1-mo by sloven

O. S. Kulaksız, F. I. Arnaut, T. G. Buçaţkaya, V. N. Dimova, M. V. Şçerban

Gagauz dili

Bukvalık

üüretmäk kiyadı Ukrainanın şkolaların ukrain (rus) dilindä üürenän 2-ci klaslarına deyni

Referans edili Ukrainanın üürenmäk hem bilgi, gençlik hem sport Bakannıınan

Çernovţı "Bukrek" 2014

ББК 81.63 К 90

Рекомендовано Міністерством освіти і науки, молоді та спорту України (лист № 1/11-12263 від 25.07.2012 р.)

К 90

Кулаксиз О. С., Арнаут Ф. І., та ін. Гагаузька мова. Буквар : підручник для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням українською (російською) мовою. 2 клас / О. С. Кулаксиз, Ф. І. Арнаут, Т. Г. Бучацька, В. М. Дімова, М. В. Щербан. – Чернівці : Букрек, 2014. – 136 с. : іл. ISBN 978-966-399-626-4

ББК 81.63

ISBN 978-966-399-626-4

Annaşılan nışannar dooru sölä

seslää

düz bir laf

oku

düz bir cümlä, yada bir tekst

annat

yaz tefterä

düz bir dialog

koy lääzımnı sesi

düşün

● ─ ═ ′

vokal ses çetin konson ses incä konson ses urgu kısım

laflar, angıları göstererlär şeyläri laflar, angıları göstererlär şeyin işini laflar, angıları göstererlär şeyin nışanını cümlenin çeketmesi

Nicä bän yazı geçirdim

Okul Kim? Ne?

Bibliotekada

Uşak oyunnarı Ne yapêr?

Masallar Tekir taucak

Nesoy? Angı?

Renklär. Sayılık. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Güz Cümlelär

Benim küüm

Kasaba Kiev

Odesa

Günün sıralıı

A a [a]

─●─

─ ●′

′

a A 24

A-a-a! A-a-a!

U u [u] a′

u ua

u′

─ ● ─ ●′ ─

u′

Au! Au! Au! Ua! Ua! Ua! 27

Mm [m], [mߴ] ─ ●′ ─ ─ ● ─ ma mu

am um

ma ma mamu

mu ′

maa

ma Ma

m a′

m o′ 28

a′

Ma-mu! Ma-mu, ma-mu! Ma-mu

I i [i] ′

i ia iu

ai ui

ma am mu um mi im i′

i′

═ ● ═ ═ ●′

i i

O o [o] a′

o oa ou oi om

ao uo io mo

ma am mu um mi im mum mamu

● ─ ●′ ─

o′

● ═ ●′ ─ ●

Nn [n], [nߴ] ─ ● ─ ●′ ─ na nu ni no

an un in on

nam – man num – mun 4 1 2 3 a n u n

ma mu mi mo

ona onu onun

n a

nim – min nom – mon 4 2 1 3 u a mm

u′ n

Ni-na

Mi-na A-ni Ma-ni Nina, na alma! Mina, na

. 35

Ş ş [ş], [şߴ] ═ ● ═ ●′ ═ şa şu şi şo

aş uş iş oş

şa şu şo şan şum şom

u ş a′

aş uş oş şaş nuş moş şaş maşa

ş muş – şum moş – şom ′

a ş ′

Mamu, o Maşi. Maşi, o mamu. Mişa, o Mani! Na, Nina Na, Maşi

Ma-şi

. Nina

Ma-ni

. .

Mi-na

Mişa 37

I ı [ı] ım ın ış mış maş

ş ı′

ı′

mı nı şı ─ ● ─ ●′ ─

Mişu imiş

Maninin aşıı ni.

A Şiş

Mişa

Maşa

O i

Şuş

Mina

Nina

Ani 39

V v [v], [vߴ] v va vu vi vo vı

av uv iv ov ıv

na nu ni no nı mı

an un in on ın ım

─ ●′ ─ ─ ●

av ava avşam

ava va a

avan maavi

′

va va

ni Vo

şa

K k [k], [kߴ] ka ki ku ko kı

ak ik uk ok ık

unnuk kum kumnuk uşak kuşak

kaş kuş

kuş kiş

kom

kon

k a

a′ n

′ k

şik uk

3 4 1 2 5 k a m a k

k u′ k u

k a a ─ ● ─ ─ ●′ ─ 42

K i′

– Кu-ku! Kuku! Kuş. Ku-ku! Ku-ku! Ku-ku! – Mişa, o kuku kuşu! – Nina, na 1 kaun. 43

L l [l], [lߴ] l a′ a la li lu lo

al il ul ol

lak luk lok lik

mal mul

mul mil

şal mal

l a a l kol aul kolum aulum lama laana kuli konkom 44

– – – –

kal kul kol kil

kal nal

l a m

n a

l ′

═ ● ═ ═ ●′

– Mamu aul a – Oli, al 1 laana.

laana.

Luka Nika Liliana 45

B b [b], [bߴ] ─ ● ─ ●′ ─ ba bi bu

ab ib ub

ba-bu

bo bı ba-ka

ob ıb ka-bak

bu ba

lık ka

– Babu, bu mamu ? – Vani, bu babu. – Mamu, bu Maşi. – Mişa, bu babu! 46

abun oba abaa balık maşa mamu

b a′

k a

b a′ k

Tilki hem yabanı 1

7 47

E e [e] e v em en eş

me ne şe

ev el

ve le

● ═ ═ ●′ ═ ele – – şik şişe – – şek kala – k e – miş kula – – şil

e k m e′ k

l e′ k

O, ekmek, ekmek, mamu! Evi, al iki ekmek. Mamu

ekmek. Ekmek bi i

Ekmek

O, ekmek, mamu! – Vani, al iki ekmek.

va ma

mil

na 49

S s [s], [sߴ] s u v a n sa so su si sı se

as os us is ıs es

sa sal so sol su sul

soba sabun sinek

saalık slanina saman samannık

sa su

van sak

si sil sı sık se ses

m a s a

═ ● ═ ●′ ═

kal man

s u s a k 2 3 5 4 1 a s l a m

– Saşi, na sana su. – Simu, al iki sini. – Soni, sil kaşıı. San i al ı susaa. On a – su. Mamu, al su. Soni al bana iki ekmek. Maşi, al sabunu. Sabina Susana Soni Simu Simona Slava 51

D d [d], [dߴ] d a l da du di do dı de

dik dem

ad ud id od ıd ed

dam dan dal dol

del diş

dum dul

dilim delik

═ ● ═ ═ ●′ ═ 52

don dol d e v

d a m

d a

d i i

u′ l

e′ n

Dina Dima Dan Daşa Nadi Sandi – Dani, bu ne ? – Dimu, bu daul. – Simu, bu ne? Bu diş, bu dil, bu 1 dilim ekmek. Dimu, o daul. O dum-dum. Nadi almış ekmek. Koli imiş lokma ı. 53

R r [r], [rߴ] r a ra ru ri

ar ur ir ruba resim

kara karı

ro rı re

or ır er

berber mor sarı karannık

r a′

k e′

d i o

═ ●′ ═ ●

– Radi, mamu aldı bana eni ruba. – Kina, sana ne aldılar? – Bana kaku aldı basma, şiri .

