Issuu

Ольга Кулаксиз, Федора Арнаут, Тетяна Бучацька, Віра Дімова

ГАГАУЗЬКА МОВА Підручник для 2 класу закладів загальної середньої освіти Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Olga Kulaksız, Feodora Arnaut, Tatiyana Buçatkaya, Vera Dimova

GAGAUZ DİLİ 2-ci klaslara deyni üürenmâk kiyadı cümnâ orta üüretmâk kurumnarı için

Чернівці "Букрек" 2019

УДК 811.512.165(075.3) К 90

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ від 28.03.2019 №407) Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено

К 90

Кулаксиз О. С., Арнаут Ф. І., Бучацька Т. П, Дімова В. М. Гагаузька мова: підручник для 2 класу закладів загальної середньої освіти / О. С. Кулаксиз, Ф. І. Арнаут, Т. Г. Бучацька, В. М. Дімова. Чернівці : Букрек, 2019. - 136 с. : іл. ISBN 978-617-7663-72-9 УДК 811.512.165(075.3)

K 90

Kulaksız O.S., Arnaut F. І., Buça|kaya T. G., Dimova V. N. Gagauz dili : 2-ci klaslara deyni üürenmâk kiyadı cümnâ orta üüretmâk kurumnarı için. -Ç ernovti : Bukrek, 2019. - 136 c. ISBN 978-617-7663-72-9 УДК 811.512.165(075.3)

ISBN 978-617-7663-72-9

Annaşılan nışannar dooru sölâ

seslâ слухай

вимовляй правильно

düz bir laf

oku

склади слово

читай

düz bir cümlâ, yada bir tekst склади висловлювання або текст

ТЩ\ düz bir dialog

annat розкажи

склади діалог

düşün

yaz tefte гӓ пиши в зошиті

о •

подумай

koy lââzımnı sesi встав потрібний звук

vokal ses

голосний звук

— çetin konson ses

твердий приголосний звук

incâ konson ses

м'який приголосний звук

urgu

наголос

kısım

склад

laflar, anğıları göstererlâr şeylâri слова, які позначають предмет

laflar, anğı ları göstererlâr şeyin işini слова, які позначають дію предмета

laflar, angıları göstererlâr şeyin nişanını слова, які позначають ознаку предмета

cümlenin çeketmesi початок висловлювання

Bibliotekada

Uşak oyunnarı Ne yaper?

Masallar Tekir taucak

Nesoy? Anğı?

Renklâr. Sayılık 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Güz Cümlelâr

Benim küüyüm

Kasaba Kiev

Odesa

Günün sıralıı

а о

! О О О

а о

! О О О

Au! Au! Au! Ua! Ua! Ua! 25

Mm [m], [m’]

ma mu

am um

ma ma— -® mu mamu

ma oa

Ma-mu! Ma-mu, ma-mu! Ma-mu

О о [0]

оа ou оі от

ЗО

ао ио іо то

та ат ти ит т і іт тит

о о о 6 о

о m

Nn [n], [n’l

na nu ni no

ma mu mi mo

an un in on

nam - man num - mun 4

a n u n

ona onu onun

nim - min nom - mon 4

u a mm

Ni-na

Mi-na A-ni Nina, na alma! Mina, na

Ma-ni

ş Ş [ş], [Ş’l şa şu

aş uş

şa şu şo şan şum şom

Şi şo

İŞ oş

aş uş oş şaş nuş moş şaş maşa muş moş -

şum şom

o u Ş a o

Мати, o Maşi. Maşi, o т а т и . Mişa, o Mani! Na, Nina Na, Maşi

Ma-şi

. Nina

Ma-ni

Mi-na

Mişa

І ■ [І]

Mişu imiş Maninin oaşıı oni.

Şiş

Mişa

Maşa

Ooi

Şuş

Mina

Nina

Ani 37

-fi

ava

oavan maavi

V o

o o

avao vaoa

avşam

o i

060

V a _ _ ^ n i Vo—JSva NLJ® na

M a^^Sşa

A __S )ni

M L_® na

K k [k], [k’l / 7 T /

rr 4

% ka ki ku ko kı

ak ik uk ok ık

21 unnuk kum kumnuk uşak kuşak

kaş kuş

kuş kış

kom

kon

3 4 1 2 5 k a m a k

- Ku-ku! Kuku! Kuş. Ku-ku! Ku-ku! Ku-ku! - Mişa, o kuku kuşu! - Nina, па 1 kaun.

1 a a 1 o kol kolum

aul aulum

lama laana kuli konkom

1 a m o a

- Мати auloa - 0li, al 1 Іаапа.

Іаапа.

Luka Nika Liliana

в b[b], [b’]

ba bi bu

ab ib ub

ba-bu

bo bı ba-ka

ob ıb ka-bak oabun ooba oabaa balık maşa mamu

Babu, bu mamu ? Vani, bu babu. Mamu, bu Maşi. Mişa, bu babu!

Tilki hem yabanı

E e [e] e em en eş

ev el

me ne şe •

—

ve le !

• =

- şik ele - şek ş iş e k a la - k e - miş - ş il k u la -

e k m e k

I e k

O, ekmek, ekmek, mamu! Evi, al iki ekmek. Мати

ekmek. Ekmek bioi

Ekmek O, ekmek, т а т и ! - Vani, al iki ekmek.

i . 3

s u

ГгГ

sa so

su si sı se

as os us is ıs es

sa sal

sı

sol su sul

sık se

soba sabun sinek

saalık slanina saman samannık

a n

sil m a s a

ses

kal sa man -------

/ van su ( V

sak

S u s a k 2 3 5 4 1 a s 1 a m

- Saşi, na sana su. - Simu, al iki sini. - Soni, sil kaşıı. Sanoi aloı susaa. O noa-su. Мати, al su. Soni al bana iki ekmek. Maşi, al sabunu.

Sabina Susana Soni Simu Simona Slava

D d [d], [d’]

da du di do dı de

dik dem

ad ud id od ıd ed

dam dan dal dol

del diş

don dol dum dul

dilim delik

d e

Dina Dima Dan Daşa Nadi Sandi

- Dani, bu ne ? - Dimu, bu daul. - Simu, bu ne? Bu diş, bu dil, bu 1 dilim ekmek. Dimu, o daul. O = dum-dum. Nadi almış ekmek. Koli imiş lokmaoı. 51

ruba resim kara karı m

berber mor sarı karannık

- Radi, mamu aldı bana eni ruba. - Kina, sana ne aldılar? - Bana kaku aldı basma, şirio.

I1 *'

Ruslana Rina Riki Radu Roman Romeo

âm aş ân âv âk

ban sân

mâ şâ nâ vâ kâ

beni seni

âl âb âs ad ar

la bâ sâ da ra

benda bendan

senda sendan

onda ondan

İneklar deredâ. Orda su serin. Onnar severlar serin su. İneklar susamışlar. Islaa maalâ inek ineklar ineklârin

kaamil naanda lelek leleklar leleklârin

ıına şişa sinek sineklar sineklârin

laalâ meşâ erik eleklar eleklârin

Ӧ ӧ [ö]

örn öb ön öş öv

ök kö-sö 56

mö bö nö şö vö

örs

böl döl kök sök

döl

kör

böbrek örmaa

ö r d e k

Döro ördek oirmişlar aula. Mişa almış bir kalem. Dadu annaomış bir masal. - Dina, dök su! - Dima, dön bana dooru. Bu döşek eni. Döşek şindi döşendi.

