp, sulayıp, onnara sevinärdık. Ama çiçeklär en çok sevgili ilkyazın. Yazın ortasında kurak havalarda çiçeciklerin çoyu senmää başlêêrlar. Ozaman kalêr oyanda-buyanda birär kokar süüt açık çiçeciklerinnän. Onun çiçecikleri küçücük, sarı, ama ya yaklaş o kokar süüdün yanına da seni o gözäl koku sansın sarfoş eder... Kuannar da süüdü doz-dolay sarmışlar... Çiçeklär naturanın baaşışları insannara. Seviniz siz da çiçecikleri! (Nikolay Baboglu)

105

inci – конвалія nargiz – нарцис çiidem – підсніжник menevşa – фіалка karanfil – гвоздика laalä – тюльпан ergivan, liläka – бузок ¾¾Ne için annadılêr bu yaratmada? ¾¾Kim büüdärmiş çiçekleri? ¾¾Sıralayın çiçekleri, angıları bu yaratmada gösteriler. ¾¾Başka bir başlık koyun bu yaratmaya. ¾¾Annadın sizin evdeki çiçekleriniz için.

Çiçekli kırda

...Bän çöktüm otluk içinä, da sansın daldım bir büülü hobana, neredä serincäydi, herbir taraftan da gelärdi kafamı semeleyän kokular. Hepsindän pek duyulardı pelin kokusu: pelin bulundu fit yanımda. Gözäl bu ot. Alaca kesili gümüş yapracıkları yapêrlar onun boyunu donaklı hem şenni. Pelin kokusu nicä yaşamak: acı, ama geler çekäsin onu içinä bitkisiz. Bu kaavi kokudan kayınêr kafan, taazelener düşünmeklerin. Pelindän bir tarafa esap aldım laylakuçkayı. Onun kaar gibi biyz çiçecii durêr nicä duak gelinin başında. Nicä gençkenä, elim birdän uzandı onun biyaz yapracıklarına, denemää umutlarımı. Ama pelin kokusu sansin çekti elimi geeri.

106

Tä gözüm ilişti gengereyä, ani büüyärdi hendeciin boyunda. Tikenni onun yaprakları, ama kaba lüläka çiçää olêr pek sevgili Dragayka yortusunda. Bu yortuya karşı gençlär kırkêrlar gengerä çiçään uççaazını. Yataceykan koyêrlar onun başı ucuna, neetleyip bir kısmet. Yatêrlar uyumaa bir büük umutlan, ani bu gecedä o kırkık uççaaz büüyecek enidän, da gösterecek, ani kısmet yakında. Tä ansızdan gözäl donaklı kelebecik kanatçıınnan suvazladı yanaamı, da hızlı uçup, kondu pam-pak pamucaa, ani sararardı sol tarafta. Onda çok oyalanmadı, da atladı balaban susay çiçeenä. Bu ilin kanatlı kelebecik sansın gezdirärdi bir şenni haber çiçektän çiçää, ottan ota. Te o braktı susayı sallanarak, da uçtu ileri dooru. Dolayı yok nasıl doymaa siiretmää. Tä payak germiş görünär-görünmäz tanteli gengeredän palamidaya. Heptä taa savaşêr onu düzmää. Koyu-eşil tikenni palamidaya sa sarılmış bir sarmaşık, da donaklamış onu biyaz, küçücük fınıya benzeyän, çiçeciklerinnän. Hepsi burada biri-birinnän uygun, raatlı, biri-birinä lääzımnı. (Mariya Mercanka)

hob hoban – дощова (тала) вода laylakuçka – ромашка польова ¾¾Vardır mı siz siirettiiniz çiçekli kırı? ¾¾ Bulun tekstin payını, neredä gösteriler gagauz halk yortusu? ¾¾Annadın onun nışannarını. ¾¾Lääzımnı mı kırda bu hepsicii otlar?

107

YAZILI LİTERATURA

Nikolay Tanasoglu (1895–1970) Nikolay Tanasoglu gagauz literaturasına temel koyan yazıcıların arasında bulunêr. Onun duuması Kiriet küüyündä, Çadır rayonunda. Talantlı şair, annatma yazıcısı, talmaç, üüredici. Onun annatma toplumu „Bucak, Bucak...” çıktı tipardan 1970-inci yılda. Bu kiyatta türlü meraklı annatmalar var: „Bucak, Bucak...”, „Sofi”, „Yuvanoglular”, „Başka gagauzlar”. Şiirleri hem başka yaratmaları tiparlandı gagauz gazetalarında hem kiyatta „Bucaktan seslär”. Nasıl talmaç biliner, ki o käämil, becerikli çevirdi rus dilindän gagauz dilinä N.V. Gogolün pyesasını „Revizor”. Aşaada okuyunuz N. Tanasoglunun „Bucak, Bucak...” annatmasından yazdırma parçasını, angısında o gösterer ana tarafının gözelliini hem duuma erinã kendi derin duygularını.

Bucak, Bucak... Bucak, Bucak, duuma erlär! Ana toprak tavlı, karagöz, yalpak, sıcak. Her erin oolları, bezbelli, severlär duuma erlerini, duuma tarafını. O onnara geler hepsindän gözäl, hepsindän hoş, hepsindän paalı. Haliz da ölä! Ne gözellik vardı nasıl o evelki zamannarda bulmaa bu çukurlu otsuz tolokalarda, kuru dereli çayırlarda, o yamaçlı kırlarda, erdän erä ani kuşalıydılar derin tozlu yollarlan, hem da fidan erinä genger büüdärdilär? Çöllü bir taraf... Orada da toprak kuhneli küülär, dolu çiftçilärlän hem çobannarlan yamalı meşinnärlän, torbalarında sade çatlak malay hem suan, o da varsaydı... Bu fukaara insannarın adı da, dili da, çünkü bişeyä gelmäzmiş, hep deyärdi fena düşünücülär üstümüzä: „Gagauzlar”. Kim varmış işittii yada bildii bölelerini? Kär laf çıkarmıştı kimisi, ani bu „gacalların” hiç senselä kökü da yokmuş..., onnar bir karışmalıkmışlar..., nasıl varmış nicä esaplamaa, ani bunnar da biler duymaa, toprak sevmää, duuma tarafına mayıl olmaa, haliz bölä bet erlerä? Osaydı aslı, yok ne şaşmaa: analar var gözäl da, çirkin da, ama uşaklarına çirkin ana da pek gözäl! Uşaklar da var akıllı da, şaşkın da, ama anaya şaşkınnar da akıllı! Yok, okuycular! Desin, kim ne deyärsä, sansın ne sanarsa, ana topraandan, tarafından gözäl yok! Ana halkından akıllı yok! Hem gagauzlar gözäl halkımızdır, zaametçi hem kıymetliydir, nicä hepsi halklar bu dünnedä. O da ayozladı duuma topraanı, nicä da hepsi. Salt kim bilmeer onu, olur düşünsün başka türlü. 109

Bu erlär, Gözäl Bucaklar – islää, yalpak bir anamız! Çık bir yamacın tepesinä da bak dolaylara: maavili uzaklardan, büük arkalar gibi, dizili yamaçlar, ani eşil ekinneri, geniş baalarları, gür meyvalıkları gücülä taşıyêrlar sırtlarında; sıra dizili kavak yada ceviz aaçların aralarından, geniş kayışlar gibi, kayêr asfaltlı yollar, saklayıp alçaklarda uçlarını, zerä küülerä inerlär, angıları taa çok bölä erlerdä erleşmişlär yakın ikiüz yıl geeri da şindi güneşli sokaklarlan, aydınnıklı evlerinnän hoş çaarêrlar herbir yolcuyu, geçärkän dursun, baksın, nesoydur kefleri, hemen kahırlı da olsa. Tarafımıza ilkyaz çalışêr gelmää, kısmeti küüyä getirmää, ki onnarın olsun. Ama kim onu vardır bilsin, neyä çıkacek işlär? O kısmeti var nicä saptırsınnar da, çelsinnär da... Ortalık ölä kolay düzülmeer. Ama hep ta, o ilerki nevoyacılar, çıraklar büün dik gezerlär, yakaları açık, kalpakları yan, bıyık kıvradıp, yaşamayı kurêrlar kendilerinä... Talmaç – перекладач toprak tavlı – родюча (земля) genger – чортополох, будяк kıymetli adamnar – гідні люди ayoz – святий meşinnär – плід kavak – тополя ¾¾ Yukarkı „Bucak, Bucak...” yazdırmalı annatmayı okuyun

ayırı girişini, temel payını, bitkisini. Söläyin onun temasını hem öz fikirini.

¾¾ Annadın yaratmanın içindeliini sıradan, söläyin, angı

kartinayı yazıcı gösterer uygun laflarlan hem demekli sölemeklärlän; okuyun o kartina için. Bulun tekstin cümlelerindä uydurmaları, başka uygun lafları.

110

Dionis Tanasoglu (1922–2006) Dionis Tanasoglu duudu 1922-nci yılda Çadır rayonunda Kiriet küüyündä . Elli yıldan zeedä D. Tanasoglu çalıştı, gagauz literaturası hem bütünnä kulturası uurunda. O oldu Moldova Respublikanın incäzanaatlıında şannı zaametçi. Filologiyada profesor, yazıcı, kompozitor. Tipardan çıktı yazıcının te bu yaratma toplumnarı, kiyatları: „Almanah” (1957), „Çal, türküm”, „Adamın işleri”, „Hoşluk” (1970), „Gençlik türküleri” (1975). Onun meraklı romanı „Uzun kervan” basımdan çıktı 1985-inci yılda. Yazdı iki pyesa”Bucakta yalın” (1974), „Oglanın sevdası” (1981).

Analar Nicä ilkyaz gibi sıcak, Çiçekli başça, Özlenmiş kırlangaçlar – Geler analar. Yazın hoş yaamur gibi, İlk taazä çörek, İlk karpuz, üzüm kara – Olêr analar. Güzün hep evdä döner, Fıtası dolu,

Kuşku, nicä turnalar, Durêr analar. Kaar gibi yalpak, duygun, Eni yıl kovrii, Doyulmaz masal onnar, Cömert analar. Nicä zamannar yılda, Analar geler, Bitkisiz yollar, yıllar – Bıkmaz analar.

¾¾ Demekli okuyun D. Tanasoglunun şiirlerini hem cuvap ve-

rin soruşlara. ¾¾ Angı epitetlärlän, uydurmalarlan veriler harakteristika analara? Annadın, okuyarak şiirin sıralarını. ¾¾Annadın kendi analarınız için. ¾¾Üürenin bu şiiri kiyatsız sölemää.

İlkyazım geldi! Çiidemnär kauk gibi Baalarlarda patladı, Turnalar sincir gibi Geçti, erä konmadı.

Sade lelek dönüşer Maalemizdä utancak. Yuvasına o geler Uzak erlerdän ancak. 111

Kuşlar pek gözäl çalêr, Başçaları doldurup, Uşaklar da şımarêr, Havaya mayıl olup.

Kara kırdan buu çıkêr, Sürmäk-ekmäk çeketti. Belli bişey: gün şılêêr, Gözäl ilkyazım geldi!

İncäzanaat – мистецтво şannı – відомий, шанований, поважний cömert – добрий, щедрий ¾¾ Annadın ilkyazın gelmesi için, kullanarak şiirin uydur-

malarını, başka uygun, demekli sölemeklerini. Taa ne var nicä eklemää ilkyazın gelmesi için?

Dimitri Kara Çoban (1933–1986) Dimitri Kara Çoban – bilinir gagauz yazıcısı, o başka yazıcılarlan barabar gagauz yazılı literaturasına temel koydu. Duudu hem çalıştı Komrat rayonunda Beşalma küüyündä. O biliner nasıl bir kısa annatmaların ustası. Onun annatmaları, peetleri yazılı kısadan, ama derin fikirlän hem bir annaşılır, açık, artistik dilinnän. Onun yaratmalarını okudukça, isteersin okumaa, kıyamêêrsın brakmaa elindän. May irmi beş yıl sıravardvı o hep yazdı da tipardan çıkardı on literatura kiyadı. Onun bu kiyatlarında var te bu käämil annatmalar „Kudal”, „Otuz ley”, „Nışannar”, şiirlär „Oolum, oolum!”, „Panayırdan”, „Eski Bucak” hem başka.

Otuz ley Küüdä Karannık-Fakirlerdä yaşardı bir kırkın üstünä yaşta adam Semä Petan. Semenin vardı çok kapulu evleri, büük damnarı, iki demirli pulukları, sekiz çift öküzü, bir hergelä beygiri, ikiüz koyunu, çok kuşu. Onun baaları hem ekinnikleri kaplardılar küüyün merasının taa zeedesini. O heryıl satardı çok ekin, şarap, piinir, yımırta da hep toplardı para. Kendisi sa o herkerä benizsizdi, sırtında taşıyardı bir hurda anteri. Anılmış sıkı adamdı. Semä Petannan bir sokakta yaşardı bir oftikalı, yalnız karı, angısında hiç bişeycik yoktu, da o toplardı sokaktan herbir çırpıcıı. Da te bu karı112

ya Semä dört yıl geeri verdiydi ödünç otuz ley. Zor inanmaa da, nesoy gıcırtıylan üreendä verdiydi o parayı. – Ama bak da getir! – sımarladı Semä karıya. – Otuz ley – diil şaka. Açan binnää etişmeer otuz ley, ona deerlär dokuzüz etmiş ley, ama demeerlär binnik. Da te geçti dört yıl, karı sa hep çevirämäzdi kendi borcunu. Da dört yıl sıravardır Semä yollardı kendi evdekilerini, ki alsınnar o parayı. Bir kerä kışın Semä kendisi gitti karıya. Bulamayıp, ne almaa ondan borç için, o kopardı kuhneciin örtüsünün başından üç tafta. İçeri başladı saurmaa kaar. Zavalı insancık, çıvdırardı, nicä kuş. Bozup karının yuvasını, Semä yollandı evä. Ama, çıktıynan sokaa, ona göründü, ani bu çürük taftalar yapmêêrlar borcun paasını, da o sıbıttı onnarı hendek içinä, baarıp karıya, neredän istärsä, bulsun da getirsin o parayı. Semenin hiç neetindä dä yoktu raada brakmaa karıyı. O genä çeketti hergün yollamaa içerdän birkimseyi ona o leylär için. Açan evdä bitärdi gaz, o deyärdi gelinä: – Git, versin o otuz leyi, da al gaz. Açan birkimsey çaarardı düünä, o deyärdi karısına: „Bän gelinnän güveeyä atacam dolucak irmi ley, sän dä git, al o otuz leyi da at onu”. Açan uşakların birisi istärdi bomboni, o genä deyärdi: „Git, al o otuz leyi da al kendinä bomboni”. Semedä tezdä duudu neet vermää suda kendi borçlusunu. Ama bu vakıt oftikalı karı genä kefsizlendi. „O var nicä sudadak ölsün da çevirmesin o otuz leyi”, – düşündü Semä da bu para için hasta karıya kazdırdı yarım hektar papşoy. Oftikalı – туберкульозний dolucak – весільний подарунок anteri – куртка з вузькими, довгими рукавами hurda – зношений ¾¾ Annadın, nicä yaşardı Semä Petan, lääzımdı mı o ölä sıkı

olsun? Verin harakteristika Semä Petana. Acıyêr mı canınız o hasta karıya? ¾¾ Nicä biter bu annatma? Ne duygular üreklerinizi kapladı?

Nışannar Zaatlı Andreyi küçükkenä, bobası üüredärmiş olsun ii, yapmasın kimseycää fenalık, çalmasın, yardım etsin ilinnetmää insannarın yaşamasını. Zaatlı, büüdüynän, brakmış bobasının ii üüretmesini da olmuş tamaa, haseet, ikiüzlü hem aldadıcı. „Toplayım kendimä varlık da sora çe113

kedecäm iilik yapmaa”, – düşünmüş o da çeketmiş dooruluksuzluk, tamaa toplamaa varlık. Ama, ki bilsin, nekadar fenalık yapacêk, o herbir fenalıın ardına kakarmış kazaa birär enser. Bitki-bitkiyä o zenginnemiş, kazık da dolmuş enserlän. Ozaman Zaatlı çeketmiş yapmaa iilik, ki prost edilsinnär onun ilerki fenalıkları, da herbir iiliinin ardına çıkararmış kazıktan birär enser. Açan enserlär kazıktan çıkarılmışlar, Zaatlının sırtından sansın bir bayır inmiş. O osaat gitmiş bobasına sölemää yaptıklarını. – E, islää, sän enserleri çıkarmışsın, – demiş bobası, – ama onnarın nışannarı kalmış kazıkta! ¾¾ Annatmayı „Nışannar” okuyun, bulun onun temasını hem

öz fikirini. ¾¾ Zaatlı Andreyi küçükkenä, bobası nicä üüretmiş? Nasıl götürsün kendisini? ¾¾ Büüdüynän, Zaatlı Andrey nicä olmuş? Neçin o insannara fenalık yapmış? ¾¾Dooru mu yol bulmuş Andrey, ki varlık toplasın? ¾¾ Fenalıın ardına aul içindä kazaa ne kakarmış? Nezaman hem nekadar iilik yapmış Zaatlı Andrey? Zaatlı zenginnemiş, ama ne olmuş kazıklan? ¾¾Neçin annatmanın adı „Nışannar”?

Panayırdan İnsan daalêr, evä varêr panayırdan kalaba. Hoş halları, çok malları, başlar gider balaban. Oldu alış, oldu veriş, pazarlanmak yarım gün. Kim ne almış, kim ne vermiş, nerdä onnuk, nerdä bin... Geler boba – dolu torba, oyuncaklar cıngırdêêr. Geler sarfoş, hoşu, te hoş! Dolu şkembä – jıngırdêêr. Almış karı, bir plat sarı – pençereyä perdelik. Almış ihtär eni keptar, 114

bakêr ona, çevirip. Almış çiftçi saamal keçi, evceezinä götürer. Almış sakat eni makak, – o da ona seviner. ¾¾ Şiiri „Panayırdan” okuyun, onun teması hem öz fikiri için

annadın. ¾¾Kim hem nelär panayırdan evä getirer? Sıralayın. ¾¾Siz angı mallara taa çok sevineceydiniz? Neçin?

Çocucaam Karannık doldurdu her erleri: kırları, daaları hem evleri.

Ya bak Radiya, Ya bak Gafiya. Burada neredä – etnografıya?

Herersi – kör-saar er, yok şamata. Bir çekirgä baarêr salt dolapta.

Rubacıkları – alma tükändän: gözäl, ama diil dikilmä eldän.

Bütünnä içerdä – şen düş eli. Tıkalı pençerä, pat döşeli.

Bizä salt lääzım giimnär o soydan, ani yaratma küüdä insandan;

Çocucaam uyumuş erceezindä, bir özsüz karandaş elceezindä.

iplik rökedä, açan işlenmä, kırık aulda eriş çözülmä;

Götür ver geeri te bu patretçii. Bu eksponat diil bu muzey için.

platı dokumuş bir zeetli karı, beli tutulu, suratı sarı.

115

Nikolay Baboglu (1928–2008) Nikolay Baboglunun duuması Çadır dolayın Kıpçak küüyündä. O uzun yaşamasında çalıştı üüredici da, şkola direktoru da, Üüredicilik Ministerliindä Bakan yardımcısı da. Nikolay Baboglu – gagauzların anılmış şairi hem yazıcısı, Moldova Yazarlar Birliin azası. O yazdı büüklerä hem küçüklerä deyni 20-nin üstünä artistik yaratması, sözlük, şkola kiyatları hem bir da pyesa „Mumnar saalık için”. Nikolay Baboglunun pek gözäl dili var, çünkü o kendi yaratmalarında ustayca kullanêr halkımızın artistik kolaylıklarını, yazêr ölä, ani okudukça taa çok okumaa isteersin onun yaratmalarını. Nikolay Babogluda var peet toplumnarı da, proza toplumnarı da. Ama büük, üüsek ustalık uuruna çıktı avtor kendi proza yaratmalarınnan. 1998-inci yılda Nikolay Babogluya onun gagauzlara büük zaameti için verildi üüsek bir titul „Gagauziyanın hatırlı vatandaşı”. Bakan – міністр.