Ruslana Rina Riki Radu Roman Romeo 55

ä [ä] ═ ● ═ ●′ äm äş än äv äk

bän sän

mä şä nä vä kä

beni seni

äl äb äs äd är

lä bä sä dä rä

bendä bendän

p ä′

● ═ ● ═ ═ ●′ ═

sendä sendän

onda ondan

Deredä İneklär deredä. Orda su serin. Onnar severlär serin su. İneklär susamışlar. Islää maalä

käämil näşni

inek ineklär ineklärin

lelek leleklär leleklärin

iinä şişä

laalä meşä

sinek sineklär sineklärin

erik eleklär eleklärin

se 57

Ö ö [ö] öm öb ön öş öv

mö bö nö şö vö

böl döl kök sök

ö r d e k

l e m ä′

k ö ş

k ö k

ök kö-sö 58

örs

döl

kör

bö rek ör ma

═ ● ═ ●′ ═

Dör ördek irmişlär aula. Mişa almış bir kalem. Dädu anna mış bir masal. – Dina, dök su! – Dima, dön bana dooru. Bu döşek eni. Döşek şindi döşendi.

ö r

n e k 59

T t [t], [tߴ] t a u k ta tu to ti

at ut ot it

torba tokat mantar bati

te tä tö

et ät öt t r u p

tarla tırla

taş tut tok bet

─ ● ─ ─ ●′ ─

kä te

nä kir

uk ta

ban rak

Tasi, at tauklara em. Tauklara bän imää attım.

Toni Tani Toli Todur 61

P p [p], [pߴ] ─ ● ─ ─ ●′ ─ pa pu po pı para pala

ap up op ıp

pi pä pö pe

puluk pupuk

paun papur perdä köpek pak paalı parmak p sk l pardı parket

ip äp öp ep

pat arpa dip p esap dolap pamuk

2 3 5 1 4 a p r p u 4 5 6 3 2 1 m a k r a p 62

Polina Petri

Pavli Paul tu

muk li

Potmarlar – kardaşlar tutunmuşlar ev d zmää. Birisi apmış samandan. İkin isi – dalda. Birisi dä – taştan. An ısı en kaavi ? 63

Y y [y] ═ ● ─ ● ─ ●′ ya yu yo yı

yi yä yö ye

ay uy oy ıy

sayı kayu ya΄arın yaalı

kuyu – endek 64

l a′ n

ma ra

dayı ka΄ya maya kuyu

y ı

ma bo

iy äy öy ey

y a a m u r yası yaka yalan yal

yıl

yol

eyı

yuurmaa yalabık

Bu sabaa yaadı yaamur. Eşilliklär dirildi. Su dereya kaydı. Yaamur insanı kıtlıktan kurtardı.

Yura yatmış uyuymaa. Yuranın yastıı eni. 65

Ü ü [ü] ü üm üd ün üş üv ük türkü bülür sülük üzük

mü dü nü şü vü kü

ül üb üs üd ür

ük kül dün

lü bü sü dü rü

● ═ ●′ ═

ünük ürek üsük

üürenmek

. 66

kü

rek mes

Kütüklär üklü olmuş tatlı

Büün uşaklar yardım ederlär büüklerä. Analar – bobalar şükür ederlär uşaklara.

Lüba

. 67

G g [g], [gߴ] g ü n e′ ş ga gu gı go gä

ag ug ıg og äg

gö gü ge gi

ög üg eg ig

g u′ g u ş

aga gaga garga ═ ●′ ═ ═ ● ═ ●

2 tutmuş 68

1 Gani

g u ş

4 guşter

3 bir

t e′ r

Dilim – ustra gibi keser Güneş gibi sıcak. Artık bütün dünnä biler Seni, girgin Bu ak. D. Kara Çoban

Gu-gu-gu, gu-gu-gu! Guguşum, gel burayı, kuşum! Guguş kondu dala. Vani onu doyurdu. 69

Z z [z], [zߴ] za zu zı zo zä

az uz ız oz äz

zö zü ze zi

öz üz ez iz

z ü m

b ü′ l

g ö z

l ü′ k

sekiz ikiz ─ ●′ ─ ─ ● ─ kaaz kaz kazdı rar kazanmak makaz za ′ k a z m a man siz saz

biz diz

Lelek Lelek, lelek, gel bizä, Kon bizim örtümüzä. Yuvayı düz burada, Birlik olsun ortada.

Lelek, lelek, gel bizä, Kon bizim önümüzä. Sän ürkünmä bizlerdän, Al kurbaa elimizdän. K. Vasilioglu

Kaazlar beenerlär otlamaa. Kati kuudu onnarı ayıra. Kaazlar baardılar: ga-ga-ga-ga! 71

Ç ç [çߴ] ═ ● ═ ●′ ═ ça çu çı ço çä

aç uç ıç oç äç

çakı çakmak

çivi çini

çö çü çe çi

öç üç eç iç

ç e k

üç güç

3 4 1 5 2 r a ç p o 72

ç i

ça

kal tal

l ä′ r

İki keçi İki keçi buluşmuşlar köprüdä. Birisi kara, birisi biyaz. Nasıl vardı kolay geçsinnär köprüü bu keçilär? 73

ê [ê] êm êb êv êr ên

mê bê vê rê nê

al alêr

êp êl ês êz êk

pê lê sê zê kê

kaç kaçêr

─ ● ─ ●′ ─ bak bakêr Paklêêr yoklêêr saklêêr saplêêr otlêêr yaşêêr

Yaban ayvannarı oynêêrlar top. Tokatta durêr kirpi. Tavşam alêr ayıdan topu. il gecirdi gol. 74

Aylä Bän sekiz yaşındayım. Benim anam-bobam var. Var bir kardaşım bir da kızkardaşım. Kardaşım – Andruş. Kızkardaşım – Oli ik. Bizimnän yaşêêrlar mani hem dädu. Biz onnarı severiz, atırlêêrız. Ya seslen: uyuklêêr dere ik, Şıpırdamêêr dalda yapra ık. Eski dost ni ä kardaş. Diil o dost, kimin aazından bal akêr. 75

F f [f], [fߴ] f i fa fu fı fê fä

af uf ıf êf äf

fö fü fe fi

öf üf ef if

f e n e′ r

═ ● ═ ●′ ═ fıçı fırın tafta

Fener şafk eder Yolu gösterer. Şafk et sän fener, Gemi ik geler T. Zanet

f i

d a′ n

f i s

t a′ n

Mamu dikti Katiya fistan. Kati dedi: – Saa ol, mamu! Ne gözäl fistan! 76

Küü Bizim küümüz büük, gözäl. Sokaklar geniş, uz. Evlärin çoyu kıvrak, eni, üüsek tavannı. İnsannar küüdä çalışkan, iilikçi, işçi.

ıçı

ırın

f ı

n i

eri

ışkan

sede

abrika

kurga

H h [h], [hߴ] ─ ● ─ ●′ ─ ha hu ho hı hê

ah uh oh ıh êh

hä hö hü he hi

hava hal horoz hoş harman hep

äh öh üh eh ih aht hatır ahır

h o t u′ l

h ı′ r amur avez

ayvan ardal aberci

– Hoş geldiniz! – Hoş buluştuk! – Siz yoldan geldiniz, – Buyurun sofraya!

