Issuu

Людмила Веліксар, Петро Драганов, Надія Курогло, Анатолій Мілков

Гагаузька мова підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

Lüdmila Veliksar, Pötr Draganov, Nadejda Kuroglo, Anatoliy Milkov

Gagauz dili orta üüretim kuruluşları için 7 klas

Чернівці „Букрек» 2020

УДК 811.512.165(075.3) В 27

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України (наказ Міністерства освіти і науки України від 19.05.2020 № 655)

Видано за рахунок державних коштів.

Продаж заборонено

- Teoriya materialları

їй - Evdeki iş - İş çiftlerdâ - Laf sandıcaa

Веліксар Л. Г., Драганов П. М., Курогло Н. L, Мілков А. М. Гагаузька мова : підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти. Чернівці: Букрек, 2020. 192 с : іл. ISBN 978-617-7770-81-6

УДК 811.512.165(075.3)

В 27

Veliksar L.G., Draganov Р.М., Kuroglo N.I., Milkov A.N. Gagauz dili orta üüretim kuruluşları için. 7-ci klas. Çemov(ı: Bukrek, 2020. 192 s.: res. ISBN 978-617-7770-81-6

УДК 811.512.165(075.3)

ISBN 978-617-7770-81-6

...Üürenin sevmââ kendinizi, kendi so yunuzu hem milletinizi, vatanınızı, tabiatı hem topraa. Üüreniniz dedelerinizin mi rasını, adetlerini, kulturasını, şivik ilerle din bilgiçlikliin işini Dmitriy Savastin

Paalı üürenicilar! Tâ genâ geldi eni üürenmâk yılı. Nesoy o olacek, nesoy oluşlar hem açıkmaklar dolduracek sizin yaşamanızı - bu işi bilersiniz sade siz. Nekadar taa çok savaşacenız üürenmââ, meraklanmaa türlü informatiyalan, okadar taa zeedâ üüreneceniz, açıklayacenız kendi-kendinizâ deyni. Geçti üürenmâk yılında siz tanıştınız dilin morgologiya bölümünnân, angısı acıkleer, ne o söz payı, hem nesoy söz paylan var dildâ: adlık (“gösterer predmetin adını”), nışannık (“predmetin ni şanını”), sayılık (“predmetin sayısını”), aderlik (“adlann erinâ). Elbetki, bu söz paylannnan tanıştınız çoktan, ama açıkladınız geçti yıl çok eni işlâr onnar için, zeedelediniz üürenmeklerinizi. Bu yıl siz başaracenız üürenmââ morfologiya bölümünü. Taa yakından tanışacenız işliklân, onun iki özel formasmnan: iştennik nem haliştenniklân; işhallıklarlan; bitki-bitkiyâdâ - yardımcı söz paylannnan: ardlaflarlan, baalayıcılarlan, modal laflarlan, duygucularlan. İşliktâ gagauz dilindâ var çok türlü zaman, diil nicâ ukrain dilindâ: şindiki, geçmiş hem gelecek. Onuştan onu zor üürenmââ. Lââzım uroklarda olmaa dikkat, taa bir yardımcınız - te bu kiyat, angısmı hazırladık sizâ deyni - da kabul edeceniz faydalı bilgileri. Morfologiya bölümü annader söz paylann maanası için. Herbir söz payı ayinler kendi soruşunnan; morfologiya nışannannnan, sintaksis rolünnan. Siz üüreneceniz söz paylannı dooru okumaa hem yazmaa, kullanmaa sözünüzdâ. Genâ, nicâ da başka klaslann kiyatlannda, olacek çok meraklı tekstlâr lafetmâk ilerlemesi uroklannda. Siz yazacenız yaratma, takrir, annadacenız tekstleri, cuvap edeceniz soruşlara - zenginnedeceniz hem ilerledeceniz sözünüzü. Yaratmalı başarmaklar sizin işinizdâ kiyatlan! Avtorlar

§ 1. GAGAUZ DİLİ BAŞKA DİLLERİN ARASINDA UKRAİNADA C 1* Okuyun teksti, koyun onun adını. Annadın onun içindekiliini aazdan gagauzdilindâ.

Гагаузька мова e розмовною та писемною мовою гагаузів, які населяють південні райони Одеської області та Молдови. її вважають однією з найбільш рідкісних на нашій планеті. Гагаузи України почали вивчати її як предмет тільки піс ля 1991 року. З 1992 року гагаузька мова вивчається в шко лах на територіях, де компактно проживають діти цієї наці ональності. Сьогодні мову викладають у 4 сільських школах Белградського району (села Виноградівка, Дмитрівка, Кубей, Олександрівка), селах Старі Трояни Кілійського району та Котловина Ренійського району. Недільну школу для вивчення гагаузької мови відкрито в Одесі. З 2015 року мову вивчають і в дитячих садках. З елементами історії та найважливішими фактами з ми нулого гагаузької нації знайомляться учні в тісному взаємо зв’язку з історією українського народу. З метою популяризації гагаузької мови в Одеській області проводяться конкурси твор чих робіт, в яких із великим задоволенням беруть участь юні поети, прозаїки та драматурги. В ефірі Одеського обласного радіо та на Одеському регіональному державному телебаченні транслюються щотижневі передачі гагаузькою мовою. У друкованих ЗМІ постійно розміщуються матеріали щодо розвитку національних культур на тематичних сторінках “Слово про мову”, “Рідне слово”. Отже, держава приділяє велику увагу розвитку гагаузької мови, яка посідає важливе місце серед інших мов нашої бага тонаціональної України. Р. Олійник 2. Okuyun teksti. Belli edin onun stilini hem tipini, temasını hem özfikirini. Var mı işittiiniz bu şannı insan için haberlâr?

Gagauzlarlan diveç Lüdmila Aleksandrovna Pokrovskayanm (18.03.1925 - 07.10.2009) adı anılmış Gagauziyada. O şaşılak talantlı insandı. Allaa baaşlamış Lüdmilaya vergi poeziya, muzıka tarafından. Pianinada üürendi çalmaa “Oğlanı” hem “Menevşeyi”. Onuştan pek islââ duyer hem çabuk üürener dilleri. O bilirdi: tatarca, başkircâ, frantuzça, İngiliz, nemtâ dillerini. 4

Taa student vakıdmda, Lüdmila Pokrovskaya çekeder üürenmââ gagauzlann dilini hem folklorunu, angılan yaşardılar Moldovanm üülen tarafında hem Odesa bölgesindâ Ukrainada. 1948-inci yılda yazın geler Bucak tarafına. O dur du o zaman Valkaneştâ hem Çeşmâ küüyündâ, git ti Tülü küüyâ hem Kurçuya. Pokrovskaya pek beendi gagauzça türküleri hem maanileri, başladı toplamaa onnann çoyunu, yazdı diplom işini (“Gagauz halk türküleri”). Sora taa iki kerâ, aspiranturada bulunarkan, geldiydi gagauzlara, onnar için dokumental filmi çıkardı, disertatiya yazdı gagauz folklor temasında. 1957-nci yıllarda çok kaçındı hem çalıştı başkalannnan barabar gagauz alfabetin proektini hazırlamaa, kuralları hem terminneri kurmaa. Pokrovskaya büük havezlân çalıştı başka bilim izmetçilerinnân barabar ilk şkolalar için gramatika kiyadım hazırlamaa. Pokrovskaya barabar üürenicilerinnân, şannı raametli Gavril Arkadyeviç Gaydarcı hem Boris Tukan, 1973 yılda en büük gaga uzça sözlüü hazırladıydılar. 1992 - 2000 yıllaradan o çalıştı Komrat Devlet Universitetindâ , neredâ okudu lektiyaları şindiki gagauz dili için, mutlak kursunu gagauz türkü folkloru için. Çok yıllar işledi gagauz fılologiya kafedrasmda, hazırladı bara bar G.Gaydarcıylan gagauz dilin eni orfografıya kurallarını latin grafikasmda. Lüdmila Pokrovskaya - profesör, doktor fılologiya bilimnerindâ, nışannandı ordennân “Gagauziyanm saygılı vatandaşı”. Bütün yaşaması Lüdmila Aleksandrovna tuttu canında sevdayı gagauz halkına: onnann işçiliinâ, kulturasma, musaafirliinâ... Taa bitki günnerinâdân Pokrovskaya hep işledi, çalıştı, hazır lardı tipara bilim işlerini gagauz dilindâ. Ama oktâbrinin edisindâ 2009 yılda Lüdmila Aleksandrovna can verdi Sankt-Peterburgta. Oktâbrinin irmi dördündâ 2009 yılda onun külünü (ölâ istedi taa yaşamasında Lüdmila Aleksandrovna) gömdülâr Beşalmada Gagauziyada yannaşık Dimitri Kara Çobannan. Mardin onsekizindâ 2015-ci yılda koyuldu anmak taşı Lüdmila Aleksandrovnaya. Skulptor Atanas Kara Çoban (Dimitri Kara Ço banın oolu). Ömürü bu talantlı insanın uzundu, ruh tarafından zengindi. Lüdmila Aleksandrovna braktı bir derin iz gagauz hal kın istoriyasmda hem kulturasmda. Her yıl bu bilgiç insanın duumasmda geçer anmak, akimdan geçirmâk aktiyası, angısmda pay tuterlar hepsicii, kimâ o paalı.

Pokrovskaya Lüdmila Aleksandrovna - gagauz halkın halizdân dostu. A. Şamarın

5 Ne eni siz annadmız Lüdmila Pokrovskaya için? 5 Nica siz düşünersiniz, neçin tekstin öla adı? Kayılsmız mı? 5 Nica siz koyaceydınız tekstin adını? Argumentlayin cuvabınızı.

gagauzlarlan diveç - з гагаузами навіки şannı - шановні dokumental filmi - документальний фільм vatandaş - почесний громадянин tipar - друк, видання bilim işleri - наукові праці kül - прах anmak tası - пам'ятник, бюст

Сз.

Okuyun demekli İvan Pavlioglunun şiirini. Açıklayın onun temasını hem öz fikirini. Bulun artistik kolaylıklarını. Üürenin şiiri ezberi.

ANA DİLİM Gercik ana dilim Taa paalıydır altından, O - bizim zenginniimiz Gelmâ türk halklarından. O - nica göktâ yıldız, Kâr onnarlan sırada. Dilimiz da hep öla Dillerin arasında. * * *

Ana dilim - gül, çiçek... Kokusuna doyamam. Hodulluktan, dostlarım, Kendimâ er bulamam. * * * Ana dilim - büük çöşmâ Kurak Bucak erindâ. Tükenmâz hiç bir kerâ: Sızıntısı derindâ. Nica Sabaa Yıldızı Eni günü duudurer, Hep öla ana dilim Bizi gagauz yaper. 6

Nekadar var dil erdâ, Okadar - çiçek daada. Tâ bizim da dilimiz Başkasmnan sırada. * * *

Ana dilim paskadan. Ona doyamam bir kerâ. Ban onsuz hiç bir da gün Yaşamayacam zerâ.

C 4. Açıklayın bu şiirlerin sıracıklarını. Nesoy erdâ durer gagauz dili, sizin bakışınıza görâ, başka dillerin arasında Ukrainada. Düzün dialog bu temaya: „Ana dilim". C 5. Siirederâk bu ilüstrafiyayı, annadın, ne görersiniz? Bulunuz baalantıları, yaraştırarak şiiri hem fotoyu. Nica siz anneersınız sevda ana dilinâ?

Körpa, gagauzlar

C 6. Bulun beş söleyiş ana dili için, yazın onnarı tefterlerinizâ. Açıklayın birisinin maanasını. Düzün bir geniş yazılı cuvap onun maanasına görâ.

C 7. Düzün bu laflardan tekst. Yaamaa yaamur başladı hızlı, gürüldedi gök, çaktı çimçirik tezdâ. Üçüncüsü sora, koray bir taa yukarı uçtu ardına koraym o. Kaybeldi, noktaya kara dönüp bir, orada. Gökâ uçtu sora, kuş bir nasıl, dönmââ baş ladı da o, karıştı tozlara biri koraylann. Koraylar kaçmaa başladılar, atlayarak hem kösteklenerâk, buyanı-oyanı üstünda kır. Sardılar gibi duman, günü da, kalktılar dooru gökâ, olup direk dönâr kara bir, tozlar tezdâ. Tüüleri, çekirgeleri, samannan taşıyarak ardına, kaçtılar üstünâ kır tozlar sora, toz kalktı gibi alka üstündâ yol; kaldırdılar fışırtı çorlannar bıldırkı hem otlar osaat. Üstündâ kır dönmââ başladı sıklıklan hem şamataylan o da çıktı lüzgâr büük, koptu nesâ havada uslu birdân-birâ. Kendisini dürdü da, “Bân hazırım”:

deyerâk üstünâ kır baktı sansın o. Bulut boz bir göründü ansız dan arasından bayırların. çorlan - öla kuru ot, tukurlanan kırlarda şamata - gürültü koray - ufak çalıcıklı saplayıcı yaban otu

Yazın yaratma-fikirlemâ bu temaya:„Bizim ana dilimiz - bizim zenginniimiz".

§2. LAF KURULUŞU 9. Okuyun teksti demekli. Düzün ona sadâ plan. Annadın plana görâ.

“AYOZ LU” (lobut) Kırgız Pidoşun Vanisi hem Örnek Kostinin Senkası manastıra giderlâr. Yolleer ana-bobalan spiyada olsunnar da günaalarmdan paklansmnar. Şoparlann cöplerindâ para, gümüş yokmuş, ama alerlar evdân birâr mum. Manastırda sıymer onnar insan arasına, itirişerlâr, bekleerlâr sıralarını, nezaman spiyada olaceklar, komka da dadaceklar. İn

san itirişer, çiineer biri-birini, ter-sucaaz olmuşlar. Genâ ani Vaniylân Senka artık onbir yaşındaymışlar, koca boydaymışlar, sinir li şoparlarmışlar, biri-birinâ dayanerlar, yardım ederlâr. Neredâ zor geçmââ, mekleyerâk ayakların altından geçerlâr. Artık onnara da sıra geler spiyada olmaa. Toplaner altı şopar, diz çökerlâr popazm önündü, para çaşkasma da gümüş aterlar. Sade Vani hem Senka parasız diz çökerlâr spiyada olmaa. Tâ onnan örttü popaz bir gümüş hem altın ipinnân dokunma ruba peşinnân da salleer kruçasmı, naşisâ okuyer. Sesleer uşaklar, bekle erlâr, nezaman cannan paklanacek, günaalan yok olacek. Tâ Vani dürttü Senkayı enindân. Popaz hep işinâ baker. Anneer Senka, ne lââzım yapmaa, nicâ laflaşmışlar. Uzader Senka elini, aler gümüşlün çaşkacıı, verer Vaniyâ, Vani dâ yavaş aktarer onu koynusuna. Elleri Senkanm titirer, sansın orman sıklet almış. “Sade görmesin, sade görmesin! Yardım et, allahım, yardım et, allahım, kimsey görmesin!” - duva eder Senka. Vani taa da beter duva eder.

Çıngırdadı gümüşlâr koynuda. Şoparlann ikisinâ öla geler, ani kamçı patladı. “Hazır, te şindi tutaceklar!” - şüpelener Vani. Ama kimsey bişey işitmeer. Hepsi işinâ baker. Popaz hep kruçasmı salleer, naşisâ okuyer. Tâ o sorer: - Tatinizi, mamunuzu sesleersiniz mi? - Sesleeriz, batüşka! - bir seslân cuvap Verdi şoparlar. - Yalan söleersin mi, birkimseyi aldadersm mı? - sorer popaz, iildip kruçasmı Senkanm başına. Senkaya geldi, ani tutuldu da bilmedi, ne sölemââ. Suser, sansın oklavayı yutmuş, da bilmeer, ne demââ. -...Aldatmeenm, batüşka! - cuvap Verdi Senkanm erinâ Vani. Sorer popaz onu-bunu, akran şoparlar sa ter-sucaaz olmuşlar, dayanameerlar, nezaman bitecek bu zeet. Geler onnara, ani bu diz çökmâk bitmeyecek, ani buradan kurtulmak yok. Ama tâ kaldırdı popaz hepsini. Çocuklâr biri-biri ardı sora dattılar birâr kaşıcak komka. Çıkerlar spiyada odasından, nicâ kedilâr, ani yuurt çölmeeni devirmişlâr. Popaz salladı taa bir kerâ kruçasmnan, ama ... vay, vay, vay..! batüşka attı gözünü çaşkaya, sora Senkaya, çaşkaya, sora Senkaya. Duydu şopar, ani kayıp işi. Senka en kenardaydı, onun için dâ popazm bakışı ona düştü. Po paz ölâ baktı Senkaya, ani buna geldi, kanatlan olsa uçsun da kimsey onu görmesin. Nekadar yaşamış şopar, bölâ işlâr yapma mış. “Tâ-tâ-tâ-tâ-tâ, te şindi batüşka baaracek da beni kavrayceklar”, düşüner Senka. Ama utandırmadı kendini popaz, sustu. Canı sa acıyer, ani ha zır toplanılmış parası şoparlann cöbünâ düşmüş. Ama yok ne yapmaa, ölâ oldu. Salleer popaz kruçasmı, akimcasına da düşü ner, üfkelener: “Şeytan alsın, bilâydim dâ sokultmaydım şoparları, mayii oldum birkaç gümüşâ. Genâ ani bobalan allaacı adamnar: imekleri yok, ama klişeyi brakmeerlar fukaaralansm, kendileri aaç ta ölselâr, burayı bitki bukalannı getirerlâr”. Çıker şoparlar manastırdan, ter-sucaaz olmuşlar, giderlâr evâ, almışlar bir sapa yol, olduu hursızlık için lafederlâr, neyâ harcamaa parayı düşünerlâr. Gelerlâr onnar evâ, analannı hem bobalannı sevindirerlâr, ani spiyada olmuşlar. Sabaası Senka gider şkolaya, Vani dâ tolokaya, koyunnan gütmââ. Şkolada o günü taman popaz molitvalıı üüredirdi. Duyurdu Senka, ani tutuldu manastırda, ama bilmedi, ani onu taa o günü popaza sattılar. Bileydi, şkolaya artık gelmeyeceydi, lo buttan da kaçaceydı.

Girdicâân klasa popaz darıldı ona. Hepsi taman molitva yapırdı, duva edirdilâr. - Nasıl toplamışın parmaklarını, hayvan? - Üçünü bireri, batüşka! - cuvap Verdi Senka. “Şark!” - yapıştırdı popaz ensesinâ bir şamar. Sora genâ, sora genâ. Kısmış Senka ensesini omuzlarına, koruner elceezlerinnân, ama etiştirâmeer, hep ensesinâ, ensesinâ kableder. Artık Senka sinmiş, nicâ düülmüş sur, korunmeer da, yattırmış kafasını parta üstünâ, popaz sa hep düüyer. Kalanı uşaklar molitvalannı yaperlar, kör-saar gibi dolaya bakmmeerlar, işinâ bakerlar, ama suratlarında sansın bal mumunnan yazmışlar bir korku. Hepsi sakmer, ilişmesin üfkeli popaz onnara da. Düüyer Senkayı popaz, canı acımeer. Düüyer hem dâ akimda tüter bu “ayozlu” lobudu. S. Kuroglu sinirli - кругленький хлопчик cannarı paklanacek - очищення душі sıklet almış - судоми toloka - степова місцевість sıır - худоба, живність Ü 10. Aşaadakı temel laflardan eni lafları düzünüz.

Meyva, can, oku, resim, incâ, tafta, yazı, klisâ, başça, oyun, saa, su, sıra, ekmek, kiyat, ilaç, porezen. C 11. Aşaadakı lafları yazın, annadın onnarın dooruyazılması için hem anğı laflardan onnardüzülü.

Aklmagetirmâk, alabildiinâ, ardlaf, başabaş, birtakım, ikitaraflı, dörtkatlı, karagözka, kabuletmââ, açıvermââ. C 12. Yapın morfema analizi bu laflara:

Taketmââ, taligacık, taftalamaa, şindilik, neetlenmââ, evdekilâr, okuyucu, ekinnik.

c 13. Aşaadakı lafları iki bölümâ payediniz, angılarında laf düzücü hem laf diiştirici afiksleri var. Laf düzücü afikslerinnân bir tarafa, ama laf diiştiricilerinnân - başka tarafa. Gaaçlık, aalayiş, aaraştıncı, köpââ, çaler, acımsı, verdi, adama, adetâ, adamak, adetçâ, adaşa, birisi, ağaya, adı, bunu, büücâk, ca navarın, ceeri. 10

Laf diistirici

Laf düzücü

m Bilersiniz mi siz?

Pötr İlyiç Çaykovskiy (1840-1893) taa 24 yaşından her yıl birkaç

ay yaşamış Ukrainada, neredâ yazmış 30 zeedâ yaratmasmnan.

Pötr İlyiç Çaykovskiy

„Çizmeciklâr”

Bilersiniz mi siz? Anota|iya - kısadan açıklamaa kiyadm, tekstin temasını hem öz fikirini. Kompozi|iya - artistik yaratmanın, tekstin düzülmesi, onnarda kurmak payların baalantılan, bütünnüü.

Düzün yaratma - miniatüra reprodukfiyaya görâ.

TEKRARLAMAK §3. LAF KURULUŞU (TEKRAR). GAGAUZ DİLİNİN ZENGİNNİİ <15. Okuyunuz teksti. Ne iş için o? Okuyunuz 2-3 cümleleri da sölâyin kendibaşına söz paylarını. Ne onnar göstererlâr, nesoy soruşlara cuvap ederlâr? Ayırın teksttân lafları, angıların maanalarını bilmeersiniz. Bulunuz sözlüktü onnarı, düzün cümlâ.

İlkyaz. Büük sokakta, bir aul boyunda, durardı bir bölük adam, hepsi sıradaki izmetker insannar, angılan lafedârdilâr yarım ses li

lan. Onnar durmamayca bakmardılar dolaya, da hep işidilârdi gülmâk patlaması... Bölüktâ hepsi istârdi solemââ kendi en kes kin cümbüşlerini, onun için annatmalann arası hemen olmazdı, da biri, sesleyerâk öbürünü, beklârdi, nezaman o bitirecek, ki çeketsin kendi cümbüşünü. D. Kara Çoban

C 16. Yapın morfologiya analizi bu laflara: ilkyaz, büük, bir, hepsi. C 17. Cuvap edin soruşlara, getirin örnek: -

Ne o adlık? Ne o kendili hem adetçâ adlıklar? Ne gösterer nışannık? Nesoy iki grupaya pay olerlar sayılıklar? Ne o aderlik?

C 18. 1) Düzün yaratma - miniatüra "Benim aylam". Yardımcı laflar, küçük ayla, büük ayla, batü, kardaş, kaku, kızkardaş, dostluk, birlik, annaşmak...