Vani Çilingir

İlkyaz yavaş-yavaş kaplayardı dünneyi. Çoktan artık eridiydi kaar, aullar boylarında uzanardı kuru yolcaazlar, neredä insannar gezärdilär artık yalnayak. Çiçek açardı vişnä aaçları hem zerdelilär. Sıcaktı... Kırdan gelärdi ilk çimenin kokusu. Onu duyup, küü içindä orada-burada beelärdi koyunnar, anırardı ineklär, danalar, buzaalar. Hayvannar hepsi istärdilär çıksınnar çayıra otlamaa. Çilingirlerin da kuznesindä iş hep taa zeedelenärdi. Birgün demirci Todur dedi ooluna Vaniyä: – Git, çocuum, Göza Petilerä da sölä, ani onnarın işlerini yaptım. Koşsun sabaa taligasını da gidecez Bolgrada kuzneyä kömür getirmää. Vani yıkandı da hızlandı Gözalara. Üülen vakıdıydı. Küüyün şkolasında derslär bitärdilär. Vani gidärkän, lääzımdı geçsin şkolanın yanından. Orada kapular açıktı. Bunu gördüynän, çocuun ürää başladı taa sık düülmää. Klastan işidilärdi üüredici Delaoltunun sesi. Bezbelli, o üüredärdi te onnarı, kim bilmedi uroklarını da kaldı derstän sora. Olaydı büün Vani Çilingir da şkolada, Domnu ınvêtêtor Delaoltu şindi artık gideceydi üülen ekmeeni imää. Ama bu „eşekleri” (Butakım deyärdi Delaoltu te o uşaklara, ani üürenmektä biraz geeri kalardılar) kalaceydı üüretmää Vani. O uşaklara da kurtarardı onnarı Vani üüretsin. Kendi kafadarları taa islää annadardı, Delaoltu lafedärdi romınca hızlı, dola116

şık. Hem bundan başka, uroklardan sora kalmak Vaniylän bitärdi islää, lobutsuz. Ama açan onnarlan kalardı kendisi Delaoltu, işlär sıkça bitärdilär aalayışlan. O annadırdı bir kerä, iki kerä, ama açan üçüncülää da onu annamazdılar, o geçärdi kendi klasika metodikasına, verärdi yol yaban üfkesinä: – Turçi, derbedey, proşti! – baarardı çirkin-çirkin romın dilindä. – Dizilin birär-birär benim önümä. – Kendi alardı ayva dalından fışkanı da urardı onunnan uşakların auçlarına. Uşaklar kıvranardılar. Taa korkakları hızlanardılar kapuya kaçmaa, ama üüredici, etişip geeridän, sivri emenisinnän urardı nereyi razgelärsä. Uşaklar, kapuda sıkışarak, yıkılarak fırlayardılar dışarı... Üüredici da, üfkesini çıkarıp, uslanardı. Butakım geeri kalan üürenicileri „üürettiktän” sora, Delaoltu gidärdi ekmek imää... Büün may yarım klas bilmemişti derslerini da kalmıştı üülendän sora. Onnara Delaoltu artık ikincilää annatmıştı temayı, ama taa düümemişti kimseyi. Tafta yanında durardı Göza Todicik, kalanı oturardılar erlerindä da nesä esaplardılar. Üüredici çıkmıştı da şkolanın önündä basamaklarda içärdi bir tütün. Vani da taman geçärdi oradan, duraklandı da seläm verdi. – Buna ziua, zaman hayır olsun! – Hayır olsun, çocucak, näbêrsın? – sordu üüredici. – Boban dediydi, ani şansora şkolaya gelmeyecän, ama şindi geldin mi? – Yok, gelmedim, beni yolladılar Gözalara bir işlän da geçärkän duraklandım burada. – Ya, gir sän bir-iki minuda klasa, – yalpak teklif etti üüredici. Vani girdi kendi klasına, gördü zavalı kafadarlarını, angıları durardılar iilik kafalarınnan. Onnarın arasındaydı Todicik Göza, Germä Stepu, Barza Vani, Koli Ayı hem taa çoyu. Onnar birisi bilmäzdi esaplamaa, ne annattıydı üüredici. – Ya, bakalım, sän esapladın mı? – sordu üüredici tafta yanında duran Göza Todicää. O susardı, tafta da paktı. Delaoltu çaardı Germä Stepuyu: – Al tebeşiri da esapla! Şindi hemen sizä annattım, nicä esaplamaa butakım davaları. – Çocuk aldı tebeşiri, tutundu ne sä yapmaa, ama ölä da bişey kotarmadı. – Çık sän, Peticik! – çaardı üüredici öbürünü. Çıktı. O da susardı... – Çık sän İvançoglu, sän Paulesku, sän Trifonoglu, sän Gaydarcı, Kemençeci, Yasıbaş... Tafta yanında durardı sekiz kişi. Delaoltu danıştı erlerindä oturannara da: – Beki sizdän biriniz biler yapmaa bu esabı? Uşaklar hepsi süünük gibi susardılar. – Ya, Vanicik Çilingir, denä sän, çoktan da şkolaya gelmeersin, ama bekim esaplayabilecän. 117

– İslää, çalışacam, domnule ınvêtêtor. – Vani aldı tebeşiri. O yazardı taftada hem annadardı, ne yapêr, nası yapêr. Ölä, nicä beenärdi üüredici. – Aşa, aşa, puyule, bravo, bravo! – kabardardı Vaniyi kanaat üüredici. Açan Vani bitirdi çok dooru davayı esaplamaa, üüredici dedi uşaklara: – Gördünüz mü ba, eşeklär, bu çocuk artık iki ay oldu şkolaya gelmeer, kimsey ona bu esabı göstermedi, o buldu kolayını da esapladı. Ama sizä bän dün annattım bir kerä, büün da gösterdim iki kerä, nasıl esaplamaa, da siz biriniz kendibaşına esaplayamadı. Neçin siz okadar aar başlıysınız? Sizin analarınız-bobalarınız küüdä görümnü insannar, baş çorbacılar, ama siz onnarı da kötü edersiniz. Şindicik tez yok olarsınız evä! – kooladı Delaoltu „kabaatlıları”. Kısmetli uşaklar, ani kurtuldular düülmedik, çimçirik gibi, fırladılar dışarı. – Bravo, Vani, saa olasın! – şindi git, nereyä boban yolladı, – dedi üüredici da soktu Vaninin aucuna irmi ley. – Bana diil lääzım para, – dedi Vani. – Sus dedim sana! – baardı Delaoltu Vaniyä. – Üüredicidän olmaz almamaa. Da gitti. Vani koydu cebinä parayı da etişti uşakları. Çocucaklar sevinärdilär, ani Vani kurtardı onnarı ayva fışkanından. O da gidärdi bu kafadarlarınnan hem düşünärdi, ani bu paraylan olacêk alsın kendinä bir çift incä don, zerä bütün yaz gezärdi dokuma yapaa dimiylän, ani artık soymuştular kanadınca çocuun butlarını. – Seni neçin üüredici yolladı, söleyäsin evdä bobalarımıza mı? – sorardı kahırlı uşaklar. – Diil, – cuvap etti Vani, – beni bobam yolladı te sizä Gözalara bir işlän. Fasıl işti: Vani bölä keskin fikirli bilmäk gösterdiktän sora da o hep taa kısmetli bulardı bu „eşekleri” kendisindän. Neçinki onnar gidärdilär şkolaya, ama o kalardı körüktä demirci bobasına yardımcı.

*** – Sän artık geldin mi? – sordu Vaniyä bobası. – Ne dedi Göza? – Kendisi evdä yoktu, ama karısı söledi, ani o bilärmiş. Yaarına gelecek bizä kendi taligasınnan. – Neçin sän ölä küsülüysün? – sordu boba, bakarak çocuun uz gözlerinä. – Baka, – dedi Vani, – bän isteerim şkolaya gitmää... Todur Çilingir bir hayli sustu, ama sonunda sordu: – Neçin senin yumuruun sıkılı? Ne var aucunda? Çocuk açtı elini – şıladı irmilik Karol padişahın simasınnan üstündä. – Gideceydin, çocuum, şkolaya da bilerim, ani çok islää üüreneceydin, ama te bunnar kabaatlı, – o gösterdi paranın üstündä padişahın üzünü. – Tä bu zeetçi, kendisi nemţä, ama doymadı bizim, romınnarın hem 118

hepsi Bassarabiyalıların terini imää, çocuum... Tä ne var ortalıkta. Demirci Todur sarmaştı ooluna da öptü onun yanaklarını. – Baka, bana o padişah hiç diil lääzım. – E-e-e, Vani, Vani, olsa senin istediincä! – Bän isteerim üürenmää akrannarımnan barabar şkolada... Derbedey – ahmaklar; aşa-i puyule – islää, çok ii, piliççiim; domnu ınvêţêtor – bay üüredici; bişey kotarmadı – hiç bişey yapamadı; süünük gibi susardılar – hiç bir da laf çıkaramazdılar; aar başlı – kötü fikirli, zor annayıcı; dokuma dimi – ev abası; akrannarı – onunnan bir yaştakılar. ¾¾ Annadın, nasıl çekeder ilkyaz küüdä. ¾¾Nereyi yolladı Demirci Todur oolunu Vaniyi? ¾¾Şkolanın yanından geçärkän, ne işitti Vani? ¾¾Üüredici Delaoltu şkolada uşakları nasıl üüredärdi? ¾¾Neylän hem neçin düüyärdi o uşakları? ¾¾Neçin Delaoltu teklif etti Vaniyi, girsin klasa? ¾¾Kimi gördü Vani klasta? ¾¾Nasıl Vani Çilingir kurtardı kafadarlarını lobuttan? ¾¾Neçin üüredici verdi ona 20 ley? ¾¾ Ne duyguları vardı üüredicinin başka uşaklara hem Vani-

ya? İnandırın teksttän laflarlan.

¾¾Ne istedi Vani bobasından? ¾¾Neçin bobası onu üüredämäzdi şkolada? ¾¾ Kim kabaatlıydı, ani Vani gibi akıllı uşaklar kalardılar

şkolanın dışanda?

¾¾ Nicä yazdırêr avtor Vaninin kefini? Bulun o sıracıkları da

okuyun. Neçin çocucaan kefi diişer?

¾¾Neylän benzeşer şindiki zaman o zamannan? Neçin?

Çiçeklik başçası Bu yılın Çilingirlerin çiçeklik başçacıı gidärdi pek gür. İlkyazın en ilkin başlardılar açmaa çiidemnär, sora ergivannar, laalelär, taa sora zambaklar, aşışlär, zurnalar. Yazın kolverilärdilär bujorlar, kamçişalar, ama o uzun gülfatmalar, etişip, geçärdilär aulu da, insan gibi bakardılar sokaa iki tarafa. Onnarın da köklerinä sarılardı altıncıklar hem başka tırmaşıcı türlü başça gercikleri. Güzün dä geç vakıdadan, kaarın da altından hep gösterärdilär başlarını dolu içli, şıralı boyada hem gözäl kokar güz çiçekleri, onnarı ev saabileri çalışkannıklan toplamışlar, top-top baalamışlar da çölmek119

lerä koymuşlar. Taa biraz suuk urduynan, gözäl güz çiçekleri geçeceklär maazaya kışlamaa... Sokaktan geçennär, görüp alçarak aul aşırı bu başçacıkta dünnä gözelliklerini, sevinärdilär. Çiçeklär gözelliklerinnän kimi geçenneri durgudardılar bir-iki kıpıma. Onnar bakardılar da, beki, azbuçuk unudardılar yaşamanın hergünkü zorlarını hem kahırlarını. Ev saabisi, demirci Todur, da aar işindän sora, sıkça, aardılıp başçacıın auluna, havezlän bakardı dünnenin şen boyalarına, sevinip, dinnenärdi teninnän hem ruhunnan. Haliz burada o büük çekiçtän yorgunnuk sansın taa ilin hem taa tez geçärdi. Yok nasıl mayıl olmayasın bu çiçeklık başcasına! Gür – гіллястий кущ kamçişa – чорнобривці gülfatma – мальва zurna – березка (рослина) ¾¾ Neçin sokaktan geçennär dayma-dayma durgunarmışlar,

bakarmışlar Çilingirlerin auluna? Neylän çekärmiş bu aul onnarı? ¾¾ Neçin demirci Todur (saabi) aardılarmış başçacıın auluna? ¾¾Kaç türlü çiçek açarmış bu başçada? Sıralayın onnarı. ¾¾ Hazırlayın aazdan başçanın yazdırmasını hem uydurun Çilingirlerin başçasını sizin başçanızlan. ¾¾Çiçeklik başçası nelär verer adama? Açıklayın bakışınızı.

Ana dilimiz Ne zamandır – bellisiz, Gelmiş bizä dilimiz... Gelmiş yokkan sesimiz. Da yapmış bizi o biz.

Sanki taa ne erlerdän? Beki, telli gelindän, Beki, kaval sesindän, Kolaydan hem zorlardan?

Gelmiş derin eveldän, Pütürcekli ellerdän, Puluktan, tutaklardan. Arpadan, boodaylardan.

Geler o oyunnardan, Becerikli aazlardan. Dünür bekleyän kızlardan, Hem kaba somunnardan,

Oglanın sürüsündän, Masaldan hem türküdän... ¾¾ Nasıl hem nedän peydalanmış ana dilimiz? İnandırın cu-

vaplarınızı avtorun sıracıklarınnan hem kendi bakışınızlan. 120

¾¾ Ne verer adama dil? Yardımnêêr mı dil adamın ilerleme-

sınä? Nicä?

¾¾ ”Kär kuşlar da, hayvannar da kendi dilindä lafeder”.

Nicä annêêrsınız siz K. Vasilioglunun uygun şiirini? Açıklayın kendi fikirinizi.

Anam Aklımdaysın aklımda, Raatsız benim öz anam, Çiili gözlän kapuda, Can, canımsın, öz ana!

Gel söleyim kefimi, Gel öpeyim elini, Olayım yastık sana, Can, canımsın, öz ana!

Darsıdın uzak anam, Kendini korumadın, Bukanı verdin bana, Can, canımsın, öz ana!

Pek uçêrsın gözümdä, Sıcak ekmek elindä. Raatsız hem darsık ana, Canımdaysın herzaman!

Yırak ta olsam evdän, Aklım yannaşık sendä, Kuş olup, uçsam sana, Can, canımsın, öz ana!

Olsa da yollar uzun, – Unutmêêr seni oolun. Hoş sabaayım, al danım, Öz anam, canım, canım.

¾¾ Nicä annêêrsınız lafları „raatsız”, „çiili gözlän”? ¾¾ Neylän benzeer herbir ana avtorun anasına? Açıklayın

kendi fikirinizi. ¾¾Aazdan hazırlayın birär yazdırma kendi analarınız için. ¾¾Bu şiiri üürenin kiyatsız okumaa.

Lunga-Lunga, derecik Lunga-Lunga, derecik, Evlär boyunda gercik. Lunga alçaklarında Şindi büümeer salt kındra. Başçalık gözäl burda, Papşoylar da diil „urda”, Büümuşlär gözäl üüsek Kundaklar nicä dirsek. Çiftçiliklän barabar Kalkınêrlar zavodlar... Bu Çadır var kasaba, Milletli çok, kalaba, Sade Lunganın, yazık, 121

Suyu dolu püsürlük. Leleklär, gelän dandan, İirenerlär kurbaadan, Busoy katrannı sudan... Balıklar da hanidän, Saalık brakmış deredä... Lunga-Lunga, derecik, Boyunda evlär gerçik, İşidiler eveldän Göz yaşıymış su sendä. Şindi sade, aalayasın Yaş ta yok näändan alasın... Boz gözlün sucaaz bakêr, Gözleri yaşsız aalêêr. Bilmeer ne taa var atmaa, Yorgun suyuna katmaa... Lunga-Lunga, derecik, Sän olsan bir kamçıcık Akmayı brakıp, durasın Da kimisinä urasın... Uzamasın elleri Gübürlemää dereyi. ¾¾ Okuyun bu şiiri, alın esaba sizin da yanınızda derelär diil

mi, acaba, hep Lunga gibi, püsürlüklän dolu?

¾¾ Neydir o ekologiya? Siz ne yapêrsınız, ki dolay pak hem te-

miz olsun deyni? ¾¾Şiiri ezberläyin.

Çiidemnär Açın, açın, çiidemnär. Neçin çok uyudunuz? Biyaz yorgan altında Tatlımıydı uykunuz?

Çiidemnär, hoş çiidemnär, Yılın sabaası açık, Geldii gibi turnalar, Geldi sıcak hem saalık.

Açın, açın, çiidemnär, Uşakların bakışı. Çiidemnär, şen çiidemnär, Uzak braktınız kışı...

Açın, açın, çiidemnär, Açın her yılın sonsuz, Gelsin gitsin turnalar Göklär olsun bulutsuz.

122

Gavril Gaydarcı (1937–1998) Gavril Gaydarcı – anılmış bilim izmetçisi, üüredici, yazıcı. Yaşadı hem çalıştı taa çok Belţä hem Kişinöv kasabasında. Onun peetleri, annatmaları tiparlandı „Ana tarafım” kiyadında”, şkola kiyatlarında, dergilerdä, gazetalarda. Peet toplumu „Ana tarafım” – Bucak tarafı için. Bu kiyatta yaratmaların taa çoyun teması – yazıcının duuma erleri. Annatmada „İki ool” yazıcı gösterer, nasıl zenginnik hem fukaaralık iki kardaşı yaşamakta başka-başka taraflara atêr. G. Gaydarcıya onun çalışmaları için verildi bir üüsek titul „Gagauzyianın hatırlı vatandaşı”.

İki ool

Bir avşam oturuşta kimisi laf kattıydı o iş için, nicä uşaklar, büüdükçä, sayêrlar analarını-bobalarını. Ozaman manim benim annattıydı bir kısacık istoriyacık, angısı halizdän olmuş yaşamakta. Brakıp işi bir tarafa, manim çeketti: – Vardı bir vakıt bir çiftçi, diildi zengin, diildi dä pek fukaara, bir laftan – orta çorbacıydı. Vardı onun iki oolu, akıllı çocuklar, gezärdilär şkolaya birdän, üürenärdilär dä pek islää. İstärdilär ikisi dü üürenik çıkmaa. Ozamansaydı pek zordu üürenmää: çok ödemää lääzımdı. Siirektä para tarafından yufkaca insannar başarardılar üürenmeyi. Bu insana zordu: iki kişi üüretmää o vakıtlarda diildi şaka. Ama o savaşardı nası-nicä başarsın işlerini, uç-uca getirsin onnarı, savaşardı, nicä taa kolay olsun oollarına, yardım edärdi onnara – salt üürensinnär. Geldi vakıt, da onun oolları başardılar şkolalarını. Başardıkça, işä girdilär: birisi – advokat, öbürü dä üüredici. Yaşardılar islää, yok ne demää, ama büük çocuu advokat taa islää yaşardı. İstedi bobası gitsin seftelesin onnarı. O bu vakıt urduydu kendini çıraklaa, bak sattıydı hepsiciini, neyi vardı, oolların beterinä. Yayan çarıklan, giiyimni yamalı dimilärlän, yollandı kasabaya. Etiştikçä, uuradı advokat ooluna. Urdu tokada, çıktı slugaların biri. – Ne deyecän, dädu? – sordu o. – Sölä çorbacına çıksın, bän onun bobası, – cuvap verdi dädu. Gitti sluga, söledi advokata. Advokat çıktı dışarı, uzun-uzun baktı bir çala ihtära, kızarıp sararmaa başladı. Ölçtü birkaç kerä däduyu tabannarından başınadan, ama dayanamadı, döndü arkasınnan bobasına. – Koolayınız onu buradan, görmeyim! – izin etti slugalarına çorbacı, – harınnamaa başlarsaydı, kolveriniz tazıları, onnar göstereceklär onun yolunu. Da dooruldu içeri. 123

İhtärın gözlerindä yaşlar peydalandılar. Çıkarıp kalpaanı, sildi onnarı; bir çala baktı içeri girän oolunun ardına da yan-yan sora aldı yolunu bir tarafa. – Te neylän ödeerlär oollarım ihtärlıımda, – dedi dädu kendi-kendinä. Onun havezi kaybeldi, vazgeçtiydi artık istediindän dä. Ama düşündü seftelesin ikinci oolunu da. Gitti ona, buldu onu konuşarkana. Çok insan oturardı sofrada. Oolu karşıladı onu, pek sevindi gelmesinä. – Baka, geç te burayı, odaya, soyun senin partallarını, çıkar çarıklarını, bän sana verecäm bir kostüm, bir çift çipiçi; giinecän, düzünecän dä girecän bizim aramıza. – Yok, bunu yapamam. Bän becermeerim kullanmaa kendimi bölä insannarın arasında. Taa islää bän ayırı te bu odacıkta oturacam. – Yok bişey, ba baka. Onnar da bizim gibi insan: nicä sän, nicä dä bän. Girecän benimnän, bän seni tanıştıracam onnarlan, söleyecäm, ki sän benim bobamsın, elleşecän herbirinnän da oturacan erinä. İhtär yıkandı, tarandı, da girdilär ikisi konuşannarın odasına. Girdicään orayı, sansın kaybeldi, eridi bu adam insan bölüü içindä. Yoktu da nicä tanımaa onu, kim o: zengin mi osaydı fukaara mı. Ama bu insannar bir sanardılar kendilerini. İhtär duydu birdän, ani girdi kendi insanın arasına, pek ta şennendi bundan. İslää insanın arasında ihtärlar da gençlenerlär. Ozaman da, bu konuşkada, dädu annattı bu istoriyayı, çünkü bir başkası için. Mani genä aldı iiyi dä, sıkıp sümää rökenin başlıına, çeketti iplii işlemää ileri dooru. Mani – бабуся tazı – мисливський пес ¾¾ Yukardakı annatmayı „İki ool” okuyun. ¾¾Nicä çiftçi hem onun oolları ilktän yaşayarmışlar? ¾¾Sora ne yapmış çiftçi oollarını üüretmää deyni? ¾¾Neçin oolların bobası çıraklaa başlamış? ¾¾Ne zanaatlar kazanmışlar çiftçinin oolları? ¾¾Nicä bobasını advokat oolu karşılamış? E üüredici oolu? ¾¾Yazdırın oolların ikisinin dü süretlerini. ¾¾ Neçin ooların bobası konuşkada annatmış bu istoriyayı,

„çünkü başkası gibi”?