Horoz Kaçêr horoz sokakta, Yapêr ara tokatta. Açın tokatçıı hızlı Verin ona pak darı Sesi onun pek ötsün, Dolaylar da gürlesin! T. Marinoglu

C c [cߴ] с e ca cu co cı cê

ac uc oc ıc êc

cä cö cü ce ci

bö-cek cep ce-viz ba-ca cu-vap ço-cuk ba na ku

äc öc üc ec ic

sı

Kışın varsaydı çok kaar, Yazın dolacak ambar. 80

с e p

ca-mal bon-cuk in-ce-cik

═ ● ═ ●′ ═

v i′ z

p a t l a c a′ n

Hatır Gidärmiş Koli sokakça. Bakêr – babucuk gücülä gider. Bir da torba elindä var. Koli almış babudan torbayı da yardım etmiş götürmää evä. – Saa ol, çocucak! Her zaman ii insan ol!

Canabin Bu lafı lääzım bilmää, Becerip tä kullanmaa. Dostun büükseydi sendän – Ona deerlär Canabin. T. Zanet

J j [j] ─ ● ─ ─ ●′ ─ jurnal

Parij

jıraf

ja ju jo jı jê Jüri

aj uj oj ıj êj juçka

jä jö jü ji

äj öj üj ij

Jenä

Juçka Bizim köpään adı Juçka. Köpek kedidän taa büüktür. Onun güüdesi örtülü sert saçlan. Juçka bekleer hem koruyer bizim evimizi. Bütün gecä o salêr, kimseyi evä yaklaştırmêr. 82

Bibliotekada Uşaklar jurnal okuyerlar. Onun adı “Güneşçik”. Jurnalda var meraklı işlär. Onun kabında resimni güneş. 83

Ţ ţ [ţ] ţırk ţena

ţement ţelina

Ţırkta

ţa ţu ţo ţı ţê ţıbı peniţilin

aţ uţ oţ ıţ êţ

─ ● ─ ─

Biz kakuylan gittik ţırka. Gördük orada türlü meraklı işlär. Ayı oynardı. Tauşam – morkvayı iyärdi. Maymun dalda sarkardı. Tilki kuyruunu gösterärdi. Biz pek beendik ţırkta. 84

ţä ţö ţü ţe ţi

äţ öţ üţ eţ iţ

Yazın Güneş bakêr yalpak, Erä konêr sıcak. Kızmış er koor gibi – Sıcaktır çay gibi. Dereciktä kaazlar Ne çırpınar onnar. Sansın oyun orda Hem da şaka boldan. M. Kösä

Saa ol, “Bukvalık”! Nicä seninnän buluştum, Açıldı gözüm. Gün-gündän kafadarım, Taa paalı sözün. Bän birdän büüdüm seninnän, Kär oldum adam. Okundu kiyatlarım Hepsi sıradan. Salt geçti yarım yılcaaz, Nicä dostlaştık. Saa ol! – deerim bän sana. – Saa ol, – “bukvalık”! K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Neya biz deeriz “Saa ol!”? 2. Neçin? 3. Ne olmuş insannan,açan o buluşmuş Bukvalıklan? * Lafın “bukvalık” yapın ses-bukva analizını. * Demekli okuyun şiiri. Ezberläyin onu.

Bizim şkolamız Şkola – bilgi gemisi. Sän bir gemici. Gerili olsun bezi, Çalış üürenici! Şkolaya seftä geldik – Şkolacı olduk. Burada bilgi, dostluk Hepsimiz bulduk.

K. Vasilioglu

Bilginin kökü асıydır, ama meyvası tatlıydır. 87

Аna tarafım

Vatan Orada güneş raatlı Cöşmedä sucaaz datlı, Mamusu bizi bekleer – O topraa Vatan dener! T. Zanet

Soruşlar: 1. Ne için annadêr bu şiir? 2. Kim bekleer bizi? 3. Neya deniler “Bucak”? * Hazırlêyın resim bizim Vatanımız için.

Yaptıysan sän erdä iilik – Evin olar kär çiçeklik.

D. Kara Çoban

Çöşmä – Мali, ne gözäl giinersin, Boncukların boynunda? – Mali, nereyi sän gidersin, Bu kazma omuzunda? – Dün gördüm bir sızıntı, Sucaaz akêr boşuna. Pek datlı onun dadı, Yapacam cöşmä orda. T. Zanet

Soruşlar: 1. Demekli okuyun şiiri 2. Vardır mı gördünüz, nicä akêr su çeşmedä? Annadınız 3. Nesoy sucaaz çeşmelerdä? 4. Neçin manisi giinmiş gözäl ruba? 5. Laflarlan – sızıntı, sucaaz düzün birär cümlä. Kurun birär dialog bölä konuya görä: “Çeşmenin boyunda” “Urokta”

Güz Güz altın döşeklän Yolumu örter, Yukarda geç yazlan Lüzgär koolaşêr.

Fidandan düşärkän Yapraklar döner. Güzün gün şılarkan Kamaşêr gözlär. S. Kuroglu

Soruşlar: 1. Ne yapêr güz? 2. Neyilän koolaşêr lüzgär? 3. Nezaman döner yapraklar? 4. E ne olêr gözlerä?

Güz Bitti sıcak yaz. Geldi renkli güz. Güz – yılın zamanı, açan toplanêr büüdülmüş bereket. Büük şennik hem şamatalık kırda, baalarda, başçalarda. Gagauzlar toplêêrlar olmuş zarzavatları, meyvaları. Maşınalar durmaz taşıyerlar üzüm. Meyvalıklar da, aaçların dalları da büük üktän sarkmışlar erädan. Almalar – yumuruk gibi! Eriklär, armutlar – bal gibi tatlı! Karpuzlar – demirli kadar! Güneşä karşı, altın gibi, yalabıyêrlar türlü renktä üzümnär! Varkana çok üzüm, meyva hem zarzavat – insanın da yaşaması taa başkaca! Onuştan da şennenerlär, ani onnarın yanısora uşaklar da üürenerlär ev hem kır işlerini yapmaa.

K.Vasilioglu

Soruşlar: 1. Ne işidiler kırda, baalarda, başçalarda? 2. Ne işlär yapılêr güzün? 3. Nesoy olmuşlar almalar? 4. E eriklär, armutlar, karpuzlar, üzümnär? 5. Neçin şennenerlär insannar?

Vatanım, Ukrainam

Vatanım, Ukrainam Ne gözälsin sän, Sana bän mayılım, Hep sana peet söleyecäm Vatanım, Ukrainam, Ne bilginsin sän. Ana dilimä mayılım, Ukrainamı hep sevecäm! T. Arnaut

Soruşlar: 1. Demekli okuyun şiiri 2. Resimnerä görä düzün birär annatma Vatan için 3. Aklınıza getirin söleyişleri Vatan için 4. Kaç cümlä var bu şiirdä? 5. Nesoy onnar demeklerä görä? 6. İlk hem ikinci lafları paylaştırın kısımnara görä

Aazdan halk yaratmaları Sayılmaklar Traka – çuka, traka – ta, Kaç kişi var burada? Sayın, sayın hızlıca, Sän bitkiysin – yumacan. Koolaşerız üçümüz, Vani neçinsä küsmüş. O istämeer oynamaa, Dost bizä başka olmaa. Eer imää istärsän dut – Al hızlı bizi sän tut.

Tä dörttän aldık iki – Açın taa pek gözleri. Tä geler şalvir tilki – Al da tut onu diri. 95

Uygun sözlär Vatan En paalı bu dünnedä – mamu hem Vatan. Bunu hepsicii biler, kim kendi insan. Dostundan ayırıldıynan, adam aalêêr üç yıl, Vatandan ayırıldıynan – ölüncä Taa ii Vatanda fukara olmaa, nekadar yabancılıkta – zengin. Dostluk Dostun yoksaydı – eden, tutma kendini girgin. Kuşlar belli uçmakta, İnsannar da – dostlukta. Bir eski, käämil dosta beş eni verärim. Bilgi Çok bilän – açıkgöz, adamın da sözü – söz. Dünneyi aydınnadêr güneş, ama adamı – bilgi.