T t [t], [t’] t a u k tu to ti

ut ot it

tâ tö

torba tokat mantar bati

tarla tırla

ât öt t r u P taş tut tok bet

Tasi, attauklara em. Tauklara ban imaa attım.

Топі Tani Toli Todur

р р [р], [р’]

ҐТ?-4 4

ри ро pı

ир ор ір

рӓ pö ре

ӓр öp ер

o o o o p k-————————————————— para puluk pat pala ририк arpa dip paun papur p o o o perda köpek

pak paalı parmak poskol pardı parket

esap dolap pamuk

2 3 5 1 4 a p r p u 4 5 6 3 2 1 m a k r a p

Polina Petri

Pavli Paul

Potmarlar - kardaşlar tutunmuşlar ev dozтӓӓ. Birisi oapmış samandan. İkinoisi - daldan, üçüncüsü da - taştan. Anoısı en kaavi ? 61

Y y [у] f

ya yu yo yı

ay uy oy iy

yi уӓ yö ye

•

dayı kaya maya kuyu kuyu 62

sayı kayu yâarın yaalı endek

—

•

iy ay öy ey X

— •

•/ #* • • *•* *• • * %•• *_ * ’ ;: f * • ••. M

yal

yıl

yol

eyı

аı n

yası yaka yalan yuurmaa yalabık

Bu sabaa yaadı yaamur. Eşilliklâr dirildi. Su dereya kaydı. Yaamur insanı kıtlıktan kurtardı.

Yura yatmış uyuymaa. Yuranın yastıı eni.

Ü ü [ü]

üm üd ün üş üv ük

mü dü nü şü vü kü

ül üb üs üd ür

lü bü sü dü rü

türkü bülür sülük üzük

ük kül dün

ünük ürek üsük

üürenmek

Kütüklar üklü olmuş tatlı Büün uşaklar yardım ederlar büüklerâ. Analar - bobalar şükür ederlar uşaklara.

Lüba

G g [g], [ g ’ ] g ü n eş

t, ga gu g> go gâ

ag ug ■g og ag

go gü ge

og üg eg

aga gaga garga r =

m =

2 tutmuş 66

= • = •

1 Gani

g u ş

4 guşter

3 bir

t e r

Dilim - ustra gibi keser Güneş gibi sıcak. Artık bütün dünna biler Seni, girgin Buoak. D. Kara Çoban

Gu-gu-gu, gu-gu-gu! Guguşum, gel burayı, kuşum! Guguş kondu dala. Vani onu doyurdu.

-fi

La '

saz

diz

kaz makaz

kaaz kazdı kazanmak

rar

k a z m a

man

Lelek Lelek, lelek, gel bizâ, Kon bizim örtümüzâ. Yuvayı düz burada, Birlik olsun ortada.

Lelek, lelek, gel bizâ, Kon bizim önümüzâ. Sân ürkünma bizlerdân, Al kurbaa elimizdan. K. Vasilioglu

Kaazlar beenerlar otlamaa. Kati kuudu onnarı oayıra. Kaazlar baardılar: ga-ga-ga-ga! 69

ça çu

aç uç

Çi ço çâ

|Ç oç aç

çakı çivi çakmak çini

ço çü çe

oç üç eç

Çi

İÇ üç güç

İki keçi İki keçi buluşmuşlar köprüdâ. Birisi kara, birisi biyaz. Nasıl vardı kolay geçsinnâr köprüü bu keçilar?

em eb ev er en Л

me be ve re ne Л

al aler

ep el es ez ek Л

pe le se ze ke Л

kaç kaçer

bak baker Pakleer yokleer sakleer sapleer otleer yaşeer

Yaban oayvannarı oyneerlar top. Tokatta durer kirpi. Tavşam aler ayıdan topu, oil geçirdi gol. ~72

Ayla Ban sekiz yaşındayım. Benim anam-bobam var. Var bir kardaşım bir da kızkardaşım. Kardaşım - Andruş. Kızkardaşım - Olioik. Bizimnân yaşeerlar mani hem dadu. Biz onnarı severiz, oatırleerız. Ya seslen: uyukleer dere oik, Şıpırdameer dalda yapraoık. Eski dost nioâ kardaş. Diil o dost, kimin aazından bal aker. 73

fa fu fı fe fa

af uf ıf ef af

fö fü fe fi

öf üf ef if

f e n e r

fıçı fırın tafta Fener şafk eder Yolu gösterer. Şafk et sân fener, Gemioik geler T. Z a n e t

f i

f i s

Mamu dikti Katiya fistan. Kati dedi: - Saa ol, mamu! Ne gözal fistan!

dan

t â n

KÜÜ Bizim küüymüz büük, gözal. Sokaklar geniş, uz. Evlârin çoyu kıvrak, eni, üüsektavannı. İnsannar küüdâ çalışkan, iilikçi, işçi.

H h [h], [h’] r

ha hu ho hı he

ah uh oh ıh eh

hava horoz harman

ha hö hü he hi

âh öh üh eh İh

hal aht hoş hatır hep ahır

h 0

t U 1

Hoş geldiniz! Hoş buluştuk! Siz yoldan geldiniz, Buyurun sofraya!

Horoz Kaçer horoz sokakta, Yaper ara tokatta. Açın tokatçıı hızlı Verin ona pak darı Sesi onun pek ötsün, Dolaylar da gürlesin! T. M arinoglu

са

ас

со

ос

СІ

ІС

се cep ce-viz cu-vap

сӓ сӧ cü се

ӓс ӧс üc ес

СІ

ІС

ес

bö-cek ba-ca ço-cuk

ca-mal bon-cuk in-ce-cik

ba 4_______ Ґ------------

ПЯ

Kışın varsaydı çok kaar, Yazın dolacak ambar.

p a 11 I a / 4

Hatır Gidarmiş Koli sokakça. Baker - babucuk gücülâ gider. Bir da torba elinda var. Koli almış babudan torbayı da yardım etmiş götürmââ eva. - Saa ol, çocucak! Her zaman ii insan ol!

Canabin Bu lafı laazım bilmaa, Becerip tâ kullanmaa. Dostun büükseydi sendan Ona deerlar Canabin. T. Z a n e t

jurnal

Parij

jıraf

Jüri

juçka

Jena

Juçka Bizim кӧрӓӓп adı Juçka. Köpek kedidân taa büüktür. Onun güüdesi örtülü sert saçlan. Juçka bekleer hem koruyer bizim evimizi. Bütün geca o saler, kimseyi eva yaklaştırmer. 80

Bibliotekada Uşaklar jurnal okuyerlar. Onun adı “Güneşçik”. Jurnalda var meraklı işlâr. Onun kabında resimni güneş.

Jırk {ena

Jement {elina

(ıbı penicilin

Jırkta Biz kakuylan gittik {ırka. Gördük orada türlü meraklı Ayı oynardı. Tauşam - morkvayı iyârdi. Maymun dalda sarkardı. Tilki kuyruunu gösterârdi. Biz pek beendik {ırkta.

!ö

öt

îo

!ü

üt

ё!

— •

— —

Saa ol, “Bukvalık”! Nicâ seninnân buluştum, Açıldı gözüm. Gün-gündân kafadarım, Taa paalı sözün. Ban birdân büüdüm seninnân, Kâr oldum adam. Okundu kiyatlarım Hepsi sıradan. Salt geçti yarım yılcaaz, Nicâ dostlaştık. Saa ol! - deerim ban sana. Saa ol, - “bukvalık”! K. Vasilioglu

Soruşlar: 1.