124

Ana tarafım Da genä gözlermi öder Serin ilkyaz lüzgerleri, Ürääm pek şen dalgalanêr, Seni duyup, duuma erim.

Bakmaa severim horuda Al dudaklı kızlara, Gerdannarı kollarında, Sedefleri sıra-sıra.

Aklım tutêr küçüklüümdän Türlü renktä çiçekleri, Kuan onnarın üstündä, Alatlan toplayan balı.

Kök halkımı severim pek: Becerikli, cömert kalbi, Kadıncayı çakêr çemrek, Şu alayda – cıvan, kaavi.

Severim düz çayırları, Sürüylän kaz su boyunda, Koyun dolu yamaçları, Sıır, hergelä – gezin boşta.

Biyaz salkım çiçek açêr, Karşı gelip yolcuları. Da cümlü te bunnarı anêr: Sendäyim bän, ana erim!

Gerdan – браслет з перлин sedef – намисто з перлин salkım – акація cıvan – парубок, мóлодець ¾¾ Okuyun şiiri demekli. Söläyin kendi laflarnızlan, ne anna-

dınız bu şiirdän. ¾¾Nedän avtorun ürää şen dalgalanêr? ¾¾ Nicä kendi halkını şair yazdırêr? Bulun şiirdä o lafları da tefterlerinizä yazın.

Stepan Kuroglu (1940–2010) Stepan Kuroglunun duuması Bolgrad rayonunda Dimitrovka küüyündä. Belli yazıcı, üüredici, bilgi izmetçisi. Şiir hem annatma yazmaa başladı 20-nci asirin 60-ıncı yıllarında. Yaşadı, çalıştı hem yazdı Kişinöv kasabasında. Kısa vakıdın içindä çıkarıldı tipardan altı peet hem annatma toplumu onnarın arasında: „Bir kucak güneş” (şiirlär), „Yollar” (annatmalar), „Kızgın çiilär” (şiirlär), „Kauş avaları” (şiirlär), „Yol yıldızı” (şiirlär) h.b. S. Kuroglunun çalısmaları için ona verildi bir üüsek titul „Gagauziyanın hatırlı vatandaşı.” 125

Kemençeci Baraboy Petikaya bobasından kalmıştı bir kemençä. Ölmüştü bobası, raametli olsun, topracıı ilin olsun, kalmıştı öldüktän sora genç ooluna, üüsüzä eski kemençecii. Yaşardı Petika, günneri geçirärdi, taa az evdä durardı, taa çok yolların üstündä sürünürdü, bir parça ekmek kazanardı. Çok kazanmalıı yoktu, ama bir parça ekmek kazanardı. Kurtarardı onu zor vakıtlarda eski uunuk, ama gözäl sesli kemençesi. Kaç kerä çalgıcılar istedilär Petikaylan kemençeyi diişmää, ama caba. „Diil lääzım bana eni kemençä, – deyärdi o. – Nekadar taa eski kemençä, taa ii dä. Çoktankı dost herkerä taa paalı”. Yalnızdı Petika: ne karısı vardı, ne da hısımı. Sınaşmıştı o bölä yaşamaya: topraa yoktu sürsün, eksin, malı yoktu büütsün, baksın. Ölä da fukaaraca yaşardı üüsüz Petika. Hepsi onu yalnız sayardı, dayma deyärdilär: „Bey, bölä yalnız darsımaktan, baka-baka, var nicä ölmää”. Bilmäzdi insannar, ani vardı Petikanın bir paalı dostu, bir yolculuk kafadarı. Neredä Petika – kafadarı da orada, kiminnän Petika – kafadarı da onunnan. Aalêêr Petika kahırdan, kafadarı da aalêêr, seviner Petika – kafadarı da seviner. Petika şen – kafadarı da şen. Te butakım kemençäydi Petikanın biricik kafadarı. Çalêr Petika kemençä, yaşları akêr, okadar beener kemençä çalmaa. Tutêr Petika sol elinnän kemençesinin enseciindän, oturdêr köprücüünä, yattırêr kafasını ona, nicä yastaa, saa elinnän dä arkuşu gezdirer ileri-geeri, eski kemençeci käämil ses çıkarêr. Öter strunalar – insanı oynattırêr, öter tellär – kopêr cannar, insannar aalêêr. Okadar çok kemençäylän var nasıl insanı aalatmaa hem sevindirmää! Çalêr Petika, kafasını yannatmış, gözlerini yummuş, sansın uyuyêr, kemençenin telleri sä öteerlär, sansın Petikanın üreendän incä sesli iplik çekiler. Arkuşu gezer ba ileri, ba kalkêr, kemençedän ayırılamêêr. Çalêr Petika kahırını unutmuş, sarmaşmış dostuna, lafeder onunnan: bir güldürer, bir aaladêr. İnsan oynêêr, düün suulmêêr, insan atlêêr kemençenin avasına görä, seviner avaya görä, naarä eder. Toplêêr kemençä insannarı, sarmaştırêr, nicä kardaşları. Oynêêr insannar... Vererlär Petikaya bir filcan şarap, içer, inkär etmeer; vererlär bir parça ekmek, iyer, sofradan uzak durmêêr: vererlär birkaç gümüş – koyêr Petika cöbünä, en derin cöbünä zor vakıtlar için. Çalêr Petika, ekmek parası kendinä kazanêr. O ses sä kemençä sesinä benzämeer, ölä bir özgä, fasıl, deycän genç kız sesinä benzeer. Te butakım Petika kemençesinnän pay edärdi hem yaşamasını hem bitki buka ekmeeni dä. Alêr Petika kemençesini, gider ilkyazın Dobrucaya, güzädän orada kalêr. Çalêr o Dobrucanın kırçmalarında, işleer boyarların paylarında, ama kemençesini brakmêêr. 126

Oturêrlar gün sıcaanda fukaaralar soluunu almaa, bir yudum su içmää, dinnenerlär, oturêrlar damarları verilsin, Petika sa alêr kemençesini, çalêr, o gözäl sesleri çıkarêr, yorulmuş insana kuvet verer: „Saa ol!” – söleer insannar da bukasını Petikanın önünä koyêrlar. „Buyur sän dä, Petika!” – deerlär. Kaç ley kazanêr Petika Dobruca yollarında, düünükleer islää basmacıına, en derin cöbünä saklêêr, zor vakıda brakêr. Güz geldi, Petika genä küüdä, düünnerdä gezer, daulcuya hem gaydacıya barabarlık tutêr. Çalêr Petika, kemençenin arkuşunnan kendi günnerini sayêr. Vakıt geçer, Petika artık kırka yaklaşêr, kendini sa hep onaltı yaşlı duyêr, evlenmäk için düş görer. Çalêr Petika, düündän düünä vakıdı geçirer, birär-birär ley toplêêr, bir kat rubacık almaa isteer, iki-üç partalcık ta içeri getirmää isteer. O da isteer insana benzemää, kendini giidirmää, sua görmemiş evceezini düzmää da bir insancık içeri almaa. O da umutlanêr, gecä-gündüz kemençä çalêr. Ama çıkmêêr Petikanın umutları aslıya, etişmeer paracıı, biter ekmecii, kopêr rubacıı: buradan çekärsä, oradan görüner. Bulamêêr Petika bu yaşamanın ucunu. Geler kış, düünnär biter, siirek insan düün yapêr, oruç tutêrlar. Kalêr Petika ekmeksiz, sabaadan avşamadan bilmeer, nicä vakıdını geçirsin, neylän karnısını doldursun. Alêr Petika kemençesini, uudurêr arkuşunu sakızlan, dikiler pençerenin boyunda, bütün gün çalêr, dinmeer, o kemençedän da aaçlıını unudêr. İşider geçän insannar, seslenerlär: dışarı çıkıp, sesleer komuşular. Kış avasınnan barabar girer fukaaraların içerlerinä kemençä sesi. İşiderlär Petikanın türkülerini, toplêêrlar birär parça ekmek insannar, getirerlär Petikaya, ölmesin kadar doyurêrlar, „Türküsüz kalmayalım”, – deerlär. – „Kalacêk maalä, nicä mezarlık, ne türkü işidecez!” Makar ki fukaaraydı insannar, kemençeyi beenirdilär, vakıt bulurdular seslemää. Petika da onnarın kahırlarını daadardı, o da onnara umut verärdi. Kışlar fenaydı, odun, yakacak insanda azdı. Suuktu Petikanın içersindä, köpää baalayasın – dayanamayacêk. Petika sa uuêr ellerini, yısıdêr koltuk altında, alêr arkuşunu, çalêr. Dışarda kaar yaayêr, kaar saurêr, kemençä sesi sä pençerenin aralıklarından çıkêr, sırça kırılıp da fırlêêr, lüzgeri enseer, hep komşuların kulaklarına etişer. Seviner insannar, ani var maaledä bir şevik çekirgä, angısı bütün güz çalêr, kışın da durgunmêêr. Esti lüzgerlär, yaadı kaarlar, vakıt geldi Petikaya Dobrucaya hazırlanmaa. Sarêr kemençesini, yaptırêr komuşuykaya bir malaycık, hazırlêêr torbasını, sayêr on kerä sayılmış paracıını, ödek hazırlêêr kiracıya. Bu sefer da laflaştı Petika kiracıylan Dırdıyala Çekaylan, erken sabaalän yola alsın boşçacıını, er taligasında bulsun. Kayıl getirdi Çeka, bişey demedi. Yattı o gecä Petika büük umutlan, gözäl dä düş gördü, ani çok parası var, gelin da kendinä ayırêr. Uyuyêr Petika, gülümseer, büük sevinmelii var: o da bir kerä zengin olmuş, parası var, bişeyä düşünmeer. 127

Kalktı Petika sabaalän, gözäl düşünü braktı, sildi gözlerini – geç kalkmış. Gün duumuş, insannar işinä bakêr. Aldı Petika torbacıını, boşçacıını, sıktı koltuuna kemençesini, kacêr, nekadar kaçabiler gelän küüyädän. Kaçêr olan kemençäylän, koruyêr, nicä küçük uşaa. Kaçêr Petika, torbası o yanına, bu yanına urulêr, sıcak taa dadılmamış malayı falêêr, parça-parça trofalanêr. Kaçêr olan, kesilmiş kuvedi, kırılmış ayakları. Küüyä girdiynän, küüdän çıktıynan, bayır üstündä kiracının taligasını görer, on-onbeş ta adam yanında gider. Kaçêr kemençeci, baarêr, elini sallêêr – işitmeerlär osa işiderlär da istämeerlär almaa mı? Etişer Petika, soluunu alamêêr, lafını söleyämeer, dinnenip tä biraz, sorêr: – Alacan mı va, Çeka-batü? – Nasıl alayım, onbeş kişi var, yılma aşaa dooru tıkışêr hepsi, yok nereyä iineyi saplamaa. – Alsana, Çeka-batü, pek yalvarêrım! Görer Çeka Petikanın kemençesini, düşüner-düşüner da getirer kayıllıını. – Dobrucayadan kemençä çalarsan, alacam! Taa ne lääzım kemençeciyä? Taa da kimä – Petikaya! Onu ekmeklän doyurma, salt ver kemençä çalsın. Çalêr Petika yolca, seviner, ani o da etişecek, para kazanacêk da insan gibi ev kullanacêk. Tunadan gecärkän, Petika uyuyurkan, adamın birisi kaçırêr kemençeyi su içinä, haşlêêr Petikanın canını. Kaybeder kemençeci dostunu. İki ay işleerlär, bir çetä toplanıp, boyarın işini bitirerlär. Kemençeci hepsindän çok savaşêr, hepsindän şeremet işleer. Vakıt geler, ödeşer boyar, sayêr fukaaraların kazancını. Alêr Petika parasını, bir kemençä parası var-yok, gider tükäncıya, aktarêr, eski kemençesinin sesinä görä bulamêêr. Alêr birisini, nasıl razgeldisä dä gider kırçmaya bir filcan şarap içer, kemençesini dener. Dostlaşêr Petika eni kemençesinnän, elleşer onunnan, emin verer brakmamaa onu birerdä, kimseyin elinä vermemää. Geler Petika küüyünä, genä bişeysiz evinä girer: umutları haslıya çıkmamış, salt umut kalmış. Hep ölä çalêr Petika, insanı oynattırêr, sevindirer, düünneri sıralêêr. İçer, nekadar vererlär, iyer, nekadar koyêrlar, çalêr Petika düün daalınca, evä gider, yolca avalarını unutmêêr, çekirgelärlän yarışêr: kim taa ii çalacek? Çalêr Petika! İnsannar uyuyarsa, yıldızlar sesleer... İnkär etmää – заперечувати özgä – сумна музика şevik – швидкий, спритний ¾¾ S. Kuroglunun yukardakı „Kemençeci” annatmasını oku-

yun, annatmanın planını kurun, o plana görä annatmanın içindeliini annadın. 128

¾¾Kemençä Petika Baraboyun yaşamasında neyä sayılırdı? ¾¾ Neçin küüyün insannarı beenärdilär Petikayı, yardım

edärdilär ona?

¾¾Neredä iş hem kazanç bulurdu Petika? ¾¾Kendi laflarınızlan yazdırın, nicä Petika kemençedä çalêr. ¾¾ Annadın Petikanın yolculuunu Dobrucaya. Neçin o orayı

gidärdi?

¾¾Nesoy büük zor geçirdi o yolda? Nasıl dooruttu işini? ¾¾ Annadın en büük zoru için, angısı Petikaya ölümnän ba-

rabardı.

Kosti Vasilioglu (1938–2014)

Kosti Vasilioglu duudu 1938 yılda Aleksandrovka küüyündä, angısı bulunêr Ukrainanın Bolgrad rayonunda. Yaşadı hem çalıştı Kişinöv kasabasında. Kosti Vasilioglu işledi baş bilim zaametçisi, üüredici. Yazmaa başladı 1958-inci yılda. Tipardan çıktı onun peet toplumnarı. Biri-biri ardısora çıkêrlar gagauz dili, literatura okumakları için üüretmäk kiyatları, sözlüklär, hrestomatiyalar – hepsi 30 parçadan zeedä. Çok türlü annatmalar hem şiirlär yazdı o uşakların üürenmesi için, onnarın dostluu için, meraklı yaşaması için. Bu temaları hem taa başkalarını o käämil açıkladı kiyatlarında „Sevgilim”, „Vatanım–Bucak”, „Masallar. Uygun sözlär. Bilmeycelär” hem annatmalarında „Goguşun duuma günü”, „Karaca”, şiirlerdä „Anam”, „Şannı ol sän, halkım!”, „Çakir – Bucak yıldızı”, „Brak gitsin”, „Gagauzun evelki yaşaması”, „Paskellä”, „Kırmızı yımırta”, „Bucak” h.b. 1998-inci yılda Konstantin Vasiliogluya onun büük zaameti için verildi bir üüsek titul „Gagauziyanın hatırlı vatandaşı”.

Karaca Goguş hazırlamış uroklarını taa erkencä da yatmış uyumaa. Bir duŞ görmüŞ... Sepetlär ellerindä, Todiylän ikisi, giderlär daaya mantar toplamaa. Toplamışlar birär sepet taazä biyaz mantar, görmüşlär orada türlü çiçeciklär, kuşçaazlar, kelebeciklär... Doyduynan oynamaa hem kaçınmaa daa içindä, alêrlar sepetleri ellerinä da yollanêrlar geeri, evä. 129

Artık daayın kenarına etişmiştilär, açan işitmişlär yolcaazın bir tarafından ses, sansın buzaa baarmış. Açan bakêrlar, onnarın ardına fidannıın içindän, topallayarak, çıkêr bir karaca buzaası. Dönärmişlär evä yolcaazdan, karaca yavrusu da Goguşun yanı sora topallayarak gidärmiş. Çocucaklar bakınmışlar iki tarafa, bekim göreceklär bu buzaayın anasını, ama birerdä görämemişlär. „Bezbelli, avcılar urdular anasını”, – düşünmüş Goguş. Evä geldiynän, kapamışlar onu Goguşların sıırlık auluna, neredä inää tutarmışlar. Gündüz inek çayırda otlayarmış. Çocucaklar baalamışlar, ilaçlamışlar buzaacıın sakat bacaanı. Buzaacık pek zabunmuş, belliymiş, ani aaç, ama bişeycik istemäzmiş imää. Yatmış zavalı gölgedä da dayma baararmış. Hem ölä çirkin baararmış, ani uşakların üreciklerini kopararmış. Goguşun hem Todinin kär aalaycakları çıkmış. Nası-nicä olêr avşam da sıırdan inek döner evä. Aula taa girdicäänän hızlı-hızlı girer sıırlık auluna da, gördüynän karaca buzaasını, inään gözlerindän başlamış yaşları damnamaa, zerä geçmemişti çok vakıt, nicä onun buzaacıı gözlerin önündä ölmüştü. Da şindi, bezbelli, inek sandı, ani onun buzaası dirildi. Biraz benzemäzdi pek, ama... Nesoy da olmasa inek kabletti karaca buzaasını. Buzaacık emärkenä, inek onu çes-çevrä yaladı dilinnän. Karaca yavrusu sade kuyrucaanı sallaardı. Onun da, bezbelli, aklısına geldiydi kendi anası. Buzaacık emärmiş hem gözün önündä büüyärmiş. Goguş nereyisä ayırılmış, ama açan dönmüş geeri, sansın bir yıl geçmiş. İlkyazadan karaca yavrusu büümüş, bir gözäl karaca olmuş. Sıırlık aulunda ona dar gelärmiş, sıkçana bakarmış daaya dooru. Goguşlan Todi annamışlar, ani taa ii olur karacayı daaya salvermää. Bir pazar günü ölä da yapmışlar. Toplanmış çok uşak küüyün kenarına karacayı geçirmää. Salverdiynän, karaca birdän çeketmiş kaçmaa, ama sora durgunmuş, şükürlü bakmış Goguşlan Todiyä, uşaklara da ondan sora, dönüp, toparlanmış daaya dooru. Birkaç minuttan sora karaca kaybelmiş uzakta, sansın erimiş, dumana dönmüş. Geçmiş taa bir yıl düşündä. Todiylän genä yaz vakıdı gitmişlär daaya mantar toplamaa. Mantardan mantara, mantardan mantara da – kaybederlär biri-birini. Çok vakıt Goguş gezmiş daa içindä, baarmış, aaramış Todiyi hem yolu, ama... faydasız. Bir moment görünmüş ona, ani yola çıkêr, ama taa pek dolaşmış da şindi hiç aklı ermäzmiş, nereyi gitmää da yola çıkmaa. Gidärmiş Goguş – nereyi gözü görärmiş. Daa içindä bu vakıt daldan dala sıncaplar atlarmış, eşillik içindä kuşlar çalarmış, erdä kär basmamış kirpinin üstünä, angısı üüredärmiş avlanmaa küçük kirpiciklerini, neredä sä işidilärmiş aaçkakanın sesi: tuk-tuk-tuk, pupuk sayısız kimin sä yaşlarını sayarmış... Ama Goguş korkudan hiç bişeycik işitmäzmiş hem gormäzmiş. Bu seslär onu diil sevindirsinnär, nicä ileri, ama korkudarmışlar. Gözäl çiçecikleri, böcecikleri, kelebecikleri hiç görmäzmiş, mayıl olmazmış, nicä ilerdän. 130

Gezä-gezä daa içindä, Goguş razgelmiş bir batkın erä, neredä, bastıkça, ayaklarını aşaa çekärmiş. Onu ölä korku almış, ani hiç bilmäzmiş, naşey yapmaa. Daa içindä başlamış karannık çökmää. Bir dä... onun önündä, iki-üç adım uzakta, Goguş görer iki göz, angıları bakarmışlar dooru ona. Goguş ilktän pek korkmuş, ama sora işitmiş o taraftan: – Korkma, benim çorbacım! Bän seni kurtaracam! Goguş birdän tanımış karacayı, angısını bıldır salvermiştilär boşa. Ama şindi onun buynuzları çatallıydılar hem yalap-yalap edärdilär alaca karannıkta, kär şafk edärdilär. Goguş çalışêr karacaya dooru adımnamaa, ama bu vakıt işider: – Hiç kıpırdanma, zerä batacan heptän. Sän bulunêrsın Cadı-Babunun padişaalıında. Dur erindä! Giderim yardıma! Bu vakıt karaca uzadêr Goguşa buynuzlarını da deer: – Tutun buynuzlarımdan da pin sırtıma. Bän seni evä götürecäm. Goguş tutunêr karacanın buynuzlarından sıkıca, çıkêr o batak içindän, piner karacaya atlı. Birdän Goguş duymuş, nicä onnar yukarı kalkêrlar. Bir vakıttan sora daa kaldıydı onnarın altında. Goguş uçardı karacaylan gökün üzündä. Bir elinnän o tutunardı karacanın buynuzlarından, öbürünnän dü bulutçukları iki tarafa yaydırardı, açan onnar kendileri kaçmazdılar Goguşun yolundan. Bulutlardan yukarı – yıldızlardı. Goguş, uzadıp elini, kopardı göktän birkaç en iiri yıldız da taktı kepkasına. Yıldızların arasından geçärdilär, nicä çiçeklik içindän. Biraz vakıttan sora başladıydı görünmää küüyün şafkları da karaca çekettiydi inmää aşaa. Karaca pek islää tutardı aklısında Goguşların evini da konduydu dooru tokatçıın yanına. Gidecääzaman, karaca demiş Goguşa: – Lääzım olursam, sade beni aklına getirt, da bän olacam senin yanında. Başka kerä çalış Cadı-Babunun sınırını aykırlamamaa. Tutasın bunu aklında, Goguş. Saa-lı-cak-lan, Go-gu-u-ş! Demiş bu lafları da kaybelmiş önündän. Goguş ondan sora açmış tokatçıı da girmiş aulun içinä, neredä mamusu taman sorarmış bakasına: „Neredä sanki olsun Goguş bu vakıt?” Bir dä Goguş işitmiş ayın-açık, nicä kapu gırçlamış da mamusu ona sormuş: – Ne oldu, çocuum? Neçin taa kalkmamışın? Artık hepsicii şkolaya gittilär, ama sän taa yıkanmadıksın. Mamusunun sesini işittiynän, Goguş annamıştı, ani bu sade bir gözäl düş. Kalkmış, yataanı toplamış, yıkanıp, sabaa ekmeeni alatlan imiş dä gitmiş şkolaya. Karaca – олень karaca yavrusu – оленятко sıncap – білка 131

aaçkakan – дятел bataklık – болото batkın er – трясовина takmaa – зачепити, причепити щось Cadı-Babu – Баба-Яга ¾¾ Nesoy ses işitmişlär Goguşlan Todi daadan evä dönärkän? ¾¾Neçin karaca yavrusunu almışlar evä? ¾¾İnek kabletti mi buzaacıı? Neçin? ¾¾ Dooru mu yapmışlar uşaklar, ani buzaacıı, doorulduynan,

salvermişlär daaya?