Adam hem adam için

İi adam var nicä demää ona, kimin yanında kolay solunêêr. 96

Bilmeycelär

(Naksas)

Yannarı onun biyaz, Korkmêêr hiç ani ayaz. Yımırta içär o pek, Herlim yoksaydı ekmek.

(Bayanı)

Koyunnar ondan korkêr Hızlanêr hem adama. Ateştän o pek kaçêr, Hadi taa tez aaramaa.

(Ilkit)

Kendisi pek şalver, Kuyruuna bulamêêr er. Derisi olur yaka Hem gözäl – hic diil şaka.

İhtyar sözü Sentäbri ayında gök gürlediseydi – güz sıcak olacek. Eer meşelerin hem kavakların yaprakları birdän silkinmäärseydi – kış olacek suuk.

K. Vasilioglu

Masallar Tekir taucak

(Rus halk masalı)

Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Yaşarmış bir babuylan bir dädu. Varmış onnarın bir tekir taucakları. Günün birindä yımırtlamış o tekir taucak bir yımırta. Sade onun yımırtası diilmiş başka taukların yımırtaları gibi, ama altınmış. Dädu düümüş, düümüş yımırtayı – kırılmamış. Babu düümüş, düümüş onu – kıramamış. Bir da oradan bir sıçancık kaçarêcık geçmiş. O geçärkän kuyruunu saurtmuş, yımırtaya ilişip, erä düşürmüş. Yımırta da kırılmış. Dädu aalayarmış. Babu aalayarmış. Tauk-sa kıtkıdaklarmış: – Aalama, dädu, aalama, babu. Bän yımırtlaycam sizä başka bir yımırta. Diil altın, ama başka yımırtalar gibi.

Çevirdi K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Kim varmış däduylan babuda? 2. Ne olmuş günün birindä? 3. Ne yapmışlar däduylan babu yımırtaya? 4. Kim kırmış yımırtayı? 5. Ne demiş taucak ihtärlara?

Sıçan-Kaçan Eski evin tavanında çok sıçan delii varmış. Onnarın birisindä bir pek korkak sıçan yaşarmış, adıymış onun Kaçan. O pek siyrek deliyndän çıkarmış, kendi gölgesindän da korkarmış. Peydalanarmış tavanın üstündä ozaman, açan şansora dayanamarmış aaç durmaa.

Bir sıra, titireya-titireya çiktıynan deliindän, Kaçan görmüş bacanın boyunda kediyi, angısı yatarmışdurarmış ölü gibi. Ama o diilmiş ölü, o içmişti südü çölmek içindän, nereyi dört yaşında Mani dökmüştü şarabı, da kedi sarfoş olmuştu. Kaçan sa onu sanmış ölü. Yaklaşmış ona, baalamış kuyruunu kedinin bıyıına da dartıp onu bütün kuvedinnän baararmış: 99

– Kediyi tepeledim, taa tavana şunu – duşmanı sürükledim!!! Sıçannar başka deliklerdän yavrularınnan barabar o saat toplanmışlar ölü kedinin yanına hem hepsicii şaşarmış Kaçanın büük girginniinä, bak o sayılarmış en korkak sıçannarın içindä. Bu incä keskin baarmaktan hem bıyık çimdiklemesindän kedi uyanêr, açêr gözlerini. Her bir sıçan ona iki görünärmiş. Hepsi boz tuluplular esap aldıynan bunu kaçı vermişlär, kendi deliklerinä, saklanmışlar. Kaçan-sa kuyruunu çözärkenä kedinin dişlär arasına düşmüş. Bak, sändä, aldanma kör yabanının aazına elini koyasın. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Neredä yaşarmış korkak sıçan? 2. Nezaman o peydalanarmış tavan üstündä? 3. Kimi görmüş sıçan bacanın yanında? 4. Ne olmuştu kediya? 5. Neya şaşmışlar başka sıçannar? 6. Ne razgelmiş korkak sıçannan?

100

Benim ayläm

Mamuyu sevindirdik Sergendä var çok çini Çiçekli hem çizili. Kaşıklar çoktan yolcu – Taşımaa haşlak borcu. Bilenik bıçak dinmiş. Çok kartofi o kesmiş.

Dolapta yatêr ekmek, Süt içmää bekler çölmek. Asılı durêr sofra, Seslenerlär çanaklar, Hepsicii bizdä pam-pak – Durmêêr mamumuz haylak. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne var sergendä? 2. Nereyi hazır gitmää kaşıklar? 3. Ne yapmış bıçak? Ne ister çölmek? 4. Durêr mı mamumuz haylak?

101

Şeremet Bu sabaa kendim kalktım, Kırnaklık hızlı yaptım. Sora ikadım çanak, Mamuya verdim yanak.

T. Zanet

Yardımcı Bir gündä çok iş kurdum: İnecii sııra kuudum. Giisileri bän ikadım, Kuşlara tenä attım. Mamu dedi avşamsı: – Mamunun yardımcısı! T. Zanet

Soruşlar: 1. Ne iş yapmış yardımcı? 2. Ne demiş mamusu avşam üstü?

102

Yolda Mitrayı bobası getirdi uşak başçasına. Bunu o yapêr her gün. Kızcaaz yolda bişey lääzımdı sorsun. Bobası bekläärdi soruşu. Da tä o koyuldu: – Baka, neçin insan seläm verer? Bobası annatı, ani insan saalık baaşlêêr biri-birinä. Cuvap kablettiktän sora, Mitra sustu. Onnarın yanından geçti bir delikannı. O seläm geeri vermedi. Kızcaaz dayanamadı da sordu: – E neçin bu batücük selämi almadı e? O ne diil mi insan? Bobası birdän bulamadı cuvap. Birazdan söledi: – O batüsu kahırlıydı da istämedi bizim selämnärimizi. Mitra düşündü biraz, sora da söledi: – Ko kahırlar kaybelsinnär, insanı bulamasınnar, da kimsey unutmasın seläm vermää! T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne soruş koymuş Mitra bobasına? 2. Nicä cuvap etmiş bobası? 3. En pek Mitra ne istärmiş?

103

Düzen

(bir parça)

Bir gün mamusu, Mercanka bulü, getirdi içeri çok iplik türlü renktä da başladı onnarı masurlara sarmaa. Mamusunun dolayında da hep dönüşürdü kendi soruşlarınan Gani: – Mamo, necin bunnarı getirdin? – Düzen koyacam çocuum. – E bunnar ne? – Bunnar kelep, iplik kelepleri – dedi mamusu – E neçin birazı kırmızı, birazı sarı, tä eşil da var?.. – Neçin ki açan palayı dokuyacez, onda olacek türlü renkta yolcaazlar-kıp kırmızı, sarı, eşil, maavi... N. Baboglu

Soruşlar: 1. Kim işlärmiş düzendä? 2. Ne dokuyerlar düzendä? 3. Angı renktä olaceklar palalar?