2) Doldurun yaşamak aacını.

Oyun!

Kim taa islââ? - Kaç adım sendân tablayadan? - Kaç adım sendân kapuyadan? 12

Kiyadm kalımı kaç santim? Kalemin uzunnuu nekadar? Kaç söz payı - kendibaşma? Kaç söz payı - yardımcı?

£ 19. Ayırın cannı hem cansız adlıkları iki direcââ da yazın onnarı tefterlernizâ.

CANSIZ

CANNI

C 20. Okuyun aşaadakı söleyişleri. Nica onnarı anneersınız? Düzün bir geniş yazılı cuvap birisinin maanasına görâ. Bu temaya bulun taa başka söleyiş.

Üstün-körün okumasının yok faydası. Yazıcıyı ayırasın ölâ, nica ayırersm dost kendinâ.

C 21. Kendiniz yazın birârannatma teksti, onnarın adı olsun te bu tema:„Bön okudum bir meraklı kiyat". Açıklayın tekstlerdâ bibliotekanın te bu duvar

yazısını:,,//kiyatdoluydur derin fikirlarlan, bilgilarlan, duygularlan".

Q 22. Düzünüz lafbirleşmelerini, angıları düzülü: "nışannık+adlık", bakarak bu resimâ.

Örnek: üüsek yapı, ...

Vernadskiyin adına biblioteka Kievda

C 23. Aşaadakı teksti okuyun, onun strukturasını hem katlı planını kurup, tefterlerinizâ yazın.

Düş gibi küçüklüüm Bitki günnerinâ kadar çıkmeer insanın aklisından küçüklüü. O sevgili, bahtlı, unudulmamaz günnâr, açan bütün gün sabaalendân avşamadan doyameersm oynamaa sokakta. İmek dâ imââ istâmeersin, nekadar da sesetmesinnâr sofraya analar-bobalar. Sanersm, ani şindi ayırılacan evâ da kaçıracan en meraklı oluşla rı. Türlü oyunnarı oynayardık: koolaşmacık, yumacacık, cenkçââz, 13

evcecik, çelicek,bom-bom boyacık, tıfracık, çinicik, aşıcık, seksek, çatı aşırısı atlamaa. Çok beenârdik toplan “Ştandur-ştandur” oynamaa hem oyunu “Ördeklâr-avcılar.”

Düşümdü da, aynımda da - günnâr, açan mamuylan tati taa gençtilâr, biz da uşaklar taa şkolaya gezârdik. Te enikunu girdim o içeri, neredâ bütün ayla toplanardı avşam-avşam. Masanın üs tünda döşeli çiçekli muşama, duvarda lakleer saat, peçkanm içindâ çıt-çıt yaner odunnar. Bizdâ sâ,uşaklarda, ikişâr kırmızı ya nak, durenz dayalı sıcak sobaya, yısıdenz ellerimizi, zerâ kızak kaydık alaca karannık çöküncâ... Te mamuyu görerim, nicâ getirdi bir tepâ çini, koydu onnan masa üstünü da çeketti kotarmaa suannı mancasını; bobayı da, nicâ çıker maazadan bir çanak turşuylan. Fit birdân burcu-burcu kokular kapladılar içersini. Annadenm da o kokulan genâ duyenm ölü keskin, sansın vakit hiç geçmemiş da durer erindâ. Var ını nicâ silinsin fikirindân bu resimnâr, açan onun kokusunu da duyersm, renklerinâ dâ elinnân dokunersm, aym-açık işidersin sesleri o geçmiş vakıtlardan? Yok nicâ! Onuştan insanın yaşama sında, küçüklüü - en tatlı, en paalı, unudulmaz bir da kıpımcıı, zaman. Tina Sürma

C 24. Ayırın bu teksttân aderlikleri da yazın onnan bölümnerâ görâ. C 25. ıâ Ayırın yaratmanızdan "Benim aylam"adlıkları, nışannıkları, sayılıkları,

aderlikleri da yazın onnarı tefterlerinizâ.

§4. İSLİK: MAANASI, MORFOLOGİYA NISANNARI, SİNTAKSİS ROLÜ C 26. Okuyunuz teksti demekli. Nesoy söz tipindâ o yazılı? Anğı söz payı düzer bölâ tekstleri. Annadın teksti sıradan.

Cenk - halk karan. Cenk - o bir zarar, kahır, onun eri yok bu Toprakta. İnsan kayıl yavan ekmek imââ - sade olmasın cenk. Kim cengi geçirdi, büün işitmââ dâ istâmeer bu lafı. Cenk getirer ölüm, sa katlık, üüsüzlük, aaçlık, kan dökülmâk, 14

bozgunçluk, fukaaralık, kahır. Cengâ lââzım hep karşı koymaa, ona yok er bizim topraamızda! Ko raat büüsün ekinnâr, da insan, sevinerâk, gülâ-gülâ altın başakları vakıtlan toplasın, sora da aylesini doyursun. Cenk olmasın, hiç bir da zaman kapamasın o kara bulutlar güneşi, atılmasın atom toplan, korkutmasın uşaklan, kıymasın kabaatsız girginneri, nica oldu o Büük Vatan cengindâ. Cenk braktı unudulmaz bir iz bütün halkın yaşamasında. Ko bütün memlekettâ, hepsi milletlâr her zaman bulunsunnar uslulukta! Ko bulutlar olsun temiz! Ko şen şılasm gün! Ko raat uşaklar uyusun! Ko çalkansın raat kırlarda ekinnâr! Cenk kırer yaşamayı, ondan lââzım korunmaa.

; halk kararı - büük kahır

İşliklerin te bu morfologiya nışannarı vardır: onnar diişilerlâr üz* lerâ görâ, onnarın var sayıları, zamannarı, çalımnarı hem başka for maları. Örnek: Bulutlar gökta kayerlar. Kayerlar - işlik, oluşluk çalımında, şindiki zamanda, çokluk sayısında, üçüncü üzdâ. İşliklerin var daymalı morfologiya nışannarı (zaloglar, geçâr hem geçmâz) hem diildaymalı nışannarı (çalımnar, sayı, üz, zamannar) İşliklerin sintaksis funkfiyası: işliklâr cümledâ çok kerâ predikat olerlar. Predikat olup, onnar gramatika hallarını kullanerlar. Örnek Ç.h. G.h. Ban geçtim bir dar köprüdan, yolu kısaltmaa deyni. Geçtim - işlik, cümledâ rolü - predikat. Geçtim neredân? Köprüdan - hallık, düzülü adlıktan Çıkış halında. İşlik kullaner Çıkış halında adin. Kısaltmaa neyi? Yolu - tamannık, düzülü adlıktan Gösterek halında. İşlik cümledâ kullaner Gösterek halında adin. C 27. Teksti „Vakit sayıcısı" demekli okuyun. İşlikleri bulup, açıklayın, anğı üzdâ, sayıda, zamanda onnar kullanılmış.

Vakit sayıcısı Açan Nastradin üürenârmiş şkolada, üüredici dayma annadarmış dünnedâ yaşamak için, türlü yortular için, vakit için. Bir kerâ

urokta o demiş: - Tâ şindi taa ilkyaz. Günnâr uzaner, gecelâr sâ kısaler. Bir ay dan sora, açan gelecek yaz, gün olacek bir saat taa uzun...

Geçmiş bir ay. Genâ laf olmuş urokta günnâr için, da üüredici

sormuş Hocaya: - Ya, sölâ bizâ, Nastradin, - kaç saat var bir sutkada? - Sindi sutkada var irmi beş saat, makar bir ay geeri irmi dört tü, - girgin cuvap etmiş Nastradin.

Urokta bulunan uşaklar hepsi gülmüş.

C 28.Teksti okuyun, ondan işlikleri çıkarın, işliklerdân afikslerini alıp, yazın onnarın temel formalarını, verilmiş örnââ kullanarak..

İlk kaar Dekabri aym bitkisi. Ban hem Miti durenz bizim evin saçaan altında, bekleeriz, yaamur çisetmesi durgunsun. İkimiz dâ pek

gücenârdik may, bir ay geçti, nasıl lââzımdı şindidân sora kış çeketsin, artık yıl sopasmnan eşiklerâ urardı, ama kaar hep yoktu, hep yoktu... ...Karannık olardı. Miti gitti evâ, bân dâ girdim içeri, danıştım anama: - Yaacek mı bir sıra kaar osa yaamayacek mı? Bıktım! Ozaman mamu dedi: - Kışın kaarlannı saksannar harcamışlar, onnar kendi yavrula rın yannannı biyaz boyamışlar. Benim pek üfkâm çıktı o arsız saksannara, angılan bütün yaz yımırta kapmaa bakerlar, kışın da kaarlan daaderlar. Yorgan altı na girdiynân, neetlendim: nekadar saksan görecâm, hepsinâ sopa atacam. Ko bizim küüdâ azalsın şunnar, başka erlerâ kırlasmnar da baari kışa kaar yaasm. Bân duymadım, nasıl uyumuşum. Sabaalân yorgan altından bana suuk geldi. Açan pençereyâ baktım... pençerenin sırçaları türlü-türlü ayaz çiçekleri olmuş. Osaat annadım, ani kaar yaadı.

Hızlı giiyindim,dışarı çıktım. Herersi gözâldi, bim-biyazdı, çizme lerin altında kaba kaar kıtırdaardı. Tokadın kazıma bir saksan konmuştu. Uz bana bakardı. O da sevinârdi bu gözelim biyaz şalinkaylan daartılı kışa... Örnek: durenz - dur.

C 29. Düzün yaratma-miniatüra„Benim batüm, uçum askerci" kullanarak yazılı sözünüzdâ türlü işliklâr. Annadın, neyâ görâ belli edersiniz işlii nicâ söz payını. C 30. Düzün prezentafiya „Bizim küüyün anılmış askercileri". Kullanın sözünüzdâ işlikleri. 16

С зі.

Bitirdin bu söleyişleri:

Eski dost... Garga gargaran gözünü... Geç kaldın - ... Beygir ahırda... Daa fıdansız...

Bayırın ardı... Demir sıcakkana... Bir yılın... Biri yaper...

Bizim düündâ... > Nesoy söz paylarını taa sıkça kullandınız?

§5. İSLİK: İSLİKLERİN TEMEL FORMASI

______ >_________ >__________________________________________ C 32. Okuyun dikkat teksti, annadın sıradan onun içindeliini. Sölâyin, anğı bölümdân olduu bu tekstin? Bulup onun cumlelerindâ sayılıkları, altlarını çizin, açıklayın onnarın dooru yazılmasını. İşliklerin altlarını ikişâr çizgiylân çizip, sölâyin, anğı soruşlara onnar cuvap ederlâr.

DEVÂ

Deva - tabiatın bir fasıl ev hayvanıydın Taa eveldân insan bu hayvana şaşarmış: nasıl deva ölâ çok dayaner kızgın, ateşli, sıcak havalara! Deva çok dayaner susuzlaa da, o var nica çok vakit su içmesin, ama, açan su bolluuna razgeler, o var nica bir büük fıçı su içsin. İçilmiş suyunu deva biler nicâ harcamaa, pek sıkı hem azarak onu harceer. O hiç terlâmeer. Onun derisindâ büüyer pek sık hem uzunca tüüceezlâr, angılan koruyerlar deveyi sıcaktan.

Yazın, üülen vakıdmda, açan yakar sıcak havalar oler, devenin tüüleri var nica yısmsmnar seksân gradusadan, ama hep bu vakit onun derisi yısmer sade kırk gradusadan... Soluyer deva siirek, sade sekiz kerâ bir minutta, bir köpek sa genâ bu kayet sıcak günnerdâ var nica solusun üçüz-dortüz kerâ bir minutta. Devâ kendi içilmiş suyunu sansın kamburun içindâ koruyer. Açan bu hayvanda sıcaktan yaa başleer erimââ, onda oler çok su üz gram yaadan, üz edi gram su oler. Devâ, kaybederâk suylan bilâ kendi tenindân aarhınm, üçüncü payını, var nicâ aftalarlan gezinsin kızgın, çol erlerdâ hem taşısın arkasında aar çuvalları.

kızgın, çol erlâr - kızgın, boş, kumdan erlar (Orta Aziyada hem başka) devâ - верблюд yakar sıcak (havalar) - сильна спека susuzluk-спрага kambur - горб m..- Söz payına, angısı gösterer obyektin işlemini yada halını, işlik deя niler. İşliklâr te bu soruşlara cuvap ederlâr: ne yaper? ne yaptı? ne

yapacek? ne oler? ne oldu? ne olacek? ne yapmaa? ne yap? hem başka.

Gagauz dilindâ işliklerin gramatikayca temel forması te buydur: işliklâr izin çalımında, ikinci üzdâ, birinci sayıda. Örnek ne yap? git, al, çek, bak, solu, başla h.b. İşliklerin sintaksis funkfiyası: işliklâr cümledâ çok kerâ predikat olerlar. Predikat olup, onnar gramatika hallarını kullanerlar. Örnek Bân geçtim bir dar köprüdân, yolu kısaltmaa deyni.

c 33 * Aşaadakı cümleleri yazın. İşlikleri bulup, altlarını çizin. Sölâyin, anğı soruşlara onnar cuvap ederlâr. 1. Büük kardaşım düzdü kendinâ ev. 2. Te bizâ dâ kış geldi. 3. Buz eriyer sıcakta. 4. Çok uyumaa - naafılâ. 5. Dostum resimneyecek bir patret. 6. Dışarda lüzgâr eser. 7. Başçadakı açık çiçek

leri Miti kopardı. 8. Todur uzun odunnarı kıydı. 9. Yaann Vasi ya kacak taşıyacek. 10. Küçük uşaklar sokakta oyneer.

C 34. Koyunuz işlikleri temel formasında: Üürenmââ, brakmadı, üürensin, işleer, oler, sevârdi, başla dı, kaybeldilâr, katıldı, etişmedilâr, tiparlamıştı, kaldırmaa, iler18

lemââ, düzer, yaperlar, etişmââ, unuder, bozulmaa, bitirer, çevir miş, sallamış.

C 35. Düzün tekst, angısının söz tipi - annatma. Nesoy söz payı bölâ tekstlerdâ taa sıkça kullanıler?

C 36. Okuyun demekli yaratmayı. Nesoy janrada o? Argumentlâyin cuvabınızı. Bulunuz işlikleri, koyup onnarı temel formasında.

Eşek çalgıcı istemiş eşek çalmaa türkü, Alıp ta sıbıder erâ ükü. Kaç yıl oldu çuval taşıyenm Bân parasız, İyelerim tarak gibi şıleerlar yulafsız, E, bân ne taa mı aşaa horozdan? Derim pak teneki oldu tozdan. Bana da ses verdi bu dünnedâ Allaa, İştân hem sopadan eridim bân bu kilaya! Büündân hem taa ötââ çalenm bân düünnerdâ Benim erim haliz ölâ erdâ. Kâr o vakit keçi tekeylân evlener, Çok musaafir onnara düünâ geler. Eşek ta tutturer bir bet ava, Tavandan düşer erâ suva. Kaybederlâr gelini hem saadıcı. Hepsi daaler, Kaler eşek bir çalgıcı.

V. Uzunov C 37. Yukarkı iştân ayırın işlikleri, yazın onnarı tefterlerinizâ, annadın, nicâ düzülmüşlâr. İki işliklân düzün cümlâ.

C 38. Yapın bu cümleyâ sintaksis analizi, annadın işliin sintaksis rolü için. Nikolay Baboglu deneer kendisini dramaturgiyada da.

Bilersiniz mi siz? Yazdırmak yaratmalar yazılerlar taa sık tabiat için, erin üzü için, bir resimâ bakarak, tabiatın bir obyekti için, yaratmada personajm harakteristikası için yada onun patredi için hem başka.

Yazın annatma„Pazargünü". Çizin işlikleri iki çiziciklân.

1) Nicâ siz geçirersiniz pazar gününü? 2) Nesoy meraklı işlâr yapersınız pazarlarda? 3) Neçin beenersiniz pazarı?

§6. İŞLİİNDİİŞİLMESİ C 40. Okuyunuz şiiri. Açıklayın onun temasını hem öz fikirini.

İslââ, açan güneş göktü, Hem diil sâ mamu hiç hasta. Boran gezsin kâr küülerdâ, Bizâ kuytu anamızda. Onun ürââ dolu şeker. O hepsindân bizâ yakın, Onsuz dünnâ diil pek aydın. G. Gaydarcı Q 41. Bulun yukarkı şiirdâ işlikleri, annadın onnarın diişilmesi için. Diiştirin üzlerâ görâ da yazın tefterlerinizâ.

вп.л İşliklâr gagauz dilinda diişilerlâr üzlerâ, sayılara, çalımnara hem * zamannara görâ. İşliklerin var üç üzü, iki dâ sayıları: l-üz, ll-üz, lll-üz; birlik sayısı hem çokluk sayısı. Örnek: Üzlâr - birlik sayısı, üzlâr - çokluk sayısı / üz - ban alerım, biz alerız II üz - san alersın, siz alersınız III üz-o aler, onnar alerlar Bundan başka, işliklerin var üç zamanı: geçmiş, şindiki, hem gelecek. Örnek: O yazer - şindikizaman O yazdı, yazmış - geçmiş zaman O yazacek, yazar - gelecek zaman.

İşliklâr diişerlâr iki türlü: 1. Konsonnan bitan işliklâr-ver, kal, dur h.b. 2. Vokallan bitan işliklâr-oku,yıka, sesla h.b.

C 42. Okuyun G. Gaydarcının aklına getirmesini kendi aylesi için. Bulun işlikleri da yazın tefterlerinizâ, annadın onnarın diişilmesi için. Bizim aylemiz çokuşaklı bir aylâydi. Bobasız büüdük, anaylan sade, bân-edi yaşındaydım. Ama büüdük, sesledik anayı, aaçlıı da geçirdik, etiştik islââ yaşamaya da. Bân onaltı yaşındaydım, açan evdân çıktım, ama anayı özlâdim, geldiynân evâ, onnan çok lafa durardım. O büüttü bizi: altı kardaştık, bir da kızkardaş kaldı saa, ama duudurdu o dokuz uşak. Anamız çok can yakındı bir kan. O bilârdi halk türkülerini, çalardı bizâ. Bir yıl şkolaya gitmişti sade. İlaçlamak tarafım da

bilârdi. Bütün küü ilaçlamaa getirârdi ona uşaklarını. O altmış edidâ geçindi... Bân onun için peet yazdım...

Ne gözâl yaşamaa ayledâ, Açan mamuylan baka evdâ! > Nesoy baalantı şiirlan - is 38 hem annatmaylan - is 40. Argumentlayin cuvabınızı. C 43. Aşaadakı cümleleri yazın. Sadâ hem katlı cümleleri bulup, gramatika temelini gösterin.

Saçak kuşları hem güllâr Her yıl başçamızda büüyer gül gümeleri. Yazın gümelerdâ açerlar kırmızı gül çiçekleri. Bu yazın da onnar ölâ gözâl açtılar. Güllerin çiçeklerindâ peydalandı incecik biyaz kurtçaazlar. Göründü, ani onnar iyeceklâr güllerin yapracıklarmı hem tomruklarını. Zihirli ilaç serpmesindân kurtçaazlar ölmedilâr. Bir yaz günü bir bölük saçak kuşu kondu gül gümelerinâ. Onnar üüsek cıvlamasmnan başladılar gagalamaa güllerdân kurtlan. Bu

kuşlann ardına geldi başka bir bölük saçak kuşu. Hepsi bu kuşlar yaptı kendi işini. Onnar pakladılar gül çiçeklerini kurtlardan, onuştan bu yazın pek çok hem gözâl gül çiçââ başçamızda vardı.

gül gümeleri - кущі троянд tomruk - пуп'янок saçak kuşu - горобець zihirli ilaç - отрута

C 44. W' Yukarkı teksttân„Saçak kuşları hem güllâr" işlikleri bulun.

I -var. -vokala bitân; II-var. - konsona bitân. C 45. Aşaadakı işlikleri yazın, diiştirerâk onnarı geçmiş zamanında birlik hem çokluk sayısında. Kullanın verilmiş örnââ: Görünmââ, korunmaa, baktırmaa, içtirmââ.

Çokluk sayısı

Örnek: Birlik sayısı Bân göründüm, ...

Biz göründük, ...

£ 46. Aşaadakı işlikleri yazın, herbir işliktân kurun onun temel hem infinitiv formalarını. Aazdan koyun soruş herbir işlââ. Kullanın örnââ: Sıbıderım, sesleerim, durenm, oyneer, süpürdü, bekleerlâr, söleeriz, pineriz, topladık, kuudu, sarsıleenz, enseeriz, besleerlâr, iisilttik. Örnek: sıbıderım - sıbıt-sıbıtmaa, ...

C 47. Aşaadakı teksti yazın, işlikleri bulup, ikişâr cizgiylân altlarını çizin. Aazdan açıklayın o işliklerin sayılarını, üzlerini, zamannarını. Bellili cümleyâ yapın sintaksis analizi.

Plastmasadan kuancık Çok kerâ diri kuancık sansın oyun oy neer hotulun dolayında. O döner, döner, sora yukarı üçer, aşaa düşer. O, dönüp, ileri hem geeri üçer, sora- saa hem sol taraflarda uçuşer. Bölâ kuancık annader kafadarlarına, neredâ o bulmuş çok nek tar kendinâ. Bilgi izmetçileri, aaraştırıp, üürendilâr, ne annader kuannann oyunnarı. Onnar düzdülâr plastmasadan küçük bir kuancık da kolverdilâr onu hotulun yanına. Oyuncak kuancıı pek ii sesleer bilgiçlerin televiziyâ komandasmı. Bu kuancım oyunnarı kalan kuannara gösterer yolu o erlerdâ, neredâ var çok çiçecik. Diri kuannar anneerlar plastmasadan kuancım oyunnannı. On nar ucerlar nektar toplamaa yırak kırlardan. Onuştan hotullar çabuk dolaceklar kuan ballannnan. kuan(arı) - бджола nektar - нектар, квітковий пилок bilgi izmetçileri - науковці plastmasadan kuancık - пластмасова бджілка £ 48. Aşaadakı şiiri okuyun, işlikleri bulup, ayın okuyun, aazdan açıklayın onnarın tizlerini, sayılarını, zamannarını.