Neya biz deeriz “Saa ol!”?

Neçin?

Ne olmuş insannan,açan o buluşmuş Bukvalıklan? * Lafın “bukvalık” yapın ses-bukva analizim. * Demekli okuyun şiiri. Ezberlâyin onu.

Yazın Güneş baker yalpak, Era koner sıcak. Kızmış er koor gibi Sıcaktır çay gibi. Derecikta kaazlar Ne çırpınar onnar. Sansın oyun orda Hem da şaka boldan. M. Kösâ

Bizim şkolamız Ş k o la - bilgi gemisi. Sân bir gemici. Gerili olsun bezi, Çalış üürenici! Şkolaya seftâ geldik Şkolacı olduk. Burada bilgi, dostluk Hepsimiz bulduk. K. Vasilioglu

Bilginin kökü acıydır, ama meyvası tatlıydın

Ana tarafım Vatan Orada güneş raatlı Çöşmedâ sucaaz datlı, Mamusu bizi b e kle e rO topraa Vatan dener! T. Z a n e t

Soruşlar: 1.

Ne için annader bu şiir?

Kim bekleer bizi?

Neyâ deniler “Bucak”? * Hazırleyın resim bizim Vatanımız için.

D. Kara Çoban

Çöşmâ - Mali, ne gözâl giinersin, Boncukların boynunda? - Mali, nereyi sân gidersin, Bu kazma omuzunda? - Dün gördüm bir sızıntı, Sucaaz aker boşuna. Pek datlı onun dadı, Yapacam çöşmâ orda.

Soruşlar: 1.

Demekli okuyun şiiri

Vardır mı gördünüz, nicâ aker su çeşmedâ? Annadınız

Nesoy sucaaz çeşmelerdâ?

Neçin manisi giinmiş gözâl ruba?

Laflarlan - sızıntı, sucaaz düzün birâr cümlâ. Kurun birâr dialog bölâ konuya görâ: “Çeşmenin boyunda” “Urokta”

Güz Güz altın döşeklân Yolumu örter, Yukarda geç yazlan Lüzgâr koolaşer.

Fidandan düşârkân Yapraklar döner. Güzün gün şılarkan Kamaşer gözlâr. S. Kuroglu

Soruşlar: 1.

Ne yapergüz?

Neylân koolaşer lüzgâr?

Nezaman döner yapraklar?

E ne oler gözlerâ?

Güz

Bitti sıcak yaz. Geldi renkli güz. Güz - yılın zama nı, açan toplaner büüdülmüş bereket. Büük şennik hem şamatalık kırda, baalarda, başçalarda. Gagauzlar topleerlar olmuş zarzavatları, meyvaları. Maşınalar durmaz taşıyerlar üzüm. Meyvah kİ ar da, aaçların dalları da büük üktân sarkmışlar erâdan. Almalar - yumuruk gibi! Eriklâr, armutlar - bal gibi tatlı! Karpuzlar - demirli kadar! Güneşâ karşı, altın gibi, yalabıyerlar türlü renktâ üzümnâr! Varkana çok üzüm, meyva hem zarzavat - insanın da yaşaması taa başkaca! Onuştan da şennenerlâr, ani onnarın yanısora uşaklar da üürenerlâr ev hem kır işlerini yapmaa. K. VasiПодій S o r u ş la r : 1.

Ne işidiler kırda, baalarda, başçalarda?

Ne işlâr yapıler güzün?

Nesoy olmuşlar almalar?

E eriklâr, armutlar, karpuzlar, üzümnâr?

Neçin şennenerlâr insannar?

Vatanım, Ukrainam Vatanım, Ukrainam Ne gözâlsin sân, Sana ban mayılım, Hep sana peet söleyecâm Vatanım, Ukrainam, Ne bilginsin sân. Ana dilimâ mayılım, Ukrainamı hep sevecâm!

Soruşlar: 1.

Demekli okuyun şiiri

Resimnerâ görâ düzün birâr annatma Vatan için

Aklınıza getirin söleyişleri Vatan için

Kaç cümlâ var bu şiirdâ?

Nesoy onnar demeklerâ görâ?

İlk hem ikinci lafları paylaştırın kısımnara görâ

Aazdan halk yaratmaları £

Sayılmaklar

Traka - çuka, traka - ta, Kaç kişi var burada? Sayın, sayın hızlıca, Sân bitkiysin - yumacan.

Koolaşerız üçümüz, Vani neçinsâ küsmüş. O istâmeer oynamaa, Dost bizâ başka olmaa. Eer imââ istârsân dut Al hızlı bizi sân tut.

Tâ dörttân aldık iki Açın taa pek gözleri. Tâ geler şalvir tilki Al da tut onu diri.

Uygun sözlâr Vatan En paalı bu dünnedâ - mamu hem Vatan. Bunu hepsicii biler, kim kendi insan. Dostundan ayırıldıynan, adam aaleer üç yıl, Vatandan ayırıldıynan - ölüncâ. Taa ii Vatanda fukara olmaa, nekadar yabancı lıkta - zengin.

Dostluk Dostun yoksaydı - eden, tutma kendini girgin. Kuşlar belli uçmakta, İnsannar da - dostlukta. Bir eski, kââmil dosta beş eni verârim.

Bilgi Çok bilân - açıkgöz, adamın da sözü - söz. Dünneyi aydınnader güneş, ama adamı - bilgi.

Adam hem adam için İi adam var nicâ demââ ona, kimin yanında kolay soluneer.

Bilmeycelâr Kendisi pek şalver, Kuyruuna bulameer er. Derisi olur yaka Hem gözâl - hic diil şaka.

Koyunnar ondan korker Hızlaner hem adama. Ateştân o pek kaçer, Hadi taa tez aaramaa.

Yannarı onun biyaz, Korkmeer hiç ani ayaz. Yımırta içâr o pek, Herlim yoksaydı ekmek.

Ш ІІ)

(lu e Â e g )

(sesyeN)

pj İhtyarsözü Sentâbri ayında gök gürlediseydi - güz sıcak olacek. Eer meşelerin hem kavakların yaprakları birdân silkinmâârseydi - kış olacek suuk. K. Vasilioglu 95

Masallar Tekir taucak (Rus halk masalı)

Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Yaşarmış bir babuylan bir dâdu. Varmış onnarın bir tekir taucakları. Günün birindâ yımırtlamış o tekir taucak bir yımırta. Sade onun yımırtası diilmiş başka taukların yımırtaları gibi, ama altınmış. Dâdu düümüş, düümüş yımırtayı - kırılmamış. Babu düümüş, düümüş onu - kıramamış. Bir da oradan bir sıçancık kaçarecık geçmiş. O geçârkân kuyruunu saurtmuş, yımırtaya ilişip, erâ düşürmüş. Yımırta da kırılmış. Dâdu aalayarmış. Babu aalayarmış. Tauk-sa kıtkıdaklarmış: - Aalama, dâdu, aalama, babu. Ban yımırtlaycam sizâ başka bir yımırta. Diil altın, ama başka yımırtalar gibi. Çevirdi K. Vasilioglu

Soruşlar: 1.

Kim varmış dâduylan babuda?

Ne olmuş günün birindâ?

Ne yapmışlar dâduylan babu yımırtaya?

Kim kırmış yımırtayı?

Ne demiş taucak ihtarlara?