104

Todi, Gafi hem Simucuk Sokak şaşardı, hepsicii mayıl olardı, açan sabaylan çıkardılar auldan sokaa Todi, Gafi hem Simucuk. Çocucaklar ikisi da karagöz, kurgaf, açıkgöz. Kızçaaz, Gafi – kulaca, pek mamusuna benzeer, angısı baa brigadasında başın yardımcısı işleer. Gafi hem Todur gidärdilär şkolaya; üçuncü hem beşinci klasta, ama Simucuk – uşak başçasına. Simucuu alıp ortaya, üçü dä herkerä gidärdilär yannaşık. Üçü dä pek kırnak giimniydilär: yakacıkları biyaz, rubacıkları ütüya urulu, ayak kapları yalabıyer... Todiylän Simicuk kepkacıklan gezärdilär, ama Gafinin tepesindä gözäl bant durardı. Çooyu mamularına kırda sorardılar: “Nesoy, mari Länka, sän etiştirersin bu takım kırnak tutmaa uşaklarını?” Bu soruşlara Länka, gülümseyip, cuvap verärdi: “Benim var şansora koca kızım, mari. Gafi diil sade kendisini, ama çocukları da tertipleer. Onnar kendileri dä koruyerlar rubacıklarını. Görerlär, ani ikimiz dä Vasiylän karannıktan-karannadan işleeriz, onuştan da çalışêrlar”. Bu laflardan sora insannar taa da pek şaşardılar. K. Vasiliogluya görä

Soruşlar: 1. Neyä şaşardı hem mayıl olardı sokak? 2. Netürlü giimniydilär uşaklar? 3. Kim onnarın rubalarını tertiplärdi?

105

Kış. Tabiat kışın Ayaz

Kim bölä çеmrek işleer? Renkleri enileder? Daaları boyêêr biyaz? Sän biläysin bu...

(Azya)

T. Zanet

106

Eni yıla karşı Eni yıla kaldıydı iki saat, açan Todi uyukladıydı. Bir dä düşündä onun önündä peedalandı bir geniş, üüsek ep-eşil daa. Burada büvärdilär gözäl-gözäl çam aaçları. Daayın boyunda gezinärdi bir yabanı. O beklärdi kimi sa. Tezliya Todinin aklısına geldi, ani var nicä olsun şu canavar beklesin Ayaz Däduyu da kapsın ondan uşakların baaşışlarını, yada kızakta koşulu bir beygirin şkembesini patlatsın, isin. Ne yapsın şindi Todi? Yok kimä sorsun, yoktu tüfää dä üstünä şunu patlatsın, korkutsun. Neredän nereyi peedalandı iki tavşan, belli ani onnar bıyıklıydılar. Todi çaardı o iki bim-biyaz, nicä kaar, tavşannarı da dedi: ”Te orada yabanı geziner – o salt Ayaz Dädusunu bekleer, uşakların tatlılıklarını kızaktan kapmaa. Lääzım olacek onu şaşırdaysınız. Bunu yaparsanız verecam sizä ikişär laana hem morkva”. 107

Tavşancıklar sevinmişlär, onnar taman aaçmışlar, hem demişlär: “O kart yabanıyı biz dindirecez heptän – neredä düşecek, orada da kalacêk”. Tä işidildi incä hem kalın çancaaz sesi. Todi şüpelendi, ani bu Ayaz Dädusu alatlêêr uşaklara. Eni yılı onnarlan barabar karşılamaa. Yabanı çeketti çıkmaa yola. Tä o etişti kızaa, taman atlaycêykan onun içinä esapaldı tavşannarı. Canavar unuttu neçin istärdi atlamaa kızaa. Dakıştı kıynaş gözlülerin ardlarına. Tavşannar hem ilkin kaçardılar barabap hem yavaşıcık, yapardılar kendilerini yorgun, ama açan Ayaz Dädu etişti küüyün kenarına, onnar ayırıldılar, iki tarafa çekettilär nekadar pek kaçmaa. A yabanı heptän dindi, yattı da çeketti nekadar var kuvedi ulumaa. Aklısına getirdi kart canavarın laflarını; o dayma sölärdi: Bir keret tä kaçmayasın iki tavşanın ardından, zeräm birisinä dä tutamaycan”. Todinin açıldı gözleri. Ayaz Dädu girmişti televizorun içinä dä kutlardı hepsini Eni Yıllan. O pek benzärdi ona, angısını Todi görmüştü düşündä. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Nezaman uyuklaydıdı Todi? 2. Kim gezinärdi dayın boyunda? 3. Kim yardım etti Todiya? 4. Angı laflar geldiydi canavarın aklına? 5. Ne iş yapmış Todi düşündä?

108

Eni yıl Yıl eni geler bizä Yol açsın o kısmetä. Fistanı dolu kaarcaz, Dışarda oynêr ayaz. Hepsimiz donak giymni, Dolanêrız çamcazı. Ayaz Dädu elini Çuvala sokêr hızlı.

Tavşannar burda toplu, Tilkilär gezer uslu. Yabanı bakêr büün şen, Tutmêêr kimseydän o kin. Biz oynêêrız barabar Türküdä gözäl laflar. Hoş geläsin Yıl Eni, Koruyasın dünneyi! T. Marinoglu

109

Geç kaar Bu gecä ne olmuş – Genä kaar tä konmuş! Ama da ne gözäl, Pamucaa kär benzäär. Herersi tertipli, Sansın bez döşeli – Sakınasın basmaa, Bu kaarı kirletmää! Seviner uşaklar:

“Babuyu” yaptılar! O fasıl donaklı – Kazannardan dartısı. Boncuklar - hardeydän, Sepedi çitendän, Cevizdän gözleri, Papşoydan dişleri. M. Kösä

Bilmeycä

Bim-biyaz o, sakallı, Pek sever uşakları. (Ayaz dädu)

110

Eni yıla karşı Şenni-şenni bu gündä Uçêr kaarlar nicä tüü, Dızädäk kaar içindä “Hey-hey” gezer bütün küü Ayaz diil suuk hiçicik, Kolaç dolu pardılar, Yöter çannar küçücük, Langır-langır trakalar. Hey-heycılar kaynaşêr, Gezennär – diil bir annık, Kaarlar göktä oynaşêr, Erä çöker karannık. Bıktı gezmää uşaklar, Oldu gecä yarısı. Düşer, düşer büük kaarlar, Nica çoban sargısı. D. Kara Çoban

Annık – межа Hey-heycılar – kim gezer “Hey-hey” Pardı – довга палиця Traka – дзвіночок

111

Sokakta Gider kızcaaz şkolaya. Bantaları pak, fistancıı ütüyä urulmuş, emenileri yalabıyerlar. Onun yanında mamusu, taşıyer onun çantasını. Onnarın ardına gider iki çocucak. Birisi deer: – Ya bak ne kırnak kızcaaz. Mayıl olaysın bakmaa. – O hiç benzämeer kırnaan kırnaana. – Neçin, ba? – şaşmış ilkincisi. – Ya bak, ne kırnak giimni. – Onuştan, ki hepsini mamusu onun için yapêr. Kär çantasını da onun okuladan taşıyêr, bunu hergün bän görerim. Haylazlar yok nicä kırnak olsunnar. Ölä mi osa diil mi ölä? O. Buţen

Soruşlar: 1. Kim gidärmiş şkolaya? 2. Ne denemiş çocucaan biri? 3. E sän nicä düşünersin?