Güz altın döşeklân Yolumu örter. Yukarda geç yazlan Lüzgâr koolaşer. Fidandan düşârkân, Yapraklar döner. Güzün, gün şılaklan, Gözlâr kamaser. 5

Bu güneş gülârkân, Gülümseerim bân. Bu soluu çekârkân, Hoşlanersm sân. S. Kuroglu C 49. Yazın cümleleri, işlikleri koyarak lââzımnı üzdâ, sayıda hem zamanda. İşlikleri koyun geçmiş, şindiki zamannarda hem infinitiv formasında. 1. Pazar günü Angil (başar) (oku) bir meraklı kiyadım. 2. İki kardaş Simu hem Petri (git) cümertesi sabaalân baaya üzüm (ge tir). 3. Ekskursiyadan biz tez (gel) şkolaya. 4. Ekmeksiz (i) manca yı olmaz. 5. Siz (otur) yannaşık da biri-birinizâ yardım (et) takrir yazmaa. 6. Onnar (etiş) bostana da (çeket) yolmaa kökennerdân otlan. 7. Çoban, koyunnannı sulayıp, (ayda) onnarı çayıra. 8. Sa baalân kırlar, daalar, alçaklar hem yamaçlar, çiçeklâr, otlar, kuş lar - hepsi (diril) birdân. 50. jö Aşaadakı işlikleri yazın, onnarlan kurun işlikleri şindiki zamanda,

3-üncü üzdâ, birlik sayısında, verilmiş örnââ kullanarak. Aazdan açıklayın işliklerin formalarını hem zaloglarını. Alatla, atla, dur, ek, sat, koy, sil, kuru, seslâ, beklâ. Örnek: al- almaa- aldırmaa- aler- aldırer.

§7. İSLİKLERİN DÜZÜLMESİ. SADÂ İSLIKLAR.

DÜZÜLÜ İSLIKLAR. KATLI İSLIKLAR

________________ JJ____________ C 51. Okuyun söleyişleri. Annadın, nicâ anneersınız onnarın maanalarını. Nesoy temayı açıkleerlar söleyişlâr. Ayırın işlikleri, yapın morfologiya analizini kısadan.

Vatandan paalı yoktur 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Vatanın düşmanına doyma kin beslemââ. Halk vatansız olmaz. Vatanı korumaa - herbir vatandaşın boyun-borcuydu. Vatanın zenginnii - üüreniklâr. Kendin kayıp ol - Vatanına zânnık yapma. Vatanın kaaviykân, aylân raatlık çeker. Kusun da vatanı vardır. 5 23

С 52. Düzün asofiatiya lafa„küü" kullanarak epitetleri.

Kuu

и» İşliklâr taa sık düzülerlâr adIıklardan, nışannıklardan, duygucular" dan maasuz afikslerin yardımınnan. Örnek yol(adlık) - yolla (işlik) Serin (nışannık) - serinnâ (işlik) Of(duygucu) - ofla (işlik).

C 53. Düzün bu afikslerin yardımınnan -la, -la, -ıl, -il, -ul, -ül, -laş, -lış, -lan, -lın, -na, -nan, -nen, -dir, -dır, -tir,-tır, -tur, -tür bu laflardan başka işlik. İkisinnân düzün cümlâ. Yapın analiz. Toz, el, şeker, adım, söz, ur, çek, kin, raat, iç, uç, İsla, boş, pak, incâ, karar, geçir, ban, korkut, mau, şaka, laf, sil, holoy, kaymak, tuz, er, yaz.

им İşliklâr düzülmelerinâ görâ üç paya bölünerlâr: * 1. Sadâ işliklâr. 2. Düzülü işliklâr. 3. Katlı işliklâr. I. Sadâ işliklâryalnız bir köktân düzülüydülâr. Örnek: git, dur, al, kapa, düz, bak h.b. II. Düzülü işliklâr laf düzücü afikslerin yardımınnan düzülüydülâr. Örnek iş- işla, baş- başla, er- erleş, su- sula. Düzülü işliklâr sadâ işliklerdân (temel formasından), adlıklardan, nışannıklardan, sayılıklardan hem başka söz paylarından kurulerlar. Bölâ işlikleri düzmââ deyni, en çokte bu laf düzücü afikslâr kullanılerlar: 1. -la, -la: top- top-la, kol- kol-la, ses- ses-la, göz- göz-la 2. -//, il: at-at-ıl, ver-ver-il (at, ver -işliklerin temel forması) -ul, -ül: ur- ur-ul, düz-düz-ül (ur, düz - işliklerin temel forması); 3. -dır, -dir, -dur,-dür,-tır,-tir,-tur,-tür: al-al-dır, gez-gez-dir, boz-boz-dur, çöz- çöz-dür, bas- bas-tır, çek- çek-tir, tut-tut-tur, küs- küs-tür. III. Katlı işliklâr düzülü iki laflan: baş laflan hem yardımcı laflan. Örnek afetmââ (af - baş lafı, etmââ - lafın yardımcısı), siiretmââ (şiir baş lafı, -etmââ - lafın yardımcı payı).

£ 54. Aşaadakı lafbirleşmelerini yazın, düzücü işlikleri bulup, onnarın afikslerini çizgicik aşırı yazın, verilmiş örnââ kullanarak. Örnek: pakla - pak-la.

Pakla içersini, seslâ ananı-bobanı, karşılaş dostunnan, sula hayvannarı, eklâ kiyatçıı, koola piliçleri, gezdir uşaa, topla tenele-

ri, tuzla patlacanı, dinnen güneşâ karşı, çektir çatıyı, çözdür düünüü, bastır yastıı, koydur imaa, baktır en küçüünü.

C 55. Okuyun teksti. Bulun teksttâ işlikleri, açıklayın anğı söz pyından kurulu katlı hem düzülü işliklâr, sölâyin sadâ işlikleri, yazın tefterlerinizâ. Annadınız, ne türlü işleer poştalar büünkü gündâ?

POŞTA İÇİN

Büün insannann çoyu yazabilerlâr kiyat biri-birinâ: yıraktan bulunan dostlarına, hısımnanna, uşaklarına. Kiyatlan insannar kabul ederlar poştadan. Biz ölâ smaştık poştaya, ani şindidân sora şaşmeenz onun işinâ. Biz bileriz, ani kiyat mutlak etişecek orayı, nereyâ onu yolladık. Eer o küü yada kasaba demir yolların dan yırakta bulunursa, kiyadı götüreceklâr maşinaylan. Eer kiyadm yolunda deniz razgelârsâ, kiyat gemidâ da üzecek. Kimâr kerâ kiyat uçakta da üçer. Bunu laazım aklımızda tutalım, poştanm büünkü çabuk hem hızlı işlemesini paasmı tanımaa deyni. Büünkü günnerda poştalarda binnârlân izmetçi çalışer. Onnar yırak erdâ bulunan küüleri hem kasabaları bizâ taa yakın yaperlar.

hısımnar - родичі izmetçi - працівники gemi - корабель

M kiyat-лист uçak-літак demir yol - залізниця

m Bilersiniz mi siz Toplama geografıya adlarında soy adlarını nışannayan laflar yazılerlar küçük bukvaylan: Kara deniz, Mermer denizi, Poyrazdaki Buz lu okean, Haliç koltuu, Kerç buazı, Karpat bayırları, Sitiliya adası, Yalpu gölü, Yalpu deresi... Yalpu gölü - en büük göl Ukrainada

£ 56. Düzün proekt-prezentafiya„Benim sevgili küüyüm". Kullanın sözünüzdâ çok işlik. Ne onnar göstererlâr? Yardımcı laflar, düzündü, yapındı, koyuldu, güzellendi, açıldı....

C 57. S Okuyun teksti. Bulun teksttâ„Kara gargacık" işlikleri da yazın onnarı tefterlerinizâ, payedip üç bölümâ.

Sadâ

Katlı

Düzülü

Kara gargacık Bir kara, küçürâk gargacık dayma koner bizim uzun aulun dibina. Ban denedim, ani bu gargacık hodul geziner aulun içinda. O sakleer hepsini, ne buler gagasmnan. Bir gün kara gargacık neredânsâ bul muştu bir kopça da başladı onu saklamaa. İlkin o koydu kopçayı otlar içinâ, ama otlar sık büümâzdilâr. Gargacık yukarı uçtu, baktı kopçasına, kopça yukardan görünârdi. Gargacık kondu iki üüsek otcaazlann üstüna, savaştı kapamaa onnarlan kopçayı. Ama otcaazlar, bükülüp, genâ dooruldular. Kop ça genâ açık erdâ kaldı. Üfkelendi gargacık: bölâ bu kopçayı var nica saksannar kapsmnar. Bu vakit halizdân dâ iki saksan ona dooru uçardılar. Kara gargacık çabuk bir taş altında kuyucuk yaptı, orayı sakladı kopça sını. Kendisi dâ o taşa yakın bir aacm dalma kondu. Kara gargacık sansın kendi şiretliinâ sevindi: şindi saksannar kapmayaceklar benim kopçamı!

hodul - гордо *** kopça-ґудзик

gaga - дзьоб saksannar - сороки

şiretlik-хитрість

§8. KATLI İŞLİKLERİN DOORU YAZILMASI C 58. Okuyun teksti demekli. Açıklayın onun temasını hem öz fikirini. İlkyaz gagauzlara deyni nesoy zaman vakıdı? İlkyaz... Bu yılın o zaman vakıdı, açan temiz çiceklerâ kuannar konuvererlâr da en islââ balın toplaması çekeder. En ii bal ona de mler.

İlkyaz - uşaklann en sevgili vakıdı, açan on nar, alıp sürmeleri, sevinerâk tutmaa deyni, kelebeklerin ardına kaçıvererlâr kenara yanşmaa yımışacık, eşil çimencik üstünda, ya da, toplanıp birkaç kişi, çekederlâr gud-gudak oynamaa, deredâ bıcıcıkleri otladerlar. İlkyaz - zaman vakıdı, açan çiftçilâr çıkıvererlâr kıra sürmââ, ilkyaz ekinnerini ekmââ, baa kesmââ hem taa başka-başka işleri yapabilmââ. İlkyaz işlerini başarmaa deyni, kalker bü tün küü. и» Katlı işliklar birleşik yazılerlar te bu razgelişlerda: * a) açan katlı işliklerin içindeki lafların maanaları birleşerlâr, ozaman on nar birleşikyazılerlar. Bölâ işliklerin ilk payı birkısımnıydır. Örnek: lafetmaa, zapetmaa, kabletmaa, kaybetmaa, razgelmaa, yoketmaa, e/etmaa. Bu katlı işliklerdâ lafların yardımcı payları -etmaa, -gelmaa baş laflarlan birleşik yazılerlar. â) katlı işliklar, angıları düzülü baş laftan hem yardımcıdan, işliklârlân bilmââ, vermââ birleşikyazılerlar; Örnek tutabilmaa, alabilmaa, yapabilmaa, yazıvermaa. Bu katlı işliklerin birinci payları -tuta, -ala, -yapa, -kapı, -gidi hem başka kendibaşına kullanılmeerlar.

Katlı işliklar ayırı yazılerlar: açan katlı işliklerin içindeki lafların maanaları diil birleşik hem onnarın birisi adlardan düzülü da kendibaşına kullanıler, ozaman onnar ayırı yazılerlar. Örnek betva etmaa, cuvap etmaa, esap etmaa, izmet etmaa, yardım et maa, prost etmaa, karşı gelmaa, aklına getirmaa, yavklu olmaa, kayıl ol maa, şen olmaa, aklında tutmaa, zarar yapmamaa, selam vermaa hem başka.

C 59. Yukarkı teksttân ayırın işlikleri, annadınız onnarın dooru yazılması için.

C 60. Bakınız asofiatiyaya lafa "cenk". Düzün bu laflarlan sadâ cümlâ, kullanarak katlı işlikleri. Annadın onnarın dooru yazılması için.

Otan

cenk

Лціік

Кдіиг

Клп i.k4.ubnjli

luLunlık

£ 61. Aşaadakı teksti yazın, cümlelerdâ katlı işliklerin altlarını çizin, onnarın dooru yazılmasını açıklayın.

Oyundan geldiynân Açan uroklardan sora sân oyunda çok vakit kaybedersin, da evâ geldiynân, anan takazaleer, çok lafetmâ, takazayı, susarak, kablet. Sade de anana: - Afet beni, başka kerâ oyundan taa erken gelecâm! Ozaman anan seni metedecek hepsinâ: dostlarına, komşularına, hısımnannıza. Sora üzünü-ellerini yıka, da yazıver gramatika işlerini, angılannı vermiş üüredici evdâ yapmaa deyni. Eer esaplayabilârsân matematika davalarını, onnarı da geçiriver tefterinâ. Ertesi günün uroklanna hazırlandıynan, başla izmet etmââ aul içindâ. Lââzım kayıl olmaa herbir işâ. Sade zarar yapmaa olmaz!

c 62. Aşaadakı lafbirleşmelerini yazın, onnarda katlı işliklerini bulup, dooru yazılmaları için annadın. Hayvannan zapetmââ, kiyat kabletmââ, hızlı lafetmââ, kino siiretmââ, umut kaybetmââ, gübürleri yoketmââ, oyunda razgelmââ, kazanı tutabilmââ, şafkları yakıvermââ, çantayı alabilmââ, zor iş leri yapabilmââ, ariflii kapıvermââ, yannışlıklan dooruduvermââ, düşmana betva etmââ, kardaşımnan karşı gelmââ, kuralı aklı na getirmââ, herzaman şen olmaa, gül gibi çiçek açmaa, hepsinâ selâm vermââ, iilikleri aklımda tutmaa. C 63. Aşaadakı lafbirleşmelerinnân birâr cümlâ yazın, onnarda katlı işliklerin altlarını çizin, açıklayın onnarın dooru yazılmasını.

Erimdâ oturabildim, eni kuralı annayıverdim, meraklı lafettik, kızkardaşımı metetmââ, cuvap etmââ, yardım etmââ.

C 64. Aşaadakı parçayı yazın da, işlikleri bulup, onnarın altlarını çizin, düzülmesinâ göra netürlü olduklarını sölayin. Bân iki dostumnan hem dâdu Mial köpeklerinnân bir yortu günü gittik daaya avlanmaa. Çok gezdik, ama daaym orta erindâ dâdu Mial dedi: - Oturalım burada. Benim o akıllı kö peklerim bizâ o avı koolayabileceklâr. Biz oturduk bir aacm altında da şamata yapmadık. Yolcaaz önümüzdâ pek islââ görünârdi. Lafetmâzdik, kuşku seslenârdik. Köpeklâr geeri kalmıştılar da uzakta salardı lar. Biz annadık, ani köpeklâr neyisâ tutabilmââ savaşardılar. Yavaş-yavaş onnarın salması hep taa yakın işidilârdi. Ansızdan çalılık

ardından, yolcaazda bir tavşam peydalandı, onun ardına, ne kaçabilârsâ bir tilki gelârdi. Dâdu Mial tezicik keezledi tilkiyi da tüfeklân ateş etti. Tilki, at layıp başından aşın, erâ düştü. Biz annadık, ani dâdu Mial çok becerekli keezçiymiş. M avlanmaa - полювати kuşku - насторожено ateş etti - вистрілив keezçi - стрілець çalılık - місцевість, де росте чортополох

С 65. Bulun yukarkı teksttâ işlikleri, aazdan söleyin düzülmesinâ görâ afiksleri.

C 66. Aşaadakı işliklerâ yazın lââzımnı lafları ölâ, ki olsun lafbirleşmeleri. Parantezalarda anğı söz payından işliklâr kurulu. Kullanın verilmiş örnââ: Örnek: Boşalttım - boşalttım çantamı (boş - nışannık). Paklamaa - ... İncelemââ - ... Kararttım - ... Biyazıttım — ... İşledim - ... Sesledim - ... Suladım - ... Damnadı - ... Ofladı -...

C 67. Aşaadakı teksti yazın, işliklerin altlarını çizin, açıklayın, onnarın sintaksis funkfiyasını. Mitiyâ bu sabaa çok taa şen açıldı. Sevinerâk, o kalktı, yaptı giralarlan sport smaşmaklarmı, sora suuk suylan yıkandı, peşkirlân silindi da geçti kufneyâ. Mamusu kaurdu ona iki yımırta, kay nattı süt da alatlan doyurdu oolunu. Var mı nasıl o yollanmasın erken evdân, açan onun raketası hazır da büün denene cek stadionda. Orada olacek oyun kim-kimi geçârsâ, ama Miti brakılmayacek. O silinerâk, kalktı da hızlandı balkona. Enikunu çıkardı dolap içindân o gözâl, kıvrak hem yalabık raketa modelini da yokoldu evdân.

yokoldu - і сліду не стало

denenecek - випробувати

C 68. Aşaadakı işliklârlân kurun lafbirleşmelerini, kullanarak uydurmak için lafları. Çizgicik aşırı işliklerin afikslerini yazın. Git, kapa, sil, iç, çiinâ, işlâ, sor, bak, anna, pakla, bul, oku.

Uydurmak için laflar: şkolaya, kapuyu, taftadan, samannan, fılcanı, südü, başçada, kızkardaşma, pençeredân, okumaktan, içersini, kiyadı. C 69. їй İşlikleri yazın, sora onnarı koyun 3-cü üzdeki geçmiş zamana, bu işliklerâ uydurun lââzımnı adlıkları.

Yapıştırmaa, çıkarmaa, kurtarmaa, dartmaa, giimââ, vermaa, sevmââ, korkmaa, beklemââ, dikmââ. Örnek: Vermaa - verdi - verdi almayı.

§9. İŞLİKLERİN İNFİNİTİV FORMASI C 70. Okuyun şiiri. Açıklayın onun temasını hem öz fikirini. ...Düştü benim da payıma Türlü insan zanaatı: Bân smaşık çekmââ kazma, Puluk tutmaa, arman düümââ, Maşinalık ta kullanmaa. Üüredici oldum vakıtlan, Şindi bilgiylân evlendim, Deyecâm: kiyat gibi bir dostlan Ömürümdâ yok buluştuum.

Ama poet ecelindân Yok işittiim taa zor kısmet: Binnân laf çiçeendân Lââzım yapmaa salt bir demet. «tî- düzücü - будівельник resimci - художник ilaççı - лікар

aşçı - кухар üüredici - учитель baacı - винороб

C 71.1. Düzün asofiatiya lafa „zanaat".

II. Okuyun teksti, verin doludan cuvap soruşa.

Üüredici Bu dünnedâ var çok türlü zanaat: çiftçi, doktor, agronom, injener h.b. Bu zanaatlar hepsicii lââzımnı, hepsiciini insan biler, 30

sayer hem hatırleer. Ama üüredicisiz bir dâ zanaat olamaz. Üüre-

dici - baş zanaat. Vatanımız, halkımız bekleer, ki evlat boylan çıksmnar üürediçi lerin ellerindân terbiedili hem zengin ruhlu, namuzlu hem çalış kan, dilini hem adetlerini kullanan. Ama bu - diil kolay. Buna deyni lââzım haliz üüredicilâr, haliz yaratıcılar! > Kayılsmız mı avlarları? Argumentlâyin cuvabmızı.

m., İnfinitiv deniler işliklerin bellisiz formasına, angısı göstermeer ne * zaman, ne üz, ne dâ sayı. İşliklerin infinitiv forması ne yapmaa? ne yapmamaa? ne yaptırmaa? soruşlara cuvap eder. Örnek, kaç-maa, kaç- ma -maa, kaç-tır-maa, atla-maa, atla-ma-maa, atla-ttır-maa, sesla- sesle-maa.

C 72. Yukarkı şiirdân bulun işlikleri infinitiv formasında, yazın onnarı tefterlerinizâ. C 73. Aşaadakı işlikleri, infinitiv formasına koyup, tefterlerinizdâ yazın.

Örnek: diktir - diktirmââ. Diktir, götür, seslâ, seslet, çalış, korun, oyna, uç, kaç, gez, saa, yık, koy, büü, lafet, gezdir, çiz, yap, gel, beklâ, yazdır, dii, kazdır, uyu, geçir, süündür, seslâ, kazı, otur.

C 74. Aşaadakı cümleleri tefterlerinizdâ yazın, infinitiv formasında işliklerin altlarını çizin. 1. Uşaklar yazın güneştâ oynamaa hem derelerdâ yıkanmaa severlâr. 2. Bir işi bitirmedâân, öbürünü diil lââzım çekettirmââ. 3. Oli türkü çalmaa sever, onun gözâl sesi taa küçüktün başladı çıkmaa. 4. Vani isteer kafadarlarını ikramnamaa, sora göstermââ onnara kendi resimnerini. C 75. Aşaadakı infinitiv formasında olan işliklârlân birâr cümlâ kurup, yazın onnarı tefterlerinizâ.

Paklamaa, yıslamaa, doldurmaa, asmaa, sıbıtmaa, çizmââ, aktarmaa, çıkamamaa, yazdırmaa, sürdürmââ.

Bilersiniz mi siz? Natürmort - frantuzça dilindân gelmâ laf, çevirtmenin maanası: „ölü natura“. O var resim incâzanaatlım janrası, angısmm kartinalannda resimni cansızlık predmetleri: zarzavatlar, meyvalar, çiçeklâr, balıklar, avcılık trofeyleri, türlü kullanan predmetlâr h.b.

Tabiat onun üüredicisiydi, çiçeklâr dâ - polotnolann baş motivleri. “Çiçeklâr, nicâ insannar diri, onnann var ruhu!”, - deyârdi Katerina Bilokur, ukrainanm anılmış resimcisi. Onnar, sansın bir solukta, yatardılar resimin platma açık renk li patlamaklan. Onun kartinalann kolektiyasım istârdilâr koymaa Sovet Kremlesindâ, büünkü günnerdâ sâ, görmââ deyni onun resimnerini, Ukrainaya geler insannar dübüdüz dünnedân. Duumuş resimciyka Bogdanovka küüyündâ Yagotinskiy dola yında Kiev bölgesindâ. O iirikli sokaacıklar koruyerlar anılmasını Katerina Bilokur için. O küçücük evceezdâ dâ, neredâ geçirdi bü tün yaşamasını resimciyka, muzey.

Katerina Bilokur. “Bogdanovka almaları”, 1958-59-uncu yıllar

Bogdanovkanın almaları - богданівські яблука resimin platı - полотна ruh - душа iirikli - звивисті

C 76. Aşaadakı infinitiv formasında olan işliklârlân birâr cümlâ kurup, yazın onnarı tefterlerinizâ.

Paklamaa, yıslamaa, doldurmaa, asmaa, sıbıtmaa, çizmââ, aktarmaa, çıkamamaa, yazdırmaa, sürdürmââ. C 77. Çevirin lafları ukrain dilindân gagauz dilinâ. Yarıştırın dilleri.

Читати, варити. С 78.

ходити,

стрибати,

гомоніти,

чорніти,

побороти,

Düzün yaratmaa „Benim gelecek zanaatım" da kullanın onda lafları asofiyadan hem işlikleri infinitiv formasında. Yapın morfologiya analizi iki işlââ yaratmanızdan.