¾¾Nelär görmüşlär uşaklar daada? ¾¾Neçin hem nicä düşmüş Goguş o batkın erä? ¾¾ Annadın, nicä Karaca yardımnamış Goguşa, belaya düştü-

ynän.

¾¾Ne annamış Goguş, işittiynän mamusunun sesini?

Annatmalar için

(Literatura teoriyasından) Siz artık okudunuz birkaç proza yaratması: „Otuz ley”, „Nışannar” D. Kara Çobanın, „Vani Cilingir”, „Ciçeklik başçası” N. Baboglunun, „Kemençeci” S. Kuroglunun, „İki ool” G. Gaydarcının, „Karaca” K. Vasilioglunun. Okuyarkan, gördünuz, ani onnarda gerçektän olar işlär için annadılêr. Bölä annatmaklara, bölä yaratmaya – annatma deniler. Nicä esap aldınız, annatmada annadılêr bir oluş için, onuştan da yok nicä olsun uzun hem büük. Annatma – o bir küçük proza janrası. Annatma „Karaca” annadılêr baş personajın sade bir günnük yaşaması, bir düşü, bir gecesi, bir kısa vakıdı için. Tä neçin bu prozalı artistik yaratmalarına annatma deniler.

Şannı ol sän, halkım! Uzun yollar geçtin, halkım, Bucaa gelincä sän. Geçti çok sayısız yıllar, Kalkınca sän dizdän.

Binnärlän yıl yaşa, Bucak! Büüsün uşacıklar. Yıldan yıla çetin dursun Erdä gagauzlar!

Kalktın, halkım, kuvetlendin, Duşmannarı kuudun. Zamannarı geeri brakıp, Bucaa saabi oldun.

Binnärlän yıl yaşa, Bucak! Sarsın seni dostlar. Ko anılsın bu dünneyä Girgin gagauzlar!

132

Bucak, çiçek gibi, açtı, Tozdan, küldän kalktı. Dayanıklı gagauzlar Zorlukları attı.

Uzun ömür sana, Bucak! Şannı ol sän, halkım! Kısmet, saalık hem zenginnik! Seninnün salt aklım!

Ya, gelin, görün, dostlarım: Çalêr, öter kırlar. Eni bir yaşamak kurêr Bizim gagauzlar.

Binnärlän yıl yaşa, Bucak! Sarsın seni dostlar. Yıldan yıla çetin dursun Erdä gagauzlar!

Şannı – будь відомим. прославленим uzun ömur – довгих років anılmaa – прославитись ¾¾ Nicä siz annêêrsınız lafları:

a) „Bucak... tozdan, küldän kalktı”. b) „...çetin dursun erdä gagauzlar”? Açıklayın kendi fikirinizi. ¾¾Ne söleer avtor kendi şiirindä gagauzların yaşaması için? ¾¾ Büünkü Bucak nesoydur? (Cuvap verin şiirin sıracıklarınnan). ¾¾Şiiri okuyun demekli, duygulu. Ezberläyin onu.

Bucak Karagöz Bucak, Al beni kucak. Sän benim tarlam, Bän – ongun başak.

Sesleycäm seni Sevecäm seni, Hoşlaycam seni, Tarafım benim!

Herbir adamın Var eni eri. Ondan yok gözäl! Kär senin gibi.

Yıl yıldan sän büü, Kaavileş, Bucak! Herkerä bizä Ol kaavi dayak!

Bän büüdüm çoktan, Er gördüm pek çok. Ama bil, Bucak, Sendän gözäl – yok! ¾¾ Ne duygular duyêrsınız bu şiiri okuyarkan? ¾¾Acaba insanda kendi erindän paalı bişey var mı? ¾¾ Kayılsınız mı avtorlan, ki ana tarafı adam için her kerä

büük dayak? Açıklayın bu fikiri derindän.

¾¾Angı laflarlan şair gösterer kendi sevgisini Bucaa? 133

¾¾ Ne türlü olsun Bucak isteer avtor? Bulun da okuyun o sı-

racıkları taa bir kerä.

¾¾Ana tarafınız için bir-iki söleyiş aklınıza getirin.

Brak gitsin Dostun aldattısaydı, Brak onu gitsin. Aara sän öläsini – Dooruluu sevsin.

Olsun onun esabı, Çalışkan olsun. Adadıynan o bişey – Lafında dursun.

Yalancı dosttan beklämä Utanmak olsun. Eni dost sän ayırarkan, Bak ayık olsun. Varkana senin zorun – Haliz dost lääzım seni Kendisi gelsin. Ürektän sevsin. Herbir iştä tanımak, Eer bunu duymasa o, – Ölçüyü bilsin. Brak onu gitsin. ¾¾ K. Vasilioglunun şiirini „Brak gitsin” demekli okuyun. ¾¾Bu peet ne esapta yazılı (soruş, nasaat, annatma)? ¾¾E kimä nasaat veriler? ¾¾Bulun okuyun onnarı, belli edip formalarını. ¾¾ Açıklayın avtorun laflarını „lafında dursun”, „ölçüyü bil-

sin”. ¾¾ Ya düşünün, siz dä „dostluk” tarafından bu ölçülerä uyêrsınız mı? Neçin? ¾¾ Açıklayın uygun sözä „Eer istärsäydin uygun dostun olsun, sän dä ol onun gibi, dostum!”

Paskellä Hepsicii donaklı Hem üklü sepetlär Paskayı okutmaa Kliseyä gittilär.

Boyalı yımırta Hem da paska verdi. – Bu gündä, uşaklar, Tä Hristos dirildi. Düşünüp azıcık: – Büük yortu bu, – dedi.

Malimiz da gitti İnsannarlan bılä. Biz onu bekleycez – Dönür mali tezdä.

Çok renkli hem gözäl Yımırta var bizdä. Bän tutêrım aşaa, – Yukardan sän keezlä.

Tokatçık açıldı – Bir da mali geldi, 134

Kimin saa elindä Yımırta kalacêk,

Tä onun saabisi Pelivan olacêk. Kim isteer, çocuklar, Yımırta saa kalsın, – Sıkçana stavrozu Hem mitani yapsın.

Donaklı – нарядний, урочистий kezlemää – прицілюватися, потрапляти в ціль mitani – доземний уклін ¾¾ Siiri okuyun demekli hem duygulu, ezberläyin onu. ¾¾Neçin „hepsicii donaklı” hem „üklü sepetlär”? ¾¾Neçin maliyi uşaklar bekleerlär (her taraftan açıklayın)? ¾¾ Nicä annêêrsınız babunun laflarını „Büük yortu bu”?

Açıklayın bu günün derin maanalıını hristiannarın yaşamasında. ¾¾ İslää düşünün da söläyin, kimin elindä yımırta var nicä saa kalsın hem neçin? Açıklayın kendi fikirinizi (bakışınızı).

Pantinin şekeri Geçti geeridönmäz yıllar, gitti-uçtu Goguşun, nicä da binnärlän başka uşakların, küçüklüü. He, he, he! Uşaklıktı mı o, açan insan partalların içindän çıkmazdı hem yoktu doyunca kuru ekmeklän mamaliga da. Gagauzlar Bucakta, nicä dä başka erlerdä, gücülä kendinä gelärdilär Vatan cengindän hem aaçlıktan sora, açan adam kendi canını hem uşakları kurtarmaa deyni, satardı, diişärdi diil sade evleri hem başka paalı işleri bir-iki kazan papşoya yada kepää, ama satardı sırtından bitki gölmää... Katılar üüdärdilär diil sade beygir, köpek yaanısı, ama kedileri dä may yok ettiydilär. Yıllar geçti, da Goguş, Gita, Doni, Panti hem onnarın akrannarı bitirdilär edinci klası. Goguş hem taa birkaç kişi onnarın klasından, angılar taa iicä üürenärdilär, götürdülär dokumentlerini komşu küüyün orta şkolasına, zerä kendi küüyündä vardı nicä üürenmää sade edi klas bitirincä. Ortakı şkolada üürenmää deyni, o vakıtlar lääzımdı ödemää eski paraylan 150-şär rublä yılda. Şindi 150 rubliyä bir boşça tuz alamayacan, ama ozaman kırda işleyän kabledärdi ayda kimär kerä 100 rublidän da aşaa (şindiki paraylan). Vakıt yolda çok kaybetmemää deyni, çocuklar bulduydular orada konak da buluşardılar evdekilärlän sade pazarlarda yada yortularda. Cumaa erte135

si uroklardan sora yayan gidärdilär evä. Pazar günü avşamnen yada pazar ertesi karanniktan genä yayan dönärdilär geeri. Geç kalmamaa ilk uroklara deyni, lääzımdı evdän çıkmaa taa karannıktan. Urokları kaçırmak için hiç laf ta yoktu. Herbiri düşünärdi şkolayı bitirmää da gitmää ileri. Evä geldiynän, çocukların torbalarına anaları koyardı ilkin birär büük somun ekmek, ki bütün haftaya etişsin. Taa çok kerä ekmeklär esmercäydi yada malaydı. Katık ta hepsinä may birtürlü verilärdi: kartofi hem birkaç baş suan. Piinir, slanina, sızırma çocuklar iyärdilär taa çok akılca yada düşlerindä. Süüş kartofıdän sora çocuklar içärdilär birär çölmek suuk su da oturardılar üürenmää uroklarını. Gençlerin arasında sade Panti içärdi "çay". Pantiylän siz, olmalı, artık tanıştınız başka annatmalarda ("Tamah Panti"), neredä gördünüz onu başka taraftan. Ya bakın, dostlar, bekim sizin da aranızda yaşêêr yada bulunêr Panti gibisi? Panti, açan "çay" içmää istärdi, kalkardı hepsindän ileri, sessiz sıyırılardı kufneyä da semiçka (gündöndü) sapınnan kaynadardı çüvendä su, doldurardı may yarım kilalık toprak çölmää, yastık altından çıkarardı dufı şişeciini, angısında evdekilär ona bir aftaya şeker verärdilär, açardı tıkacını da olmalı bir on-onbeş minut, tutup onu başaşaa, silkärdi çölmään üstündä. Şeker tenecikleri düşärdilär çölmään içinä birär-birär, kär vardı nicä saymaa onnarı. Ondan sora çekinärdi bir tarafa, dönärdi arkasınnan kapuya dooru, ki görmesinnär, naşey orada yapêr. Avşam çayını da hep ölä çalışardı içmää, çocuklar evdä yokkana: taa ii görmesinnär, nekadar ani göreceklär da vermeyecän. Şeker teneciklerini Panti silkärdi biyaz kaynak suyun içinä, neçinki çay otu hiç birerdä yoktu. Kafadarlarına Panti diil çay, ama bir tenecik şeker da vermäzdi. Masanın üstündän tenecikleri dä toplayardı, tükürükleyip parmaanı, yapışsınnar deyni. Pantinin çayhanası butakım işlediydi taa onun dufı şişecii kırılmayınca, angısını o herkerä yanında taşıyardı. Olduydu bu iş tä nesoy. O vakıtkarda şkolacılarda kimseydä yoktu maasuz sport uroklarına deyni ruba. Üürenicilär gidärdilär fizik kulturasına kim neylän gezer. Da o günü, Pantiyä sıra geldiynän tırmanmaa turnää, göstermää kendi becerikliini hem türlü çalımnar, çıktı sıradan, yaptı birkaç adım ileri, azıcık çöktü dä bir kıpımın içindä o artık turniin üstündäydi. Turniin üstündä dönärkän, Pantinin cebindä işidildi çatırtı. Pantinin diiştiydi benizi, açan annadıydı, neyä patitledi. Çok işleri çocuklar annayardılar, ama sade bir işin ucunu şindi dä bulamêêrlar: nicä doldurardılar o dufi şişeciini şekerlän, angısının buvazından kär su gücülä damnayardı. Ama Panti pek metedärdi o şişeciini, çünkü onunnan şeker az gidärmiş. Dufı şişecii kırıldıktan sora Panti dä çocuklarlan barabar oturardı sofraya. Bitkidä, nicä dä başkaları, çay erinä bir çölmek çii su kazandan içärdi. 136

Kimsey bilmeer, neçin Panti başka çay içmedi: başka dufı şişecii mi butakım dar aazlı bulunmadı osaydı çocukların önündä ayıp mı geldi? ¾¾ Demekli okuyun annatmayı. Angı vakıtlarda Panti üüren-

miş komşu küüyün orta şkolasında? Neçin? ¾¾ Açıklaym kendi fikirinizi. Neçin Panti dufı şişeciindä şekeri tutarmış? İnandırın kendi dooruluunuzu.

Marinka Avşam ekmeeni idiktän sora internatın büük zalında maasuz bizä deyni yaptıydılar bir dinnenmäk – tanışmak avşamı, neredä olduydu türlü oyunnar, türlü yarışmalar, annadıldıydı ana dilindä türlü şiirlär, türlü cümbüşlär... Ozaman seftä işittiydim ölä çok söleyiş hem bilmeycä. O avşam seftä yaşamamda gördüydüm, nicä oynanılêr oyun "Poçta". İsteyennerä daattıydılar kiyatçıklarda yazılı nomercikleri. Herkezi boldurcuklan yada iinäylän lääzımdı tuttursun o nomerleri kendi güüsünä. Gösterdiydilär hepsinä poçtacıyı da, angısının sırtında asılıydı çanta, kiyatları taşımaa deyni. Biraz vakıttan sora oyunnarın arasında başladıydı işidilmää poçtacının sesi: – Kim otuz sekizinci? Neredä beşinci nomer? İrmi üçüncü, kablet kiyadını. Bu onnarın nomerleri, angılarına artık yazmıştılar kiyatları tanışmak için. Herbir kiyatçıkta kısacıktan vardı nicä okumaa: – Bän 12-ci. Adım Sofi. İsteerim seninnän tanışmaa. – Bän 25-ci. Adım Petri. Bekleerim seni hayatta. – Bän 33-cü. Adım Todur. Beendim seni taa ilk bakıştan. – Bän 47-ci. Adım Doni. Nomercik asılı yakamda. Pek beendim senin kıvırcık saçlarını hem çakır gözlerini. Bekleerim cuvabını. Bir dä, bän taa etiştirämediydim bakınmaa, nicä işittiydim kendi nomerimi. Ama birdän-birä kendimi toplayamadıydım da poçtacı taa bir kerä baardıydı bütün zala: – 40-cı! Sana var kiyat! Yaklaştım poçtacıya da kablettim bana yollanma kiyatçıı. Orada ufacık bukvacıklarlan, kız elinnän yazılıydı: "Bän 75-ci. Bekleerim teklif edäsin valsa. Marinka". Çekindim bir tarafa da sol taraftan saa tarafa dooru geçirdim gözdän hepsini kızçaazları, ama onnarın arasında 75-ci nomeri bulamadım. Beni başladı işlemää: "Sanki, kim bu olsun? Nasıl sanki? Gözäl mi? Çirkin mi? Uygun mu? Kalın mı?"... Kär gerää gibi vakıt butakım bän kafamı kırdıydım. Bir dä, düştä gibi, işidildi muzıka, "Tuna valsın" sesi. Naşey yapmaa? O vakıdadan bän ölä dä bulamadıydım taa 75-ci nomeri. "Neredä onu bulayım?" – düşünerim. Bin türlü bän düşünärdim, sayıklardım, ama ölä dä akılca bulamaz137

dım, kim var nicä olsun o 75-ci nomer, neçinki kimsey zalda bulunannardan beni bilmäzdi. Valsın sesi kaavileşärdi. Alaya çıktıydılar artık ilk oyunçular, ama bän hep taa görmäzdim bana lääzımnı 75-ci nomeri. Bän artık bilmääzdim naşey yapmaa, açan ansızdan uz benim önümdä, bir-iki metra uzakta peydalandıydı 75-ci nomer. Bän onu birdän gördüydüm, neçinki kalanını bän çok kerä artık gözdän geçirdiydim. Bän uzak birfikirimnän kuşkulanardım, şüpelenärdim, ama bilmäzdim, ani bu hep o kızçaaz, angısının beterinä bän kaçırdıydım tokatlarıma Vasinin ilk topunu. Hem taa da bir iş: bän bilmääzdim, ani bu kızçaazın var nicä olsun ilişiklii bizim literatura olimpiadamıza. Ama şindi o giiyimniydi başka rubalarlan. Onun sırtında kara etekti, biyaz bluzacık, angısının sol enin kolanından, saat kayışçıın altından görünärdi gözäl bir, örülü kenarlı basmacık. Bluzacıın üstünä Marinka giimişti kırmızı koftasını. Bu koftanın benizindän mi osa ürek dalgalanmasından mı, ani seftä yapêr bu adımı, angısını kimsey bilmeer, neylän bitecek bu valsımız, ama üzü onun, nicä dä koftanın benizi, hep ölä kırmızıydı, sansın yanardı. Saçları omuzlarından beldän aşaa, iki kara yılan gibi, kayıp-inärdilär. Bän taa uzaktan denediydim, ani kulacıklarında onun asılıydı küçücük paalı küpeciklär. Boynusunda da asılıydı bir dizi sedef boncuk. Ayaklarında orta ökçeli emenilärdi. Kafası onun iilikti. Gözleri bakardılar aşaa – bezbelli, sayardı kendisini kabaatlı. Ona bakarkan hem ona karşı ilk adımnarı yaparkan, neçinsä beni dä seftä yaşamamda tuttuydu ürek dalgalanması. Valsı bän sevärdim, seftä onu oynamazdım. Kızlardan çok kerä vardır işittim, ani oynarmışım islää hem ilin. "Ama neçin bän titireerim, sansın oyunda yapêrım ilk adımnarı?" – düşünärdim bän, gideräk Marinkaya karşı."Tuna valsın"muzıkası götürärdi beni uzaklara, kaldırardı üüsek göklerä... Bän kär uçardım. Bir-iki adım yaptıktan sora bän denedim, ani Vasi dä benim sol tarafımdan doorutmuştu kendisini hep o tarafa. Ozaman bän adımnarımı sıklaştırdıydım da Marinkanın yanına etiştiydim bir kipim taa ileri. Ama bu Vasiyi durgutmadıydı. O da yannaştıydı benim yanıma da bekläärdi, angımızlan gidecek oynamaa bu kızçaaz. Marinka yaptıydı küçük adımcıını benim tarafıma. Bakıp taa bir kerä boldurcuklan iliştirili sol güüsünä 75-ci nomerä, verdim saa elimi da çıkardım onu alaya. Saa elimi, nicä dä lääzım, koyduydum kızçaazın arkasına, beldän yukarı. Sol elimi uzattıydım önümdä bir tarafa aucumnan yukarı, angısının üstünä, kelebek gibi, konduydu Marinkanın yımışacık, sıcacık elceezi. Onun o yımışacık elceezi, nicä 220 volt sarsılardı. Saa elimnän bän çektim Marinkayı kendimä, dönärkän kaçırmayım deyni. Kızçaaz, ansızlıktan, kaldıydı urulsun benimnän burnu-burnuya. Açan burnum diidiydi onun yanacıına da bän yakından baktıydım onun üzünä, gördüydüm hem annadıydım, ani kendi yaşlarına görä o pek gözäl bir kızçaaz. Bu vakıt sansın diil neredänsä dinamiktän, ama içimdän, üreemdän, canımdan çıkardı o büülü, sarfoş edän muzıka. 138

Marinka bu vakıt naşeysa annadardı, gözlerini ba bana kaldırıp, ba iki tarafa bakınıp. İkidä-birdä o yalvarardı bana prost edeyim onu o top için, ama bu laflar gecärdilär benim kulaklarımın yanından, hiç onnara ilişmeyip... Bän ozaman taa seftä görärdim Marinkayı, hiç bişeycik onun için bilmäzdim, ama aklımda o büülü muzıkaylan dolaşık işidilärdi onun gözäl adı:"Marinka, Marinka, Marinkacık"... Ne demää – pek beendiydim Marinkayı. Pek istäärdim, ki vals hiç bitmesin, da biz taa sabaayadan butakım tutunulu dönelim bu aydınnık zalda. Bana pek hoş gelärdi, ani bän işiderim, duyêrım onun taazä, gençecik soluunu, duyêrım kendi aucumda onun el titiremesini. Kär vardı nicä akıldan bozulmaa, açan çekärdim onu kendimä da duyardım onun çetin güüsçeezlerini. Muzıka sustu, ama bän Marinkadan ayırılamazdım, sansın yapışmıştım ona. Muzıka hem Marinkanın gözellii beni sansın büülediydilär, baaladıydılar, kaynattıydılaır Marinkaya. Üräämnän sansın duyardım, ani bu avşam bän onunnan artık buluşamayacam, lafedämeyecäm. İlkin annılarımız diidiydilär, sora da yanaklarımız sürüştüydülär biri-birinä, da bän, ayırılacaazaman, işittim ansızdan: – Bän seni bekleyecäm... Başka bir dä laf söleyämediydi, neçinki kimsä ona sesettiydi bu vakıt, da o, ayırılıp, gittiydi. Bän ölä dä etiştirämediydim sormaa, nezaman hem neredä o beni bekleyecek. 75-ci nomer, nicä ansızdan peydalandıydı, ölä dä ansızdan kaybeldiydi önümdän. Bän valstan sora geçtiydim kendi erimä.