112

Nakola Sabaa. Maninin mamusu doyurdu bir yaşında uşacıı. Sımarladı Maniya hem babuya, ani hiç görämääzdi, üülenä karşı uşaa doyursunnar turtaylan. Kışçaaz da istedi kendisinä bir turta, ama bilärdi, ani tükändä yok, evdä dä pek az kaldı da olmayacek ne uşêcaa vermää. Onu lääzım hergün doyurmaa. Turtaları aldı babu sakladı – kedi bişey imesin onnarı. Maniya da çeketti annatmaa bir evelki masal. Bu masalın vardı çeketmesi, ama uzundu, sansın hiç yoktu bitkisi. Yaklaştı üülen. Babu dedi: – Mani, benim dişlerim yok, kakun taa gelmedi, al çiynä kardaşçıına turtaları. Kızçaаz daladı yarım turtayı da çeketti hızlı-hızlı onu çiynemää. Bir dä duymadı nicä çiynenmiş kaydı aazından aşaa. Mani atıverdi turtanın öbür parça113

sını aazına da tez çeketti çiynemää. İslää çiynediynän sansın birisi itirdi bu çiynenmişi dä gırtlaktan aşaa. Űç turtadan kızcaaz ikisini kaçırdı aşaa birisini salt veräbildi uşaa. Űülendä, açan Maninin mamusu geldi evä, uşak aalardı. O hızlı sordu: – Uşaa doyurdunuz mu? Babu dedi: – Mani doyurdu. Neçin sanki o aalêêr. Büünädän o bunu yapmazdı. Salt hastalandı. Lääzım sarayım da getireyim uşaa bolniţaya nakola. Maninin canı acıdı kardaşçıına da enikunucä dedi: O diil hasta. Bän çiynärkänä iki turtayı kaçırdım aşaa. Salt birisini tuttum da verdim uşaa. Mamusu çekişmedi Maniyi. Salt dedi: – Pı-ıy! Genä söledin. Boşuna çocucaama urduraycêydım nakol. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne sımarlamıştı Maninin mamusu? 2. Vardı mı turta tükändä? 3. Ne oldu turtaylan açan Mani onu çiinedi? 4. Kaç turta çiinedi Mani uşaa? 5. E kaç verdi uşaa? Neçin? 6. Mamusu annadı mı neçin uşak aalêêr? 7. Neçin mamusu çekişmedi Maniyi?

114

İlkyaz. İlkyaz yortuları hem adetleri İlkyaz

Atlaşêrlar kuzular, Nicä şişka topçazlar. Güneşi severlär pek, Herbiri açık çiçek!

D. Kara Çoban

İlkyazın Geldi sıcak ilkyaz. Yamaçlardan akêr sular. Başladılar, şişip, patlamaa dallarda gözlär, filizlär. Başçalarda peydalandı ilk çiceklär: läälelär, çiydemnär, sedef çiçekleri, zambaklar. Gelerlär sıcak taraflardan göçmen kuşlar. Koyunnar kuzularlan çıktılar tolokaya eşil çimendän datmaa. Şen uşaklar sokaklarda top oynêêrlar. Çiftçilär başladılar kırları ekmää. K. Vasilioglu

Soruşlar: 1. Ne akêr ilkyazın yamaçlardan? 2. Kim geler sıcak taraflardan? 3. Angı işleri yapêrlar kırlarda?

115

Mardın sekizi Savaşêrlar sıcaklar Yaz bizä yolu bulsun. Dayanamêêr uşaklar Sekizi mardın olsun. Sekizi mardın geldi, Içeri sevinç geldi. Mamuyu kutlêêrız biz Sık düüler pek üreemiz. T. Marinoglu

116

Martacıklar Uzun kış artık bıktırdıydı, enez uşaklar çoktan istäärdilär çıkmaa dışarı, sokaa oyunnara. Da tä artık geldiydi o beklenmiş ilkyaz. Dışarda güneşti, sıcaktı. Gök üzündä görünärdi turnalar, işidilärdi sesleri: – Kur –r –r –r , kurli, kur-r-r... Mart ayın birindä Ganiciin mamusu kıvrattı bir kırmızı bir da biyaz iplik da yaptı martacık. Gani sordu: – Mamo, näbacez bu martacıkları? – Ver kolunu da görecän, – dedi mamusu da baaladı çocucaan elinä kırmızı-biyaz ipliktän martacıı. 117

– E Koliya hem Veliya? – Sordu Gani. – Şindi küçüklerä da birär baalaycam. – Mamu? Neçin bizä bu martacıkları baaladın – sordu Gani. – Ölä adet, çocuum, martacıklar ilkyaz nışanıydır. Marta yında onnarı uşaklar taşıyerlar saalık için. Sora Ganiylän mamusu gittilär sıırlık auluna, orada inään buzaacıına hem kuzucuklara baaladılar martacık. – Mamu, genä sordu çok merak edici Ganicik, – buzaacaa hem kuzucuklara neçin baaladın martacikları? – E onnar da sizin gibi küçük, – dedi mamusu, onnar da saa olsunnar deyni hem hayvannarı martacıklar nazardan koruyer. N. Baboglu

Soruşlar: 1. Ne yapêrlar insannar Marta babu ayın birindä? 2. Kimä koyerlar “martacık”? Neçin?

118

Mamulara bir söz Çalêrlar taa gözäl kuşlar, Baaşlarkan mamuya çiçek. Kolay geçerlär küsülär, Tütärkän sofrada ekmek. İslää, açan güneş göktä Hem diilsä mamu hiç hasta, Boran gezsin kär küülerdä, Bizä kuytu anamızda. Onun ürää dolu şeker, O hepsindän bizä yakın. Onsuz bizä pek aar geler, Onsuz dünnä diil pek aydın. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Neylär olêr, açan baaşlêêrız mamuya çiçek? 2. Neredä bizä kuytu? 3. Nicä anasız bizä?

119

Hederlez Käämil zamanda, açan hepsi erdä-toprakta uyanêr da diriler, bütünnä Hristian dünnäsı tutêr yortuyu Hederlez. Bu evelki zamandan kalmaa ilk otun, ilk çiin, ilk yalpak serinniin yortusu. Hederlez – gagauzların ilkyaz yortusu. Bu yortuya gagauzça taa deerlär Ay Görgi yortusu, Sveti Görgi Yortusu. Ay Görgi – iri hem ufak buynuzlu hayvannarın koruycusu. Düşer Hederlez her yıl mayın altısında. Bu yortuya göra gagauzlar koydular ayın da adını. ”Hederlez ayı”. Paalılıı bu yortunun kalmêr ta aşaa Paskelledän. Bu gündan sora cıvırligalar da güneşin üüsekliindä artık şen avalar kıvradêrlar. İlkyaz başlêêr yaza geçmää da geeri dönmesi olmaz. Sıcaklık kaplêêr herersini. Kär bu günü kırlangaç kuşu da döner sıcak taraflardan. Bu yortudan sora bülbül da başlêêr çalmaa kendi kıvrak türküsünü. İnsannar küüdä var nicä çamur karsınnar, suvasınnar, başlasınnar evin temelini atmaa. O. Kulaksız

Soruşlar: 1. Nicä yortu var gagauzlarda ilkyazin? 2. Neyin yortusu Hederlez? 3. Nezaman düşer Hederlez yortusu? 4. Ne olêr kuş dünnäsinda bu gündä? 5. Ne var nicä insannar yapsınnar bu gündän sora?

120

Utancak güneş Pek siirek uşak biler. Nända güneş geceler, Ani kraalan yıkanêr Ondan sora kalkınêr. O da, nicä sän hem bän, İncä üzlü, utancak. Kirli duumaa sakınêr, Zera gülecek Bucak.