§10. İŞLİKLERİN İNKÂRLİK FORMASI C 79. Okuyun teksti demekli. Koyunuz onun adını. Bulunuz teksttâ işlikleri, belli ediniz onnarın formalarını. Sölâyin tekstin söz tipini hem söz stilini. Kââmil gecelâr Bucakta! Aaçlarda hiç bir da yaprak titirâmeer! Yavaşıcık yater türlü-türlü dikiştâ yamalar gibi meralar. İlin lüz-

gercik soluklandırer, getirer gözâl kır çiçeklerin kokularını. Bülbüllâr yakında, ilerdâ yalabıyer göl. Türküsü geldi kendisinâ gecâ yansı. Açtı gözlerini, da ona bir minuta geldi, ani o mezar içindâ, nereyi gömmüşlâr onu, sanıp, ki o ölü. “Lââzım çıkmaa buradan! - dedi o kendinâ, da şüpedân, ani kalacek bu karannıkta yalnız, güüsündân çıktı”. -O, of! O istedi kalkmaa, ama kalkamadı: acıdan döndü başı, kesildi kuvedi. O genâ düştü arkası üstü. Geldiynân kendinâ, o açtı göz lerini, gördü, ani maaza kapusunun aralıklanndan hep taa şıleer şılacık. Ay şılacıı, uzun, iplicâk gibi, uzanmıştı taa maazanm di-

binâ kadar. O annadı, ani yater maazada. Enikunu, alatlamayarak toplandılar, sora genâ kaybeldilâr, öküz gibi, aar olmuş, geç-

tiklâr. S. Bulgar

İşliin, temel hem infinitiv formalarından kaarâ, var inkârlik forması da. İşliin bu forması gösterer inkârlik, annader, ani işlem olmeer, ol madı hem olmayacek. Örnek: bak-ma, aç-ma, tut-ma, gez-та, gülma, kes-та hem başka. İnkârlik forması kuruler işliin temel formasından -ma, -mâ, me, -me afikslerin yardımınnan; bu afikslâr eklenerlâr işliin temelinâ vokal garmoniyasına görâ. Örnek: al - al-me-er, ger - ger-me-er, bul - bul-ma-dı, küs - küs-та, sesla - sesla-ma. Afikslerâ -ma, -mâ, -me, -me deniler inkârlik afiksleri. Bu afikslâr düzerlâr işliin inkârlikformasının temelini. Ban bakmadım biz bakmadık San bakmadın siz bakmadınız O bakmadı onnar bakmadılar 1

Q 80. Bulunuz yukarkı iştâ işlikleri inkârlikformasında. Annadınız kurala görâ onun düzülmesi için.

C 81 • Aşaadakı işliklârlân düzün birâr cümlâ. Annadın, neçin onnar inkârlik formasında. Anğı zamanda hem üzdâ onnar bulunerlar? Annadın onnarın afiksleri için.

Almeerlar, sormeerlar, seslâmeersiniz, demeerim. 33

£ 82. Diiştirin yukarkı iştân işlikleri inkârlik formasında üzlerâ hem sayıya görâ.

C 83. Aşaadakı işlikleri koyunuz inkârlik formasında da diiştirin şindiki zamanda. Kaç, al, taşı, sürü, çek, sakla, düz, yap, gii, lafet, mayii ol.

C 84. Aşaadakı işliklerin inkârlik başlankı formasını bulun. Geçmeerim, oturmeerım, daatmeenm, saymeersımz, tanımeersınız, seslâmeer, başlameersmız, görâmeer, kabletmeer, unutmeenz, cuvap vermeeriz, görâmeer, kösteklânmeer, ininmeerlâr, sevmeersin, kuumeer, saameer. C 85. Okuyun teksti. İşlikleri bulun, açıklayın onnarın sayılarını, üzlerini hem zamannarını.

Avcı hem ayı Bir avcı, tüüfeeni alıp, daaya gitmiş. Daayın orta erindâ karşı gelmiş bir kara-mor ayıylan. Avcı korkmamış da, islââ keezleyip, patlatmış tüfeeni ayıya dooru. Ama ayıyı o öldürâmemiş, sade de rin yaralamış. Ayı başlamış anırmaa, sansın deli olmuş, da takış mış adamın ardına. Bu adam sıbıtmış tüfeeni da çabuk tırmanmış bir balaban aacın tepesinâ. Ama korkudan o unutmuş, ani ayılar bilerlâr aaçlara pinmââ. Bu ayı da başlamış pinmââ aaca avcının ardına. Görer avcı: şindicik ayı tutabilecek onun ayaandan. Ne yapsın? O şiretliklân düşüner kurtulmaa. Avcı çıkarer kürkünü da sıbıder aaçtan erâ. Ayı sanmış, ani avcı erâ düşmüş, da kendisi, bu aacm yukarsmdan, aşaa bakarak, erâ düşmüş da olmuş ölüm halında. Kan akarmış onun yaralarından. Birkaç minuttan sora ayı ölmüş. Avcı inmiş aaçtan erâ da sevinmeliktân, başlamış oyun oynamaa. Sora o kendi-kendisinâ demiş: - Yok bişey, ani kürküm kannandı, varmış kısmetim, ani bân ölümdün kurtuldum, şindi bân ayının derisini soyacam! Avcı ölâ dâ yapmış.

1) bellili lafa yapın fonetika analizi. 2) bellili cümleyâ yapın sintaksis analizi.

işlikleri lââzımnı formada.

Gün denizin sularında (çırpın). Denizin boyunda çok insan (toplan). Onnar su içinâ, ufak para monetalannı alıp, (bak), na sıl dürücacık su (dalgalan), nasıl paracıklar denizin dibinâ (düş). 34

Bezbelli, aşından gelân insannar büün denizi bitki kerâ (gör). On nann dinnenmâk vakıdı, olmalı, (bit). Ansızdan işidildi bir kannın sesi: - Ya, (bak), te orada bir çocucak (buul)! Hepsi (bak) saa tarafa. Denizin derin erindâ halizdân dâ bir ço cucak su içindâ, dalıp-çıkardı. İnsannann arasından bir balaban adam çabuk (atla) denizin o erinâ.

§11. İŞLİKLERİN ZALOGLARI C 87. Okuyun bu annatmanın bir parçasını. Onun adı "Kucaklan güneş daadan". Nicâ siz anneersınız bu sölemeyi?

D. Kara Çobana - üüredicimâ, paalı adama Bu yaşamakta bir büük iş, açan buluşersm, yada yaşeersm yakın bir geniş ürekli, talantlı hem akıllı adamnan. Ama açan ölâ adam senin üüredicin, da o seninnân taman o vakıfta, neza man kuşçaaz gibi savaşersm sarını yutmaa, kanatlanmaa, ozaman, açan, nicâ göcenciktâ, açıler gözlerin dünneyâ - bu bir büük kenarsız kısmet. O vakit biz taa annamardık, kim bizâ deyni bu fasıl, bizim fıkirimizâ uyan adam. Bilmârdik, ani bu pek siirek düşüş bizim yaşamamızda. Çok işlâr silindilâr, soldular fıkirimizdâ, ama Onun işleri şıralı, taazâ kaldılar çok vakıda.

İşliklerin var zalog formaları, angilan göstererlar subyektin pay olmasını işliin ya da işlemin çalımında.

İşliin bu formaları kurulerlar afikslerin yardımınnan: bir işliktan düzüler başka işlik. Onuştan bu afikslerâ deniler zalog afiksleri, ama onnara olur demaa laf düzücü afiksleri da. Gagauz dilinda var beş zalog forması: 1. Temel zalogu Örnek kaç, gez, oku, otur, aç, kalk, git, dik Örnek çiinemaa çamuru, aktarmaayaprakları - geçar işliklar; solumaa, uyumaa, serinnemaa - geçmaz işliklar.

2. Ortalık zalogu Bu zalogun işlikleri göstererlâr, ani iş yapıler iki,birkaç subyektlân barabar. Onnar düzülerlâr işliin temel formasından -n, -un, -ün, -in afikslerin yardımınnan. Örnek tara -tara-n, tut-tut-un, ört-ört-ün, sil -sil-in. 3. Kendilik zalogu Bu zalogun işlikleri göstererlâr, ani subyekt yaper iş kendi-kendinâ. On nar kurulerlar işliin temel formasından -ş, -uş, -üş, iş afikslerin yardımınnan. Örnek: anna - anna-ş, bul - bul-uş, gör - gör-üş, daal - daal-ış-maa. 4. Çekimnikzalogu Bu zalogun işlikleri göstererlâr, ani subyekta birkimsey başkası yaptırer işi. Onnar kurulerlar temel formasından -//,-il,-ul,-ül afikslerin yardımınnan. Örnek yaz-yaz-ıl, çek- çek-il, ur- ur-ul, çöz- çöz-ül. 5. Zorlamak zalogu Bu zalogların işleri annaderlar, ani subyekt buyurer başkasına yapsın işi, yada yaptırsın . Onnar düzülerlâr işliin temel formasından -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür, -t, -ir, -ur. Örnek al-al-dır, gez-gez-dir-t, tut-tut-tur-t, don-don-dur, küs-küs-tür, gül-gül-dür, oku-oku-t, bas-bas-tır, gir-gir-ir, çek-çek-tir, dur-dur-ur. Q 88. Yukarkı teksttân ayırın işlikleri da yazın onnarı tefterlerinizâ iki direcââ, çizgi aşırı belli edin zaloglarını, çizin afikslerini. C 89 * Aşaadakı ortalık zalogunda işlikleri yazın, onnardan lafbirleşmelerini kurun, uydurarak onnara lââzımnı annadıcı lafları. Bu işliklerin temel formasını, zalog, zaman hem çokluk sayısını (lll-cü üz) afikslerini çizgicik aşırı yazın, aşaadakı örnââ kullanarak.

Buluştuk, bozuştuk, daalıştık, karşılaştık, kaçıştık, annaştık.

Uydurmak için laflar:

toplantıda, panayırda, boşuna, klisedan, biri-birina, ansızdan, yangın için, seninnan, kasabada. Q 90. Aşaadakı zorlamak zalogunda işlikleri hem onnarın annadıcı laflarını yazın, işliklerin temel formalarını, zalog, geçmiş zamanın afikslerini bulun, çizgicik aşırı yazın, verilmiş örnââ kullanarak.

Diktirdi fistan - annattırdı masal - ... Susturdu uşaa - sevindirdi kendisini - ... Gezdirdi eşââ - sölettirdi lafını - ... Bozdurdu para - oturttu skemneya - ...

(З 91. Düzün lafbirleşmeleri verilmiş formalarlan. Birlik sayısı: yazıldım, tutuldum, çekildim.

Örnek: Bân yaz-ıl-dı-m

Yaz - temel forması ıl - zalog afıksi

dı - zaman afıksi m - üz afıksi.

C 92. Doldurun kafesleri kendi örneklerinizinnân (10 örnek). Temel zalogu

Ortalık zalogu

Kendilik zalogu

Çekimnik zalogu

Zorlamak zalogu

C 93. Düzün asofiatiya lafa "Vatan".

onnarı beşzalogta.

Kapu kapandı lüzgerdân. İşidildi

lüzgerin uuldaması. Koli sarıldı yaamurluklan da çıktı dışarı piliç leri kapamaa. Yavaş yaayardı yaamur, ama o yıslandı. Ansızdan gök gürüldedi. Yaamur taa pek hızlan dı. Bir horoz yıkanardı yalakta. Piliçlâr sâ kloçkaylan gezinârdilâr aul içindâ. Sora piliçlâr toplandılar kloçkanm altında. Kloçka, durgunup bir erindâ, seslenârdi yaamurun şıpırtısına. Koli aydadı kloçkayı hem piliçleri kümes içinâ. Başka tauklar da hem horoz, oyanı-buyanı baka-baka, genâ o büük kümes içinâ girdilâr. Çocucak kapadı kümesi ken disi da tezicik döndü içeri. Tezdâ anası iştân geldi. O pek sevindi, ani Koli unutmadı da vakıdmca korudu yaamurdan piliçleri hem tauklan. 37

1) Temel zalogu - ...

2) Ortalık zalogu - ... 3) Kendilik zalogu - ... 4) Çekimnik zalogu - ...

5) Zorlamak zalogu - ... uuldamak-завивання вітру vakıdınca - вчасно

yaamurluk-дощовик tezdâ - незабаром

§12. OLUŞLUK ÇALIMI C 95. Okuyunuz teksti. Belli ediniz onun tipini, stilini, janrasını. Bulunuz işlikleri da yazın onnarı tefterlerinizâ. Koyunuz adını?

Ana, Vatan, natura - bu laflar sıkı baalı biri-birinâ. Onnar düzer Vatanın gözelliini. Vatanımızın gözellii - o natura. Peetçilâr kendi yaratmalarında çok kerâ çalışerlar gözellii göstermââ Vatanımın gözelliini, angısmı doz-dolay sarer şıralı tabiat, gözâl, renkli natura. Ana tarafın tabiatı her zaman gözâldi. Ana tarafın tabiatı - bi zim pak soluumuz hem umudumuz. Bucak diişildi, döndü dünneyin üzündâ bir gözâl çiçekli başçaya. Yok nicâ beenmemââ, yok nicâ sevmemââ bu büülü, çiçekli tarafı! Haliz dâ, çok gözellik var bizim Vatanda! Gözâl evlâr, eşil ekin nâr, geniş baalarlar, gür meyvalıklar, güneşli sokaklar, sıra dizili aaçlar, çiçik başçalan. Ekologiya probleması da avtorlara deyni pek önemli, çünkü na tura - o bizim soluumuz, o - bizim saalıımız. Peetlerindâ onnar yazdırerlar tabiatın durumunu, yılın zamannannı. Peetçi gösterer herbir zamanın gözelliini, gercikliini, fay dalımı, kââmilliini.

bd> İşliklerin oluşluk çalımı gösterer işlemin halizdân şindiki olması* nı, geçmiş olduunu hem gelecek olacaanı. 38

Örnek o gördü, görer, görecek.

Oluşlukçalımın işliklerindâ var halizlik hem inkârlikformaları. Örnek: yazer - halizlik forması,yazmeer- inkârlik forması. Oluşluk çalımın işliklerindâ çalım afiksleri yoktur. Onnar düzülerlâr za man hem üz afikslerin yardımınnan. Oluşluk çalımın işliklerindâ var hepsi zamannar: şindiki, geçmiş, gelecek. Oluşlukçalımın zamannarı: I. Şindiki zaman: yazer. II. Gelecek zaman 1. Mutlak gelecek zaman: yazacek 2. Bellisiz gelecek zaman: yazar III. Geçmiş zaman 1. Mutlak geçmiş zaman: yazdı 2. Bellisiz geçmiş zaman: yazmış 3. Bitkisiz geçmiş zaman: yazardı 4. Çoktan geçmiş bitirilmiş zaman:yazdıydı 5. Çoktan geçmiş bellisiz zaman: yazmıştı 6. Neetlik geçmiş zaman: yazaceydı

Q 96. Koyunuz verilmiş işlikleri oluşluk çalımın zamannarına, bakarak tablifaya.

Örnek: kaz - kazer - kazayacek - kazar - kazdı - kazmış - ka zardı - kazdıydı - kazmıştı - kazaceydı.

Kal, koy, dur, çaar, git, sil, ek. C 97. Okuyunuz işlikleri, angılarını yazdınız tefterlerinizâ yukarkı teksttân da sölâyin oluşluk çalımında işlikleri. Neyâ görâ yaptınız argument?

C 98. Düzünüz asofiyafiya lafa "Natura".

Ayırınız bu şiirdân işlikleri oluşluk çalımında da yazınız onnarı tefterlerinizâ.

Yaamur Avşam üstü yaamur yaayeer, Bulut kayer hep ileri, Benim o canımı sarer, Sansın sevdamın elleri. 39

Ölâ beni kara bulut

Gökâ aldı kanadında, Da kalmadı hiç bir umut, Nelâr taa vardı canımda. Beni üüsââ o kaldırdı, Yaamurlan indirdi erâ. Nedân ölâ pek karardı Onda buruk o tepelâr? Damna-damna, sansın boncuk, Yaamur dürtârdi güüsümü Hem dâ, nicâ bir genç çocuk, Benim sevârdi üzümü. G. Gaydarcı

§13. İŞLİİN DÖRT OLUŞLUK FORMASI

_ _______ >_________________________ >______________________ C 100. Okuyun teksti demekli. Açıklayın tekstin temasını, özfikirini, söz tipini, söz stilini.

Koduk Gani şansora artık büük çocuktu, edinci klasa bastıydı, ama

büüdükçâ, taa pek sorucu olurdu. Kimseycii raada brakmaz-

dı, hep sorardı, sorardı. Olur-olmaz işleri da o istârdi bilsin. Siz,

uşaklar, benim küçük okuyculanm, artık bilersiniz, ani Ganinin evdâ malisinâ deyârdilâr Sofi babu, mamusuna - Mercanka bulü, bobası da çoban Yorcuydu. Ona ölâ deyârdilâr, neçinki çobancılık

edârdi koyunnarda. Hem da içerdâ taa vardı kardaşçıı Koli hem ikiz kızkardaşçıı Veli. Çoban Yorcu sevârdi çok Ganiyi da hiç bir kerâ onu azarlamazdı, nekadar da çok işlâr sorsa. Te büün da çıktı bobasma karşı. O gelirdi tırladan eşektâ atlı, ama eşâân da ardına gelirdi bir küçük eşecik. Ganinin üzü-gözü güldü. Taa bobası eşektân inmedâân, şaplattı ellerini da sevinme li sordu: - Baka, neredân aldın bu küçük eşecii? Ya ne gözâl! - Almadım, çocuum, - dedi bobası, - te bu bizim eşek tırlada

kodukladı. - Neçin kodukladı? - Neçin, neçin? İstedi olsun onun da bir küçük eşecii.

- Bu eşecik bizim eşeemizin küçük uşacıı mı? - Ölâ e, zer. - E, baka, neçin bizim kedi da koduklameer? - Kedilâr, köpeklâr, çocuum, koduklameerlar, ama enikleerlâr. - Neçin? - Neçinki, kedilerin, köpeklerin, canavarların küçüklerinâ enik deniler. Onnar enikleerlâr, ama eşeklerin küçüklerinâ koduk dem ler, onuştan eşeklâr kodukleer. - Ama koyunnar? - E koyunnann küçüklerinâ nicâ deeriz? Ya sölâ? - Kuzu. - Elbetki, kuzu. Sayıler, koyunnar kuzuleerlar. E ineklâr?- sor du bobası. - Sölâ kendin, bakalım. - İneklâr... - düşündü Gani da birdân akima geldi, - aa, buza-

aleerlar, ineklâr buzaaleerlar. - Te ölâ, dooru. Beygirin, açan oler küçük kulicii, deerlâr kulumnadı, keçinin oler olacıı - olakladı... - Aha, te şindi annadım, - dedi Gani. Yorcu indirdi eşektân piinirlân çendeleyi, sora aldı eşâân sırtın dan semeri da baaladı onu ahıra. Koduk kaldı anasının bir yanma da başladı ondan emmââ sütçââz, ama Gani bakasmnan girdilâr içeri taazâ piinir imââ. çendelâ - süzecek semer - esâân erlii, kaltaa

sorucu - допитливий ikiz-двійнята koduk - віслючок Gagauz dilindâ işliklar kuIlanılerlar dört oluşluk formasında: 1. Halizlik forması 2. İnkârlikforması

3. Olabilennik forması 4. Olamazlık forması 1. Halizlik forması Bu formada işliklar ölâ kullanılerlar, nicâ üürendiniz şindiyâdân: iş haliz oler, oldu, olacek, olsa, lââzım olsun hem başka. Bu formaya girer hepsi çalımnar hem zamannar, ani üürenildi: İşliin beş çalımnarı: 1. Oluşluk çalımı 41

2. İzin çalımı 3. Sankilikçalımı 4. İsteyişlik çalımı 5. Lââzımnıkçalımı İşliin pek çok zamannarı var: 1. Oluşluk çalımı l-üz 1) şindiki zaman - alerım, 2) mutlak gelecek zaman - alacam, 3) bellisizgelecekzaman - alarım, alırım, 4) mutlak geçmiş zaman - aldım, 5) bellisiz geçmiş zaman - almışım, 6) bitkisiz geçmiş zaman - alardım, alırdım, 7) çoktan geçmiş bitirilmiş zaman - aidiydim 8) çoktan geçmiş bellisiz zaman - almıştım, 9) neetlik geçmiş zaman - alaceydım 2. İzin çalımı - İşliklâr diişiImeerlâr zamannara - al! (2-nci üz) 3. Sankilikçalımı - var sade şindiki zaman - alsam 4. İsteyişlik çalımı - var şindiki zamanı - alayım, bir geçmiş zamanı alaydım. 5. Laazımnık çalımı 1) şindiki (gelecek) zaman - almalı, 2) geçmiş zaman - lââzımdı alayım, 3) mutlak geçmiş - lââzım oldu alayım, 4) mutlak gelecek zaman - lââzım olacek alayım, 5) bellisiz gelecekzaman - lââzım olur alayım. > Cuvap ediniz: Kaç zaman işliklerin çalımında var? Sıralayın onnarı. İşliin halizlik formasına kaç çalım girer? Sıralayın onnarı.

İşliin oluşluk çalımında kaç geçmiş zaman var? Sıralayın onnarı, veriniz

birâr örnek herbir zamana. Anğı çalımda işliklâr diişilmeerlâr zamannara görâ? Anğı çalımda var sade bir zaman? Örnekleri getirdiniz aklınıza.

Annadın, nicâ diişerlâr işliklâr lââzımnık çalımında.

C 101. Düzün birannatma bu temaya„Legendalar hem annatmalar Kiev için" hem„Legendalar hem annatmalar gagauzlar için". £ 102. Ayırınız annatmanızdan işlikleri da yapınız onnara morfologiya analizi. £ 103. Yazınız şiiri tefterlerinizâ. Annadın durguçluk nışannar için, angıları var lirika yaratmasında.

Tuna suları Bobalar için, Dedelâr için Sana gidelim, Sölâ bilelim... Seslâ, be olan, Serbestli Oğlan, Sân bilâsin, ki Suyumda yaş var, Üreendâ taş var, Bu diildir yalan. Benim suyumda. Benim boyumda Dedân aaladı, Zihir baaladı. Zapta o düündü, Mum gibi süündü, O sizin için, Serbestlik için Tâ neçin düündü. N. Baboglu

Siz, maavi sular, Siz, kaavi sular! Tuna deresi Ne pek çok taşlar, Ne pek çok yaşlar Dibinizdâ var? Sân, ihtar derâ, Sân, geniş derâ, Hem denizâ ak, Hem dâ bizâ bak, Birkaç laf sölâ.

§ 14. İŞLİKLERİN SANKİLİK ÇALIMI C 104. Okuyun şiiri demekli. Bulun onun artistik kolaylıklarını. Ayırın da yazın tefterlerinizâ işlikleri, aazdan annadın, ne bilersiniz onnarın formaları için.