Mina Kösä (1935–1999) Duuması Beşalma küüyündä 1935-inci yılda. Bizim gagauz literaturamıza geldi ana dilindä şiirlärlän 1950inci yıllarda. Etmişinci yıllarda kabledildi Moldova Yazarlar Birliinä. Hep o yıllarda çıktı onun ilk peet kiyatları „Kısmet”, „Kardaşlık” hem başka. Mina Kösä başardı Kahul kasabasında peduçilişçeyi, sora Kişinövda Devlet universitetin istoriya fakultetini bitirdi. İş yolunu başladı kendi küüyündä, Beşalmada, ilkin şkolada üüredici, sora direktor, taa sora kolhozda partiya sekretarı. Mina Kösä ansızdan geçindi noyabrinin 25-indä 1999 yılda. Olur ayırı söleyelim, ki Mina Kösenin yaratmalarında çiftçilik, ana toprak hem ekmek büütmäk temaları 139

geniş bir er kaplêêrlar. Kösä Minaya onun çalışmakları için verildi üüsek bir titul „Gagauziyanın hatırlı vatandaşı”.

Dünnenin temeli Çiftçilik küüdä – en eski zanaatlardan birisiydir. Annaşılêr, ekmek olsun deyni, lääzım topraa işlemää, çift kaldırmaa. Bu zanaat gagauzlarda zamandan hatırlıydı. Büünkü gündä dä bizim tarafın çiftçileri ekmek büütmäklän anıldılar. Bucaan da toprakları pek uydular käämil arpa, booday çavdar, papşoy bereketlerinä. Sade tarafımızda sıkça kuraklı yıllar çok şaşırdêrlar, hem kimär sıra çiftçinin havezini dä keserlär, ama buna da bakmadaan, büük çalışmaklan hem yorulmamazlıklan, saymadaan zaametlerini, bizim insan kableder pek sarp ekmek bereketini. Ekmek, sıcak ekmek. Ona evallaa geler herbir insan: küçüü dä, büüyü dä. Büün dä tutêrım aklımda, nicä uşaklıımda, atlayarak sevinärdik babunun dolayanında, açan o çıkarırdı fırından sıcak ekmekleri. Ölä kalmış, ölä dä gider – dünneyi ekmek tutêr. Bezbelli, ondan çekiler gözäl adet: açan kaçırêrlar bir parça ekmek erä, onu çabuk kaldırêrlar da öperlär, sayıp kendilerini büük kabaatlı ekmään önündä. Çiftçi bu dünnedä yaşêêr hep umutlan, harcanmış zaameti, dökülmüş teri isteer dönsün kendinin hem hepsinin sofrasına, nicä, bir büük gün gibi, kolaç. Taa eski vakıtlardan büüklär üürederlär küçükleri ekmää becerikli büütmää sora da onu esapça harcamaa. Ekmää lääzım korumaa, zerä, olduynan kurak, evellär çok cannar aaçlıktan kaybelirmiş. Bunu tutêr aklında hepsi insannar. Çoktan geçti o kara günnär, yok oldu aaçlık, ama ekmään paası hiç diişilmedi: büünnän-büün hepsimiz biler, ani istediin ekmää alacan hem ucuz alacan, zerä bütün dünnedä hepsindän ucuz ekmek bizdä. Diil mi, acaba, burada örtülü, saklı, o prost tabeet, açan kimisi artık bertilecek üklener magazindän heybäylän ekmek da harcamêêr onu sade kendi sofrasında uşaklarınnan, ama mallarına da, kuşlarına da idirer pişmiş ekmää. Kararsız harcêêrız, zän ederiz ekmää. Bunu görer uşaklar! Onnar da sınaşêrlar ölä yapmaa. Bu da mı diil ayıp hem büük günah? Biz büün deeriz tatlı laflar çiftçilerin adlarına, sayêrız onnarı altın elli, zerä onnarın elleri kokêr ekmää – o ekmää, angısı dünneyi tutêr. ¾¾ Ne söleer avtor çiftçilik için hem ekmek için? ¾¾Çiftçilär sadece ekmek mi büüderlär? Ama neçin ekmek en ¾¾önemli? ¾¾ Düşünün da annadın, neçin bu annatmanın adı „Dünne-

nin temeli”?

140

¾¾ Yazın beş-on cümledän bir kısa annatma, nasıl sizin ayle-

nizdä ekmää harcêêrsınız?

¾¾ Vardır mı gördüünüz, birkimsey düşürsün ekmää da, eski

adetä görä, kaldırıp – öpsün onu, kabaatlı gibi? Aklınıza getiriniz, kiminnän razgeldi bu iş? (Malin, dädun, boban, anan, komşun).

Ana toprak Sıcak mı dışarda, Ayaz mı orada, Bu benim topraam, Bu benim Bucaam.

O büüleer beni, Üüsek kefimi. Te başça giinmiş Güllän donanmış, Ne dünnä burada, Benim Bucaamda!

Gül çiçek açtı, Sansın lafetti. Ne gözäl durêr, İlinnii verer!

Angısı bana Gözellii baaşlêêr, Hem dönä-dönä Şenniklii açêr!

Sarp türkü öter, Bir kuşçaaz çalêr,

¾¾ M. Kösenin „Ana toprak” peetini üürenin kiyatsız sölemää. ¾¾ Okuyun taa bir kerä da annadın metaforayı „başça giiyin-

miş”. ¾¾Neçin butürlü lafbirleşmelerinä metafora deeriz? ¾¾Bulun başka metaforaları da bu peettä. ¾¾Şair Mina Kösä angı küüdä duudu hem işledi? ¾¾ Söläyin, taa nelär bilersiniz eski gagauz Beşalma küüyü için. ¾¾Kösenin peetlerindä angı tema derin açıklanêr? ¾¾Sanki, neçin bu temayı çok sevdi hem yazdı Mina Kösä? ¾¾ Okuyun taa bir sıra peeti „Ana toprak”. Düşünün, olur mu ana toprak lafetsin? Söläyin avtorun laflarınnan. Nasıldır ana toprak sıcakta da, suukta da?

Benım tarafım Bucaktır kendi İçer dizilim. Dünnä gözellii, Canın ilinnii.

Bucaan üstündän Yıldız önündän. İşin çiçeklii, Yardım keskinnii, Büüyer Bucakta, Kısmet toprakta.

Çekerim türkü, Öperim gökü. 141

Ne sarp tarafım, Käämil korafım,

Dostluk içindä Kardaş özündä!

Bän can erimdä Tutêrım sevä, Ana topraamı, Senmäz hoşluumu. ¾¾ Ayırın bu şiirdän bizim taraf için beendiiniz lafları, oku-

yun onnarı, tutunuz aklınızda.

¾¾ Okuyun şiiri iki kişi. Biriniz bir dörtlük okusun, obürünüz

da başka dörtlük. Yarışın, kim taa ii, taa demekli okuyacek.

Kimä ana biz deeriz

Ana, ana, kalmış sana uykusuzluk, büük raatsızlık...

Gözün senin çok yaş döker, bir mum gibi saalıın yanêr.

Bütün gecä, bir yıl gibi, sän kıpmadın gözlerini:

Ama ruhun ne pek çetin, haliz onu yok ne cinksin!..

Hasta oolun yanêr-yanêr, sansın onun Soluu biter.

Bütün dünnä Mutlu sana, Ki var kimä ana demää!

Stepan Bulgar Stepan Bulgar – Gagauziyada bilinir yazıcı. Duuması 1953 yılda Bolgrad rayonunda Kurçu küüyündä. O bitirdi Kişinöv kasabasında Devlet universitetini. Çalışêr Komratta. O – „Sabaa yıldızı” hem „Güneşçik” dergilerin baş redaktoru. Yazmaa başladı 20-inci asirin 80-inci yıllarında. Yazêr taa çok annatma. Tipardan çıktı onun annatma toplumnarı „Can pazarı” hem „Canavar yortuları”. Onnarın içinä girer uşaklar için dä annatmalar – „Pençerä”, „Karpuz” hem başka. Kendi çalışmaları için ona verildi üüsek bir titul „Gagauziyanın hatırlı vatandaşı”. 142

Karpuz Vasicik hem Mäluş dädu dostlaşardılar bir vakıt. Dost olduydular onnar ilkyazın, bir Pazar günü, açan Vasicik girdiydi aralıktan kerestä kesmek yapısına da oturardı yongalar üstünä. O okuyardı bir kiyatçık. Güneş mayıl yısıdardı. Vasicik hiç şüpelenmäzdi, ani burada var nasıl bekçi onu bulsun. Da o dapturu geldi, açan işitti: – Ne aarêêrsın sän burada? Vasicik korkudan kaçırdı kiyatçıı elindün. Önündä durardı Müluş dädu, hiç diil fena gülümseyeräk. Bu gülüş uşaan üreeni erinä koydu. Mäluş dädu kaldırdı erindän Vasiciin kiyatçıını da sildi tozu aucunnan. – İslää mi kiyat? – Pek! – Bän sä okumaa bilmeerim... Onnar başladılar lafetmää, da Vasicik annadı, ani dädu Mäluş hiç diil fena adam. Hava kurulmuştu islää, göktä bir bulut yoktu, gün yısıdardı isläädän. Vasicik koydu koltuuna kiyadı da dedi, ani evä gidecek. Dädu Mäluş ama: – Beygirleri görmää isteersin mi? – İsteerim, e ne-e... Dädu açtı damın kapusunu da onnar girdilär. Burada ahırda durardı iki balaban beygir. Onnar cıngırdadardılar sincirlärlän dä, alatlamayarak, alafı „uurt-uurt” çiinärdilär. Açan trakladı kapu, samandan kalkıverdi bir kızılgıt kulicik. O tupurdattı kara tırnaklarınnan da fırladı dışarı. Vasicik tä çıktı onun ardına. Kulicik kaçınardı dolay-dolay aul içindä. – Var mı nasıl çekinmää kuliciktä atlı? – sordu Vasicik. – Sän ne! Onun beli körpä taa, kırılsın var kolayı. İstersin, bän seni atlı pindirecäm şargu beygirä? – Elbetki, isteerim! Mälüş dädu çıkardı şargu beygiri aula da yardım etti Vasicää atlı pinsin. O günü Vasicik doyunca çekindiydi beygirdä... ...Yazın, bir gün, açan şkola uşakları kanikula kolverdiydi, Vasicik o kerestä auluna geldi. İşlenir günüydü, insan çok vardı. Onnar ükledärdilär taftaları taligalara hem maşinalara da sokaa çıkardılar. Bu zaman Mäluş dädu dä işä geldi. O bekçiydi burada. Görüp Vasicii, sevindi dä yaklaşıp dedi onun kulaana: – Ha, gidecez benimnän dä ne-sä gösterecäm sana... Onnar geçtilär auldan yapı ardına, nända sık-sık otlar büümüştü. Dädu durdu da bakındı her tarafa. Sora iildi dä araladı buryannarı ellerinnän. Vasicik tä iildi: orada bir küçücük karpuzçuk vardı. O örtülmüştü otlarlan, görünmäzdi. – Ya, ne islää karpuzçuk – sevindi Vasicik. 143

– Açan büüyecek, ikimiz iyecez onu. Annaştık mı? Ama kimsey bilmesin, – dedi dädu. Onnar genä örttülär karpuzçuu da gittilär. Bundan sora onnar vakıttan-vakıda dolaşardılar karpuzu da hep ölçärdilär, nekadar büümüş... Geldi bir gün, açan Mäluş dädu urdu tırnaannan da dedi, ani tezdä karpuz kan içli olacek. Sentäbridä Vasicik, bir pazar günü, açan kimsey yoktu, geldi o kerestä yapısına da buldu däduyu orada. O oturardı bir skemneciktä dä bir tütün kıvradırdı. Biraz kefsizdi. – Dädu, ha, gidelim karpuzu imää! – Karpuz yok... – Nasıl yok?! Dädu kıstı omuzlarını. Onnar gittilär yapı ardına. Dädu iilmedi. Sade Vasicik dizçöktü da ellerinnän yaydı sararmış otları. Ama gördü orada sade kurumuş kökeni... – Sölä, bare dooru, Vasicik, sän mi kopardın karpuzu? – Yok, dädu, koparmadım! – Ha, yok bişey, kim idi karpuzu, onun saalıına olsun, – dedi dädu, ama sora genä sordu kendi-kendisinä gibi: „Ama kim koparsın onu?” Onnar çıktılar sokaa. Dädu durdu da bastonuna abandı. Vasicik yollandı gitmää. – Ama sölä karpuz kaniçliydi mi, tatlıydı mı? – ardına sordu Mäluş dädu... ¾¾ Avtor kimin için annadêr bu yaratmada? ¾¾ Kiminnün Vasicik dost olmuştu bir vakıt? Bulun da oku-

yun annatmada o sıracıkları, neredä gösterili bu olay.

¾¾ Nelär olmuştu bir gün, açan şkola uşakları kanikula kol-

vermişti?

¾¾Mäluş dädu neyi göstermişti Vasicää? ¾¾ Ne için annaşmışlar Vasicik hem Mäluş dädu? Taa bir

sıra okuyun o paycaazı. ¾¾Ama sentübrinin bir günündü nelär olmuş? ¾¾ Kurumuş kökeni karpuzsuz gördüynän Mäluş dädu ne demiş? ¾¾ Düşünün dä söläyin, Vasicik Mäluş däduya verdii lafını tutmuş mu? Neredän bunu duydunuz?

Gagauz ustası Nekadar insannar tutêrlar kendisini aklısında, ozamandan beeri peydalandıydı ölä kişilär, angıları yapardılar türlü gözäl işlär. Şindi da var nicä görmää muzeylerdä binnärlän yıl geeri yapılmış eksponatlar: tafta144

dan, demirdän, topraktan, sazdan, pamuktan, bürüncüktän h.b. Çok gözäl adetlär kaybeldilär istoriya içindä. Ama lääzım sölemää, ani gagauzların, adetä görä, material kulturası yaşardı taa çok vakıt geeri. Şindi biz bileriz hem göreriz, ani gagauzların adetä görä material kulturamızın gözäl parçaları kaybelerlär. Ne da olmasa, var nicä demää, ki büün dä yaşêêrlar gagauz milli kulturanın gözäl örnekleri. Kimi küüdä yaşêêr insannar, angıları yaradêrlar material kulturanın gözäl örneklerini. İşlää biliner, ki material kulturası baalı halkın ruh kulturasınnan. Deyecez, D. Kara Çoban şiirindü „Evdeki adetlär” yazêr: Yukarı kirişä bir makaz astılar – Ool terzi olsun. Küçücük elinä karandaş verdilär – Yazıcı olsun. Kolaç tepesindä babu oynattılar – Oyuncu olsun. Biyaz bezlän uşaan üzünü örttülür – Utancak olsun. Yıkandıı suyunu laaleyä döktülär – Ool gözäl olsun. Halk yaşamasının kulturası okadar zengin, ani onu yok nicä yannaştırmaa başka işlärlän. Kimsey taa üürenämedi onu baştan-başakadar. Halk kulturada herbir işin var eri hem vakıdı. Onda yok uydurma. Adetlär, sıralar, yortular, hepsi onnar raţional hem lääzımnı. Nicä bir usta rendeler taftayı, paklêêr onu, yalabıdêr, ölä dä halk kulturanın parçaları gözäl hem tamannı. Halk kulturasında büük rol oynêêrlar ustalar. Herbir işin var kendi ustası. O usta olêr örnek başkalarına da. Halk yaşamasında angı tarafı da alma usta: çilingir-demirci, başçıvancı, ev yapmaa ustası, pınar kazmaa ustası – pınarcı, soba yapmaa ustası, islää çoban olmaa – o da bir ustalık, ev yapmaa – büük bir ustalık. Kayık yapmaa da var ustalar, onnarın yanında balıkçılık ustalıı da lääzım olsun. Eveldän varmış çölmekçilär, angıları yaparmışlar kırmızı topraktan türlü çanaklar hem çölmeklär. E, nekadar laap (soy adı) kalmış bizim dilimizdä, angıları göstererlär eski zanaatları: dermenci – kim un üüdärmiş dermendä, düvenci – o insan, ani yaparmış düven, taşçı – taş kesärmiş h.b. Biliner istoriyadan, ani gagauzlarda en büük usta – o çiftçilik ustalıı... ¾¾ Okuyun annatmayı dikkatlı. ¾¾Ne o material kulturası? ¾¾ Neyä baalı material kulturası? Açıklayın D. Kara Çobanın

şiirindän sıracıkları kullanarak.

¾¾Kim o usta?

145

¾¾Sıralayın ustaların zanaatlarını. ¾¾ Ne türlü onnar baalı gagauzların laaplarınnan (soy adla-

rınnan)?

¾¾ Büün da var mı sizin küüyünüzdä yada kasabanızda ga-

gauz ustaları?

Çalgıcı

(Annatma)

Vasi pek sevärdi muzıkayı. Onun için Vasiyi mamusu bulardı küüdä, neredä çalêr çalğıçılar. Mamusu çekedärdi takazalamaa uşaa: – Neredä sän gezersin bä, Vasi. Aarêêrız, aarêêrız, bulamêêrız seni. Vasi, oniki yaŞında çocuk, cuvap edärdi: – Mamu, beni düündä bulacênız. Bän muzıkantların yanında. Bundan sora Öküzçü Vasinin mamusu bilärdi, ani çocuk çalgıçıların yanında. Baurçu küüyü – büük bir küü. Burada yaşêêrlar gagauzlar, angıların var eveldän gelän derin kulturaları. Öküzçü Vasi küçüktän tanışmıştı kendi halkın kulturasınnan. O pek sevärdi halk türkülerini. Vasinin – en islää dostuydu çingenä kemençecisi Vasil. Çingenelerin ayleleri yaşardılar küüyün kenarında. Açan Vasiyä vermäzdilär evdä iş, o osaat gidärdi dostuna, kemençeci Vasiyä. Onnar oturardılar evin eşiklerindä da kemençeci üüredärdi çocuu oynamaa kemençedä. Yavaş-yavaş Öküzçü Vasi üürendi çalmaa kemençedä. Ama onda kemençä yoktu. Bir gün çingenä kemençecisi dedi: – Vasi, bän görerim, ani sän çalgıcı olmaa isteersin. Ama bän sana kendi kemençemi verämeyecäm. Biz sana bir kemencä yapacêz. Bundan sora iki dost tutundular iştän. Onnar buldular bir parça uygun tafta. Ondan hazırladılar kemençeyi, yaptılar struna. Da tezdä kemencä hazırdı. Vasi pek sevinärdi bu kemençeyä. O saklanardı evin tavanında da orada çalardı halk avalarını. O küçük yaşlarında Vasi Öküzçü esapladı baalamaa kendi yaşamasını muzıkaylan. Vasi annardı, ani olmaa muzıkant, lääzım üürenmää. Ama üürenmää 30-uncu yıllarda Romıniyada zordu. Öküzçülerin aylesi fukaaraydı. Onnarın vardı sade bir hektar topraa. Onun için Vasinin bobası, Nikolay Öküzçü, gidärdi Dobrucaya çıraklık etmää. Mamusu, Ekaterina, kilim dokuyardı zenginnerä. Vasi bitirer dört klas romın şkolasında. Sora Vasi gider üürenmää Vasien küüyündä tehnika şkolasına. 1938-inci yılında Vasi bitirer Kişinöva yakın bir küüdä tehnika şkolasını. Yazın 1938-inci yılda o geler evä. Gidärkän sokakta, o karşılaşêr bir çocuklan, angısının adı Semön Terzi: – Vasi, neredä üürenersin? – Bän, şansora bitirdim Vasien tehnika şkolasını. 146