/ ^

Sıçan-Kaçan

Eski evin tavanında çok sıçan delii varmış. Onnarın birisindâ bir pek korkak sıçan yaşarmış, adıymış onun Kaçan. O pek siyrek deliindân çıkarmış, kendi gölgesindân da korkarmış. Peydalanarmış tavanın üstünda ozaman, açan şansora dayanamarmış aaç durmaa.

Bir sıra, titireyâ-titireyâ çiktıynan deliindân, Kaçan görmüş bacanın boyunda kediyi, angısı yatarmışdurarmış ölü gibi. Ama o diilmiş ölü, o içmişti südü çölmek içindân, nereyi dört yaşında Mani dökmüştü şarabı, da kedi sarfoş olmuştu. Kaçan sa onu sanmış ölü. Yaklaşmış ona, baalamış kuyruunu kedinin bıyıına da dartıp onu bütün kuvedinnân baararmış:

- Kediyi tepeledim, taa tavana şunu - düşmanı sürükledim !!! Sıçannar başka deliklerdân yavrularınnan barabar o saat toplanmışlar ölü kedinin yanm a hem hepsicii şaşarm ış Kaçanın büük girginniinâ, bak o sayılarmış en korkak sıçannarın içindâ. Bu incâ keskin baarmaktan hem bıyık çimdiklemesindân kedi uyaner, açer gözlerini. Her bir sıçan ona iki görünârmiş. Hepsi boz tuluplular esap aldıynan bunu kaçı vermişlâr, kendi deliklerinâ, saklan mışlar. Kaçan-sa kuyruunu çözârkenâ kedinin dişlâr arasına düşmüş. Bak, sân da, aldanma kör yabanının aazına elini koyasın. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Neredâ yaşarmış korkak sıçan?

Nezaman o peydalanarmış tavan üstünda?

Kimi görmüş sıçan bacanın yanında?

Ne olmuştu kediya?

Neya şaşmışlar başka sıçannar?

Ne razgelmiş korkak sıçannan?

Benim aylâm

Mamuyu sevindirdik Sergendâ var çok çini Çiçekli hem çizili. Kaşıklar çoktan yolcu Taşımaa haşlak borcu. Bilenik bıçak dinmiş. Çok kartofi o kesmiş.

Dolapta yater ekmek, Süt içmaa bekleer çölmek. Asılı durer sofra, Seslenerlâr çanaklar, Hepsicii bizdâ p am -pakDurmeer mamumuz haylak. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Ne var sergendâ?

Nereyi hazır gitmââ kaşıklar?

Ne yapmış bıçak? Ne ister çölmek?

Durer mı mamumuz haylak?

Şeremet Bu sabaa kendim kalktım, Kırnaklık hızlı yaptım. Sora ikadım çanak, Mamuya verdim yanak. T. Z a n e t

Yardımcı Bir gündâ çok iş kurdum: İnecii sura kuudum. Giisleri ban yıkadım, Kuşlara tenâ attım. М ати dedi avşamsı: - Mamunun yardımcısı! T. Z a n e t

Soruşlar: 1.

Ne iş yapmış yardımcı?

Ne demiş mamusu avşam üstü?

100

Yolda Mitrayı bobası getirdi uşak başçasına. Bunu o yaper her gün. Kızcaaz yolda bişey lââzımdı sorsun. Bobası beklâârdi soruşu. Da tâ o koyuldu: - Baka, neçin insan selâm verer? Bobası annatı, ani insan saalık baaşleer biri-birinâ. Cuvap kablettiktân sora, Mitra sustu. Onnarın yanından geçti bir delikannı. O selâm geeri vermedi. Kızcaaz dayanamadı da sordu: - E neçin bu batücük selâmi almadı e? O ne diil mi insan? Bobası birdân bulamadı cuvap. Birazdan söledi: - O batüsu kahırlıydı da istâmedi bizim selâmnârimizi. Mitra düşündü biraz, sora da söledi: - Ko kahırlar kaybelsinnâr, insanı bulamasınnar, da kimsey unutmasın selâm vermââ! T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Ne soruş koymuş Mitra bobasına?

Nicâ cuvap etmiş bobası?

En pek Mitra ne istârmiş?

101

Bir gün mamusu, Mercanka bulü, getirdi içeri çok iplik türlü renktâ da başladı onnarı masurlara sarmaa. Mamusunun dolayında da hep dönüşürdü ken di soruşlarınan Gani: - М ато, necin bunnarı getirdin? - Düzen koyacam çocuum. - E bunnar ne? - Bunnar kelep, iplik kelepleri - dedi mamusu - E neçin birazı kırmızı, birazı sarı, tâ eşil davar?.. - Neçin ki açan palayı dokuyacez, onda olacek türlü renktayolcaazlar: kıp kırmızı, sarı, eşil, maavi. N. Baboglu

Soruşlar: 1.

Kim işlârmiş düzendâ?

Ne dokuyerlar düzendâ?

Anğı renktâ olaceklar palalar?

102

Todi, Gafi hem Simucuk

f? 9 î

Sokak şaşardı, hepsicii mayii olardı, açan sabaylan çıkardılar auldan sokaa Todi, Gafi hem Simucuk. Çocucaklar ikisi da karagöz, kurgaf, açıkgöz. Kızçaaz, Gafi - kulaca, pek mamusuna benzeer, angısı baa brigadasında başın yardımcısı işleer. Gafi hem Todur gidârdilâr şkolaya; üçüncü hem beşinci klasta, ama Simucuk - uşak başçasına. Simucuu alıp ortaya, üçü da herkerâ gidârdilâr yannaşık. Üçü da pek kırnak giimniydilâr: yakacıkları biyaz, rubacıkları ütüya urulu, ayak kapları yalabıyer... Todiylân Simicuk kepkacıklan gezârdilâr, ama Gafinin tepesindâ gözâl bant durardı. Çooyu mamularına kırda sorardılar: “Nesoy, mari Lanka, sân etiştirersin bu takım kırnak tutmaa uşak larını?” Bu soruşlara Lanka, gülümseyip, cuvap verârdi: “Benim var şansora koca kızım, mari. Gafi diil sade kendisini, ama çocukları da tertipleer. Onnar kendileri da koruyerlar rubacıklarını. Görerlâr, ani ikimiz da Vasiylân karannıktan-karannadan işleeriz, onuştan da çalışerlar”. Bu laflardan sora insannar taa da pek şaşardılar. K. V asiliogluya görâ

Soruşlar: 1.

Neyâ şaşardı hem mayii olardı sokak?

Netürlü giimniydilâr uşaklar?

Kim onnarın rubalarını tertiplârdi?

103

Kış. Tabiat kışın Ayaz

Kim bölâ çemrek işleer? Renkleri enileder? Daaları boyeer biyaz? Sân bilâysin bu... (e A zv )

T. Z a n e t

104

Eni yıla kaldıydı iki saat, açan Todi uyukladıydı. Bir da düşündâ onun önündâ peedalandı bir geniş, üüsek ep-eşil daa. Burada büvârdilâr gözâl-gözâl çam aaçları. Daayın boyunda gezinârdi bir yabanı. O beklârdi kimi sa. Tezlââ Todinin aklisına geldi, ani var nicâ olsun şu canavar beklesin Ayaz Dâduyu da kapsın ondan uşakların baaşışlarını, yada kızakta koşulu bir beygirin şkembesini patlatsın, isin. Ne yapsın şindi Todi? Yok kimâ sorsun, yoktu tüfââ da üstünâ şunu patlatsın, korkutsun. Neredân nereyi peedalandı iki tavşan, belli ani onnar bıyıklıydılar. Todi çaardı o iki bim-biyaz, nicâ kaar, tavşannarı da dedi: ”Te orada yabanı geziner o salt Ayaz Dâdusunu bekleer, uşakların tatlılıklarını kızaktan kapmaa. Lââzım olacek onu şaşırdaysınız. Bunu yaparsanız verecam sizâ ikişâr laana hem morkva”.