Akimda çöşmâ cmnarsa, Sân dâ susmaycan; Kısmetli halkın çalarsa: Sân da calacan! Halkımın canı sızlarsa, Bân da sızlaycam; Türküsü onun susarsa, Bân hep susmaycam! и» İşliklâr gagauz dilinda oluşluk çalımından kaara var nica başka ça® lımnarda da kullanılsınnar: sankilik çalımında (alsam, gelsam, bul sam, büüsam).

Ne o sankilik çalımı? Çalım, angısında işlem isteniler olsun (sanki olsa), sankilik çalımı deniler. Sankilik çalımı kuruler işliklerin temel formasından, ekleyerâk onnara afiksleri -sa, -sâ (vokal garmoniyasına görâ): al-sa-m, bak-sa-m, i-sa-m, büü-sâ-m, gii-sa-m, koru-sa-m... İşliklerin diişilmesi sankilik çalımında. İkinci hem üçüncü üzlerdâ çokluk sayısında afiksin vokali â döner e vo kal ına - versak-verseniz-verselar; isak- iseniz- iselar. C 105. Bulun zeedâ lafı: Alsam, gelsâm, gitsâ. Gittim, verdim, ansam. Gelecek, inşâ, dursa. İsak, çıksak, düüsâk. Açardık, sesleyârdik, yazsak.

C 106. Verilmiş işlikleri koyun sankilik çalımın formasına. Örnek: atmaa - at-sa-m, beenmââ - been-sâ-m.

Girmââ, vermaa, korumaa, yazmaa, görmââ, imââ, çıkmaa, bulmaa, diimââ, korkmaa, aydamaa, asmaa, çıkarmaa.

c 107. Okuyun cümleleri, açıklayarak işliklerin çalımnarını. 1. Bân olsam büücü, verselâr izin, istesâ insan, dünneyi diiştirecâm, hepsini kısmetli yapacam. 2. İnsan çalışsa, işlâr taa ii gider. 3. O kızçaaz bana bir kerâ baksa, kanatlarım büüyâr. 4. Bu ekzameni dâ versâm, birtaan bişeydân hiç korkmeerım. 5. Alsalar beni da kasabaya, çok sevinecâm. C 108. Düzünüz asofiafiya lafa „halk", kullanarak epitetleri.

İmik

C 109. Düzünüz beş sadâ cümlâ halkınız için, kullanarak yazılı sözünüzdâ işlikleri sankilik çalımında.

C 110. Düzünüz mini-yaratma bu temaya "Eer bân olaydım üüredici, director..." Kullanın yaratmanızda işlikleri sankilikçalımında. Bân olsam üüredici, yapacam ... Bân olsam şkolada direKtor, yapacam ...

С 111. Yazınız teksti tefterlerinizâ. Bulunuz işlikleri da yapın onnara morfologiya analizi. Annadın ayırılmış lafların maanalarını.

Kurak yaz Yazdı. Sıcaktı. Hava duruklanmıştı islââ yaamursuz. Salt incecik lüzgâr esârdi batıdan sabaalendân üülenâ kadar. Üülendân sora avşamadan hem gecâ dâ lüzgâr hiç yoktu, bürkülüktü. Butürlü havada soluk bunalıktı. Bölâ olurdu ozaman, açan yıl kıtlaa bakardı. Yazın nışannarı belliydilâr, ama insannar istemââzdilâr kıtlık olsun. Dolu küülülerin büük umutlarıydı gelân bereketâ, neçinki geçân çok uzun hem zoor kış imişti - süpürmüş tü hepsini, ne hazır edilmişti yazdan. N. Baboglu

C 112.

JöI Düzünüz prezentafiya„Benim küüyum benim gözlerimnân gelecek zaman narda".

Yardımcı laflar: benim küüyüm, küüyün anılmış erleri, küüyün ortalımda, geniş asfalt yollar, düzülü evlâr, türlü transportlar, meydannı erlâr, şkola kabinetleri dolu...

§15. İZİN ÇALIMINDA İŞLİKLÂR, ONNARIN DİİŞİLMESİ C 113. Okuyun şiiri demekli. Ne o lirika geroyu? Nesoy izin verer avtor bu şiirdâ? Yazın onu tefterlerinizâ. Kurala görâ argumentlâyin, ne o izin çalımı işliklerdâ?

Koruyun güneşi! Koruyun güneşi! Her sabaa ko şılaşm İnsana güneş, Da insan üürââ açsın, Nicâ bir ateş. Salt kara bulut göktâ Peydalanmasm! Ömürün çiçââ erdâ Kısmetli olsun! 45

£ 114. Yazın mini-yaratma bu temaya:

1) “Koruyunuz vatanı!”; 2) “Koruyunuz güneşi!”;

3) “Cenga er yok!”. m» İzin çalımında işliklar göstererlâr istemeyi, yalvarmayı, sımarlamayı, * nasaat hem izin vermeyi. Onnar cuvap ederlâr soruşa: ne yap? Örnek sesla, ver, otur, dur, as, çık. İzin çalımında işliklar zamannara görâ diişilmeerlâr. Gagauz dilindâ işli in gramatikayca temel forması uyer izin çalımında formasına (ikinci üz, birlik sayısı): Örnek:yaz, oku, al, bul, dur, ver, aç, başla, yazıver, brak h.b. İzin çalımında işliklar hepsi afiksiz. Bu işliklerâ temel deerlâr onuştan, ki onnara diişilmektâ yamanerlar tür lü afikslâr, da onnarlan düzülerlâr herbir başka çalımın, zaman, üz, sayı formaları hem işliklerin bellisiz, inkârlik, türlü başka formaları da. Konsonnan bitân işliklerin diişilmesi Birlik sayısı çokluk sayısı kaçalım, gidelim kaç, git kaçın, kaçınız; gidin, gidiniz kaçsın, gitsin kaçsın, kaçsınnar; gitsin, gitsinnâr

Vokallan bitân işliklerin diişilmesi I sesleyelim, paklayalım II seslâ, pakla sesleyin, seslâyiniz; paklayın, paklayınız III seslesin, paklasın seslesin, seslesinnâr; paklasın, paklasınnar İşliklerin izin çalımında birlik sayısında birinci üzün forması yoktur.

C 115. Okuyunuz demekli uyku türküsünü. Bulunuz işlikleri izin çalımında, yazın tefterlerinizâ onnarı, düzün sadâ cümlâ onnarlan. Annadınız durguçluk nışannar için, angıları var bu şiirdâ.

Uyu, uyu piliççiim... Uyu, uyu piliççiim, Uyu, ayolum, gerciim, İi erleş, bul erini, Uyu, yum gözlerini. Uyu aydmnadaan çak,Kanat altında sıcak. Erken horoz ötecek, Ballı çörek pişecek, Mamun onu kıracek, Yavrucuuna verecek.

S. Kuroglo

gg- ayol - милий, любий gercik- красивий, прекрасний çörek - бездріжджовий хлібець

С 116. Düzünüz mini-yaratma bu temaya "Koruyunuz bizim naturayı!". Kullanın yazılı sözünüzdâ işlikleri izin çalımında. Yardımcı laflar, koru naturayı, tertiplâ dolayını, güzellet tabi atı...

C 117. Düzünüz bu laflardan işlikleri izin çalımında: koner, öter, düzer, çaler, sarer, peydalaner, tanışer, çalışer, verer, sayer, salleer, uçameer, adeer, benzeer, koker, biler, koruyer, eşerer, gösterer, yazer, aliflener, ater, siireder, kapleer, sancıleer, açıler.

C 118 * Aşaadakı lafbirleşmelerinnân düzün birâr cümlâ, cümleleri yazın, izin çalımında işliklerin altlarını çizin? Otur yanıma, öp elimi, kes otları, gel burayı, iç fılcandan, bak

pençeredân, seslâ büükleri, aç gözümü, sev küçükleri, çek çatıdan,

uslu dur, çık içerdân, kolver sinciri, sat almaları, pin tavana, çal türkü, seslâ masal.

C 119. Aşaadakı işliklerin izin çalımında formalarını yazın, sora diiştirin o işlikleri izin çalımında birlik hem çokluk sayılarında. İşliklerin üz hem sayı afikslerini nışannayın, yukarkı tablifalara bakarak.

Bakmaa, durmaa, almaa, geçirmââ, kalkmaa, üzmââ, brakmaa, çıkmaa, okumaa, gelmââ, örümââ, işlemââ, diimââ, saamaa.

C 120. Aşaadakı teksti okuyun, işlikleri izin çalımında bulup, tefterlerâ çıkarın. Sölâyin, anğı soruşa onnar cuvap ederlâr.

Simunun annatması Bizim aylemizdâ altı kişi yaşeer: anam, bobam, malim, kızkardaşım Nasti, Paşi, hem bân, Simu. Anam, erken kalkıp, sabaa imeklerini hazırleer. Bobam da gider sıırlık auluna hayvannan bakmaa. Bizim aylemizdâ Oli malimiz — en lââzımm ev buyurucusuydur. Evdâ her sabaa onun buyurmaları işidiler: - Nasti, Paşi, süündürün şafklan, kaldırın döşekleri, açm pençereleri, süpürün, paklayın içersini! Kırnaklık - bu büük iştir! Sora, beni çaanp, deer: - Sân dâ, Simu, git da getir pınardan iki kazan su, dök o sulan başka kaplara, doldur çüveni dâ suylan, koy çüveni plita üstünâ, sırniklârlân yak gazı, ko yısınsın su! Sabaalân sıcak sucaaz hep sinâ lââzım! 47

Biz pek sesleeriz malimizi, çabuk yapenz bu işleri. Ama mali miz bizi aylak durmaa brakmeer. Birkaç minuttan sora o genâ takıler unukalarma: — Kızlar, siz hiç durmayın, gidin da yıkayın ellerinizi, tizlerinizi. Alm çüvendân sıcak sucaaz, dökün biri-birinizâ! Kullanın diş fır çasını hem yıkanın sabuncuklan! Mali beni da unutmeer, sımarleer: - Sân dâ, Simu, al o kazanı gübürlârlân, çık dışarı da sıbıt gübürleri kuyu içinâ! Elbetki, biz bu işleri büük havezlân yapenz. C 121.

Ayırın teksttân işlikleri izin çalımında, gösterip onnarın üz hem sayı afikslerini.

Ana izini Bir gün, yazın, hava pek sıcaktı, güneşti. Pavli kardaşmnan Mitiylân neetlenirdi sokakta çelik oynamaa. Ama çocuklann anası sabaa ekmeeni idiktân sora, oollanna izin etti: - Siz büün vakıdı boşuna kaybetmeyin, gidin baalara, orada ellân yolun suannardan hem sarmısaklardan otlannı. Sân, Pavli, taa büüksün, taa kuvetliysin, ilkin çek oradaki pınardan su, sulan dök o boş fıçıya, ko su güneştâ yısınsın, sora o sularlan yısla eşil patlacannann hem biberlerin köklerini. Bu işi yap avşam üstünâ dooru. K® çelik (oyun) - довга лоза (гра) izin etti - попросила kuvetli - сильніший, більш здоровий avşam üstünâ dooru - ближче до вечора

§16. LÂAZIMNIK ÇALIMI C 122. Okuyunuz teksti demekli. Belli ediniz söz tipini, stilini, janrasını. Ayırınız teksttân işlikleri, yazınız onnarı tefterlerinizâ. Annadın ayırılmış lafların maanaları için.

Nasıl tilki yavrularını avlanmaa üüretmiş Bir tilkinin varmış dört yavrusu. Onnara anası her gün getirârmiş tauk etçeezi, kimâr kerâ tavşam eti, ördek, kaaz hem taa çok türlü mezetli iintilâr da bu yavrular hızlı büümüşlâr, tuyannamışlar, derileri taşırmış tuyannıktan, islââ yaşamaktan. Günün boyu

na uslu durmazmışlar, çıkıp deliktân, kaçınırmışlar, oynaşarmışlar, ani var laf - yaşarmışlar ne gam, ne kasavet.

Ama yavrular büüdükçâ, hep taa çok imââ istârmişlâr. Ana tilki sa artık yorgunmuş, evelkisi gibi avlanmazmış da imeelik yavrulara hep taa azar getirârmiş. Başlamışlar yavrular doyunamamaa. Dartışırmışlar biri-birinnân, aazlanndan kaparmışlar, karnılan başlamış yan aaç kalmaa da onnar çirkin-çirkin, analanna üfkelenmişlâr, koolarmışlar onu gitsin imeelik getirmaa.

Karnımız aarıyer - üreemiz acıyer

C 123** Bitirdiniz yazmaa yukarkı tekstin çeketmesini. Çizin işlikleri, angılarını

kullandınız yaratmanızda. Annadınız onnarın formaları için. *

Lââzımnık çalımı gösterer, ani lafedan düşer yapsın bişey (o iş lââzım olsun). Bu çalımın var sade 3-üncü üzün forması.

Örnek almalı, gelmeli.

Bu forma büünkü günnerdâ pek kullanılmeer. Onunnan var nicâ karşı gelmââ sade folklor yaratmalarında. Örnek Bân Poy otunu biçmeli, Bu gecâ burada seçmeli, Bu geca burada kalmalı, Onu eva almalı. (Folklordan) Lafetmemizdâ lââzımnık çalımın erinâ bu günnerdâ taa çok kullanıler işliin bölâ katlı forması: Laazım biçeyim, laazım seçeyim, laazım kalayım, laazım alayım, laazım vereyim, Idazımmış geld sin, laazım olacek işidasin, laazım olur verasin. Diiştirârkenâ lââzımnık çalımında işlikleri üzlerâ hem sayılara görâ olun dikkat. 49

Ta örnek: Şindiki zaman çokluk sayısı laazım açalım laazım açasınız laazım açsınnar. Mutlak geçmiş zaman birlik sayısı çokluk sayısı üz- laazım oldu açayım laazım oldu açalım üz- laazım oldu açasın laazım oldu açasınız üz- laazım oldu açsın laazım oldu açsınnar Bitkisiz geçmiş zaman birlik sayısı çokluk sayısı üz - laazımdı açayım laazımdı açalım üz- laazımdı açasın laazımdı açasınız üz- laazımdı açsın laazımdı açsınnar Mutlak gelecek zaman birlik sayısı çokluk sayısı üz-laazım olacek açayım laazım olacek açalım üz- laazım olacek açasın laazım olacek açasınız üz- laazım olacek açsın laazım olacek açsınnar Bellisiz gelecek zaman birlik sayısı çokluk sayısı üz-laazım olur açayım laazım olur açalım üz- laazım olur açasın laazım olur açasınız üz- laazım olur açsın laazım olur açsınnar

birlik sayısı 1 üz- laazım açayım 2 üz- laazım açasın 3 üz - laazım açsın

1 2 3

С 124. і. Yazınız aşaadakı cümleleri tefterlerinizâ, koyun işliklerin çalımnarını.

II. Yazınız biryaratma-annatma „Nicâ lââzım hazırlamaa evdeki işi bir gü nün?" Kullanın sözünüzdâ lââzımnık çalımında işlikleri.

1. Herbir insan sorer kendi-kendisinâ, neredân peydalandı bu dünnâ? 2. İlkin kurmuş Allah gökü hem topraa. 3. Maavi göktâ yoktu hiç bir bulutçuk ta. 4. Gagauzlann eski adetleri pek gözâl. 5. Maalemizdâ çok

dostum var. 6. Kati davaları kolay esapleer. 7. Miti anasım sevindirdi, deyip, ani şindidân sora uslu oturacek uroklarda. 8. İlkyazın süütlâr ça buk eşerer. 9. Yolda karagöz kızçaaz yardım edârdi bir ihtar dâducaa

torbasını taşımaa. 10. Günbatısı tarafından lüzgâr bizâ dooru gelirdi.

£ 125. Yazınız tefterlerinizâ cümleleri. Bulunuz işlikleri lââzımnık çalımında, çiziniz onnarı iki çiziciklân.

“Lââzım, - demiş, - bu bakın paraylan götüreyim o adama, ani evi sattı bana (masaldan). Cimbar lââzımmış düzsün aulu (D.Ka ra Çoban). Telefon urmuşlar da demişlâr, ani sân lââzımmış nâânı sa gidâsin toplantıya (D. Kara Çoban). Bân lââzımdı kalayım gecelemââ burada. Büün biz lââzım biçelim çayırdaki otlan. Bu gün bân lââzım paklayım klasımızı. Bibliotekadan lââzım alayım eni kiyatlan okumaa deyni. Sân lââzım verâsin benim çantamı. C 126. Ж Aşaadakı işlikleri koyun lââzımnık çalımında. Seslâ, oku, gel, atla, tut, kaç, dur, al.

§17. ŞİNDİKİ ZAMAN C 127. Okuyun demekli S. S. Kuroglo şiirini. Ne o lirika? Nesoy lirika janraları bilersiniz? Açıklayın şiirin temasını hem ideyasını. Ayırın şiirdân işlikleri şindiki zamanda da yazın tefterlerinizâ.

Bakıp akar zamana... Gün sıraylan duuer, Kauşer avşamda, Yuvada uslaner, Uyukleer bir dalda.

Ne kısmetli sevindim, Bakıp eşil başçama! Ah, salt biraz gücendim, Kaar elemiş başıma...

Gün günü diiştirer, Zamannar - zamanı. Su aker - kum kaler, Can diiştirer canı.

Bakıp akar zamana, Varkan küvet solumaa, Ne ii verilmiş bana, Baaşlayacam ooluma.

İlkyaz - en gözâl zaman: Er dâ, gök ta eşerer, Nasıl, duuar bir insan, Doz-dolaya ses verer.

...Gün günü çelip-çaler, Zamannar - zamanı, Su aker - kum kaler, Can diiştirer canı... S. S. Kuroglo

FBilersiniz mi siz?

Stepan Stepanoviç Kuroglo (1940-2011) - anılmış yazıcı, poet, ilk şiirini 5-ci klasta yazmış. 9-cu klasta rusça poema da yazdı, ama ilk şiiri tiparlandı ta 1957 yılda. Hepsi 31 bilim hem literatura kiyatlan çıktılar üzâ yakın bilim yazıları.

Lirika geroyu - avtorun sankilik üzü. Taa sık lirika geroyu çok yakın avtorun ruhuna, onun dünna duyumnanna, görüşlerinâ, ama yok nicâ sölemââ, ani o - avtor kendi. Yaratmalarında yazıcı, peetçi açıkleer geroyun duygularını, emotiyalannı, ölçerâk kendinâ görâ.

m, İşliin şindiki zamanı gösterer, ani işlem şindi sölenan vakıtta oler. * Şindiki zamanda işliklar cuvap ederlar soruşlara: ne yaper? ne oler? Şindiki zaman düzüler vokal garmoniyasına göra -er, -er; -yer, -yer afikslerin yardımınnan. Bu afikslerâ deniler zaman afiksleri. Onnar yamanerlar işliin temel formasına. Diişilmektâ zaman afikslerina eklenerlar üz hem sayı afiksleri da. Örnek ver - ver-er, yaz - yaz-er, yaz-er-ım, дії - gii-yer, oku - oku-yer-lar. I üz II üz lll-üz I üz II üz III üz

Birlik sayısı gel-er-im, kaç-er-ım, gii-yer-im, kazı-yer-ım gel-er-sin, kaç-er-sın, gii-yer-sin, kazı-yer-sın gel-er, kaç-er, gii-yer, kazı-yer Çokluk sayısı gel-er-iz, kaç-er-ız, gii-yer-iz, kazı-yer-ız gel-er-siniz, kaç-er-sınız, gii-yer-siniz, kazı-yer-sınız gel-er, gel-er-lar, kaç-er, kaç-er-lar, gii-yer, gii-yer-lar, kazı-yer, kazı-yer-lar.

Q 128. Aşaadakı teksti yazın, cümlelerdâ şindiki zamanın işliklerini bulup, altlarını çizin, onnarın zaman hem üz afikslerini nışannayın.

İki eşek Büün Bucak küülerindâ, hem diil sade küülerdâ, buluner eşek. İhtâr insannar annaderlar, ani evelki vakıflarda onnar taa çok muşlar Bucaan kırlarında. Eşek saburlu maldır, saburluunu aar ük taşımasında gösterer. Çabuk buler kendinâ imââ, kâr gengeri dâ iyer. Sesleer saabisini, ama inatlıı çıktıynan, korun, erindân kıpırdameer! Boşuna demeerlâr eşek!

(M. Köseyâ görâ) ; genger-çalı evelki vakıflarda - в давні часи saburlu mal - терпляча тварина

saabi - господар inatlık — упертість C 129. Yukarkı tekstin içindân ayırın işlikleri, aazdan sölâyin zamannarını, çalımını. C 130. Aşaadakı işlikleri koyun şindiki zamanın l-inci üzünâ birlik hem çokluk sayılarına, bakarak yukarkı tablifaya hem verilmiş örnââ. Zaman hem üz afikslerin altlarını çizin.

Örnek: sor - sor-er-ım - sor-er-ız. Sor, gir, sus, ek, kes, ört, aktar, eri, dii, bul, dart, kaz, getir, ge çir, çıkar, ver, çek, otur, in, at, del, yat, al, çiz, dur.

C 131. Yapın morfologiya analizi bu işliklerâ: diiştirer, sevindim, uyukleer. Q 132. Çevirin söleyişleri ukrain dilindân gagauz dilinâ. Yarıştırın işlikleri.

1. Де лелека водиться, там щастя родиться. 2. Гуси відліта ють - зиму накликають. 3. Нудьгу годую, журбою сповиваю, а шум колишу. 4. Коли маєм — не шануєм, а згубивши — пла чем. 5. Якщо влітку час марнуєте, то взимку голодуєте. 6. Як ти смутишся, вороги тішаться.

щастя - kısmet журба - kahır згубивши - kaybedilmiş

лелека - lelek родиться - duumaa шанувати - saymaa вороги - duşmannar

С ізз. •&І Aşaadakı şiiri tefterlerinizdâ yazın, şindiki zamanın işliklerini bulup, altlarını çizin, zaman afikslerin üstünâ nişan koyun, kullanarak verilmiş örnââ.