Vasi sorêr: – Semön, e sän neredä üürenersin? – Bän üürenerim universitettä Türkiyädä. – Ölä mi? E, nasıl sän gittin orada üürenmää? – Türkiyä verer gagauzlara stipendiya. Sän istärsän üürenmää Türkiyädä, lääzım gidäsin Bukureşä. Orada posolstvada Hambulla Sunhi Tanrıöver kabledecek seni dä yollaycêk üürenmää Türkiyeyä. – Saa ol, Semön. O buluşmaktan sora Vasi sansın uçarak gitti evä. Mamusu düzen dokuyardı. Yanında oturardı Vasinin küçük kızkardaşı Fedora. – Mamu, – dedi Vasi. – Bän isteerim gitmää Türkiyeyä. Orada üürenecäm muzıkant. Bän isteerim muzıkant olmaa. Vasinin mamusu braktı düzeni, sora dedi: – Çocuum, nasıl bän seni üürenmää yollayayım, açan bendä hiç ley yok. – Yalvarêrım, mamucuum, bul bana yol parası da bän Bukureşä gideyim. Bundan sora Vasinin mamusu gider hısımnara, komşulara, ama hepsi fukaara. Kimseydä para yok. Vasi oturêr evin eşiklerindä da aalêêr. – Mamu, bän isteerim üürenmää, da siz beni yollamêêrsınız. Başkalarını zorlan yollêêrlar da onnar gitmeerlär. Ertesi günü Katerina bulü gider kliseyä, dua eder. Da sora danışer popaza. Popazın familiyası Krokus. Kati bulü annadêr popaza, ani çocuu isteer gitmää üürenmää muzıkant. Popaz verer Kati bulüya beşüz ley: – Ko gitsin da üürensin. Blagoslovit ederim onu. – Ertesi günü Vasi gider Bukureşä. Orada onu kabul eder Türkiyä posolu Hambulla Sunhi Tannöver. Burada Öküzçü Vasi tanışêr başka akran gagauzlarlan: Dimitri Gargalıklan, Vasili Çebanovlan, Georgi Mutaflan. Bu çocuklar da gidärdilär Türkiyeyä üürenmää. 1938-incidä güzün Vasi Öküzçü başka gagauzlarlan geldi üürenmää Türkiyeyä. Vasi Öküzçü bitirdi ilkin Stambulda üüredici koledjini, sora da Ankara Gazi universitetin muzıka bölümünü. Onun üüredicisi olmuş Germaniyadan gelän profesor Eduard Zuckmayer. Vasi Öküzçü Türkiyädä aldı kendinä eni bir ad – Veysel Arseven. Bu adı Türkiyädä bilerlär hepsi muzıkacılar. Neçinki onnar hepsi üürenerlär şkolalarda Veysel Arsevenin kiyatlarından. Veysel Arseven yazmış beşüz statya muzıka temasında. Yazmış çok kiyat şkolalar için. Türk radiosuna hazırlamış üzä yakın halk türküsü. "Çok sesli halk türküleri" kiyadında avtorun adından var irmi kompoziţiya. Onnarın arasında: "Bän yärimä giderim", "Ankara türküsü", 147

"Derä boyu giderim". Onun kiyatları: "Orta okullarda Muzık Egitimi", "Karadeniz Bölgesi" halk türküleri: "Muzıka enţiklopediyası", "Gagauz halk türküsü" h.b. Türk enţiklopediyasında gagauz halkın muzıkası için çıkmış Veysel Arsevenin statyası. Türkiyedä klasika orkestraları çalêrlar Veysel Arsevenin yaratmalarını. – Vasili Öküzçü ölä dä dönämemiş evä. – O ölmüş 1977-nci yılda Ankarada. Şindi Baurçu küüyündä var Vasili Öküzçünün adında sokak, hem şkolada açıldı onun adında muzıka odası.

Petri Çebotar Duuması Çadır rayonunda Aydar küüyündä. Yaşêêr hem çalışêr Kişinöv kasabasında. Nasıl da hepsi gagauz yazıcılarımız, o da başladı peetlerdän. Kendisi romantikalı bir insan. İlk peetleri „Can tatlı”, „Kasaba” hem başka basıldılar gazetalarda. Yazêr annatma hem peet. Çok çevirdi gagauz dilinä rusçadan hem romıncadan. Basıldı kiyatları: „Cana yakın” 1989-uncu yılda, „Bizim dost Nastradin” 1992-inci yılda. „Ana sözün” mini bibliotekasında Çebotarın peetleri basıldılar iki sıra. Hep P. Çebotarın çalışmasınnan tipardan çıktı „Gagauz halk masalları” rus dilindä, annatmalar „Büülü çanta”, „Vasilka babunun kaazları” hem başka.

Yıldız şafkı Açan vakıtsız kaybeler bir sıradan insan, deerlär: „O vardı nasıl taa sevinsin yaşamaya”. Ama açan geçiner bir siirek cömert ürekli insan, deerlär başka türlü: ”O vardı nasıl taa sevindirsin bizi kendi talantınnan”. Kara Çoban resimciydi. Onun skulpturaları hem boya resimneri durêrlar muzeylerdä, kimisi nışannandı sergilerdä. Birkaç yıl geeri bän siirettim bir resim sergidä. Onda gördüm çok profesional resimcilerin işlerini. Türlü litografiyalar, fasıl kompoziţiyalar. Ama sanêrım, ani birindä o resimnerdä yoktu okadar ürek sıcaa hem açıklık, nekadar Kara Çobanın diil şalvir, eski portulu patretlerindä. Yazılı, olmalı, naturadan onnar şaştırardılar, dalgalardılar üreeni. Te bir baacı, te bir ihtär adam – herbir patrettä diri insan. Kara Çoban kinocuydu. Moldovanın ortakı arhivindä karşılêêrım bir meraklı dokument – Kara Çobanın kiyadı ozamankı Kultura Ministerli148

inä: „Saygılı kafadar ministr. Diil çoktan bän kabulettim 60 proţent gonorar ilk gagauz dilindä kiyadım için. O paraları bän kapattım almaa kinoaparatura. Şindi bän yaşêêrım zor, ama yok zarar, bän yaşêêrım yaratmak sevinmesinnän. Bän şansora çıkardım hem gösterdim insana iki artistik hem bir dä dokumentli kino...” Ötää dooru Kara Çoban yalvarırdı ministruya, yardım etsin ona edinmää bir taa islää aparat. O kiyatta yapışıktı bir sayfa parçası bölä cuvaplan: „Kafadar Kara Çoban geldi Upravleniyaya, ona sölendi, ani yardım etmää yok nicä. Eer varsa isteyiş hem lääzımnı bilgilär, var nasıl girmää işä Kinostudiyaya. 1963-üncü yıl, aprelin 27-si”. Ama Kara Çoban verilmedi. Yardımsız, böleräk aylesindän bitki parayı, o çıkardı irmiyä yakın kinolenta. O miniatüralar annadêrlar gagauzların şindi hem evelki yaşaması için, halkın adetleri için. Şair Valeriy Dementiev, Kara Çobanın Literatura institutunda üüredicisi, aklısına getirer: „Bir kerä o teklif etti beni obşçejitieyä. Bir kıstaf odacıkta, pençerä yanında, durardı kinoproektor. Karşıda asılıydı bir çarşaf. Bana gösterdi birkaç kinonovela. Tä nezaman bän haliz gördüm boz kırları gagauz küülerin dolaylarında, siirek salkımnarı, biyaz evceezleri, tozlu geniş yolları, gördüm bunnarı ölä, nicä göstermeyceydilär bana profesional kinohronikacılar...” Kara Çoban yazıcıydı. Ondan bizä kaldı on kiyattan zeedä peetlän hem prozaylan. Onnar hepsi dolu poeziyaylan hem halk aarifliinnän, onnar soluyêrlar folklorlan hem açıklêêrlar avtorun zengin üreeni. Kara Çoban – ilk gagauz yazıcısı, kimin ayırı kiyatları çıktılar rusça Moskvada. Rusçaya onun kiyatlarını çevirdilär Vadim Kuzneţov, Vladimir İzmaylov, Konstantin Şişkan, Yuriy Levitanskiy. ”Ona herkerä etişmäzdi vakıt, herkerä o yaşardı tamahça”, – yazardı onun için gazeta „Комсомольская правда”. „Bän bir saat var nicä şaşayım Çehovun abzaţına” – deyärdi o. – Açan bütün gün bişey okumêêrım, yatêrım uyumaa boş, sansın kimseylän buluşmadım”. Kara Çoban – muzey zaametçisiydi. Yavaş-yavaş, yıl-yıldan o top­lardı eksponat. Yayan gezdi bütün Bucak tarafını. O cenk edärdi bürokratlarlan, angıları ba muzey için vermäzdilär yapı, ba üüredärdilär onu nesoy ekspoziţiya yapmaa. Annamazdı, neçin „yok”, neçin „diil lääzım”. Bekim, bu da bir sebep, angısının beterinä o zän oldu 53 yaşında. Zamandan biliner, ki, kim düşüner sadece kendi için, ondan sora dünneyä bişey kalmêêr. Kara Çobandan sora kaldı büük zenginnik. O zenginniin saabisi – bizim bütün gagauz halkımız. O diildi, nicä hepsi, o fasıl insandı. Bölä fasıllar dünneyi tutêr. Açan süünärmiş göktä yıldız, onun şafkı taa üzlärlän yıl şılarmış. Kara Çobanın yıldızı süündü 1986-ncı yılda, ama bizim kulturamızda şafkı süünmeyecek ömürünä. ¾¾ Bu annatmayı okuyun demekli. Kimin için bu annatma? 149

¾¾Ne eni üürendiniz bu annatmadan Kara Çoban için? ¾¾ Annadınız bu annatmayı aşaada verili plana görä:

a) D. Kara Çoban – resimci, ä) D. Kara Çoban – kinocu, b) D. Kara Çoban – gagauz yazıcısı, c) D. Kara Çoban – muzeyci.

Fenalık İlkin bizdä vardı bir kirli-sarı kotey. O islää köpecikti. Baalıydı sokak tokadın yanında. Taa birisi diiyincä tokadın tutaana, kotey başlardı salmaa, da biz bilärdik, ani lääzım karşılamaa musaafir. Biz, uşaklar, beenärdik oynamaa o koteylän. Gördükcä bizi, o girişärdi sallamaa kuyruunu, atlamaa. Açan yaklaşırdık ona, o yaalardı ellerimizi, ayaklarımızı. Geçti vakıt. Köpecik ihtärladı, yavaşıdı. Onun sesi git-gidä sendi, bakışı oldu nesoysa tunuk, da günün birindä köpecik öldü. Bizim pek canımız acıdı ona, ama yok näpmaa. Açan geler vakıt, ölümä karşı koymaa zor. Birkaç vakıt biz yaşadık köpeksiz. Ölä fasıl gelärdi aulda bir ses işidilmäzdi, sansın kulaklarımız cınnardı. Ama te bir gün baka neredänsä getirdi bir başka köpek. Bu eni köpek bataldı, kısa yapaalıydı hem ölä bir akıllı bakışlıydı, ani çoyu şaşardı: „Pı-ı-ı, bu köpek bakêr, nicä insan!” Herbir kedinin ardına o hızlanmazdı, ahmakça herbir şıpırtıya salmazdı. O sayardı kendi-kendisini. Biz heptän şaştık, açan baka gösterdi nesoy izinneri eni köpek annêêr. – Otur! – dedi baka, da köpek oturdu. – Erinä! – köpek alatlamayarak girdi yataana da erleşti orada, yan koyup kafasını önünkü ayaklarının üstünä hem uzadıp bakışını bizim tarafımıza. – Bana! – baardı baka, da köpek osaat çıktı erindän, yaklaştı bakaya. – Ver ayaanı! – bunu işidip, köpek kaldırdı önünkü ayaanı, da onnar bakaylan elleştilär. Bizim gözlerimiz belerik kaldılar. Bölä akıllı köpek biz taa yoktur gördüümüz. Biz kardaşımnan ikimiz koyduk köpää ad Jülbars. Bu adı biz aldıydık kinodan, taman o vakıtlar siirettiydik bir kino, neredä vardı bir köpek, angısının adıydı Jülbars. Hepsinä, kim gelärdi bizä, biz gösterärdik, nesoy akıllı köpeemiz var. Jülbars seslärdi bizi. Biz onu doyurardık, dökärdik yalaana su. Gerçek, o bir kerä bilä salmazdı yabancıya, eer o yabancının yanında varsa ev saabilerin birisi, okadar aarif köpekti. Hepsi gidärdi gözäl, ama birkaç gündän sora bizim aulda taman avşam ekmeeni iyärdik, bir da işidildi Jülbarsın sesi. Bölä fena salmak ondan biz taa yoktur işittiimiz. O salardı, nekadar kuvedi varsa, hırlardı, sansın delirmişti. 150

– Kim orada olsun sanki? – mırıldadı baka da, kalkıp sofradan, çıkıverdi dışarı. ”Sıbıdä!” – işidildi bakanın sesi. Köpään salması kesildi, da bobamızlan bilä içeri girdi bizim komşu – Örgi batü. – Bereketli olsun! – dedi o. – Ey, Vasi, bulamamışın bir palicik. Bu köpek mi, va? Canavardan beter! Örgi batü oturdu bizdä, nekadar oturduysa, da sora yalvardı bakaya: – Vasi, aydi, geçir beni tokada kadar. Korkêrım şu duşman köpektän. Onnar bakaylan, taa çıkınca kapu önünä, genä işidildi Jülbarsın hırlaması hem salması. Bobamız gücülä uslandırdı köpää. Ozamandan beeri başladık esaplamaa, ani kimseyä Jülbars bölä fena salmêêr, nicä Örgi batüya. Onu Jülbars duyardı taa uzaktan. Adam yoktu nicä ne kendi kapu önünä çıksın, ne sokakça geçsin bizim yanımızdan – osaat Jülbars girişärdi hırlamaa hem dartmaa sinciri – hemen-hemen koparsın. Kimär kerä baka aul aşırı baarardı Örgi batüya: – Komşu, ne uuramêêrsın bizä çoktan? Gel lafedelim biraz. – Bän gidecäm, ama sän çık, köpää tut, sakınêrım ondan, – cuvap edärdi Örgi batü. – Ne okadar azetmeer sendän bu köpek? – sorardı baka. – Ne bileyim onu. Näändan nereyä düşmüş o senin elinä. Yalvarêrım, bulsana kendinä bir başka köpek. Ne görmeersinmi, o hiç laftan annamêêr. Şansora sındım senin auluna girmää. – Ey, senin beterinä şindi bölä akıllı köpää mi kaybedeyim? – kayıl olmazdı baka. Biz sa doymardık Jülbarslan oynamaa. O tutardı bizi paçalarımızdan, maana dalardı, kaçınardı oyanı-buyanı, nekadar sincir salverärdi. Maalenin uşakları bizä gelirdi. Jülbars artık hepsini tanırdı, kimseyä dokunmazdı. Ama açan o birdän-birä başlardı üfkelenmää, biz kaçardık bir tarafa – bilärdik, ani Jülbars duydu Örgi batüyu. Bir avşamnen sokakta kalktı poträ: ordan işidildi köpek hırlaması hem başka korkulu seslär. İslää, ani baka bulundu evdä. O yalnayak, nicä vardı – „hu” sokaa! Biz dä, uşaklar, toparlandık onun ardına. – Durun, bey, nereyi havalanmışınız? – baardı mamu, ama biz onu seslämedik. Açan çıktık kapu önünä, gördük, ani Jülbars erindä yok, koparmıştı sinciri. Tezlää tokatta peydalandı baka. O tutardı Jülbarsı boynu kayışından da sürüyärdi ardına. Jülbars hep hırlardı, dartardı kafasını, savaşarak kurtulmaa, onun aazından fırlardı ligaları. – Jülbars! – baardı baka. – Erinä! Ah, seni hırsızını, ya-a! Baka hızlı baaladı köpää, sora çıktı sokaa. Orada sundurmanın yanında durardı Örgi batü. Onun üstü kannıydı. Bir elini sokmuştu koltuuna da sıkardı onu öbürünnän. – Nereni daladı? – sordu baka. – Söleyim, fit deriyi soydu, – cuvap etti Örgi batü, – hem tırmaladı suratımı, te bu omuzumu da, savaşırdı gırtlaamdan kavramaa, dävulunu, ya! 151

Çıktı mamu, çaardık Örgi batünun karısını – Tudorka bulüyu. Girdik Örgi batülara, evä. Karılar baaladılar Örgi batünun elini, suratında hem başka erlerindä yaraları zelönkaladılar. Hepsi betva edärdilär köpää. – Vasi, – dedi Örgi batü – yaarın yok etmärsän bu kuduz köpää, bän onu öldürecäm. Küs-küsmä, ama alacam tüfää da uracam hiç gözümü da kıpmayacam. Ertesi sabaa baka çözdü köpää da götürdü onu sincirdä demir lafkasının bekçisinä. Biz, uşaklar, may aalardık, ölä sınaştıydık Jülbarsa, ani ondan ayırılmaa pek zordu. Ama bizä kim bişey sorardı? Geçti birkaç vakıt, da bizä bir kerä geldi Örgi batü. Onun yaraları artık bitişmiştilär. Laf-laftan o açıkladı bir pek meraklı iş. O annattı, ani Jülbarslan tanışmış çoktan. Beş-altı yıl geeri, o işlärmiş bir adamda, örtärmiş onun evini. „Bir kerä, – annattı Örgi batü, – bu kuduracaa yatardı aaçların altında. Bana sa lääzımdı almaa bir makaz aacı. Aldım bir topaç maana salacam ona kaçsın aaçların yanından, ama o hiç erindän dä kıpırdamadı, sade gösterdi bana dişlerini. A-a, ölä mi? Üfkäm çıktı benim, aldım bir kazık da kaptırdım onun belinä. Çeketti o anırmaa, ulumaa, bakarak ölä bir çirkin bakışlan, ani kär bana da titsi geldi. Ya, bak sän kaç yıl geçti, ama unutmamış, ani bän onu azarladıydım!” Bir kerä gittik lafkanın yanına, orada biz oynardık. O ba salardı, ba girişärdi ulumaa. Lafkanın ardında vardı sklad, neredä tutardılar türlü mal. Te o aul içinä baalamıştılar zavalı köpää. Açan kardaşımnan yaklaştık o aula, bir aralıktan göründü Jülbarsın burnusu. O pek sevindi bizä, yaalardı elimizi hem bakardı ölä bir garip bakışlan, sansın yalvarardı: „Dostlarım, kurtarın beni buradan, pek canım sıkıldı!” Ama biz yoktu näbalım. Ozamandan beeri dayma gelärdik dolaşmaa Jülbarsı, kimi kerä getirärdik ona imää. Bir kerä geldik, ama Jülbarsı orada artık bulmadık. Başka da biz onu görmedik. Nereyi o kaybeldi, bilmeeriz... Batal – величезний, велетень gözlerimiz belerik kaldı – дуже здивувалися (були шоковані, вражені) garip – сумний, тоскний ¾¾ Okuyun demekli hem duygulu bu annatmayı. ¾¾Neçin bu annatmanın adı „Fenalık”? ¾¾Neçin Jülbars çok fena salarmış komşu Örgiyä? ¾¾ Näändan belli, ani Jülbars hem akıllı, hem dä üürenik

bir köpekmiş?

¾¾Neçin köpek bir türlü alışamazmış eni erinä? ¾¾ Siz nasıl düşünersiniz, sanki, nereyä kaybeldi köpek, ne

oldu onunnan? Bu soruşa olur herkeziniz yazılı cuvap veräsiniz. 152

Kasaba Balaban kasaba, Balaban kasaba, Sän beni kopardın erimdän, Ba gündüz, ba gecä, Ba avşam, ba sabaa – Durgunmêêrım bir türlü bän. Alaca kasaba, Alaca kasaba, Diz çökerim sana istemäz. Okadar sınaştım mı sana, acaba, Okadar mı girdin içimä? Kalaba kasaba, Kalaba kasaba, Zor sendä solumaa insana. Bän aklımnan alêrım bunu esaba, Ama hep baş urêrım sana. Alatlar kasaba, Alatlar kasaba, Sansın dübüdüz diilsin altın. Uzakta kaldılar hem ana hem boba – Sanki, neylän beni aldattın? ¾¾ Okuyun lafları kasaba için: balaban, alaca, kalaba, alatlar.

Nasıl var nicä demää bu laflara başka türlü?

¾¾ Neçin kasabada zor solumaa? Bu soruşa cuvap edärkän,

kullanın lafı ekologiya. Bu lafın maanasını bulup, annadın neydir o ekologiya? ¾¾ Okuyunuz da söläyiniz, beener mi avtor kasabayı? İnandırın bakışınızı. ¾¾Tutun peeti aklınızda, üürenin kiyatsız sölemää.