105

Tavşancıklar sevinmişlâr, onnar taman aaçmışlar, hem demişlâr: “O kart yabaniyi biz dindirecez heptân - neredâ düşecek, orada da kalacek”. Tâ işidildi incâ hem kalın çancaaz sesi. Todi şüpelendi, ani bu Ayaz Dâdusu alatleer uşaklara. Eni yılı onnarlan barabar karşılamaa. Yabanı çeketti çıkmaa yola. Tâ o etişti kızaa, taman atlayceykan onun içinâ esapaldı tavşannarı. Canavar unuttu neçin istârdi atlamaa kızaa. Dakıştı kıynaş gözlülerin ardlarına. Tavşannar hem ilkin kaçardılar barabap hem yavaşıcık, yapardılar kendilerini yorgun, ama açan Ayaz Dâdu etişti küüyün kenarına, onnar ayırıldılar, iki tarafa çekettilâr nekadar pek kaçmaa. A yabanı heptân dindi, yattı da çeketti nekadar var kuvedi ulumaa. Aklisına getirdi kart canavarın laflarını; o dayma sölârdi: Bir keret tâ kaçmayasın iki tavşanın ardından, zerâm birisinâ da tutamaycan”. Todinin açıldı gözleri. Ayaz Dâdu girmişti televizorun içinâ da kutlardı hepsini Eni Yıllan. O pek benzârdi ona, angısını Todi görmüştü düşündâ. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Nezaman uyuklaydıdı Todi?

Kim gezinârdi dayın boyunda?

Kim yardım etti Todiya?

Anğı laflar geldiydi canavarın aklına?

Ne iş yapmış Todi düşündâ?

106

Eni yıl Yıl eni geler bizâ Yol açsın o kısmetâ. Fistanı dolu kaarcaz, Dışarda oyner ayaz. Hepsimiz donak giymni, Dolanerız çamcaazı. Ayaz Dâdu elini Çuvala söker hızlı.

Tavşannar hurda toplu, Tilkilâr gezer uslu. Yabanı baker büün şen, Tutmeer kimseydân o kin. Biz oyneerız barabar Türküdâ gözâl laflar. Hoş gelâsin Yıl Eni, Koruyasın dünneyi! T. M arinoglu

107

Geç kaar Bu gecâ ne olmuş Genâ kaar tâ konmuş! Ama da ne gözâl, Pamucaa kâr benzââr. Herersi tertipli, Sansın bez döşeli Sakınasın basmaa, Bu kaarı kirletmââ! Seviner uşaklar:

“Babuyu” yaptılar! O fasıl donaklı Kazannardan dartısı. Boncuklar - hardeydân, Sepedi çitendân, Cevizdân gözleri, Papşoydan dişleri. M. Kösâ

Bilmeycâ

Bim-biyaz o, sakallı, Pek sever uşakları. (npep zeAv)

108

Eni yıla karşı Şenni-şenni bu gündâ Üçer kaarlar nicâ tüü, Dızâdâk kaar içindâ “Hey-hey” gezer bütün küü Ayaz diil suuk hiçicik, Kolaç dolu pardılar, Yöter çannar küçücük, Langır-langır trakalar. Hey-heycılar kaynaşer, Gezennâr - diil bir annık, Kaarlar göktâ oynaşer, E ra çöker karan nık. Bıktı gezmââ uşaklar, Oldu gecâ yarısı. Düşer, düşer büük kaarlar, Nica çoban sargısı. D. Kara Çoban

Annık - межа Hey-heycılar - kim gezer “Hey-hey” Pardı - довга палиця Traka - дзвіночок

109

Sokakta Gider kızcaaz şkolaya. Bantaları pak, fistancıı ütüyâ urulmuş, emenileri yalabıyerlar. Onun yanında mamusu, taşıyer onun çantasını. Onnarın ardına gider iki çocucak. Birisi deer: - Ya bak ne kırnak kızcaaz. Mayii olaysın bakmaa. - O hiç benzâmeer kırnaan kırnaana. - Neçin, b a ? - şaşmış ilkincisi. - Ya bak, ne kırnak giimni. - Onuştan, ki hepsini mamusu onun için yaper. Kâr çantasını da onun okuladan taşıyer, bunu hergün ban görerim. Haylazlar yok nicâ kırnak olsunnar. Ölâ mi osa diil mi ölâ? O. B uien

Soruşlar: 1.

Kim gidârmiş şkolaya?

Ne denemiş çocucaan biri?

E sân nicâ düşünersin?

110

Nakola Sabaa. Maninin mamusu doyurdu bir yaşın da uşacıı. Sımarladı Maniya hem babuya, ani hiç görâmââzdi, üülenâ karşı uşaa doyursunnar turtaylan. Kışçaaz da istedi kendisinâ bir turta, ama bilârdi, ani tükândâ yok, evdâ da pek az kaldı da olmayacek ne uşecaa vermââ. Onu lââzım hergün doyurmaa. Turtaları aldı babu sakladı - kedi bişey imesin onnarı. Maniya da çeketti annatmaa bir evelki masal. Bu masalın vardı çeketmesi, ama uzundu, sansın hiç yoktu bitkisi. Yaklaştı üülen. Babu dedi: - Mani, benim dişlerim yok, kakun taa gelmedi, al çiynâ kardaşçıına turtaları. Kızçaaz daladı yarım turtayı da çeketti hızlı-hızlı onu çiynemââ. Bir da duymadı nicâ çiynenmiş kay dı aazından aşaa. Mani atıverdi turtanın öbür parça-

111

sini aazına da tez çeketti çiynemââ. İslââ çiynediynân sansın birisi itirdi bu çiynenmişi da gırtlaktan aşaa. Üç turtadan kızcaaz ikisini kaçırdı aşaa birisini salt verâbildi uşaa. Üülendâ, açan Maninin mamusu geldi evâ, uşak aalardı. O hızlı sordu: - Uşaa doyurdunuz mu? Babu dedi: - Mani doyurdu. Neçin sanki o aaleer. Büünâdân o bunu yapmaz dı. Salt hastalandı. Lââzım sarayım da getireyim uşaa bohçaya nakola. Maninin canı acıdı kardaşçıına da enikunucâ dedi: O diil hasta. Ban çiynârkânâ iki turtayı kaçırdım aşaa. Salt birisini tuttum da verdim uşaa. Mamusu çekişmedi Maniyi. Salt dedi: - Pı-ıy! Genâ söledin. Boşuna çocucaama urdurayceydım nakol. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Ne sımarlamıştı Maninin mamusu?

Vardı mı turta tükândâ?

Ne oldu turtaylan açan Mani onu çiinedi?

Kaç turta çiinedi Mani uşaa?

E kaç verdi uşaa? Neçin?

Mamusu annadı mı neçin uşak aaleer?

Neçin mamusu çekişmedi Maniyi?