Örnek: duu-er. Gün sıraylan duuer, Kauşer avşamda, Kuşcaaz hollaner, Uyukleer bir dalda. Gün günü, çelip-çaler, Zamannar-zamanı, Su aker - kum kaler, Can diiştirer canı. İlkyaz - en gözâl zaman: Er dâ, gök tâ eşerer, Nasıl duuer bir insan, Doz-dolaya ses verer. (S. Kurogluya görâ) 53

§18. KONSONNAN BİTAN KALIN HEM İNCÂ VOKALLI İŞLİKLERİN DİİŞİLMESİ ŞİNDİKİ ZAMANDA C 134. Aşaadakı teksti yazın. Şindiki zamanda işlikleri bulup, altlarını çizin, onnarın zaman hem üz afikslerini nışannayın. Küüyün kenannda var bir bayırcık. Kışın orada bütün gün işidiler şamatalı uşak sesleri. Todi hergün şkoladan gider orayı kızak

kaymaa. Bayırcım yanında o buluşer kendi dostlarınnan. O dostlannnan bilâ piner bayır tepesinâ. Bu balaban erceezdâ Todi, kızaa oturup, üçer, lüzgâr gibi, aşaa dooru. Kızak kaymasına Todi güler, seviner, şaka söleer. Onun ardından kayerlar dostlan da. Aşaada buluner başka uşaklar, angılarmda kızak yok. Onnar bekleerlâr bayırcıktan inan kafadarlarını. Todi dostlarm-

nan kaydıynan aşaa, toplaşer aşaada bulunan uşaklarlan. Çocuklar annaşerlar, ani vereceklâr kızaklarını te onnara, kimdâ kızak yok. kızak - санчата şamata - шум, галас toplaşer - збирається

C 135. Aşaadakı tablifayı enidân tefterlerinizâ geçirin, işliklerin temellerini, zaman hem üz afikslerini çizgicik aşırı yazın, bakarak verilmiş örnââ. Afiksleri nışannayın. Örnek: dur-er-ım, çal-er-ım, soy-er-ım, tut-er-ım, sat-er-ım.

Konsonnan bitan kalın vokallı işliklerin diişilmesi Birlik sayısı

üzlâr

dur

soy

Çal

tut

sat

durerım

çalerım

soyerım

tüterim

saterım

II.

durersın

çalersın

soyersın

tütersin

satersın

III.

durer

çaler

soyer

tüter

sater

Çokluk sayısı 1.

durerız

çalerız

soyerız

tüteriz

saterız

II.

durersınız

çalersınız

soyersınız

tütersiniz

satersınız

III.

durerlar

çalerlar

soyerlar

tuterlar

saterlar

C 136. Yukardakı tabi ifaya bakarak, diiştirin şindiki zamanda te bu işlikleri:

al, bul, aç, say, şaş, dat, otlat. 54

(З 137. Aşaadakı teksti okuyun, ayırıp içindân işlikleri konsona bitân kalın vokallarlan, koyunuz kaçırılmış bukvaları. Bayırların arasından ansızdan g..ründü bir bo.. bulut. O sansın baktı kır üstünâ deyerâk: "Bân hazırım", da dürdü kendisini. Birdân (birâ) uslu havada nesâ koptu, bü(ü)k lüzgâr çıktı da o şamataylan hem sıklıklan başladı dönmââ kır üstündâ. Osaat otlar hem bıldırkı

ç..rlannar fışırtı kaldırdılar, yol üstündâ alka gibi kalktı toz, sora toz lar kır üstünâ kaçtılar, ardına taşı..arak samannarı, çekirgeleri, tüüleri. Tezdâ tozlar, bir kara dönâr direk olup, gökâ do(o)ru kalktılar, da günü, duman gibi sardılar. Kır üstündâ oyanı (buyanı), kösteklenerâk hem atlayarak, başladılar kaçmaa koraylar. Koraylarm biri tozlara ka rıştı, o da başladı dönmââ, nasıl bir kuş, sora uçtu gökâ. Tezdâ çimçirik çaktı, gök gürüldedi, hızlı başladı ya(a)mur ya(a)maa. ■в/ diişilmesi ■ b Konsonnan bitân incâ vokallı isliklerin J J Birlik sayısı

üzlar

Gez

dök

est

geç

İÇ

gezerim

dökerim

eşerim

geçerim

içerim

II.

gezersin

dökersin

eşersin

geçersin

içersin

III.

gezer

döker

eşer

geçer

içer

Çokluk sayısı 1.

gezeriz

dökeriz

eşeriz

geçeriz

içeriz

II.

gezersiniz

dökersiniz

eşersiniz

geçersiniz

içersiniz

III.

gezerlar

dökerlar

eşerlar

geçerlar

içerlar

C 138. Aşaadakı teksttân, işlikleri bulup, tefterlerâ yazın, onnarın zaman hem üz afikslerini nışannayın. Nastradin kırer bir küp. "Ne yapmaa sanki bu kınntılarlan, düşüner o, - sıbıtmaa kıyameenm". Topleer o kırıntıları, düüyer onnan, islââ ezer, toz olunca. Tozu bir torbacaa koyer da gider satmaa. Gezer küü içindâ, baararak: - Satenm patkan otravası! Alın, kimâ lââzım! İşider bu laflan bir zengin adam, angısmm evindâ varmış çok patkan. Kaçarak çıker, satın aler bütün torbacıı. Nastradin sevinmeliktân evâ yollaner.

C 139. I. Aşaadakı lafbirleşmelerini yazın, işlikleri infinitiv formasında bulup, kurun onnarın birinci üzdâ şindiki zamanını, afiksleri çizgicik aşırı yazın, 55

verilmiş örnââ kullanarak. II. Düzün nışannı laflarlan cümlâ, göstererâk vokal dönmesini. Örnek: kesmââ - kes-er-im.

Kesmââ aacm kuru dallarını, silmââ yannış yazılan, İhtan so kaktan geçirmââ, aacm gölgesindâ oturmaa, gölmeenin sökük er lerini dikmââ, uroklarda üüredicileri dikkat seslemââ, yaamurun dinmesini beklemââ, dar köprünün üstündün geçmââ, çöşmedân suuk su içmaa.

C 140.

Düşünün da yazın tefterlerinizâ 15-20 işlik konsona bitân kalın hem incâ vokallarlan, iki ayırılmış işliklân düzün cümlâ.

§19. VOKALLAN BİTÂN İNCÂ HEM KALIN VOKALLI İŞLİKERİN DİİŞİLMESİ ŞİNDİKİ ZAMANDA C 141. Okuyun şiiri demekli hem duygulu. Açıklayın onun temasını hem öz fi kirini.

Nereyâ kim gider Nereyâ kim gider,

Kim gider kanaatlaa -

oraya etişer.

oler aar hem gamsız,

Kim gider çukura,

kim gider doorulaa -

çukura o düşer.

oler dinç hem raatsız.

Kim gider hodullaa -

Kim yaşeer zaametsiz -

geçer pipileri:

üürener süzülmââ.

Başı - bir boş fıçı -

Dolayda sa dünnâ

görüner dipleri.

savaser düzülmââ. D. Kara Çoban > Var mı bu şiirin içindeliinnan hem „Ne ekecan - onu da biçecân” soteyisin içindeliinnan baalantı. Bulun başka söleyişlar da, angıları açıklasmnar avtorun bu bakışını, pozitiyasını hem yaşamak kuralını. > Açıklayın, söleyişin „Nica yapacan - öla da bulacan” var mı ilisiklii bu siirlan? inandırın dooruluunuzu. C 142. Aşaadakı tablifadan işlikleri tefterlerinizâ geçirin,onnarın temellerini, zaman hem üz afikslerini çizgicik aşırı yazın, bakarak verilmiş örnââ.

> Kaç konson sesi var gagauz dilinda? 56

> Sıralayın sesli konsonnarı. Neçin onnara sesli deniler? > Sölâyin sessiz konson seslerini. Neçin onnara sessiz deni ler? Birlik sayısı

eri

işla

kireçla

üfla

g/7

işleerım

kireçleerim

üfleerim

giiyerim

eriyerim

büüyerim

II.

işleersın

kireçleersin

üfleersin

giiyersin

eriyersin

büüyersin

III.

işleer

kireçleer

üfleer

giiyer

eriyer

büüyer

üz

büü

lar

Çokluk sayısı 1.

işleeriz

kireçleeriz

üfleeriz

giiyeriz

eriyeriz

büüyeriz

II.

işleer-

kireçleersi-

üfleersi-

giiyersi-

eriyersi-

büüyersi-

III.

siniz

niz

işleerlâr

kireçleerlâr

üfleerlâr

giiyerlâr

eriyerlâr

büüyerlâr

Örnek: işle-er-im, kireçle-er-im, üfle-er-im, gii-yer-im, eri-yerim, büü-yer-im. > Neçin diişilmekta işla, kireçla, üfla işliklerda ikişlar ee yazıler? > Neçin işliklerin gii, büü diişilmesinda zaman afiksleri -yer у (yotlan) yazıler? > Neçin işliin eri diişilmesinda şindiki zaman afiksleri -yer у (yotlan) yazıler?

C 143. Yukardakı tablifaya bakarak,aşaadakı vokallan bitân işlikleri şindiki zamanda diiştirin: sesla, dii, i, düü, çiina, kürü, sürü.

Q 144. Aşaadakı vokallan hem konsonnan bitân işlikleri diiştirin şindiki zamanda: yıka, sakla, beklâ, sor, sil, sıbıt, çıkar, şişir, çeket, kay, işit.

C 145. Aşaadaki cümeleri yazın, onnarda bulun şindiki zamanda kullanılan işlikleri da sölâyin, anğı üzdâ hem sayıda onnar bulunerlar. Afiksleri nışannayın. • • • • • • •

Geçmeer çok vakit, panayıra girer bir bölük insan. Yazın şkolacılar büük havezlân baalarda işleerlâr. Zena kaku inââ saayer. Beşâ dört koyenm, da oler dokuz. Saacıykalar ineklerâ ot taşıyerlar. Uroklardan sora ne zaman evâ etişersin? Siz anneersmız mı, ne bân söleerim? 57

£ 146. Aşaadaki işiiklârlân, birar cümlâ düzüp, tefterlerinizdâ yazın.

Koruyer, soluyerız, uureer, vererim, kesersin, düzeldersin, gös terer, yaper, süüner. C 147. Aşaadakı tekstin bir parçasını yazın. Şindiki zamanda işlikleri bulup, altlarını çizin, onnarın zaman hem üz afikslerini nışannayın.

Hatırsız beygir Bölââ deer insan: yaparsan körlük başkasına, yanarsın kendin dâ ondan...

Nicâ geçer yaşamakta, panayıra gitmedâân olmaz: nezaman

orada satersm, nezaman da birbişey alersm. Geler sıra, açan küüyümüzdâ birisi, angısma deerlâr Panti, kararleer satsın beygirini - Karamanı. Bıkmış ona: kartmış hem yufkaymış. Kendi kararını o karısına açıkleer:

Bilermiysin ne, Mani, biz lââzım kurtulalım Karamandan. Ama nesoy yapmaa, ani o satılsın, zerâ görersin kendin dâ: onun iyeleri firleer, kamçılamadaan taligayı çekâmeer. Ölâ, Panti, ölâ, pek dooruysun, - cuvapleer karısı, çekip aşaa

çemberini, sansın azetmemiş kendi dâ bu laflarından. - Bu işi lââ-

zım yapmaa karannıkta. Babunun lafı “karannıkta” işleer Pantiyâ. Da o girişer hazırlanmaa beygiri satmaa: yıkeer, tareer onun elesini, dider, dooruder

kuyruunu, koyer onnara birkaç kırmızı iplicâk, nazarlanmasm deyni. Bir afta doyurer onu islââ, hiç koşmeer beygiri. Geler ken-

dinâ Karaman, da başleer görünmââ dâdunun gözünâ, ani beygir satılacek panayırda.

korluk - погана справа, шкода kararleer satsın - вирішує продати yufka - худий, слабкий

С 148. Verilmiş tabi ifadan işlikleri tefterlerinizâ geçirin,onnarın temellerini, zaman hem üz afikslerini çizgicik aşırı yazın, kullanarak örnââ. Afiksleri nışannayın. Birlik sayısı

sıı

salla

çalka

kolla

taşı

salleerım

çalkeerım

kolleerım

taşıyerım

sııerım

kuuerım

II.

salleersın

çalkeersın

kolleersın

taşıyersın

silersin

kuuersın

III.

salleer

çalkeer

kolleer

taşıyer

sııer

kuuer

kuu

lar

Çokluk sayısı 1.

salleerız

çalkeerız

kolleerız

taşıyerız

sııerız

kuuerız

II.

salleer-

çalkeersı-

kolleersı-

taşıyersı-

silersiniz

kuuersı-

III.

siniz

niz

sııerlar

niz

salleerlar

çalkeerlar

kolleerlar

taşıyorlar

kuuerlar

Örnek: sale-er-ım, çalke-er-ım, kolle-er-ım, taşı-yer-ım,

su-er-ım. Bakıp yukarkı tablifaya, sölâyin: > Neredan işliklar salla, çalka, kola şindiki zamanda ikişar ee kabul ederlar? > Neçin işliin taşı şindiki zaman afiksi -yer у (yotlan) yazıler? > Neçin işliklerin sıı, kuu diişilmesinda zaman afiksleri -er у (yotsuz) yazıler?

C 149. Yukardakı tablifaya bakarak, diiştirin aşaadakı vokallan bitân kalın işlikleri: oyna, kazı, anna, oku, solu, saa, suu.

<3 150. Koyun kaçırılmış bukvaları verilmiş laflara. Annadınız onnarın dooru yazılmasını. Q 151.

Yazın teksti tefterlerinizâ. Yapın morfema analizi işliklerâ vokallan bitân.

Bürüncük Çok gözâl işlâr yaparmışlar gagauzlar bürüncüktân. Bu çok eski bir zanaat gagauzlarda. Bürüncük yapmak için böcek büüderlâr, koza bakerlar. Koza bakmak için ayırerlar bir temiz oda, 59

orada yaperlar katlar kamıştan, örterlâr onnarı kiyatlan. Açan peydalaner böceklâr, onnarı doyurerlar dut aacı yapraklannnan. Böceklâr yaper koza, onnarı kuruderlar fırında, kurudulmuş ko zaları koyerlar su içina, bundan sora ipliklâr aynlerlar. İplikleri sarerlar, sora dokuyerlar peşkir h.t.b. Gagauzlar eskidân kullanerlar koyun yapaasmı.

bürüncük- шовк zanaat - професія koza - кокон temiz odası - чиста кімната kamıştan katlar - поверхи з очерету dut yaprakları - листя шовковиці

§ 20. GELECEK ZAMAN. MUTLAK GELECEK ZAMAN. BELLİSİZ GELECEK ZAMAN C 152. Okuyun tekstin parçasını demekli. Açıklayın temasını, özfikirini, söz tipini hem stilini.

Dut imektâ Ganilerin Harman aulunda var bir büük dut aacı. Her yılın o aaç yapardı ii kara dutlar, bal gibi, tatlı, hem okadar çok olardı, ani bütün maalenin uşakları etiştirâmâzdilâr, onnarı iyip, bitirmââ. Dutlar erken olmaa başlaardılar. Başka erdâ, be kim, ancak taa kızarardılar, ama Ganilerin dudu artık kararar60

dı. Dutlar dardılar döl-döl. Mayın bitkisindâ iki döl kararardı, bunnardılar erkencilâr, kirezlârlân barabar olannar, sora dardı iki döl, taa sora üçüncü, dördüncü... da hep ölâ dut var dı bütün yaz hem git-gidâ hep taa tatlı, taa mezelli dardılar. Elbetki, ilkin olmuş dutlara toplanardı çok uşaklar komşular dan da, uzak maalelerdân dâ. Ganicik da kabarardı, ani onnarda ilkin olmuş kara dut vardı. Sora, açan başlardılar olmaa kirezlâr, zerdelilâr, eriklâr - dutlar, nekadar da islââ olsalar, kalardılar bir tarafa. Ama şindi, açan dışarda olurdu hava sıcak, Ganinin ma lisi açardı aula tokatçıı da hepsi uşaklar, kim gelârdi dut imââ komşulardan hem Gani da Veliylân hem Koliylân, gidârdilâr dut aacm altına. Çocuklar pinârdilâr aaca da orada, en iilerini ayırıp, aazlanna atardılar. Ama küçüklerinâ deyni, kim pinâmâzdi yuka rı, silkârdilâr üklü dallarda dutları erâ. Aacm da altına Sofi babu döşemişti bir pala da sunarlardı uşaklara: - Palacım üstündân ayırın kendinizâ dutçaaz, erdân imeyin, on nar tozlu. Ayırın, yavrularım, en iilerini, - deyârdi yalpak babu, ama, ne kalacek, korkmayın, zân olmayceklar. Onnarı da var kim isin, sizin ardınıza ördekleri kolverecâm.

Gelecek zamanın var iki forması: mutlak gelecek zaman forması hem bellisiz gelecek zaman forması.

Zamana, angısında işlem mutlak olacek yada tamannanacek, mutlak gelecek zaman deniler: okuyacam (mutlak), yazacam (mutlak), alacam (mutlak), verecan (mutlak), gidecek (mutlak), girecek (mutlak). Mutlak gelecek zaman -acek(yacek), -ecek(yecek) afikslerin yardımınnan kuruler. Mutlak gelecek zamanda işliklâr diişilmektâ pay olerlar iki bölüma: kon sonnan bitennerâ hem vokallan bitennerâ: Ver, dur, git, sat, bak, çek, sus, in - konsonnan biten nar; Tanı, topla, sesla, eri, ela, yama, kuru, solu - vokallan bitennar.

с 153. Okuyun teksti, bulun onun tipini, stilini, temasını. Ayırın içindân işlikleri şindiki zamanda da diiştirin onnarı işliklerâ gelecek zamanda, belli edin onnarın afikslerini. Yazın bu işlikleri tefterlerinizâ.

Dayving Ukrainada. Dal o olayandışı deniz altı dünnesinâ! Ekstrimi sevennâr artık denedilâr hepsiciini iilenmelerin çeşitlerindân. Ama şivik hem faydalı vakıdı var nicâ geçirmââ diil sade kuruda, ama su altında da. Kâr bu neetlân dübüdüz dünnedân toplanerlar dayvingi sevennâr da enseerlâr türlü derinnikleri. Statistika gösterer - dayving zanaatı yıl-yıldan oler pek populâr, nicâ bir meraklı vakıtgeçimi. Ukrainada var pek çok inters erlâr dayving için deyni nicâ eni çekedân dayvingçilerâ, ölâ dâ artık becerikli dayverlerâ. Ama te onnar, kim bir da kerâ denemedi kendisini dayvingtâ, lââzım bilsin, ani bu diil sade iilenmâk için bir zanaat, ama o var bü tün bir kultura, angısmnan yaşeerlar insannarm çoyu. Dayvingin var türlü çeşitleri: Fridayving, Skuba-dayving hem rekreafion dayvingi. Fridayvinglân zanaatlaşerlar profesionallar. Dalarak derinnââ, hep o vakit ta lââzım soluunu tutturdaysm. Bölâ tehnika isteer maska, trubka, lastı kullanmasını, önemni birtaane da isteyiş - soluunu tutturtmaa. Bölâ dayving çeşitinnân sade za naatlaşerlar fit usta dayverlâr. Onnar var nicâ dalsmnar derinâ soluunu tutarak 10 minuta kadar, hem devamnı da rekord su altında soluksuz tüter 11 minut 35 sekund. Skuba-dayvingi - o dayvingin çeşitlerindân birisi, açan dalerlar derinnââ akvalanglan. Skuba-dayvingini taa sık kullanerlar dayverlâr, neçin ki var nicâ su altında raat-raat üzmââ da hoşlanmaa bu erlerin gözelliklerinnân hem deniz yaşayannarmnan. Rekrafion dayvingi - hem ilin, hem kolay dayvingin çeşitlerin dân. O düşünülmüş eni çekedennerâ deyni hem te onnara, angıları bir da kerâ taa denememişlâr kendilerini dayving zanaa tında. Şindi ukrainalılar taa sıkça giderlâr dayvinglân zanaatlaşmaa Odesâ. Dayving klublarmdan birisi buluner “Lanjeron” plâjmda

yannaşık delfinariylân “Nemo”. Bu klubta dayvingâ üürenmââ var nicâ barabar delfinnârlân. Çoyu dayverlerdân dolaşerlar Malinskiy karyen. Severlâr dalmaa bu erâ o esap için, ani onun dibindâ var çok meraklı işlâr. Karyer buluner 100 km Kievin bir tarafına, kurulmuş ta 2000 yıllarda. Onun raskopka vakıflarında, spefialistlâr bulmuşlar türlü olayandışı obyektleri: skat balıkların skeletlerini, akulaların dişlerini hem başka. Onuştan dayverlâr büünkü günâ kadar dolaşerlar burasını umutlan nesaydı olayandışı bulmaa. Kar ye rin diil büük derinnii - 16 m, ama onun dibindâ buluner bir küçürek muzey. Daldıynan dibinâ, siz var nicâ göreysiniz motofiklayı faytoncuunnan, buulmuş statuyaları, kancayı, puşkayı, deniz altı gemisini. Var nicâ demââ, ani su altında bulunmak - o var bir fasıl hal durumu hem isteer büük küvet harcamalarını psihologiya hem emofiya hal durumun kantarlaşmasmnan. Dalarsaydmız seftâ, tutunuz aklınızda, ani düşmeer panikayı kaldırmaa! Kâr korku ilk dalmakta oler hem büük baş faktör tormuzu. Ama onu lââzım bastırmaa. Üürenmââ dalmaa derinnââ, ilktân sizâ görünecek bir zor profes, ama hepsi bu zaametlâr çıkışaceklar okadar boş hem kü çücük, açan siz dalaceynız o şaşmalı deniz dibin dünnesinâ. S. Kabanov Çevirdi Tina Sürma

olayandışı - незвичайний iilenmelâr - розваги seven nâr - любителі derinnik- глибина çeşit - вид birtaane - єдине kanca - якір hal durumu - стан zanaatlaşmaa - займатися eni çekedennâr - новачки vakıtgeçimi - проведення часу deniz altı gemisi - підводний човен baş faktör tormuzu - головний стримуючий фактор

Bilersiniz ті sız? Odestâ “Lanjeron” plâjm dolayanında buluner pek meraklı bir muzey su altında. Onu kurdular 2012 yıllarda. Denizin dibindâ 10 metranm derinniindâ bulunerlar türlü eksponatlar, angıları durerlar 300 metra kadar kenardan. Bu müzeyi düzdülâr maasuz turistlerâ deyni hem sevennerâ üürenmââ deniz dibin dünnesini.

Denizin dibindâ bulunerlar tarih izmetçilerin skulpturaları, evelki greklerin skulpturaları, buulmuş kancalar hem çok başka işlâr. Bitki yakıtlarda muzeydâ peyda olerlar taa çok eni eksponatlar. Bu işlâr olerlar dayverlerin yardımmnan, angılarm cannarım bu erlâr brakmeerlar raada. Onuştan, bulundukça bu muzeydâ, siz kabledeceyeniz diil sade eni emofiyaları, ama var nicâ göreysiniz su altında gözâl renkli skalaları da. Bu muzeya var nica düşmââ yaz vakıdı anğı saatta istârseydiniz.

c 154. Okuyun teksti, yazın. Mutlak gelecek zamanda işlikleri bulup, çizin altlarını hem sölâyin, anğı üzdâ, sayıda durerlar.