Nastradinin türküsü Yarım dünnä oldu eşeklän bän gezerim Bän diilim ne kayet korkak, ne dä girgin. Ama kahırları bän hepsini enseerim, Benim adım boşa mı Nastradin? Kimi sıra kıtlık imeesinä geçerim, Kimi kerä ne yoktur sanki şkembemdä? 153

Olêr vakıt bän, izlerdän sucaaz içerim, Geler vakıt, doyêrım şerbedä. Bän yazın, karannık olsun, isteerim, Beenerim, gök olsun dolu yıldız. Bir otlukta ya başçada bän geceleerim, Sän sanma, ani herkerä yalnız. Sabaalän padişahlan lafederim – O yok etmää isteer beni bir zındana. Bän bir gözäl yalan ona söleerim – Avşamnän o altın baaşış verer bana. Bän gülümseerim, tepemi bän kaşıyêrım, Açan çekerim içimä taazä soluk. Dokuz yıl bir kat ruba taşıyêrım, Kuşlar beni sanêrlar korkuluk. Bän insana pek siirektä küserim, Benim ürääm gecä-gündüz açık. Baarıştırêrım, güldürerim, sud keserim Bana da bitkidä düşer bir ikramcık. Şerbet – солодкий напій zından – в’язниця

Mariya Mercanka Mariya Mercankanın duuması 1951-ci yılda Gagauziyanın Beşalma küüyündä. İlk okulda ana dilindä üürensin kısmeti varmış. Ana dilinä havezli sesirgenärmiş uşaklıından. Bu gün dä gagauz dilinin gözelliini, zenginniini, paalılıını yaratmalarında gösterer. Mariya Mercanka Gagauziya Yazarlar Birliin azasıyıdır. Onun yaratmaları „Ana sözü”, „Gagauz sesi”, „Halk birlii” gazetalarında; „Sabaa yıldızı” dergisindä; „Türkün sesi” toplumunda tiparlandılar. Yaratma toplumu „Baht nazı” 2008-ci yılda basıldı. 2013 yılda Mercankanın taa iki yaratma toplumu çıktı: „Haydin okumaa” hem „Menevşalar çıvgında”. 154

Kucaklan güneş daadan

(D. Kara Çobana – üüredicimä, üreemä paalı adama) Bu yaşamakta bir büük iş, açan buluşêrsın yada yaşêêrsın yakın bir geniş ürekli, talantlı hem akıllı adamnan. Ama açan bölä adam senin üüredicin, da o seninnän taman o vakıtta, nezaman kuşçaaz gibi savaşêrsın sarını yutmaa, kanatlanmaa, o zaman, açan nicä göçenciktä açılêr gözlerin dünneyä – bu bir büük kenarsız kısmet. O vakıt biz taa annamardık, kim bizä deyni bu fasıl, bizim fikirimizä uyan adam. Bilmärdik, ani bu pek siirek düşüş bizim yaşamamızda. Çok işlär silindilär, soldular fikirimizdä, ama Onun işleri şıralı, taazä kaldılar çok vakıda. ...Tä gideriz şkolaya, da köprüdä O şen karşılêêr bizi, da esap alêr, kimdä ne var meraklı. – Ya bakın Kostiyä. O büün eni kalpaklan. Ne gözäl biyazlan kara alacalar var bu kuzu derisindän kalpakta. Bu kalpak pek yaraşêr Kostiyä, – esap alêr O. Bu laflardan Kostinin ürää erinä geler: evdän o çıktıydı aalayarak, deyni utanardı giimää bu kalpaa. Bir gün Kati geldiydi şkolaya kakusunun fistanınnan. Fistan gerää gibi uzundu Katiyä. Ama açan O mayıl oldu o fistana da dedi, ani fistan düzer Katinin boyunu, bizim üreemiz kırıldı, ani bizdä yok bölä fistan. Büün da tutêrın aklımda, nicä İlişkanın pesmetçikli dokuma torbasına ölä şaştıydı, sansın önündä incäzanaat yaratmasını gördüydü. Köprüdän şkolaya etişincä O etiştirärdi bizä çok işlär annatmaa, göstermää. Biz duyardık, ani O sert, ama o yalpak sertikti. O pek sertlenärdi, açan biz vakıdı boşa geçirärdik. Urokların aralarında da biz durmardık haylak. Onun yardımınnan biz resimnärdik bişey, ya örärdik kazaldan türlü işlär. Kendi ellerimizlän ördüydük kazaldan hasırcık dä döşettiydik kapunun eşiinä, bankaların yanına. Pek beenärdık, açan O bizinmün bilä oynaardı. Tä bir kerä O bizimnän barabar meklärdi erdä, bankaların arasında, bir dä açıldı kapu. Klasa girdi direktor. (Olmalı biz unuttuyduk, neredä bulunêrız, da büük şamata ortalıı kaldırdıydık). Donduran seslän direktor sordu, nända bizim üüredicimiz? O enikunu kalktı, silkti üstünü, sora şen-şen söledi, ani biz oynêêrız. Direktor teklif etti onu kabinetinä da çıktı. Biz hepsimiz donduk. Gördüynän bunu, O kıptı bizä gözünü, gülümsedi da dedi, ani Onun canı acıyêr bu adama. Ozaman biz annamadıydık ne için. Canımız açıdıydı üüredicimizä, ani Ona düşecek bizim beterimizä. Unudulmaz o günnär, açan Onunnan barabar çıkardık çayıra. Herbir otçaaza, çiçecää, O ölä şaşardı, ani yoktu nicä durmaa bir tarafta. Açan oturardık bir çimen gölcüündä, O annadardı bizä pek meraklı iş155

lär. İlkyazın biz Onunnan doyamardık solumaa salkım çiçään kokusunnan, örmää feneţ pipiruda otundan hem türlü başka kır çiçeklerindän. Açan yayaardı sıcak ilkyaz yaamuru, biz kaçmardık örtü altına, ama, soyunup yalnayak, gezärdik Onunnan bilä duruk seldä. Aazımızlan tutardık yaamurun iiri damnalarını. Taa şindiyadan unudulmêêr o yaamurların dadı hem kokusu. Çok kerä, bittiynän uroklar, o bakardı bizä şiret, naşesä adayan bakışlan, da sorardı, kim kayıl gitmää Ona evä? Bizä bu da lääzımdı: sevinmeliktän urardık şamarlarımızı, atlardık yukarı, zerä bilärdik, ne bekleer bizi Onda evdä. O da sevinärdi bizimnän, alardı da atardı birkaçımızı yukarı. Bän dä çok kerä o sıradaydım. Unudulmaz duygu, açan sevgili kaavi ellär atêr seni yukarı, da sän yukardan bakêrsın aşaa birazçık korkuylan, da görersin onun şafklı gözlerini, angıları üreklendirer hem baaşlêêr çok sevinmelik. Sora tutunardık kol-kol da iiri adımnardık Gibana dooru, neredäydi onun evi. Orada bizä karşı çıkardı onun yalpak anası. O tezicik koyardı sofraya, ne bulunmuştu o gün onun dolabında. Taa çok koyardı piinirlän ekmek hem eşil suvan. Biz çok yalvartmardık kendimizi da sarıverirdik sofrayı. Gelärdi, ani bölä datlı imäk yok birerdä başka. Sofradan sora hepsimiz geçärdik eşil fidannarın altına. Orada döşeliydi parça pala, vardı, albom yapraa, karandaş, mızga çamur hem taa başka tertiplär. Burada angımız ne beenärdi, onu da yapardı. Birazımız resimnärdik, birazımız mızga çamurdan yapıştırardık nesä. O da oturdardı birimizi kendinä karşı da yapardı skulptura. Coyumuz sarardık Onu da siiredärdik, nicä işleerlär Onun becerikli elleri. Nicä masalda, bir topalak çamur dirilärdi gözümüzün önündä, da dönärdi onun büülü ellerindä bir gülümsär kızçaaza, yada bir dürük çocucaa. İşlärkän, O hiç susmardı, hepbir güldürürdü bizi. Çok kerä onun anası bizimnän oturardı. Sendi aklıma, nicä büük hodulluklan o deyärdi: – Benim Mitikam diil nicä hepsi. Onun ürää pek islää, O Allahtan talantlı. Bän bunu duyêrım. Bizä fasıl gelärdi, ani o bizim üüredicimizä deer „Mitika”. Kalan laflar etiştilär bizä, açan büüdük. Küçükkenä biz sayardık, ani O bizimnän oynêêr, da hiç annamardık, nicä O bizi gün-gündän üüreder saymaa, okumaa, lafetmää. Annamadık, nicä O uyandırdı bizim üreemizdä duygu sevmää ana tarafımızı, dilimizi. Nicä O üüretti alatlamaa hem tamahlanmaa bu dünnedä yapmaa iilikli unudulmaz işlär. Fukaara vakıtta geçti bizim küçüklüümüz. Yoktu gözäl çantalarımız, cins rubamız. Ama bizim kasavetsiz uşaklıımız aydınnıktı, kısmetliydi taa çok onuştan, ani bizimnendi bu vakıtta bu güneş daadan adam. Kısmetli uşaklıım için derin diz çökerim bu adamın önündä. Pesmetli dokuma – зіткане ромбиками 156

kazal – обгортка качана кукурудзи (талаш) pipiruda otu – травнева польова трава Giban – назва мікрорайону села Бешалма mızga çamuru – болотна глина для ліплення ¾¾ M. Mercankanın annatmasını okuyun. ¾¾ Kimin için avtor yazêr? Kim o adam, neredä yaşarmış? Ne

taa bilersiniz bu adam için?

¾¾ Neçin Mercanka sayêr, ki bölä üüredici pek siirek düşüş

uşakların yaşamasında? ¾¾ Sıralayın ne işlär uşaklar yaparmışlar Onun yardımınnan? ¾¾Neçin avtor kendi üüredicisini büük bukvaylan yazdırêr? ¾¾ Annadın ne türlü uşaklar hem üüredici kendilerini götürürmüşlär, açan yaamur yaayarmış? ¾¾Angı epizodu en çok beendiniz? ¾¾ Nereyi en çok uşaklar sevärmişlär üüredicisinnän gitmää? ¾¾Neylän zanaatlanarmışlar uşaklar onun evindä?

Ana dilim Kendi dilim – aklım kanım! Seninnän hoş düüler canım. Göktän dilim! Gözäl dilim! Dolgun, duruk senin selin!

Laf bulmuş serbestliinä, Ad vermiş sevgiliinä. Nasaat kalmış dededän... „Olmaz atılmaa dilindän!”

Ana dilim! Oguz dilim! Seçkin seninnän milletim. Dedä, koyup fikirini, Korumuş temelini.

Derin kaavi köklerim, Varkana kendi dilim. Öter dilim, yaşêêr dilim! – Dünnedä uursuz bän diilim!

Dolgun – повний Seçkin – виокремлений, помітний Uursuz diilim – непутьовий ¾¾ Annadın kendi laflarınızlan ne türlü annêêrsınız bu sıra-

cıkları: „Kendi dilim – aklım kanım!” „Dolgun, duruk senin selin!” ¾¾Neçin avtor sayêr ana dilini göktän verili bir dil? ¾¾Kimdän kalmış bu dil bizä? ¾¾Ne türlü nasaat kalmış dededän? ¾¾Okuyun şiiri demekli, duygulu. Ezberläyin onu. 157

Çin sabaa Solêr yıldızlık Üüsek Göklerdä Olêr aydınnık Uyanan Erdä. Uzakta duuan, Gün üzü duruk, Kalkınêr duman, Vakıdı duyup. Dallarda kuşlar Uyku semesi,

Artık, bulmuşlar Dolaşık sesi. Eşillik çiidä Doymêêr yıkanmaa. Sakınêr küüdä Şamata kalkmaa. Ayoz vakıtta, Olmalı günää Gerilip patta, Raatlı uyumaa.

¾¾ Okuyun şiiri dikkatlı. ¾¾Bulun literatura kolaylıklarını. ¾¾Bitki dört sıracıı taa bir kerä okuyun. ¾¾Kayılsınız mı avtorlan, ki patta uyumaa günää?

Todur Zanet Duuması Gagauziyanın en büük küüyündä – Kongazda. Kişinöv politehnik institutunu başardı. Şair, yazar. İlk şiiri „ Mali” 1977-nci yılda basıldı. İlk gagauz aftalık gazetasının „Ana sözün” temellemesindä bulundu da oldu bu gazetanın baş redaktoru. Gazetaylan barabar Moldova televiziyasında gagauzça kolverimneri hazırladı. Todur Zanetin çalışmalarınnan „Ana sözü” gazetanın yanında başladı basılmaa uşaklar için bir dä dergi „Kırlangaç”. Todur Zanet Moldova Yazarlar Birliin hem Moldova jurnalistlär Birliin azasıydır. Bu günädän var basılı kiyatları: „Zamannayêrsın, evim”, „Akardı Batıya güneş”, „Gıcırdêêr kafamın çarıkları”, „Karımcalık”, „Böcecik”, „Akar yıldız”.

Soruş „Kim dostun?” – kuşa sorduk Bir raatlı gündä. „Gök maavi. Hem pak soluk. Kanadım tüüdä.”

„Kim dostun?” – gökä sorduk Havezli gündä. „Gün keskin. Bulut duruk”, – Okuduk göktä. 158

„Kim dostun? Ana-toprak?” – „Kim dostun? Sölä, güneş! Halkların sorêr. Ver cuvap bizä.” „Siz, paalı uşaklarım, „Er-toprak. Yalpak ateş. Kim beni sever. Raat orta erdä!” Eer Anasaydım sizä – Koruyun beni, Brakmayın tüfek sözä. Yok edin cengi. Raatlı gün – погожий день (хороший день, зі сприятливою погодою) ¾¾ Okuyun dikatlı şiiri. ¾¾Neçin avtor şiirin adını koymuş „Soruş”? ¾¾ Kim dost kuşa? „Kanadım tüüdä.” Açıklayın bu lafların

maanasını. ¾¾E gökä, güneşä? Cuvap verin, şiirdän lafları kullanarak. ¾¾Angı soruşu kurdu avtor halkların adından? ¾¾Siz dä kayılsınız mı Ana-topraan cuvabınnan? ¾¾Neçin cenk bukadar raatsız eder Ana-topraa?

Anama Uçêr yıllar, ama aklım Sık döndürer beni geeri. Tokatçıkta yalnız kaldın, Aklım tutêr bu resimi.

O gün seftä gittim yola, Çatıraadan geçirdi bakış. Geeri baktım: durêr Anam, Gür saçları da taranmış.

Hep o tokat. Hep o bakış, Salt saçları heptän aarmış. Uçtu zaman. Kaç yıl geçti, Kaç yıl hiç dönmedi geeri? Gür saçları – густе волосся ¾¾ Kimin için annadılêr bu şiirdä? ¾¾ Ne türlü resim avtorun aklında kalmış? Açıklayın kendi

laflarınızlan.

¾¾Neyä avtorun canı acıyêr? ¾¾ Nicä annêêrsınız te bu sıracıkları:

„Uçtu zaman. Kaç yıl geçti, Kaç yıl hiç dönmedi geeri?” 159

Evlär Açan yıkêrlar evelki evi Eni yapı düzmää deyni – Sancı sıkêr mı üreeni? Ölä bir ev eski Büütmüş seni hem dedeni, Kaaviledip temelini. Açan yapêrlar bir eni evi, Ko bir duvar kalsın eski, Da seslesin o davacı gibi Büünkü ömür düülmesini. Açan yıkêrlar evelki evi, Eni yapı düzmää deyni – Sancı sıkêr mı üreeni?

Şen oynêêr gagauzlar! Tarafım – altın Bucak! Bereket zengin, ya bak! Onu büüttü insannar – şeremet gagauzlar!

Sarsalanêr yapılar – Bu oynêêr gagauzlar! Mancalar tatlı, sıcak – Utanma buyur, konak!

Öter, öter kavallar – şen oynêêr gagauzlar! Burada ayol kızlar – Karagöz karanfillär!

Kıırmalar fırından! Kaurmalar ateştän! Şenniktän taşêr düünnär – Bu oynêêr gagauzlar!

Açık cannı, ürekli, Bakışları güneşli! Öter, öter kavallar – şen oynêêr gagauzlar!

Taşêr, taşêr filcannar – şen oynêêr gagauzlar. Hey buyurun, ii dostlar! Konuklêêr gagauzlar!

¾¾ Kim büüttü zengin bereketi? ¾¾ Bereketi büüttüktän sora näbêr gagauzlar? Bu soruşa cu-

vap verin ikinci dört sıranın laflarınnan.

¾¾ Bulun, angı dört sırada laf gider kızlar için. Okuyun, cu-

vap verin.

¾¾ Şenniklär neredä olêr? Düünnerdä imeklär nicä? Söläyin

epitetleri.

¾¾Sıralayın gagauz muzıka instrumentlerini. ¾¾Üürenin şiiri „Şen oynêêr gagauzlar” kiyatsız sölemää.

Afta günneri

Say: pazertesi, sali, Çarşamba da atladı. 160

Perşembä – afta orta, Cumaaya geldi sıra. Cumartesi sayıda – Yaklaşêr bitmää afta. Ama bak bu aftada Bir gün kayıp sırada. Aftada edi gün var, Näänı saklandı pazar? Sän saklanma, pazarım, Zerä tatlısız kaldım. ¾¾ Sayın aftanın günnerini pazertesindän pazarádan, sora da

geeri dooru, cumartesindän başlayıp. Üürenin aftanın günnerini aklınızça saymaa.

İlkyaz Sefaa geldin, ilkyaz, erä Kaarlı çiidem çiçeklerinnän Büülerindän donuk derä Toparlandı mürürünä Sel bıldırkı yaprakları Helal çalışlan kürüyer, Yufka çimen boyaları, Sansın deniz dalgaları Alay-alay topraa çöker. Te näändansä peydalandı Seftä bulut üklü yaamurlan. Keskin bir çimçirik çaktı Gün saklandı, gök gürledi, Orta doldu fasıl kokuylan. Mürür – течія ріки ¾¾ „İlkyaz” şiirini okuyun demekli. ¾¾Angı laflarlan avtor karşılêêr ilkyazı? ¾¾ Neylän barabar ilkyaz erä gelmiş? Şiirin laflarını kulla-

narak, 1 cümläylän cuvap verin. 161

¾¾„...bulut üklü yaamurlan...” nicä bu lafları annêêrsınz? ¾¾Ne türlü kokularlan ortalık dolêr ilkyazın? ¾¾ Aşaada resimi esaba alarak, kendiniz bir kısa annatma

ilkyaz için düzün.

Daayım Yorgun daayım, küçüklüümdä sıkça sevärdim gölgenä konak olmaa.

Kızgın üülen, zamanında, iilip serin sularına, ikram bulmaa.

Olup kanaat konaklıına yavaş hem raat uyuklamaa aaç altında. Konak olmaa – бути гостем İkram etmää – виявляти повагу ¾¾ Saygılı üürenicilär! Testi geçirin tefterlerinizä, da savaşın

herbir soruşa cuvap vermää.

¾¾ Sınışları kendibaşınıza yapamazsanız, yardım istäyin üü-

redicinizdän.

Todur Marinoglu Şair Todur Marinoglunun duuması 1955 yılda Avdarma küüyündä, Komrat dolayında. Küçüklüü dä, ilk şkolası da geçti bu eski gagauz küüyündä. Orta şkoladan sora o üürendi Kişinövdä universitettä, başardı jurnalistika fakultetini. Büün işleer kendi duuma küüyündä gagauz dili hem literatura üüredicisi hem şkolanın direktoru. 1999-uncu yılın seçimnerindä ayırıldı gagauzların Halk Topluşuna deputat. Marinoglunun yaratması için şair Stepan Kuroglu yazêr, ki "Todurun şiirleri gelerlär ömürün güneşli hem bulutlu havalarından hem dä şairin can erindän". Bu laflar çok doorudan göstererlär Todur Marinoglunun 162

literatura yolunu. Onun taa studentlik zamanında yaratması çok üüsekti, şiirleri başladılar basılmaa gazetalarda, sora onun debüt işleri peydalandılar bir kolektiv peet kiyadında „İlkyaz türküleri”, taa sora çıktı onun yaratmaları ayırı kiyatlarda hem dergilerdä „Kırlangaç”, „Sabaa yıldızı”. T. Marinoglunun bir çok meraklı kiyadı „Tatlı düşlär” çıktı 1997-nci yılda. ¾¾ Siz vardır mı okuduumız T. Marinoglunun yaratmalarını?

Angı şiiri yada annatmayı en çok beendiniz?

¾¾ Düşünün dü annadın, nasıl annayabilersiniz şair Stepan

Kuroglunun te bu laflarını: „...Todurun şiirleri gelerlär ömürün güneşli hem bulutlu havalarından”...?

Dostluk İlkyaz. Bu yalpak hoşlu vakıdı Vanişka çoktan beklärdi. Da te o geldi sıcak günnerinnän, derelerdä tunuk sularınnan, türlü çiçek kokularınnan. Her sabaa çocuk bakardı evin bacasına. Orada bıldır leleklär büüttülär yavrularını, da güzün uçtular o sıcak erlerä. Şindi Vanişka umutlandı genä o sevgili dostlarınnan buluşmaa, o istemäzdi kaybetsin eski dostluunu bu gözäl kuşlarlan. Birgün, açan hava artık heptän sıçak olmuştu, Vanişka aulda doyurardı kıvırcık kuzucuunu, havada işidildi lelek sesleri. O bakıverdi evin üstünä. Orada gezinärdi iki biyaz, uzun enseli lelek. Onnar benzemäzdilär onun bıldırkı dostlarına, ama çocucaan ureendä büüyärdi dalgalı umut. Vanişka baardı: „Kur-kur-kur-r-r!” Leleklär osaat kondular onun yanına. Salt şindi o denedi, ani kuşların boynularında var onun kırmızı-biyaz martacıkları baalı. Uşak sarmaştı kuşlara da dedi: „Hoş geldiniz, dostlarım!” ¾¾ Okuyun Todur Marinoglunun „Tatlı düşlär” kiyadından bu

annatmayı „Dostluk”, söläyin, kim kiminnän dostlaşmış? Nezaman? Nasıl?