P. Yalancı

Soruşlar: 1. Demekli okuyun şiiri. 2. Ne yapêr güneş duumaktan ileri? Neçin? 3. Lääzım mı insana güneşçik? 4. Kaç laf ilk cümledä? ikincidä? 5. Lafa “Bucak” yapın ses-bukva analizı. Düzün bu laflan iki-üç cümlä. 6. Ezberläyin şiiri.

121

Yazıcılar uşaklara Yalancı

L. Tolstoy

Çocucak koyun güdärmiş. Da, sansın görer canavarı, çekeder çaarmaa: “Yardım edin, canavar geler!” Adamnar kaçêrlar giderlär da görerlär: yalanmış. Bölä yapêr o birkaç sıra, ama olêr ölä dä – halizdän geler canavar. Çocucak çekeder baarmaa: “Burayı taa tez, canavar geldi!” Adamnar sanmışlar, ani o genä yalandırêr da seslämerlär onu. Canavar görer, ani korkmaa yok kimdän, alêr da buêr bütün sürüyü. Çevirdi M. Kösä

Soruşlar: 1. Ne iş yaparmış çocucak? 2. Neçin onu inanmamışlar? 3. Neyä üüreder bizi bu annatmak?

122

Uymamak Vaninin koynusuna mamusu alma koydu. Onnar kırmızıydılar, sansın boyalı. Mamusu dedi: – Bak, üçünüzä dä bir türlü pay edäsin. Vani saymaa bilmäzdi, ama düşünärdi nicä kendisinä bir alma taa zeedä alsın. Açtıynan tokatçıı onun önündä peydalandılar kızkardaşçıkları da sordular: – Ne var koynunda? – Boyalı alma. – Ver bizä da, ver bizä da! Vani kızkardaşçıklarına hem kendisinä çıkardı birär alma. Açan bitirdilär almaları imää istedilär taa. Vani çıkardı taa birär. Birazdan, açan baktı o koynusuna, başka alma orada yoktu. – Êh, – dedi kendi – kendisinä, – aldadamadım, aldatmaa deyni bir alma etişmedi! T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne istedi yapmaa Vani? 2. Ne etmedi ona? 3. İi mi düşündü Vani?

123

Zararcılar Bir küüyün dolayında varmış çok meyva başçaları. Onnarın içindä yaşarmış çok türlü kuşlar, angıları pek gözäl çalarmışlar. Ama onnar çok fayda da getirärmışlär: iyarmişlär zararcı tırtılları, böcecikleri aaçların yapraklarından, kabuklarından. İlkyazın aaçlar çiçek açarmışlar, gözäl koku do-laylara daadarmışlar, küüyün dä içinä. Güzün dä üklüymüş dalları alma, armut, erik, ayva. İnsan herkez başçasından tatlı meyvaları da evä getirärmişlär, sevinärmişlär. Ama kimi zararcı çocuklar başlamışlar bozmaa kuşların yuvalarını, taş atmaa kuşlara, öldürmää onnarı. Kuşlar ürkünüp uçmuşlar başçalardan, başka yuva yapmazmışlar o aaçlarda. Ozaman o zararcı tırtıllar, böceklär zeedelenmişlär dä raat-raat aaçların yapraklarını, çiçeklerini kemirärmişlär. Güzün o aaçlar çıplakmışlar nicä kışın, insan bişey toplayamamış. O zararcı cocuklar da kalmışlar almasız, armutsuz, eriksiz… D. Tanasoglu

Soruşlar: 1. Neredä yaşarmışlar kuşlar? 2. Ne fayda verer kuşlar? 3. Neçin kimi çocuklara deerlär zararcı? 4. Toplamışlar mı onnar güzün meyva? Neçin?

124

Dedelär Benim dädum çok yıl üüredici olmuş. Şindi o dinnener. Her avşam o bana birär gözäl masal annadêr. Bu avşam ama bän ona sordum: Dädu ba, bän isterim bileyim, kimmiş bizim dedelerimiz? Bizim, gagauzların istoriysı uzundur, çocuum. Ama kimmiş bizim dedelerimiz? Gagauzların istoriyası çekeder oguz senseläsindän. 125

E, kimmiş o oguz senselesi ya? Seslä! Oguzlar pek eski bir senseläymişlär. Onnar uslu hem işleyän bir senseläymişlär. Hem pek girginmişlär, duşmannara verilmäzmişlär. Dili hem adetleri koruyarmışlar. Onnar yaşarmışlar pek çoktan, ama uzak artık buradan. Onnarın yurtluu Altay erindeymiş. Sora yaşamışlar Orta Aziyada. Taa da sora geçmişlär bu erlerä yakın. Onnarın zanaatları – hayvancılıkmış. Er altından da çıkarırmışlar demir, altın hem gümüş. Onnardan yaparmışlar kılıç, mızrak, gerdan, küpä, blezik, başka da donaklar. Taa da sora çiftçilää geçmişlär, hristian da olmuşlar. Bu oguzlardan çekileriz biz, gagauzlar. Adımız da bunu gösterer. Şindi yaşêêrız Bucak topraanda. Ama oguz dedelerimizi unutmêêrız. D. Tanasoglu

Soruşlar: 1. Gagauzların dedeleri kimmiş? 2. Oguzlar kimmiş? 3. Nesoy insannarmış onnar? 4. Nända yaşamışlar oguzlar çoktan? 5. Oguz dedelerin ne zanaatları varmış?

126

Nassat

Как сын Дедала,Икар, не послушался отца и упал в море.

Varmış bir vakıtlarda bir adam, adıymış onun Dedal. Yaşarmış o adam uzakta, deniz boyunda. Dedal becerikliymiş, düzücüymüş, arhitektormuş hem da taa kendi fikirindän çok eni instrumentlar, avadannıklar yaradarmış… Düzüntülük işlerin saklılıkları angılarını sade bir Dedal bilärmiş inanmış vermää sade kendi ooluna İkara. Bu takım İkar da bobasınnan barabar işleyräk olmuş geçilmedik usta, bobası gibi arhitektor hem düzücü. Da te, açan Dedal hem İkar o su aşırı memlekettä düzmüşlär pek çok gözäl saraylar, hem kliselär, orasının padişahı pek beenmiş ustaların işlerini, ama istämäzmiş ki onnar başka erdä dä düzsünnär bölä gözäl yapılar. Bu beterä izin vermiş askerinä kolvermesinnär ustaları gitsinnär denizin öbür tarafına, büük topraa. 127

Ama boba – usta, akıllı Dedal, çaarmış oolunu da demiş: – Biz bulacez kolayını kaçmaa buradan denizin öbür tarafina. Onnar yapmışlar kuş tüülerindän kendilerinä kanat da yapıştırmışlar kanatlarını kollarına bal mumunnan. Kanatlar olmuşlar pek islää hem ilin da onnar uçmuşlar. Dedal demiş ooluna: – İkar, aldanmayasın da çıkasın pek yukarı, günä yakın, zerä kanatlarında bal mumları güneşin sıcaandan eriyecek dä duşecän denizä. Çocuk seslämemiş bobasını, uçmuş yukarı-yukarı. Pek istemiş günü görsün yakından, ama bal mumu kanatlarından erimiş da İkar düşmüş denizin orta erinä da buulmuş. Su üstündä üzärmiş salt tüülär kanatlarından… Canı acımış Dedalın ooluna, ama hiç yokmuş ne yapsın, istemış onu kurtarsın, ama geçmiş. Kendisi uçmuş ileri dooru da etişmiş büük topraa. Orada düzmüş taa çok gözäl yapılar, saraylar, kliselär. N. Baboglu

Soruşlar: 1. Ne beendiniz Dedalda hem İkarda? 2. Ama ne beenmediniz padişahta? 3. Olur mu uşaklar seslämesinnär analarını-bobalarını? 4. Neçin? 5. Neyä getirmiş İkarı seslämemek?