Gezinti Biz pazara gidecez gezintiyâ kıra. Üüredici gösterecek, neredâ ne büüyer, anğı işlâr artık yapılmış, anğı kulturalar toplanmış, angılan ekildi hem dikildi güzün; annadacek, neçin bu kulturalar ekilecek güzün hem siiredecez yangında bulunan tabiatı. İmektân kaarâ bân koyacam torbama foto aparatımı da. Koli alacek yanma topu da biz, iki komanda olup, çayırda oynayacez biraz futbol, dinnenecez. Pek gözâl geçirecez pazarı.

gezinti - подорож kultura (terekâ kulturası) - посівна рослина н» Zamana, angısında işlem gelecek zamanda olacek, ama diil belli nezaman, bellisiz gelecek zaman deniler: alar, satar, bakar, yapar, gidar, verar, sakiayar, bekleyar, iyar, gömar, eriyar h.b. Bellisiz gelecek zaman -ar (yar), -ar (yar) afikslerin yardımınnan kuruler. Bellisiz gelecek zamanda işliklar diişilmektâ pay olerlar iki bölümâ: Bellisiz gelecek zamanda işliklar diişilmektâ pay olerlar iki bölümâ: Konsonnan bitennerâ hem vokallan bitennerâ: Al, sat, bak, yap, git, ver, göm, dur, koy - konsonnan bitennâr; Sakla, gii, pakla, dii, yokla, sesla, büü, düü, bekla, eri, tanı - vokallan bi tennâr.

C 155. Okuyun verilmiş işlikleri. Bulun işlikleri, angılar bellisiz gelecek zamanda da çizin altlarını. Bu işliklârlân kurun birârcümlâ da yazın tefterlerinizâ. Aler, vermââ, koymuş, kaldır, okuyacam, gelâr, durmuş, gidâr, okuyar, sayar, katlamış, doyurar.

С 156.

■ Yazıp işlikleri, yapın morfema analizi laflara. Aazdan sölâyin anğı üzdâ hem sayıda durerlar verilmiş işliklâr. Belliedilmiş işlikleri diiştirin üzlerâ görâ.

I - variant - mutlak gelecek zaman ... II -variant - bellisiz gelecek zaman ... 2)

Gülâriz, sevecek, duracam, paklayar, gidârlâr, soluyaceklar, durarsm, bakanm, baaracenız, koyar, kaldıracan, oturacez, sesleyecâm. C 157. Düzün prezentaÇiya "Nesoyaaçlar büüyerlâr bizim aulda?" annadın, ne bilersiniz bu aaçların faydalıı için. c I58* Çevirin cümleleri ukrain dilindân gagauz dilinâ. Yarıştırın işlikleri.

1. Любо ти спатимеш, поки не знатимеш, що то печаль. 2. Я на гору круту, крем’яную буду камінь важкий підіймать. 3. Може, квіти зійдуть — і настане ще й для мене весела вес на. 4. Вигострю, виточу зброю іскристу. 5. Будуть приходити люди, вбогі й багаті, веселі й сумні, радощі й тугу нестимуть мені, їм промовляти душа моя буде (Із те. Лесі Українки).

* |

вбогі -fukaara душа - can

любо - tatlı uyku ' зброя - ateşli silah

С 159. J₺I Okuyun teksti. Çıkarın tekstin içindân işlikleri, koyup onnarı mutlak gelecek zamanda hem bellisiz gelecek zamanda. Koyunuz kaçırılmış işlikleri.

Örnek: yaparmış - yapacek - yapar

Kör kus

Var bir evelki söleyiş, ani kör kuşun yuvasını Allaa .... Bu söleyişin dooruluunu ... avcının biri, angısı ... bana, nicâ o avda bir kerâ saçma ... çil sürüsünâ. Kendi gözlerinnân ... , nicâ kuşun biri ... erâ. Gitmiş biraz ileri, aaramış, aaramış da ... bir ölü çil. Atmış 65

onu bir tarafa da çeketmiş ileri dooru urulmuş çili aaramaa. Ama ölâ dâ ... . Sora genâ almış elinâ o “ölü” çili da ..., ani o diri, çünkü sık-sık düülârmiş ürecii. Ozaman o annamış, ani kuş kör da kendibaşma ..., öbür kuşlar uçtuynan, o kuvetsiz düşer erâ, taa öbür leri onu bulmayınca. Annadıynan bunu, avcı usulcuunnan ... kuşu erâ da kefı heptân ..., çünkü duymuş kendisini da kabaatlı bu kuşçaazm körlüktü yaşamasına. Bundan sora avcı... tüfaâ omuzuna da dooruler evâ. Yardımcı laflar: yaparmış, düşmüş, ürer, annattı, bulamamış, uçameer, annamış, inandırdı, görmüş, koyer, atmış, bozuler,5 bulmuş. 7 5 •>

§ 21. VOKALLAN BİTAN İŞLİKÂR C 160. Okuyun teksti. Bulun cümlenin baş paylarını.

Hadi, kaymaa gidecez! Koli baardı Örgiyâ: - Bân şindi alacam kızaamı da gidecâm dereyâ kaymaa. Ora da çocuklar çoktan şamata kaldırerlar. Sân da alacan mı kızaanı,

osaydı ikimiz benimkisindâ mi kayacez? - Almayacam, Koli, - baardı Örgi uzaktan. Benim kızaamm bir tabanı kırıldı. - Dur, Örgi, bân cöbimâ bir parça ekmek

koyacam, bekim da acıkacez. - Sân da alatlama ozaman, - demiş Koli. - Bân dâ girecâm maazaya da çıkaracam birkaç alma, kemirecez kayarkan.

Nica diişilerlar vokallan bıtan işliklar?

■j

aara

Birlik sayısı

ekla

pakla

eri

N O

aara-yaca-m

pakla-yaca-m

ekle-yeca-m

eri-yeca-m

II.

aara-yaca-n

pakla -yaca-n

ekle-yeca-n

eri-yeca-n

III.

aara-yacek

pakla -yacek

ekle-yecek

eri-yecek

Çokluk sayısı 1.

aara-yace-z

pakla-yace-m

ekle-yece-z

eri-yece-z

II.

aara-yaca-nız

pakla-yace-nız

ekle-yece-niz

eri-yece-niz

III.

aara-yacek(-lar)

pakla-yacek(-lar)

ekle-yecek(-lâr)

eri-yecek (-lâr)

С 161. Okuyun verilmiş işlikleri. Diiştirin onnarı mutlak gelecek zamanda oluşluk çalımında sayılara hem üzlerâ görâ. İşliklerin köklerini hem afikslerini nışannayın. Denemââ, seslemââ, kazımaa, solumaa. C 162. Okuyun lafları. Bulun vokallan bitân dördâr işlik da diiştirin onnarı mutlak gelecek zamanda sayılara hem üzlerâ görâ. İşliklerin köklerini hem afikslerini nışannayın. Atlamaa, eklemââ, düzmââ, bozmaa, kurumaa, silmââ, örümââ, solumaa, dalamaa, üzmââ, burmaa.

incinasaat 1-

Tutun aklınızda bu işliklerin diişilmesini: yarmaa - yaramaa, bilmââ bilemââ, kurmaa - kurumaa, dalmaa - dalamaa, kazmaa - kazımaa, solmaa - solumaa, картаа - каратаа, taşmaa - taşımaa, yıkmaa -yıkamaa, susmaa - susamaa, örmââ - örümââ, sürmââ - sürümââ, bulmaa - bulamaa, uymaa - uyumaa, denmaa - denemââ, aarmaa - aaramaa, büü/mââ - büü/emââ h.b. Örnek bil - bilecek, bila - bileyecek; kur - kuracek, kuru - kuruyacek; sol solacek, solu - soluyacek; taş - taşacek, taşı - taşıyacek; yık - yıkacek, yıka - yıkayacek; sus - susacek, susa - susayacek; bul - bulacek, bula (bulaştırmaa) - bulayacek; uy - uyacek, uyu - uyuyacek; den - denecek (buna dener saat), dena - deneyecek (kuvedini); aar - aaracek (başım), aara aarayacek (keçiyi); büül - büülecek (olacek taa büük), büüla - büüleyecek (büücüyka büülemiş).

Bu işliklerin bir bölümü diişiler, nicâ konsonnan bitân, öbür bölümü dâ diişiler nicâ vokallan bitân. Şaşırmayın onnarı. Onnar diil birköklü.

C 163. Nasaatta verilmiş lafları(kimisini) kullanın cümlâ kurmakta da açıklayın onnarın başkalanmasını kendi eşlerindân.

Örnek: Petri dün denemiş kendi kuvedini güreşmekta. Bu titrusun birinâ dener limon, birisinâ dâ - portokal. 1

Sade uzun vokallan bitân işliklerin: uu, duu, buu, kuu, suu hem tıı köklân atiksin arasında у (yot) peydalanmeer, yazıda da yazılmeer: uu-acek, duu-acek, buu-acek, kuu-acek, suu-acek, tıı-acek. 67

Örnek uuacam, duuacam, buuacam, kuuacam, suuacam, tııacam. Ama: saa,yaa - peydalanery. Örnek saayacam, yaayacam.

1) Diiştirin verilmiş işlikleri üzlerâ görâ; 2) düzün lafbirleşmeleri. Uu, duu, buu, kuu, suu, tıı, saa, yaa.

164.

Yazın cümleleri tefterlerinizâ. Skobalarda verili işlikleri mutlak gelecek zamanda koyun.

1. Vasi saatlan (beklâ) bakasım derâ boyunda, ama o ölâ dâ gel memiş. 2. Çocuklar kol-kola (tutun) da (git) sport meydanına. 3. Bizim aulda (büü) çok meyva aacı. 4. Üüredici, (koy) jurnala bu urokta beş onnuk. 5. Bu zararcı uşaktan saklayacam hepsini oyuncakları, zerâ kınp-faleer onnarı. 6. Sıcak sobanın üstündâ mumnar (eri).

§22. İSLİKLERİN GEÇMİŞ ZAMANI. MUTLAK GEÇMİŞ ZAMAN C 165. Okuyunuz teksti demekli. Annadınız cümlelerin baalantıları için. Düzünüz bu tekstâ sadâ plan. Annadınız plana görâ teksti sıradan. Ayırınız teksttân işlikleri da yazınız onnarı tefterlerinizâ, belli ediniz onnarın formalarını.

Tarlada İlkyazdı. Sokaklarda artık çamur azaldıydı, olmuştu yolcaazlar.

Ganilerin aulundan görünürdü küüyün kenarında toloka, ora da da artık sade çukurlarda biyazardı çat-pat bitki eriyân kaarlar, ama bir-iki gün kararan boş erlâr artık eşerirdilâr, başlamıştı

çimen büümââ. Ganinin malisi, Sofi babu, çıkıp aula, koyup elini annısma, bakardı kıra da doyamazdı şaşmaa: - Mari, bir güncââz sıcak urdu da tolokaya sansın eşil boya attı lar! Dün Yalpu yamacı karaydı, bu gün artık em-eşil olmuş. Gani da, ani malisindân siirek ayırılırdı bu sıra da yanında buluunduu zaman sordu: - Kim eşil boya attı? - İlkyaz, ilkyaz, çocuum... kim biler, ne çok çiidem çiçekleri, ol malı,5 sindi kenarda bizim tolokada. •>

- Mali, - dedi Gani, - hadi, gidip, toplayalım o çiidemneri. - Dur, yavrum, taa biraz büü da ozaman gidecân. Çiidemâ gider delikannı kızlar hem olannar. Gani pek istârdi taa tez büüsün, çok işlâr adardı ona malisi,

ama hep deyârdi, büüsün da ozaman. - Öbürgünâ, - uzattı Sofi babu lafını, - olacek üz on... -

Nasıl üz on? - sordu Gani. Te üz on, deerlâr, tarlanın basma kon! Nasıl ma, mali, insannar uçsun, onnarda kanat yok. Diil, çocuum, sayıler insan artık gider da tarlasını sürmââ, ek-

mââ başleer. Tâ senin da bakan artık hazırlamış puluu, dün çal kadı toomnuu, öbürgünâ kıra çıkacek ekmââ. Boban- çoban, ama bizim da var tarlamız. Koyunnarda iş başlayınca çiftçilik ta yape nz.

Zamana, angısında işlem artık olmuş, geçmiş yada laazımmış ol* sun, geçmiş zaman deniler. Zamana, angısında işlem mutlak olmuş, bitmiş, tamannanmış, mutlak geçmiş zaman deniler: okudum, baktım, gördüm, geldim, verdim, koy dum h.b. Mutlak geçmiş zaman -dı, -di, -tı, -ti, -du, -dü, -tu, -tü, afikslerin yardımınnan kuruler: al-dı, ver-di, at-tı, git-ti; doy-du, gör-dü, tut-tu, öp-tü h.b. Mutlak geçmiş zamanda işliklar diişilmektâ bölünerlar iki bölümâ: kon sonnan bitennerâ hem vokallan bitennerâ. İncâ vokallı işliklerdâ kökün son vokali a döner e vokalına: Bekla - bekledim, kitla- kitledim, ekla- ekledim. Sesla - sesledim-sesledin-sesledi-sesledik-seslediniz-sesledilar. Q 166. Koyunuz verilmiş işlikleri geçmiş zamanda.

Sal, sil, dur, koy, bak, baar, çiz, süpür, pakla, düş, yak, pin, yaz, çiinâ, yısla, dök, iç, kaldır, yon, bil.

C 167. Okuyun bu yaratma parçasını. Ayırın teksttân mutlak geçmiş zamanda bulunan işlikleri, gösterin afikslerini. Bellili lafları diiştirin üzlerâ görâ.

Naşey olsun bu? - Naşey olsun bu? Gani ilktân sansın korktu, ama sora gördü onnarı, nasıl bir koraym altına saklandılar. Açan taa islââ baktı, orada iki tavşamcık sinârdi. Gani çıkardı kalpaanı da kapadı onnan, savaşardı tutmaa, ama birisi, fırlayıp, kaçtı elinin altından. Öbürünü etiştirdi tutmaa da getirdi bordeyâ. Taman bu zaman bobası da geldi küüdân. 69

- Baka, bân tuttum bir tavşamcık! - üündü o. - O-o, ya ne gözâl küçücük! Korkmuş zavalıcık. Ne sık-sık soluyer! Küçük kır tavsamaklarına gagauzça göçen deerlâr. - Onnar ikiydilâr, - söledi Gani, - ama birisini kaçırdım. - Bunu da lââzım kolverelim. Anası, bezbelli, aarayacek yavru sunu. Gani gitti da kolverdi göcencii koraylık içinâ.

C 168. Okuyun şiiri "Yardım" demekli. Neyâ terbieder bu şiir? Sıralayınız aazdan mutlak geçmiş zamanda işlikleri.

Yardım Mamuya yardım yaptım Yıkadım çanaa. - Saa olasın, kızçaazım! O dedi bana.

Avsam ekmeeni yaptık, Pek tatlı idik. - Saa ol! - hepsimiz birdân Mamuya dedik. Yısladım çiçekleri, Ot verdim koça. Baka dedi hızlıca: - Saa ol, çocucaam! Bân istâmedâân kırdım Bir gözâl çini. Sora hepsinâ dedim: - Afedin beni. Aramızda açıklık, Saklamak hiç yok. Yalana insan çoktan Hepsicii kâr tok. 70

Ç 169. Düzünüz verilmiş işliklârlân cümlâ.

Aaladı, taşıdı, çiinedi, idi. C 170. Yapınız verilmiş cümleyâ sintaksis analizi.

Bütün gün çocuklar çalıştılar aulun üstünda kaardan bir bayırcık yapmaa. Bakıp resimâ, düzünüz cümlâ mutlak geçmiş zamanın afikslerin yardımınnan "Nicâ bân geçirdim günümü".

§23. BELLİSİZ GEÇMİŞ ZAMAN C 172. Okuyun teksti. Bulunuz tekstin öz fikirini. İnandırın. Bir adamın varmış üç oolu. Onnar büüdüynân, adam demiş:

- Çocuklar, bân sizi büüttüm, üürettim, ama ileri dooru bakın kendi-kendinizi. Çıkmışlar kardaşlar küüdân da çatırıkta, pınarın yanında, biraz dinnenip, annaşmışlar, ani üç yıldan sora genâ bu

rada, bu gündâ, bu saatta, buluşup, bakaceklar, kim ne kazanacek.

Gitmişlâr onnar herkezi kendi yolundan: birisi doorulmuş üülenâ, İkincisi - günduusuna, üçüncüsü - batıya. Etişmişlâr onnar

saa-selâm erlerinâ. İkisi olmuş yazıcı bezirgennerdâ, en küçüü dâ bir çorbacıda çırak. 71

Geçmiş o üç yıl da genâ buluşmuşlar kardaşlar o pınarın yanın da. İkisi gelmiş valizalarlan ellerindâ, angıları doluymuşlar eni ru-

balarlan hem paraylan. Üçüncüsü, en küçüü, gelmiş elleri çöbindâ.

- Sölâ, ne kazandın, neçin boş ellân geldin? - sormuşlar ağalan. - Kazandım bân üç ceviz, - demiş en küçüü onnara.

щ, Zamana, angısında işlem artık geçmiş, olmuş yada laazımmış ol1 sun, ama diil belli nezaman olmuş hem işlemin olduuna garantiya verilmeer, bellisiz geçmiş zaman deniler. Bellisiz geçmiş zaman -mış, -mis, -muş, -müş afikslerin yardımınnan kuruler. Örnek al-mış, git-miş,yol-muş, görmüş... Bellisiz geçmiş zamanda işliklar diişilmektâ bölünerlar iki bölümâ: kon sonnan bitennerâ hem vokallan bitennerâ. > Ayırınız yukarkı teksttân işlikleri bellisiz geçmiş zaman da. Annadınız onnarın dooru yazılmasını. C 173. Verilmiş işlikleri koyunuz bellisiz geçmiş zamanda. Aç, kuu, gör, tut, çek, ser, kes, ez, lafet. C 174. Koyunuz kaçırılmış bukvaları, annadınız onnarın dooru yazılmasını.

Rozkanm palileri otlu(u)n içindâym..şlâr. Rozka nereyisâ gitm..ş, ayinim.,ş palilerindân. Uşaklar gidip ta ak.rlar onun bir palisini, koy..rlar onu sobanın üstünâ. Rozka geldiynân, bir palisini bulam..r erindâ da çeked..r ulumaa. Sora, palisini bulduynan, çeketm..ş ulumaa sobanın boyunda. Uşaklar indirm..şlâr paliyi sobanın üstündân da verm..şlâr Rozkaya. Rozka onu dişlerindâ erinâ götürm..ş. C 175. Düzün prezentafiya„Nesoy kulturalar büüderlâr kırlarda bizim küüdâ?" Kullanın aazdan sözünüzdâ işlikleri.

c 176. Bakınız verili temalara küülâr için da yazınız onnara görâ bir literatura yaratması, kullanarak aşaada verili planı. Kullanın yazılı sözünüzdâ işlikleri türlü formalarda.

Plan 1. Dmitrovka, Aleksandrovka, Kubey, Kurçu - benim erim. 2. Severim bizim geniş kırları, zengin toprakları hem bol bere ketleri.

3. Gagauz halkım. Çalışkan çiftçilâr, şannı intelektuallar, yazı cılar. 4. Büünkü yaşamamız hem görünür geleceemiz. C 177. Yazınız tefterlerinizâ bu işlikleri neetlik geçmiş zamanda. Düzünüz ikisinnân cümlâ. Yapınız onnara sintaksis analizi.

Silkeceydi, everdiydim, evleneceydi, gideceydim, sorduydu, alaceydı, taşıyaceydı, yazardı, paklardı, üüreneceydi, korktuydu. C 178. Bulun bu teksttâ işlikleri geçmiş zamanda. Belli edin onnarın formalarını. Annadın teksti kısadan, kullanarak işlikleri türlü formalarında. Nesoy söz tipindâ bu tekst. Gavril Arkadyeviçin Gaydarcmm kolektiyasma girdiydi fıkralar Nastradin Hoca için da. Bu kısa keskin fıkralarlan avtor bizâ istedi göstermââ in sanın kalitelerini, yaptıklarını. İnsan herkerâ

bişey yapmaa deyni, lââzımmış, düşünüp ta yap sın, maana bulmaa diil lââzım, neçinki geleceymiş vakit da bunnar hepsi sana döneceymişlâr. Nicâ yapacan, ölâ da görecân. Yaşamaa lââzımmış birliktâ, dostlukta. Herbir insanın var kendi kusurları, da diil lââzım gülmââ bu işleri. Avtor fıkralarını yazmıştı bir annaşılı, şıralı dillân. C 179. Diiştirin üzlerâ görâ bu işlikleri bellisiz geçmiş zamanda. Yapın onnara morfema analizi. Ayınlmış, yıkanmış, seslemiş, bakmış, saurmuş, soymuş, dü zünmüş. 5

C 180. Yazın bu işlikleri tefterlerinizâ. Nışannayın onnarın köklerini hem afikslerini. Nesoy formada onnar. Düzünüz ikisinnân sadâ cümlâ. Annatmardı, annatmayardı, sözleşârdi, düzünârdik, alardık, razgelârdik, üürenârdi, yattırdık, seslettik, yıkayardı, yıkaardı, iyârdik, paklayardık, paklardı, giinârdik, kazardı, dikârdi.

m Bilersiniz mi siz? Kultura - o etiket, norma, standart adamın yaşamasında. Var çok türlü kultura soyu (çeşidi): söz kulturası, kendini kullanmak kulturası, imâk kulturası; okumak, seslemâk kulturası. Kultura - o bir ölçü, kalıp, angısmm dışanma düşmeer çıkmaa, çünkü ondan sora çekeder herbir yannışlıklar: acılamak, zeedâ laf sölemâk, inatlanmak, hatırsızlık, esapsızlık, suratsızlık.

£ 181. Verilmiş işlikleri koyunuz bellisiz geçmiş zamanda. Açtıydı, salverdiydi, getirdiydi, başladıydılar, koyduydu, baktıydılar, kımıldanmaazdıydı, unuttuydular, çektiydi, verdiydi, sarmaştıydı, çözdüydü, örüdüydü, verdiydi, izin ettiydi, kaldıydılar, sardıydılar.

C 182.

Yazın tefterlerinizâ işlikleri çoktan geçmiş bellisiz zamanda. Nışannayın onnarın köklerini hem afikslerini.

Kapamıştım, utanmıştım, hatırlamıştım, çekmişti, yazmıştı, saklamıştım, aaramıştı, durmuştum, kemirmişti, taramıştım, tut muştum, satmıştı, imişti, koymuştu.