112

İlkyaz. İlkyaz yortuları hem adetleri İlkyaz Atlaşerlar kuzular, Nicâ şişka topçazlar. Güneşi severlâr pek, Herbiri açık çiçek! D. Kara Çoban

İlkyazın Geldi sıcak ilkyaz. Yamaçlardan aker sular. Baş ladılar, şişip, patlamaa dallarda gözlâr, filizlâr. Başçalarda peydalandı ilk çiceklâr: laalelâr, çiydemnâr, sedef çiçekleri, zambaklar. Gelerlâr sıcak taraflar dan göçmen kuşlar. Koyunnar kuzularlan çıktılar tolokaya eşil çimendân datmaa. Şen uşaklar sokaklarda top oyneerlar. Çiftçilâr başladılar kırları ектӓ ӓ . K. Vasilioglu

Soruşlar: 1.

Ne aker ilkyazın yamaçlardan?

Kim geler sıcak taraflardan?

Anğı işleri yaperlar kırlarda?

113

Mardin sekizi Savaşerlar sıcaklar Yaz bizâ yolu bulsun. Dayanameer uşaklar Sekizi mardın olsun. Sekizi mardın geldi, İçeri sevinç geldi. Mamuyu kutleerız biz Sık düüler pek üreemiz. T. M arinoglu

114

Uzun kış artık bıktırdıydı, enez uşaklar çoktan istâârdilâr çıkmaa dışarı, sokaa oyunnara. Da tâ artık geldiydi o beklenmiş ilkyaz. Dışarda güneşti, sıcaktı. Gök üzündâ görünârdi turnalar, işidilârdi sesleri: - Kur - r - r - r , kurli, kur-r-r... Mart ayın birindâ Ganiciin mamusu kıvrattı bir kırmızı bir da biyaz iplik da yaptı martacık. Gani sor du: - М ато, nâbacez bu martacıkları? - Ver kolunu da görecân, - dedi mamusu da baaladı çocucaan elinâ kırmızı-biyaz ipliktân martacıı.

115

- E Koliya hem Veliya? - Sordu Gani. - Şindi küçüklerâ da birâr baalaycam. - М ати? Neçin bizâ bu martacıkları baaladın sordu Gani. - Ölâ adet, çocuum, martacıklar ilkyaz nişanıydın Mart ayında onnarı uşaklar taşıyerlar saalık için. Sora Ganiylân mamusu gittilâr sıırlık auluna, orada inâân buzaacıına hem kuzucuklara baaladılar martacık. - М а ти , genâ sordu çok merak edici Ganicik, buzaacaa hem kuzucuklara neçin baaladın martacikları? - E onnar da sizin gibi küçük, - dedi mamusu, onnar da saa olsunnar deyni hem hayvannarı martacıklar nazardan koruyer. N. Baboglu

Soruşlar: 1.

Ne yaperlar insannar Marta babu ayın birindâ?

Kimâ koyerlar “martacık”? Neçin?

116

Çalerlar taa gözâl kuşlar, Baaşlarkan mamuya çiçek. Kolay geçerlâr küsülâr, Tütârkân sofrada ekmek. İslââ, açan güneş göktâ Hem diilsâ mamu hiç hasta, Boran gezsin kâr küülerdâ, Bizâ kuytu anamızda. Onun ürââ dolu şeker, O hepsindân bizâ yakın. Onsuz bizâ pek aar geler, Onsuz dünnâ diil pek aydın. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Neylâr oler, açan baaşleerız mamuya çiçek?

Neredâ bizâ kuytu?

Nicâ anasız bizâ?

117

Hederlez Kââmil zamanda, açan hepsi erdâ-toprakta uyaner da diriler, bütünnâ Hristian dünnâsı tüter yortu yu Hederlez. Bu evelki zamandan kalmaa ilk otun, ilk çiin, ilk yalpak serinniin yortusu. Hederlez - gagauzların ilkyaz yortusu. Bu yortuya gagauzça taa deerlâr Ay Görgi yortusu, Sveti Görgi Yortusu. Ay Görgi - iri hem ufak buynuzlu hayvannarın koruycusu. Düşer Hederlez her yıl mayın altısında. Bu yortu ya göra gagauzlar koydular ayın da adını "Hederlez ayı”. Faalilıı bu yortunun kalmâr ta aşaa Paskelledân. Bu gündan sora cıvırligalar da güneşin üüsekliindâ artık şen avalar kıvradârlar. İlkyaz başlââr yaza geçmââ da geeri dönmesi olmaz. Sıcaklık kaplââr herersini. Kâr bu günü kırlangaç kuşu da döner sı cak taraflardan. Bu yortudan sora bülbül da baş lââr çalmaa kendi kıvrak türküsünü. İnsannar küüdâ var nicâ çamur karsınnar, suvasınnar, başlasınnar evin temelini atmaa. O. Kulaksız

Soruşlar: 1.

Nicâ yortu var gagauzlarda ilkyazın?

Neyin yortusu Hederlez?

Nezaman düşer Hederlez yortusu?

Ne oler kuş dünnâsinda bu gündâ?

Ne var nicâ insannar yapsınnar bu gündan sora?

118

Utancak güneş Pek siirek uşak biler. Nânda güneş geceler, Ani kraalan yıkaner Ondan sora kalkıner. O da, nicâ sân hem ban, İncâ üzlü, utancak. Kirli duumaa sakıner, Zera gülecek Bucak. P. Yalancı

Soruşlar: 1.

Demekli okuyun şiiri.

Ne yaper güneş duumaktan ileri? Neçin?

Lââzım mı insana güneşçik?

Kaç laf ilk cümledâ? ikincidâ?

Lafa “Bucak” yapın ses-bukva analizi. Düzün bu laflan iki-üç cümlâ.

Ezberlâyin şiiri.

119

Yazıcılar uşaklara Yalancı L. T olstoy

Çocucak koyun güdârmiş. Da, sansın görer ca navarı, çekeder çaarmaa: “Yardım edin, canavar geler!” Adamnar kaçerlar giderlâr da görerlâr: ya lanmış. Bölâ yaper o birkaç sıra, ama oler ölâ da halizdân geler canavar. Çocucak çekeder baarmaa: “Burayı taa tez, canavar geldi!” Adamnar sanmışlar, ani o genâ yalandırer da seslâmerlâr onu. Canavar görer, ani korkmaa yok kimdân, aler da buuer bütün sürüyü. Ç e vird i M. Kösâ

Soruşlar: 1.

Ne iş yaparmış çocucak?

Neçin onu inanmamışlar?

Neyâ üüreder bizi bu annatmak?

120

Uymamak Vaninin koynusuna mamusu alma koydu. Onnar kırmızıydılar, sansın boyalı. Mamusu dedi: - Bak, üçünüzâ da bir türlü pay edâsin. Vani saymaa bilmâzdi, ama düşünârdi nicâ kendisinâ bir alma taa zeedâ alsın. Açtıynan tokatçıı onun önündâ peydalandılar kızkardaşçıkları da sordular: - Ne var koynunda? - Boyalı alma. - Ver bizâ da, ver bizâ da! Vani kızkardaşçıklarına hem kendisinâ çıkardı birâr alma. Açan bitirdilâr almaları imââ istedilâr taa. Vani çıkardı taa birâr. Birazdan, açan baktı o koynu suna, başka alma orada yoktu. - Eh, - dedi kendi - kendisinâ, - aldadamadım, aldatmaa deyni bir alma etişmedi! T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Ne istedi yapmaa Vani?

Ne etmedi ona?

İi mi düşündü Vani?