128

Ekmek için (bir parça) İhtär insannar annadêrlar. Evel zormuş kazanmaa bir somun ekmek. Nekadar zeet çekärmış doldurunca çuvalları unnan. Boşuna gagauzlar demeelär: “İ bukanı, zerä o kısmetin”. Çok paalı laflar var insanda ekmek için. S. Bulgar

Ekmek verer kuvetçii Erdä yaşamaa. Kurusa da – ekmecii Olmaz sıbıtmaa.

T. Zanet

Söleyiş Ekmeklär aaçta büümäz, Tersiz sana verilmäz.

K. Vasilioglu

129

Sölä, ma mamu – Sölä, ma mamu, Ne için, İslêêrsin bu taazä ekmää? Da sora, nicä bir uşaa, Sarêrsin bezlän sän onu? – Tarlasına gitsin, oolum! T. Zanet

Soruşlar: 1. Ne annadêrlar ihtär insannar? 2. Nesoy kazanarmışlar evel bir somun ekmek? 3. Nesoy sölärmişlär gagauzlar evel? 4. Nesoy tekst bu: şiir mi, annatma mı osaydı masal mı? 5. Demekli okuyun şiirleri. 6. Neçin insannar koruyerlar ekmecii? 7. Azırlayın birkaç söleyiş ekmek için.

130

Yaz

Meyvalar artık oldu, Sepetlär dä dop - dolu. Üzümnär dä şırada. Ekinnär dä kılıfta. Sıcaktan kaynêêr orta – Yaz zaabit doz – dolayda.

T. Zanet

131

Şaka Piska – kedi mırıltıSıçannar oynêêr toplu. Hepsicii onnar altı – Kalk ta say ba, bıyıklı! Birisi pindi çanaa, Çeketti şu oynamaa. Kuyruunu girgin sallêêr O seni gülmää alêr!

Piska – kedi, lokmacı, Uyansana hızlıca. Kulaanı biri dartêr, Trofacık sana atêr. Tä şunnar kaçtı delää – Deldilär eni elää. Piska – kedi uyandı – Şakamı haliz sandı. T. Marinoglu

Soruşlar: 1. Ne deerlär uşaklar piska-kediya? 2. Nicä sıçannar oynarmışlar kediylän? 3. Bu oluşlar haliz mi, osaydı şaka mı?

132

Yaz

İyun, iyul hem avgust ayları – yazdır. Yazın günnär pek uzun, gecelär sa kısa. Gün ölä pek yısıdêr, ani taşlar, kumnar haşlak olêrlar. Haliz kasabalarda bu zaman bunalık sıcak. Yazın çok kerä gök ansızdan bulutlanêr, hızlanêr lüzgär, gürleer da boşanêr büük yaamur. Ama yaz yaamuru tez geçer. Da genä çıkêr güneş. Natura sansın taa şen hem taa eşil, soluk durulêr, pak tazä olêr. Kuşlar genä girişerlär türkülerini çalmaa. Uşaklar çıkêrlar sokaklara. Yaamurdan sora çok mantar da var. Biçiler ekinnär, harmannanêr bereketlär. İş var çok. Biz, uşaklar, şkolaya yazın gezmeeriz, dinneneriz, yardım ederiz büüklerä. D. Tanasoglu

Soruşlar: 1. Nicä deerlär yaz aylarına? 2. Ne işlär yapêêrlar insannar ? 3. Neyi en pek beenerlär uşaklar ?

133

Afta günneri Say: pazartesi, sali, Çarşamba da atladı. Perşembä – afta orta, Cumaaya geldi sıra. Cumartesi sayıda – Yaklaşêr bitmää afta. Ama çak bu aftada,

134

Bir gün kayıp sırada. Aftada edi gün var. Nänı saklandı pazar? Sän saklanma, pazarım, Zerä tatlısıs kaldım. T. Zanet

Ana dilim Ana dilim – bir çöşmä, Binnän yıl yaşêêr erdä. Sözleri gözal, kıvrak – Ömürä kaavı dayak Ana dilim döküler – Dolayda türkü öter. Ana dilim sancımız – Salt onunnan yaşaycêz. T. Zanet

Bilgi aydınnık, bilmemezlik – karannık.

Kullanılmış literatura 1. Marinoglu T., “Okumak kiyadı”. – Kişinev, “Lumina”, 1992. – S. 148. 2. Marinoglu T., “Tatlı düşlär”. – Kagul, Raza de Sud, 1997. – S. 35, 95–96, 154. 3. Програма для 1–4 класів загальноосвітніх навчальних закладів з українською мовою навчання / Ф.І. Арнаут, А.М. Мілков, О.С. Кулаксиз, Є.П. Сюрма, В.М. Дімова, М.В. Щербан. – Чернівці : Букрек, 2006. – 159 с. 4. Програма для 1–4 класів загальноосвітніх навчальних закладів з українською мовою навчання / Ф.І. Арнаут, А.М. Мілков, О.С. Кулаксиз, Є.П. Сюрма, В.М. Дімова, М.В. Щербан. – сайт МОНУ: http://www.mon.gov.ua/ua/activity/education/56/692/ educational_programs/1349869013/. 5. Tanasoglu D., Ê.Kırmızı, “Ana dili” 2-ci klas için. – Kişinev, “Lumina”, 1990. – S. 3, 4. 6. Tanasoglu D., “Okumak, dil, söz II-ci klas için”. – Chişinau, Ştiinţa, 1997. – S. 53–54. 7. Vasilioglu K., “Benim ilk kiyadım”. – Chişinau, “Lumina”, 1992. – S. 104, 113, 210, 8. Vasilioglu K., “Gök kuşaa” üüretmäk kiydı 2-ci kls için”. – Chişinau, Ştiinţa, 2006. – S. 100. 9. Vasilioglu K., “Masallar, Uuygun sözlär,Bilmeycelär”. – Chişinau, Ştiinţa, 2002. – S. 62–81. 10. Zanet T., “Böcecik”. – Chişinau, “Lumina”, 1991. – S. 12, 68, 87, 103. 11. У підручнику використано фотоматеріали з інтернет-джерел.

135

Видання здійснене за підтримки Ради Європи

Навчальне видання

КУЛАКСИЗ Ольга Семенівна, АРНАУТ Федора Іванівна, БУЧАЦЬКА Тетяна Григорівна, ДІМОВА Віра Миколаївна, ЩЕРБАН Марія Василівна

Гагаузька мова БУКВАР Підручник для загальноосвітніх навчальних закладів з українською (російською) мовою навчання

2 клас Рекомендовано Міністерством освіти і науки, молоді та спорту України Редактор Серафима Криган Художник Вікторія Дунаєва Технічний редактор Сергій Максимець Коректор Ганна Казак Дизайн і верстка Ігоря Стусика Формат 70х100/16. Ум.-друк. арк. 11,00. Обл.-вид. арк. 15,00. Наклад 1000 прим. Зам. № 978. Видавець і виготовлювач видавничий дім "Букрек", вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. www.bukrek.net. Свідоцтво суб’єкта видавничої справи ЧЦ №1 від 10.07.2000.