Biyaz fistan giimiş aaçlar Biyaz fistan giimiş aaçlar, Göktä oynêêrlar yıldızlar. Kaplêêr Eni yıl dünneyi Şenniklän yısıdêr geceyi. Yarim bakêr düşünmeli, Eni yılda geläriz bireri.

Güler insan sevinmeli, Geçmiş yıla brakıp küsüleri. Biyaz yorgannan sarılı Yorgun kırlar dalêrlar uykuya, Geçsin bu yıl duşmansızlı, Dipsiz cenklär erdä süünsün heptän. 163

Aydın gecä, lafçı gecä, Seni bän büün alêrım oynamaa.

Aydın gecä, lafçı gecä, Bir salt sän varsın büün dolaylarda.

¾¾ Yılın angı zamanı için yazılı bu şiir? ¾¾ Şair nasıl isteer geçsin bu gelän Eni yıl? Bulun o şiirin sı-

rasını.

¾¾ Aklınıza getirin, nasıl geçti sizin dä bir geceniz Eni yıla

karşı? Annadın.

¾¾ ”Biyaz fistan giimiş aaçlar...” Sanki, aaçlar olur mu fistan

giisin? Nasıl annamaa bu sırayı, söläyin. Bu artistik kolaylıına nicä deniler?

Lüzgär oynêêr... Lüzgär oynêêr kara bulutlan, İilerlär fidannar erä. Aaçtan iner uşak korkuylan, Konamêêr garga tellerä.

Süpürgä elindä sokakça, Gezer lüzgär, üfleer sazı. Olmuş booday kırda yattıkça, Kuvet bulamêêr uzlansın.

Güneş ateş kanatlarınnan Atlêêr daldan eşiklerä, Uyandırıp, dalgalarınnan. Göllär dä ses verdi erä.

Dermen durêr, aaçlar altı – Taazä bir dal dolu emişlän ... Bölük-bölük koyunnarı Çoban daadêr köpeklerinnän.

¾¾ ”Lüzgär oynêêr” nasıl temaya yazılı? ¾¾Kim kırmış taazä bir dalı üklü meyvaylan? ¾¾Sıralayın, nelärlän oynêêr lüzgär? ¾¾Laflar meyva-emiş neydir? (sinonim mi osa antonim mi)

Gül-çiçek dolaylar Gül-çiçek dolaylar, Çin-sabaalen gün urdu. Düş görän uşakları, Pek kolay uyandırdı.

Çok käämilsin, tarafım, Hoş geler pek üzündän. Ah, olsun bir sızıntın Er yakarkan gölgedä!

Türküyä kutlar girdi, Karannık braktı eri, Koraflı kırlar şılêêr Çok türlü ekin dolu.

Ozaman en kısmetli Olacam bän dünnedä. Şiirim dä höşbetli Olacektır küüyümdä.

Höşbetli – догожданний, визнаний kutlar – щастя, добрі побажання 164

¾¾ Okuyun, üürenin yukarkı şiiri kiyatsız sölemää. ¾¾ Şiirin bu iki zor laflarını aklınızda tutun. Düzün onnar-

lan birär cümlä da yazın tefterlerä. ¾¾ Nezaman en kısmetli olacek şair? Cuvap edin şiirin laflarınnan. ¾¾ Söläyin, beenersiniz mi Todur Marinoglunun şiirlerini? Neçin?

Zaman sözü Dünnä döner, Dünnä döner, Bizdän saklı Dünnä döner, Dünnä döner. Sade yıllar

Bizä söleer, Bizä söleer, Ani haslı Dünnä döner, Dünnä döner, Dünnä döner...

¾¾ Okuyun şiiri „Zaman sözü”, esap alın sade ne gösterer, ani

dünnä halizdän döner. Biz duymêêrız, ki dünnä döner, ama, yıllardan başka, taa ne gösterer, ani dünnä döner? ¾¾Neçin bu şiirin adı „Zaman sözü”?

Vasi Filioglu Nasıl da hepsi bizim gagauz yazıcılarımız, Vasi Filioglu da geler çiftçilerin arasından. Duudu o 1949-uncu yılda anılmış Beşalma küüyündä. Bu gagauz küüyünä dooru deerlär „gagauzların taa bir kultura merkezi”. Burada ilk adımnarını poeziyaya yaptılar D. Kara Çoban hem M. Kösä, şindi dä büük literaturaya çıkêr Vasi Filioglu. O üçüncü şair Beşalmadan. Yazıları sade kendisinä benzeer, onun şiirleri köktän ayırılêrlar başkalarından. Filioglunun herbir şiir sırası gagauz harakterin canından kopma, o herkezin üreenä düşer hem taa pek bizim uşaklarımızı sevindirer. Vasi Filioglu başardı Kişinövda agrikultura institutunu. Büün dä çiftçilii brakmêêr, işleer agronom. Onun küülüsü, şair Mina Kösä, ölä dediydi V. Filioglu için: „Filioglu, agronom olarak, büük bereket kabuleder diil sade kırda, ama peet yaratmasında da...” 165

Bucak Paalı Bucak tarafım, Canabinä var lafım: Nesoy bölä kısadan Diiştirmiş seni insan?

Da toprak – yanık evel, Şindi büütmeer sarmaşık, Ne dä kirpi-çökelek, Salt baaşlêêr sıcak ekmek.

Gelmeyincä yanına, Zordur hemen tanımaa, Ne takım köklü sözün, Yıldızlıydır hem gözün?

Yamaç yok – haylak kalsın, Çukurlar bilmeer näpsın. Hepsicii bak yamaçlar Kilim-baalar olmuşlar!

Yap-yalnız ani derä, Hep küsü tutan erä Sarp yaşêêrlar uygunnu, El uzadıp, duygunnu.

Zaametimizi bizim, Peetlerini türkümüzün Baaşladık, Bucak, sana, Sän dä baaşla Vatana!

¾¾ Cuvap edin, sanki, kim okadar tez vakıtta diiştirdi Buca-

an üzünü?

¾¾ Ne lafları var şairin kendi tarafına? Cuvap edin şiirin sı-

ralarınnan.

¾¾Okuyun demekli bu şiiri, bulun onun temasını. ¾¾Söläyin, kaç şair bilersiniz Beşalmadan? ¾¾Vasi Filioglu benzeer mi öbür Beşalmalı şairlerä? ¾¾Neylän o onnardan ayırılêr?

Benim Beşalmam! Beklenän vakıt geldi, Duumalı topraam! Günä diiştirmäm seni, Benim Beşalmam!

Kırlangaç uzak erdän Geldi bizlerä, Türküsü birlik dildä – Sevinmelerä.

Daaldı kara bulutlar Uurundan senin, Dirildi o umutlar Hoşluklar derin.

Ürääm solumaa doymêêr Tarla kokusu, El uzadêr fidannar – Küüyün örtüsü.

Düzleşti o çukurlar. Eveldän kalma: Kapladı açar güllär Seni, Beşalma.

Sarılıp ta öpeyim Seni, Beşalmam, Kısmetini peetleyim, Ürekli anam!

Beklenän vakıt geldi Duumalı topraam! 166

Günä diiştirmäm seni, Benim Beşalmam! ¾¾ Şiiri „Benim Beşalmam!” üürenin kiyatsız sölemää. ¾¾ Annadın, nasıl annêêrsınız sıraları „Günä diiştirmäm

seni, benim Beşalmam”?

¾¾ Olur mu, sanki, sarılıp ta öpmää Beşalmayı? Neçin şair

ölä yazêr? Angı artistik kolaylıklarını kullanêr?

Benim anam... Borçlandım çoktan topraa Ömürüm ondan! Danışêrım bän yapraa Hem sana, fidan!

Çiçekliydir donaklık Ölçüsüz hatır! Daaların çalêr sıklık, Üreemi açır.

Saklılı büülü gölgän Gençleri çeker, Sevgili yavklu Oglan Sana diz çöker...

Te durêrım altında, Yanıklı sevda, Sansın senin dalında Sevdalı seftä...

Yıldızlı o laflardan, Düş gibi, seni Suvazlêêr her taraftan Kısmet elleri.

İlkyaz sesi Hava bulutlu, Ama umutlu, Ama umutlu Neyäsä islää. Çöker karannık, Ürääm sa yanık Cannı bir sesä. Bir düş kanatlı: Bän kernu atlı, Bän kernu atlı Yıldız beygirdä Usul da lüzgär Saçak kuşçaazlar 167

Düzüp ses gözäl – Uyandım birdän. Ara karannık. Kapu aralık. İlkyaz – bir saalık, Çeker şenniklää. Usul hep lüzgär, Çalêr kuşçaazlar. Ölä pek gözäl – Seslä dä seslä!

Güneş Horozlar öter, Sabaalı zaman, Dolayı öper Aydınnı o dan.

Ko ilk laf desin Gün, onda sıra, Çok kamçı sesi – Sıır çıkêr kıra.

Toz ko kaldırsın Nallanmış beygir. Hep bir sarılsın Büük işä vergi.

Gün şılaa, yaamur Braksınnar ko iz. Bereket olur – Kär dä bir deniz.

¾¾ İlk şiirdä „İlkyaz sesi” kim uyandırdı şairi düşündän? Sa-

çak kuşları mı? Beki, ilkyazın sesi? Düşünün, bakın şiirin adına. ¾¾ Hep o şiirdä, nasıl annêêrsınız sırayı „bir düş kanatlı”? Bölä lafbirleşmelerinä taa başka türlü nasıl olur demää? ¾¾Söläyin şiirlär „İlkyaz sesi” hem „Güneş” ne temaya yazılı? ¾¾ Şiirlerin sıralarınnan inandırın, ani bu iki şiir yazılı bir temaya. ¾¾Şiirdä „Güneş” kimdä sıra ilk lafı demää? ¾¾Nasıl annêêrsınız metaforayı „aydınnı dan dolayı öper?”

Ekmek için söz „Al, çocuum, ürääm açık, Tuz biberlän ekmecik, Saalıımız için olsun, Tarlaya yaamur konsun,

Bän gelirkän iştän, Gün inärdi yamaçtan, Bir karı karşıladım – Hayırlı laflar andı: 168

Gündän güneş şılasın, Yorgunnuun da ko geçsin”. Gelmedi bana ayıp: Hayırı şükürleyip, Da kırıp kenarından, Aazıma attım birdän. ... Yorgunnuum çabuk kaçtı, Tezleyä dä gül açtı, Şıralı o toomnuktan Düzüldü bir peet ondan: „Eh, ekmek, sıcak ekmek, Stih sana türkü dä var, Köklerin özlüydür pek Çiçekliydir hem dallar”. Kaldırdın bütün ayaa, Dünnedä ne çok halklar, Diiştirip çürük dayaa – Kısmetli büün uşaklar.

Sän gelincä bu hala, Diil bir yol aykırladın – Razgeldin türlü hava – Hep ama taazä kaldın. Kim dä musaafir bilmäm, Ya çiftçi zaabit uşaa – Hepbir: ilkinki seläm Adına senin düşär. Var mı, sanki, ölesi, – „Bän bıktım ekmää”, – desin, Sofranın ya donaklıı Laflardan bu azetsin? – Yok! – sanêrım diil salt bän – Büüyü -küçüü hem herbir can Düülmesi, ki üreemin, Hem saalıı bütün evin Dalından kopma onun, Nasıl unutmaa bunu?

¾¾ Angı temaya yazılı bu şiir? Sizin küüyünüzdä dü var mı bu

adet: „Birkimseyi ikramnamaa tuz-ekmeklän?” ¾¾ Neyä dua edärmiş tuz-ekmää üleştirän karı? Bulun şiirin sıralarını. ¾¾ Tutunuz aklınızda şiirin öz fikirini „Var mı, sanki, ölesi, bän bıktım ekmää, – desin”.

169

OKUDUNUZ MU? DÜŞÜNELIM..., ÇIKIŞLARI YAPALIM... 1. Ne o proza yaratması? 2. Neyä annatma deniler? 3. Kim yazdı bu sözleri: „...büük arkalar”, „güçlü taşıyêrlar sırtlarında”, „geniş kayışlar gibi yollar...”? Yaratmanın adını aklınıza getirin. Olur mu demää, ki avtor bu uygun laflarlan artistik literaturasının büülü kuvedini gösterer? 4. D. Tanasoglunun „Analar” şiirindän sözleri kullanarak, kendi analarınız için annadın. 5. Kayılsınız mı, ani D. Kara Çobanın annatmaları yazılı kısadan, ama derin fikirdä hem bir gözäl artistik dilindä? 6. İnandırın, avtorun yaratmalarını aklınıza getireräk. 7. N. Baboglunun biografiyasını annadın. 8. „Lunga-lunga, derecik” şiirindä N. Baboglu angı problemaları açıklêêr? 9. Kimin adından G. Gaydarcı „İki ool” yaratmasında bir çiftçinin oolları için annadêr? Annatmanın sonunu aklınıza getirin. 10. Neredä hem nezaman S. Kuroglu duudu? Sora angı kasabada şair yaşadı hem yazdı? 11. Kimin için annatmasında „Goguşun duuma günü” K. Vasilioglu yazêr? 12. Neçin M. Kösä küü yazıcısı sayılêr? Sıralayın onun siirlerin adlarını da cuvabınızı inandırın. 13. „Çoban yıldızı” annatmasında S. Bulgar kimin için annadêr? Sıralayın personajların adlarını. Kimi en çok beendiniz? Neçin? 14. Kimin için P. Çebotar „Yıldız şafkı” annatmasında yazêr? Açıklayın. 15. Angı küüdä T. Zanet duudu? Taa ne bu küü için bilersiniz? 16. „Soruş” şiirini getirin aklınıza. Şiirin öz fikirini açıklayın. 17. T. Marinoglunun „Dostluk” annatmasında kim kiminnän dostlaşmış? Nezaman? Nasıl? 18. Neredä hem nezaman V. Filioglu duudu? Taa angı anılmış yazıcılar bu küüdä duudular? Sıralayın. 19. „Ekmek için söz” şiirinin sıracıklarını: Var mı, sanki, ölesi, – „Bän bıktım ekmää”, – desin... taa bir kerä tekrarlayın da aklınızda tutun.

170

Sintaksis Cümlä Sölemäk neetinä görä

⇒

annatma

soruş

intonaţiyaya görä

⇒

duygulu

duygusuz

gramatika temellerinä görä

⇒

sadä

katlı

baş paylarına görä

⇒

birbaşpaylı görä

ikibaşpaylı

⇒

var

subyekt

ikincili paylarına görä

⇒

dar

geniş

cümlenin paylarına görä

⇒

dolu

yarı

var mı

⇒

izin

belli üzül, bellisiz üzül, üzülsüz, bütünneşik üzül (baş payı – predikat), deyici (baş payı – subyekt) hem

predikat

birsoy payları, danışmak, koyulma laf, ayırılma paylar

Lafbirleşmesi ? Temel lafı (söz payı)

belliedici lafi (söz payı)

– temel laflara görä; belliedici laflara görä

nesoy? Biyaz kaar – adlıklı, bellilikçi. (nışannık) (adlık)

danış.

aderl.

aderl.

Ana tarafım,

bän

seni

işhal.

işl.

bitkisiz beenerim! _._._._

(izin, duygulu, sadä, ikibaşpaylı, geniş, dolu, var danişmak ) 171

CÜMLENIN PAYLARI Baş payları

İkincili payları

subyekt

tamannık predikat

bellilik _hallık ._._._

SÖZ STILLERI Lafetmäk

Kiyat Bilgilik

artistik

Publiţistik

ofiţial-izmetçilik

SÖZ TIPLERI Annatma

Yazdırma

Fikirlemä

İşlem açıklanêr sıradan

İnsannarın kefi, patretleri, harakteristika için

Annadilêr işlemin, oluşların sebepleri için

Türlü obyektlär hem oluşlar için Tabiat için 172

TUTUNUZ AKLINIZDA BU LAFLARIN YAZILMASINI A

aalayış aalem aarif ayaz avşam-sabaa açıkgöz

B

baacılık baas badaşmaa başça beenmää beeri birkaç

gecä-gündüz git-gidä göz-kulak olmaa

H

haber halsız haseetlik hayın hıştır

Ç

L

bansız bennet (ray) bumaa çalgıcı çamcaaz çimçirik çöşmä

D

daacı diiren

E

esmää eşmää

F

fukaara furkuliţa fusta (yubka)

G

gagauzça gamsız

raabetsiz raametli rökä

S

iilik iinä ihtär işçi

K

paasız pança piinir payacına

R

İ

C

P

saabisiz sebepsiz soymaa

Ü

kabaatsız kayet keez

laap lüzgerlenmää

M

maraz mayıl

üünmäk üüsek üzsüz

Y

yaalanmaa yaamur yaarın yuurt yuurmaa

Z

N

naanä neet nicäsä

O

olur-olmaz ool

Ö

ödeşmää önderci 173

zaametsiz zanaat zännık zeedä zor zorlan zümbül zümbüllü

İçindekilär § 1. Gagauz dili için haberlär.....................................................................4 § 2. Söz payları............................................................................................5 § 3. Tekrarlamak. Söz payları. Adlık. Nışannık. Aderlik..........................7 § 4. Lafetmäk ilerlemesi...........................................................................11 § 5. Tekrarlamak. Sintaksis.....................................................................13 § 6. Sintaksis. Lafbirleşmeleri hem cümlä..............................................14 § 7. Lafbirleşmelerin çeşitleri: işlikli, adlıklı hem işhallıklı lafbirleşmeleri.....................................................................................17 § 8. Lafbirleşmelerin bölümneri...............................................................20 § 9. B ellilikçi lafbirleşmelerin çeşitleri: birinci, ikinci, üçüncü izafetlär..................................................................................23 § 10. Çiftli laflar........................................................................................29 § 11. Bölünmäz lafbirleşmeleri.................................................................31 § 12. Sadä cümlä ......................................................................................33 § 13. Annatma, soruş hem izin cümlelär ................................................38 § 14. Cümledä laf baalantısı.....................................................................40 § 15. Cümlenin baş payları. Subyekt nicä cümlenin baş payı................42 § 16. Predikat. Sadä hem katlı predikatlar ............................................46 § 17. Predikatın subyektlän uzlaşması....................................................49 § 18. Cümlenin ikincili payları: tamannık, bellilik, hallık.....................51 § 19. Dooru hem kıynaş tamannık...........................................................56 § 20. Bellilik. Eklembellilik......................................................................59 § 21. Sadä cümlelerin kuruluşça soyları .................................................62 § 22. Bir başpaylı hem iki başpaylı cümlelär...........................................66 § 23. Belli üzül cümlelär...........................................................................68 § 24. Bellisiz üzül cümlelär......................................................................71 § 25. Bütünneşik üzül cümlelär...............................................................73 § 26. Üzülsüz cümlelär.............................................................................76 § 27. Deyici cümlelär.................................................................................77 § 28. Sadä cümlenin sintaksis analizi.....................................................79 § 29. Okumak – annamak tekstleri türlü stillerdä hem tiplerdä. .........82 SÖZ ILERLETMESI § 30. S ıradan (aazdan) annatmak tekstleri türlü stillerdä hem tiplerdä yazdırarak anmak taşlarını hem maaleyi, küüyü, erleri, kasabaları.................................................................86 174

§ 31. Ü üretmä yazılı takrir türlü stillerdä hem tiplerdä. Yazdırma elementleri anmak taşları, maaleyi, küüyü, kasabayı yazdırarkana....................................................................................88 § 32. Çevirmäk teksti ukrain dilindän gagauz dilinä ............................90 § 33. Y aratma – yazdırma kendi fikirinä görä küüyü, kasabayı (adını, istoriyasını; annadın görümnü erleri, anılmış insannarı, adetlerini..........................................................................................91 § 34. A azdan ayırılma takrir annatma teksti anmak taşları hem maalä için, küü için, kasaba için................................................................93 § 35. Protokol.............................................................................................95 AUDIROVANIYE....................................................................................96 OKUMAK SESSIZ................................................................................102 YAZILI LİTERATURA.........................................................................108 TUTUNUZ AKLINIZDA BU LAFLARIN YAZILMASINI.................173

Kullanılmış literatura 1. Arnaut D. İ. Lirikadan. – Odessa: "Mayak", 2001 2. Baboglu İ. İ. „Gagauz dili hem literatura” 8-ci klas. – Kişinöv: „Ştiinţa”, 2008. 3. Baboglu N. İ. Sözlük. Gagauzça-rusça hem rusça-gagauzça. –Kişinöv, 1993. 4. Baboglu İ. İ. hem Baboglu N. İ. Gagauz dilindä gramatika kuralları. – Kişinöv: „Ştiinţa”, 2000. 5. Bulgar S. S. Annatma toplumu. 6. Vasilioglu K. K. Annatma toplumu „Ana tarafım-benim sevgilim”. – Kişinöv: „Ştiinţa”, 2005. 7. Kırmızı Ê. A. Sözlük. Rusça-gagauzça-türkçä-rumunca. – Turţiya. – 2010. 8. Kior İ. F. Lirikadan. – Odessa: "Mayak", 2001. 9. Kuroglu S. S. Annatma toplumu „Yollar”. – Kişinöv: „Ştiinţa”, 2000. 10. Çakir M. M. Gagauzlar: istoriya, adetlär, dil hem din. – Kişinöv: „Pontos”, 2007. 11. Програма „Гагаузька мова для 5–9 класів загальноосвітніх навчальних закладів з українською мовою навчання”, автори А. М. Мілков, І. Ф. Кіор, М. Ф. Чебанова. 175