121

JV^v

Zararcılar

Bir küüyün dolayında varmış çok meyva başçaları. Onnarın içindâ yaşarmış çok türlü kuşlar, angıları pek gözâl çalarmışlar. Ama onnar çok fayda da getirârmışlâr: iyarmişlâr zararcı tırtılları, böcecikleri aaçların yapraklarından, kabuklarından. İlkyazın aaçlar çiçek açarmışlar, gözâl koku dolay lara daadarmışlar, küüyün da içinâ. Güzün da üklüymüş dalları alma, armut, erik, ayva. İnsan herkez başçasından tatlı meyvaları da evâ getirârmişlâr, sevinârmişlâr. Ama kimi zararcı çocuklar başlamışlar bozmaa kuşların yuvalarını, taş atmaa kuşlara, öldürmââ onnarı. Kuşlar ürkünüp uçmuşlar başçalardan, baş ka yuva yapmazmışlar o aaçlarda. Ozaman o zararcı tırtıllar, böceklâr zeedelenmişlâr da raat-raat aaçların yapraklarını, çiçeklerini kemirârmişlâr. Güzün o aaçlar çıplakmışlar nicâ kışın, insan bişey toplaya mamış. O zararcı çocuklar da kalmışlar almaşız, armutsuz, eriksiz... D. Tanasoglu

Soruşlar: 1.

Neredâ yaşarmışlar kuşlar?

Ne fayda verer kuşlar?

Neçin kimi çocuklara deerlâr zararcı?

Toplamışlar mı onnar güzün meyva? Neçin?

122

Benim dâdum çok yıl üüredici olmuş. Şindi o dinnener. Her avşam o bana birâr gözâl masal annader. Bu avşam ama ban ona sordum: Dâdu ba, ban isteerim bileyim, kimmiş bizim de delerimiz? Bizim, gagauzların istoriysı uzundur, çocuum. Ama kimmiş bizim dedelerimiz? Gagauzların istoriyası çekeder oğuz senselâsindân.

123

E, kimmiş o oğuz senselesi ya? Seslâ! Oğuzlar pek eski bir senselâym işlâr. Onnar uslu hem işleyân bir senselâymişlâr. Hem pek girginmişlâr, duşmannara verilmâzmişlâr. Dili hem adetleri koruyanmışlar. Onnar yaşarmışlar pek çoktan, ama uzak artık buradan. Onnarın yurtluu Altay erindeymiş. Sora yaşamışlar Orta Aziyada. Taa da sora geçmişlâr bu erlerâ yakın. Onnarın zanaatları - hayvancılıkmış. Er altından da çıkarırmışlar demir, altın hem gümüş. Onnardan yaparmışlar kılıç, mızrak, gerdan, küpâ, blezik, baş ka da donaklar. Taa da sora çiftçilââ geçmişlâr, hristian da olmuşlar. Bu oğuzlardan çekileriz biz, gagauzlar. Adımız da bunu gösterer. Şindi yaşeerız Bucak topraanda. Ama oğuz dedelerimizi unutmeerız. D. Tanasoglu

Soruşlar: 1 . Gagauzların dedeleri kimmiş? 2.

Oğuzlar kimmiş?

Nesoy insannarmış onnar?

Nânda yaşamışlar oğuzlar çoktan?

Oğuz dedelerin ne zanaatları varmış?

124

Varmış bir vakıtlarda bir adam, adıymış onun Dedal. Yaşarmış o adam uzakta, deniz boyunda. Dedal becerikliymiş, düzücüymüş, arhitektormuş hem da taa kendi fikirindân çok eni instrumentlar, avadannıklar yaradarmış... Düzüntülük işlerin şak ıdıkları angılarını sade bir Dedal bilârmiş inanmış vermââ sade kendi ooluna İkara. Bu takım İkar da bobasınnan barabar işleyrâk olmuş geçilmedik usta, bobası gibi arhitektor hem düzücü. Da te, açan Dedal hem İkar o su aşırı memlekettâ düzmüşlâr pek çok gözâl saraylar, hem kliselâr, orasının padişahı pek beenmiş ustaların işlerini, ama istâmâzmiş ki onnar başka erdâ da düzsünnâr bölâ gözâl yapılar. Bu beterâ izin vermiş askerinâ kolvermesinnâr ustaları gitsinnâr denizin öbür tarafına, büüktopraa.

125

Ama b o b a - usta, akıllı Dedal, çaarmış oolunu da demiş: - Biz bulacez kolayını kaçmaa buradan denizin öbür tarafina. Onnar yapmışlar kuş tüülerindân kendilerinâ kanat da yapıştırmışlar kanatlarını kollarına bal mumunnan. Kanatlar olmuşlar pek islââ hem ilin da onnar uçmuşlar. Dedal demiş ooluna: - İkar, aldanmayasın da çıkasın pek yukarı, günâ yakın, zerâ kanatlarında bal mumları güneşin sıcaandan eriyecek da duşecân denizâ. Çocuk seslâmemiş bobasını, uçmuş yukarı-yukarı. Pek istemiş günü görsün yakından, ama bal mumu kanatlarından erimiş da İkar düşmüş deni zin orta erinâ da buulmuş. Su üstünda üzârmiş salt tüülâr kanatlarından... Canı acımış Dedalın ooluna, ama hiç yokmuş ne yapsın, istemiş onu kurtarsın, ama geçmiş. Kendi si uçmuş ileri dooru da etişmiş büük topraa. Orada düzmüş taa çok gözâl yapılar, saraylar, kliselâr. N. Baboglu

Soruşlar: 1.

Ne beendiniz Dedalda hem İkarda?

Ama ne beenmediniz padişahta?

Olur mu uşaklar seslâmesinnâr analarım-bobalarını?

Neçin?

Neyâ getirmiş Іkarı seslâmemek?

126

Ekmek için (bir parça) İhtar insannar annaderlar. Evel zormuş kazanmaa bir somun ekmek. Nekadar zeet çekârmış dol durunca çuvalları unnan. Boşuna gagauzlar demeelâr: “İ bukanı, zerâ o kısmetin”. Çok paalı laflar var insanda ekmek için. S. B u lga r

Ekmek verer kuvetçii Erdâ yaşamaa. Kurusa da - ekmecii Olmaz sıbıtmaa. T. Z a n e t

Söleyiş Ekmeklâr aaçta büümâz, Tersiz sana verilmâz. K. Vasilioglu

127

Sölâ, ma mamu - Sölâ, ma mamu, Ne için, İsleersin bu taazâ е ктӓ ӓ ? Da sora, nicâ bir uşaa, Sarersin bezlân sân onu? -Tarlasınagitsin, oolum! T. Z a n e t

Soruşlar: 1.

Ne annaderlar ihtar insannar?

Nesoy kazarlarmışlar evel bir somun ekmek?

Nesoy sölârmişlâr gagauzlar evel?

Nesoy tekst bu: şiir mi, annatma mı osaydı masal mı?

Demekli okuyun şiirleri.

Neçin insannar koruyerlar ekmecii?

Azırlayın birkaç söleyiş ekmek için.

128

Yaz

Meyvalar artık oldu, Sepetlar da dop - dolu. Üzümnâr da şırada. Ekinnâr da kılıfta. Sıcaktan kayneer orta Yaz zaabit doz - dolayda. T. Zan e t

129

Şaka Piska - kedi mırıltıSıçannar oyneer toplu. Hepsicii onnar altı Kalk ta say ba, bıyıklı! Birisi pindi çanaa, Çeketti şu oynamaa. Kuyruunu girgin salleer O seni gülmââ aler!

Piska - kedi, lokmacı, Uyansana hızlıca. Kulaanı biri darter, Trofacık sana ater. Tâ şunnar kaçtı delââ Deldilâr eni elââ. Piska - kedi uyandı Şakamı haliz sandı. T. M arinoglu

Soruşlar: 1.

Ne deerlâr uşaklar piska-kediya?

Nicâ sıçannar oynarmışlar kediylân?

Bu oluşlar haliz mi, osaydı şaka mı?

130

Yaz

İyun, iyul hem avgust ayları - yazdır. Yazın günnâr pek uzun, gecelâr sa kısa. Gün ölâ pek yısıder, ani taşlar, kumnar haşlak olerlar. Haliz ka sabalarda bu zaman bunalık sıcak. Yazın çok kerâ gök ansızdan bulutlaner, hızlaner lüzgâr, gürleer da boşaner büükyaamur. Ama yaz yaamuru tez geçer. Da genâ çıker güneş. Natura sansın taa şen hem taa eşil, soluk duruler, paktazâoler. Kuşlar genâ girişerlâr türküleri ni çalmaa. Uşaklar çıkerlar sokaklara. Yaamurdan sora çok mantar da var. Biçiler ekinnâr, harmannaner bereketlâr. İş var çok. Biz, uşaklar, şkolaya yazın gezmeeriz, dinneneriz, yardım ederiz büüklerâ. D. Tanasoglu

Soruşlar: 1.

Nicâ deerlâr yaz aylarına?

Ne işlâr yapeerlar insannar ?

Neyi en pek beenerlâr uşaklar ?

131

Afta günneri

132

Bir gün kayıp sırada. Aftada edi gün var. Nâm saklandı pazar? Sân saklanma, pazarım, Zerâ tatlısıs kaldım. T. Z ane

* - 1-

k ; Say: pazartesi, şali, Çarşamba da atladı. Perşembâ - afta orta Cumaaya geldi sıra. Cumartesi sayıdaYaklaşer bitmââ afta. Ama çak bu aftada,

Ana dilim Ana dilim - bir çöşmâ, Binnân yıl yaşeer erdâ. Sözleri gözal, kıvrakÖmürâ kaavı dayak Ana dilim döküler Dolayda türkü öter. Ana dilim sancımız Salt onunnan yaşaycez. T. Z a n e t

Bilgi aydınnık, bilm em ezlik- karannık.

Kullanılmış literatura 1. Marinoglu T., “Okumak kiyadı”. - Kişinev, “Lumina”, 1992. - S. 148. 2. Marinoglu T., “Tatlı düşlâr”. - Kagul, Raza de Sud, 1997. - S. 35, 95-96, 154. 3. Гагаузька мова та читання. Програма для загальноосвітніх навчальних закладів з українською мовою навчання /А. М. Мілков, О. С. Кулаксиз, К. Б. Ігнатова. - сайт МОНУ 4. Освітні програми для 1-2 класів закладів загальної середньої освіти з нав чанням українською мовою/ - сайт МОНУ: http://www.mon.gov.ua/ua/activity/ education/56/692/educational_programs/1349869013/. 5. Tanasoglu D., E.Kırmızı, “Ana dili” 2-ci klas için. - Kişinev, “Lumina”, 1990. - S. 3, 4. 6. Tanasoglu D., “Okumak, dil, söz II-ci klas için”. - Chişinau, Ştiinta. 1997. - S. 53-54. 7. Vasilioglu K„ “Benim ilkkiyadım”. - Chişinau, “Lumina”, 1992. - S. 104, 113, 210, 8. Vasilioglu K., “Gök kuşaa” üüretmâk kiydi 2-ci kls için”. - Chişinau, Ştiinta, 2006. S. 100. 9. VasiliogluK., “Masallar, Uuygun sözlâr.Bilmcycclâr". - Chişinau, Ştiinta, 2002. - S. 62-81. 10. Zanet T., “Böcecik”. - Chişinau, “Lumina”, 1991. - S. 12, 68, 87, 103. 11. Гагаузька мова. Буквар: підручник для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською (російською) мовою 2 клас / Кулаксиз О.С., Арнаут Ф.І., Бучацька Т.Г., Дімова В.М., Щербан М.В. - Чернівці: Букрек, 2014. - 136 с.

133

Kontrol et kendini До стор. 12-13 renklâr - кольори moor - коричневий zambak - фіолетовий До стор.31 deniz garası - морський вокзал До стор. 34 ahu dudu - малина boynu atkısı - шарф До стор. 38 vatra - вогнище До стор. 39 garga - ворона aaç kakan - дятел göçen - зайченя До стор.40 k a u k - попкорн makak - милиця, костур До стор.41 kuku - зозуля До стор.42 konkom - метелик sundurma - призьба До стор. 44 başak - колос baca - димохід maşa - кочерга soba - піч sabaa - ранок До стор.45 kurudulmuş kır otu - сіно До стор. 46 emnik - годівниця saçak kuşu - горобець

134

çakrak kuşu - снігур aarı kuşu - синиця До стор. 48 keser - цвяходер До стор. 57-58 Örs - ковадло böbrek - нирка örnek - приклад, зразок До стор. 59 turna - журавель До стор. 60 pupuk - одуд paun - павич perdâ - фіранка До стор. 63 kıtlık - неврожай, нестача, недолік gök kuşaa - веселка uyku - сон До стор. 64-65 bülür - бінокль şükür etmââ - дякувати До стор. 66 genger - чортополох guşter - ящірка До стор. 70 çilek - полуниця До стор. 78-79 Canabin - ввічливе ставлення до дорослих karaca - олень До стор. 113 filizlâr - паросток Іааіа - тюльпан çiydem - підсніжник sedef çiçââ - конвалія göçmen kuşlar - перелітні птахи toloka - цілина

135

Навчальне видання

КУЛАКСИЗ Ольга Семенівна, АРНАУТ Федора Іванівна, БУЧАЦЬКА Тетяна Григорівна, ДІМОВА Віра Миколаївна

Гагаузька мова Підручник для 2 класу закладів загальної середньої освіти Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Видано за рахунок державних коштів. Продаж заборонено Художник Вікторія Дунаєва Технічний редактор Сергій Максимець Коректор Інна Криворук Дизайн і верстка Дмитро Костенюк Формат 70x100/16. Ум.-друк. арк. 11,0. Обл.-вид. арк. 12,0. Наклад 144 прим. Зам. № 1405.

Видавець і виготовлювач видавничий дім "Букрек", вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. www.bukrek.net.

Свідоцтво суб’єкта видавничої справи ЧЦ №1 від 10.07.2000.

Аз

aba

Ff У

da.

fistan

У çöşmâ

Çf

Bb Л

ни m Ш

gözlük

Nn X

V nacak

T! У

taçka

bülür

у {isterna

horoz

orak

LİU

uçak

1 1

il ■

Cöp

lı

ıştır

Öö •

ördek

Üü& üzüm

Ç ç û

V çekirgâ

Iİ

Dd Ы

daul

V ekmek

kaçer

X I

Щ ӱ V

iplik

J fl

pırıldak

IX ,

jıraf

Rr J?r Ss 0 raketa

¥У

У (Jo W

valiza

kabak

yabanı

lelek

Şş

/НиЗк

saat

Zz,

şaşki

Oku m e ra k la n m a k için

1 -K -v? /a y ak - Lf^ І -gak R

Gezi m uzeya

G agauzların yo rtu g iiyim n eri (ev elk i zam an)