§24. BİTKİSİZ GEÇMİŞ ZAMAN £ 183. Okuyun teksti. Anğı tipâ görâ düzülü teksti. Çoktankı avcısı oturardı sundurmanın üstündâ hem kemençesini gıcırdadardı. O pek sevârdi muzıkayı hem istârdi kendi si dâ üürensin kemençedâ çalmaa. Savaşardı o, buuşardı, ama çıkmaazdı onda, nicâ lââzım. Dâdu buna da sevinârdi, ani canı nı iilemââ deyni var kendi muzıkası. Onun evceezin yanından geçârkân, kolhozçunun birisi dedi ona: - Brak sân o kemençeyi da tutun tüfektân. Sendâ tüfeklân taa ii çiker. Bân şindi hemen daada bir ayı gördüm.

Daada dâdu çok vakit, gezip, aareer ayıyı, ama hiç izlerini dâ bulameer. Yorulduynan, oturer dâdu bir kütmâân üstünâ dinnenmââ. Da ada bir dâ şıpırtı işidilmâzdi: birerdâ bir dâ dalcaaz çatırdamazdı, hiç bir kuş sesi dâ işidilmâzdi. Bir dâ dâdunun kulaana işidiler: “Bnn-n-n! Ölâ bir gözâl ses, nicâ struna ötmüş”.

> Ne sebepa göra avcı ayıyı öldürmemiş?

“

Zamana, angısında işlem çok kera tekrarlanmış, olmuş, bitkisiz geçmiş zaman deniler: alardım, satardım, yapardık, gidardik, oynardık/

oynayardık, beklardik/bekleyardik, seslardim/sesleyardim h.b. Bellisiz geçmiş zaman düzüler bellisiz gelecek zamana -dı, -di afiksleri ekleyerak: yatar-dı, konar-dı, kurar-dı, bükar-di; saklar-dı / saklayar-dı, beklar-di / bekleyar-di. 74

Bitkisiz geçmiş zamanda işliklâr diişilmektâ pay olerlar iki bölümâ: 1) yotlu varianta: soluyardı, sesleyardi, sürüyardi, taşıyardı h.b. 2) yotsuz varianta: seslardi, beklardi, acılardı, üürenmardi h.b. birlik sayısı çokluk sayısı Ban paklardım, paklayardım biz paklardık, paklayardık San paklardın, paklayardın siz paklardınız, paklayardınız 0 paklardı, paklayardı onnar paklardılar, paklayardılar Ban seslardim, sesleyardim biz seslardik, sesleyardik San seslardin, sesleyardin siz seslardiniz, sesleyardiniz 0 seslardi, sesleyardi onnar seslardilar, sesleyardilar Yotlu variantta işliklerin kökün sonundaki a vokali döner e vokalına. 5 Bulun işlikleri bitkisiz geçmiş zamanda. Açıklayın, neçin kimi işliklerda kökün hem afiksin arasında uzun vokal peydalaner.

C 184. w: Bakıp tablifaya, verilmiş işlikleri diiştirin bitkisiz geçmiş zamanda

üzlerâ görâ. I- variant - oturmaa, düzmââ. II-variant - durmaa, küsmââ. C 185. Okuyun teksti, açıklayın onun temasını. Çıkarın teksttân işlikleri geçmiş zamandan, gösterin yazmakta onnarın dooruyazılmalarını.

Masal iilik için Yaşarmışlar bir küüdâ iki kardaş - Todur hem Sandi. Onnarın bobası çobanmış.Onu hepsi bilârmişlâr bu küüdâ, neçinki tırlası onun pek büükmüş. Açan çocucaklar küçükmüşlâr, bobası dayma alarmış onnarı tırlaya da gösterârmiş çobancılık zanaatın türlü işlerini: nicâ saamaa koyunnan, korumaa hem doyurmaa kuzucuklan, neredâ sü rüyü taa islââ otlatmaa, nicâ ilkyazın kırkmaa koyunnan, toplamaa yapaayı çuvallara. Uşaklar bobasmı meraklan seslârmişlâr. Geçmiş yıllar. Bobası ihtârlamış, dayma hasta yatarmış, siirek çıkarmış dışan gezinmââ, pak soluklan solumaa. Çaarmış çocuk larını içeri da başlamış onnara nasaat vermââ: - Siz artık büüksünüz, yaşamalarınızı lââzım düzâysiniz ken diniz. Seslâyin beni da savaşın yapmaa, nicâ söleyecam. En ileri, olunuz doorucu. Ko insannar görsünnâr, ani siz yaseersmız ken di akılnızlan, yalansız. Taa bir nasaat, o - en öz, insana bulunun onun zorunda, yardım edin büük havezlân. İilii yaptıycaan - o sana geeri döner. Tutunuz bunu aklinızda.

Açan bobalan kayet yufkalamış da başlamış işleememââ, çorbacılımı vermiş çocuklarına: Todura - bir payını tırlanm hem sürü nün, öbürünü - Sandiyâ. - Saa ol, bobacıımız. Biz seni utandırmayacez yaşamakta. Çocuklar tırlalan bakerlar, işleerlâr, ekinneri büüderlâr. Bir yaz oler bir büük kuraklık, çok zor vakıtlar geler. Hayli za man yaamurlar yaameerlar, sararerlar doz-dolay otlar, zeetlenermişlâr susuz hayvannar da, insannar da. Bir keret kırda, toplayarkan yufka bereketi, Sandinin komşusu, Lambu, istemiş ondan bir kruşka su: - Yok bendâ su. Kıtlık. Git başka erdâ aara, bekim bulacan. Lambu gücenni gitmiş yakın tırlaya, neredâ gölgedâ Todurun koyunnan yatarmışlar. - Todur, kurtar, ver, yalvarerım, bir damna su, baarim dudakla rımı yıslayım, - demiş Lambu. - Gel burayı, buyur, - sölemiş Todur da vermiş ona bir çölmecik suylan. - Şükür ederim, Todur, saalık sana hem Allahtan büük hatır, yaşlar gözlerindâ dedi Lambu. Küüdâ insannar sora taa çok vakıtlar lafedârmişlâr hep bu iki kardaş için. Hepsi şaşarmışlar: nica var nica bir bobada olsun bölâ benzemeyân biri - birinâ kardaşlar. Güzün gelmiş vakit toplamaa papşoyu, üzümü, kortofıyi. Pek az bereket olmuş o güz. Bir avşam ürer Todurun tokadına aşırılı bir dâdu. O pek ihtârmış, zabunmuş, partallarlan omuzlarında. - Çorbacı-ı-ı!- baarmış o, - kaybelerim aaçlıktan, ver bir buka ekmek, diz çökerim. - Gir, dâdu, auluma. Bân şindicik çıkaracam içerdân ne var. Beklâ biraz. Açan o getirmiş dâduyâ bir dilim ekmek, iki-üç kartofı, kaynan mış yımırta, bunu gördüynân, yolcu başlamış Todurun ellerini öpmââ. - Belli, ani sân can acıyan insansın, görüner, ani gözlerindâ var sade iilik şafkı. Çok yıl yaşayasın bu biyaz dünnedâ, altın ürekli adam,- sölemiş dâdu. Valera Gaydarji Q 186. Yazın teksti tefterlerinizâ, koyup kaçırılmış bukvaları. Sokak şaş..rdı, hepsicii mayii oL.rdı, açan saba(a)lân çıkardılar auldan sokaa Todi, Gafı hem Simicuk. Ç..ocuklar - ikisi dâ kara(-

göz), kurgaf, açık(göz). Kızça(a)z, Gafı - kulaca, pek mamusuna benz..rdi, angısı baa brigadasma zvenevoyka işk.rdi. Makarki Gafı üçüncüdâydi, Todi dâ beşincidâydi, ama boyları kâr birtakımdı. Simucuu alıp ortaya, üçü dâ herkerâ gid..rdilâr yan(n)aşık. Üçü da pek kırnak gi(i)n..rdilâr: yakacıkları biyaz, rubacıklan ütüyâ urulu, ayak kaplan yalabıyardı... Todiylân Simucuk kepkacıklan gez..rdilâr, ama Gafınin tepesindâ gözâl bant ba(a)lıydı.

C 187. Okuyun teksti. Aazdan bulun bu teksttâ uydurmayı. Şkolaya gidârkân, Todi, Gafı hem Simicuk bakardılar dooru yol larına, oynamazdılar yolun üstündâ hem, keçilâr gibi, iki tarafa sahnmazdılar, büüklerin yanından geçârkân, selâm verârdilâr. Hem gidirdilâr diil yolun ortasından, ama aullann boyundan, nâânda gezmeer maşinalar hem taligalar. Şkolaya gidârkân, ilkin uşak başçasmda Simucuu brakardılar, çünkü onun yanından geçârdilâr. Etiştiynân şkolaya, herkezi gidârdi kendi klasma. Herbir aralıkta Todiylân Gafı, buluşup, oy nardılar birerdâ. Hergün uşaklar gidârdilâr malisinâ, angısı yaşardı şkoladan üç ev aşın. Makar ki onnarın malisi artık etmişâ aidiydi, ama yaşar dı o yalnız. Evin içindâ hem aulda vardı çok iş, da tâ bu üzerâ büük hem aar işleri yapardılar onnann mamusu hem bakası, ama ufak, kolay işleri yapardılar uşaklar. > Aazdan bulun bu tekstta uydurmayı. Neçin bu uydurmayı av tor kullanmış? Ne istemiş açıklamaa bununnan? > Bulun bitkisiz geçmiş zamanda duran işlikleri da açıklayın onnarın dooru yazılmasını.

C 188* Çeviriniz lafları ukrain dilindân gagauz dilinâ, koyup onnarı erlerinâ zamannara görâ.

Geçti zaman

Şindiki zaman

_____ 2_________________________________

Gelecek zaman

Здаю, співала, допоміг, збережемо, показуємо, нестиму, здога дувався, лікував, оздоблять, стримують, літає, одужаєш, обділи ли, плетуть, снідала, пишалося, рушатимеш, дарую, ошукають,

підтримуватиму, ойкнув. С 189. їй Verilmiş işliklerâ yapınız morfema analizi.

Aalardı, saklayardı, eriyârdi, paklardı, susayardı, yaşardı.

§25. İŞLİİN MODAL FORMALARI £ 190. Okuyun teksti demekli. Nesoy onun janrası? Bulunuz artistik kolaylıklarını. Belli ediniz tekstin öz fikirini hem temasını. Bulun adetçâ hem kendili adlı klan.

Kıs sonatası

...Suuk! Suuk. Bana geler, sansın suuk... bütün geniş dünneda: Afrikada, Amerikada, Avstraliyada hem hererdâ. Hem hererdâ, olmalı, birtürlü suuk. Osa bu suukluk sade bana mı geler? Suukluk dondurttu yalmzlıımı. Dinnenir günü ulu daaym ateşinda bân onu eridecâm da genâ küüyümâ getirecâm. Da, toplayıp kapu önündân evin içerinâ yıkanmış kaara, lüzgerâ, suuklaa kokan çamaşırları, giisileri, getirecâm. Onnarın taazelii taazeler içersini hem içleri. Büük kış. Büük hem kısa lüzgerli. O bizdâ yaşlı üülen tarafına koker, taa pek kuru kaara... Ama hep okadar sokaa, suuklara çeker, sora halizdâ havezdân erimââ çekeder, neçinki o - sevgidân sevgiliydin Te hemen şindi kuvetliimi duyerım, beenilmişleri geçirmââ, edenmââ, aaramaa, ensemââ... Da geler, ani hızlanmaklar - hepsi insan tabeetleri yavaşıyerlar. Da, sansın, dolayda dünnââ da oler taa doorulu, taa pakça görü nen Sadece usluluk biraz hastalaa benzeer. Edenmâk duygusu beni kapleer - bu da kıştan benimdir... Te bu taazâ kaar usluluu hem kuvetsiz, ufak hem saar, ama dondurmalı, yılın sevinmeliidir. O taa erimemiş hem kirli sellerâ sularını doorulamamış, ama selin, mutlak, tezdâ usluluu koparacek...

Taa sora. Istâr-istemâz kapuya uracek ilkyaz. Beki, tezdâ... Beki, da diil tezdâ. P. Yalıncı «SJ yalnızlık - самотність * dinnenir günü - вихідний день

ulu daa - густий ліс üülen tarafı - південний бік edenmââ - набути usluluk-тиша edenmâk duygusu - набуте відчуття (почуття) C 191 * Ayırınız yukarkı teksttân işlikleri da yazınız onnarı tefterlerinizâ. Annadın, ne bilersiniz onnarın düzülmesi için, belli ediniz formalarını. Gagauz dilindâ işliklerin var modal forması:

1) Sankilik modal forması. Örneklar: Kaçarsam (eer bân kaçarsam) Açarsam (eer bân açarsam) h.b. 2) Bellisizlik modal forması onun afiksleri -mış, -mis. Örnek kaçarmış, gelirmiş, h.b. 3) Mutlak modal forması onun afiksleri -dır, -dir h.b. Örnek alırdır, almıştır, alaceydır, vermiştir, görmüştür h.b. Modal formaları zenginnederlâr işliklerin maanasını hem formalarını. Işliin modal formaları diişilerlâr hepsindâ oluşluk çalımnarında, formala rında hem onnarın zamannarında. Sankilik modal forması Sankilik modal forması düzüler işliin gelecek yada geçmiş zamanın temelindân -sa, -sâ afikslerin yardımınnan. Örneklar: açar - açar-sa, geçar - geçar-sa, alır - alır-sa. Sankilik modal formasının var te bu zamannarı. 1) Bellisiz gelecek zaman: açarsam, geçarsam, açarsak, geçarselar, açamarsam, açabilirsam, açarsaydım, açarsaydın, açarsaydık h.b. 2) Mutlak gelecek zaman: açaceysam, geçeceysam, açamaceysam h.b. 3) Mutlak geçmiş zaman: açtıysam, geçtiysa, açmadıysam h.b. 4) Bellisiz geçmiş zaman: açmışsam, geçmişsam, gülmüşsam h.b. Bellisizlik modal forması Bellisizlik modal forması düzüler işliin zaman temellerindân -mış, -muş, -müş afikslerin yardımınnan: açar - açar-mış, geçar - geçar- miş, açmışaçmış-mış, açacek - açacey-mış, görmüş - görmüş-müş. Bellisizlik modal formasının (-mış, -miş afikslârlân) te bu zamannarı var:

1. Mutlak gelecek zaman: açaceymış, geçeceymiş, açmayaceymış, almayaceymış. 2. Bitkisiz geçmiş zaman: açarmışım, geçtirmişim, açmarmışlar. 3. Bellisiz geçmiş zaman: açmışmış, geçmişmiş, açmamışmış. 4. Isteyişlik çalımın geçmiş zamanında: açaymış, geçtiymiş, alamayaymış. 5. Sankilik çalımın geçmiş zamanında: açsaymış, geçstiymiş, açamasaymış h.b. Mutlaklık modal forması düzüler işliin zaman temelendân -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, tir, -tur, -tür afikslerin yardımınnan. Örnek açar - açar-dır, geçtir - geçtir-dir, bulur - bulur-dur, geçmiş-tir, açmış-tır, urmuş-tur h.b. Mutlak modal formasının (-dır, -d/rafiksli) te bu zamannarı var: 1) Bellisiz gelecek zaman: açar-dır, geçtir-dir, açmar-dır, alır-dır h.b. 2) Mutlak gelecek zaman: alacam-dır, almayacam-dır, Ititizım olacektır bulayım h.b. 3) Bellisiz geçmiş zaman: açmış-tır, geçmiş-tir, açmamış-tır h.b.

C 192 * Aşaadakı cümlelerdâ işlikleri bulun da sölâyin onnarın modal formalarını, oluşlukformalarını, çalımnarını hem zamannarını. 1) Biz tuttuysak, siz bakın kaçırmayasınız. 2) Bu kiyatlan yazınca, o kim biler nekadar başka kiyatlar oku muştur. 3) Geleceysan cumaaya gel, gelmeyeceysân sölâ, inandır bizi. 4) Eer almışsam bişey, vallaa, ellerim kurusun. 5) Bana kalsa, o bulamamıştır dostunu, buluşaymış, hepsini bu haberi söleyeceymiş. 6) Buluşaymış, o söleyeceymiş hepsinâ bu heberi. 7) Olsaymışım da orada, hep okadar görâmeyeceymişim, zerâ pek çok kalabalık vardı. 8) ikinci kerâ lââzım olmayacektır saralım. 9) Lââzımsaydı gecelemââ kalayım, kalırım.

C 193 * Aşaadakı işliklârlân uygun cümlelâr düzün da onnarı tefterlerinizâ yazın: Bakarsaydmız, bulacamdır, gelâymiş, dayanaydı, açılmışsa, işitmediysâ.

1. Gagauz dilindâ işliin kaç modal formaları vardır?

2. Aşaada verili afikslerdân, angıları mutlak modal formanındır? a) -mış -miş;

â) -dım -dim;

b) -dır -dir;

c) -sa -sâ.

3. Aşaadakı cümlelerin angısında var işlik sankilik modal formasında? a) Mantaralı erlâr daayın ortasında vardır. â) Biz sıksık atlı gezineriz.

b) Mihail Çakirin anıt taşı Çadır kasabasında koyulu.

c) Açarsan üçüncü kapuyu, orada Dünnâ-Gözelini görecân.

4. Aşaadakı verili işliklerin angısı bellisizlik modal formasındaydır?

a) gelirmiş; â) görmedim; b) içtilâr;

c) sattık.

5. Sankilik modal formasının kaç zamanı vardır?

a) 2;

â)1;

b) 3;

c) 4.

6. Nasıl düzüler işliin bellisizlik modal forması?

a) salt şindiki zamandan; â) salt işliin izin çalımından; b) işliin zaman temellerindân -mış, -miş, -muş afikslerin yardımınnan;

c) salt gelecek zamandan. 7. Anğı modal formanın te bu afikslâr: -dır-dir, -dur-dür,-tır-tir, -tur-tür?

a) Mutlaklık modal formanın. â) Sankilik modal formanın. b) Bellisizlik modal formanın.

8. Mutlak modal formasında işliklerin kaç zamanı vardır? a)1;

C 194.

â) 3;

b) 2;

c) 4.

Bakıp resimâ, düzün cümlâ işliin türlü modal formalarınnan.

Yardımcı laflar, gök kuşaa, eşillik, duruk su, derâ, çimçirik, dürük gök...

§26. İŞLİKTAN ADLAR C 195. Okuyun teksti. Bulun tekstin öz fikirini.

Haliz adam Bir kurak, yaamursuz, pek sıcak taraf ta vardı bir pınar. Pınarın da yanınday dı bir alçak evcââz. O evceezdâ yaşardı bir dâdu unukasmnan. Pınarın krosnu sunda sarılıydı bir uzun çatı, çatının da ucunda baalıydı bir kazan. Gelân-geçân insannar, du ruklanıp bu pınarın yanında, su içârdilâr, dâduyada “saa olunuz” deyip, gidârdilâr yolca ileri. Birgün kazan çatıdan koptu da düştü derin pinar içinâ. Dâduda başka kazan yoktu. Pınardan yoktu neylân su çekmââ da susuzluunu geçirmââ. Ertesi günü sabaalân dâdunun evinâ bir adam geldi taligasınnan. Onun taligasmm geerisindâ asılı sallanardı bir ka zan. Adam baktı pınar içinâ, göz attı dâduya hem onun unukasına da pindi taligasma. Urup beygirinâ birâr kamçı, gitti kendi yolunca. - Nesoy adam bu? - sordu unukası dâduya. - Bu diil adam, - cuvap verdi dâdu. Üülendâ uuradı dâdunun evinâ başka bir çorbacı. O aldı taligasmdan kazanını, baaladı onu pınarın çatısına, çıkardı pınardan bir kazan su, içti kendisi, sora verdi su içsinnâr dâdu hem onun unukası, bitkidâ aldı kazanını da, koyup onu taligasma, gitti yolca. - Nesoy adam bu? - genâ sordu unukası dâduya. - Bu da taa diil adam, - dedi dâdu. Avşamnen dâdunun evinin yanında taligasmnan durgundu üçüncü bir adam. O aldı kazanını taligasmdan, baaladı pınarın çatısına, çıkardı bir kazan su, içti kendisi doyunca, “saa olunuz deyip”, braktı dolu suylan kazanını pınarın yanında. - Nesoy adam bu? - sordu dâduya unukası. - Bu haliz adam, - cuvap verdi dâdu. (Jurnaldan)

> Nesoy başka türlü ad var nica koymaa bu teksta? > Neya üüreder bu tekst? > Var mı bu tekstin yazdırma elementleri?

kurak - посуха yaamursuz - без дощу krosna - частина колодязя, куди закручується ланцюг susuzluunu - втамувати спрагу göz attı - оглянути; окинути поглядом haliz adam - справжня людина

bd> İşliin baş temelinâ koyduynan afiksleri -так, -mek, -mak düzüler ™ adlık maanasında laflar. Örnek aç- aç-mak, gel - gel-mâk, oku - oku-mak h.b. Bölâ laflar - işliktân adlar, hallanerlar nicâ - k konsonnan bitân adlıklar. T.h. - okumak, okumaklar S.h. - okumanın, okumakların D. h. - okumaya, okumaklara G.h. - okumayı, okumakları E. h. - okumakta, okumaklarda Ç.h. - okumaktan, okumaklardan Gagauz dilindâ var ölâ adlar, ani düzülü işliin baş temelindân -ma, -mâ afikslerin yardımınnan. Örnek: Sar - sar-ma Kaur-kaur-ma Isla - işlema Akıt-akıt-ma Saç-saçma h.b. Bu laflar da ölâ hallanerlar, nicâ vokallan bitân adlıklar. İşliktân adlar cümledâ subyekt yada cümlenin ikincili payı olerlar.

C 196. Aşaadakı işliktân adlardan birâr cümlâ düzün. İşliktân adları kullanın sybyekt yada cümlenin ikincili payların üzerinâ. Oynamak, çalışmak, görüşmâk, annaşmak, yanşmak, becermâk, işlemâk, kaçmak, sormak, sarma, kaurma. C 197. w: Hallayınız işliktân adları birlik hem çokluk sayılarda.

I- var,- açmak, gelmâk II-var. - sormak, giimâk. C 198. 1Й Düzün laf diktantı (10-15) işliktân adlarlan.

İşliin morfologiya analizi * Söz payı işlik, anğı soruşa cuvap eder, onun gramatikayca temel for ması, onun laf düzücü hem diiştirici afiksleri, anğı bölümdân işlik, sadâ83

mi, düzülü mü osa katlı mı; geçâr mi osa geçmâz mi işlik, anğı çalım da, anğı üzdâ, anğı sayıda hem anğı zamanda işlik, anğı oluşluk forma sında; var mı onun bellisiz forması yada modal formaları; cümledâ işlik, anğı cümlâ payı oler, üz, çalım hem zaman afikslerini sıralamaa. Ne gözâl günnâr geldi fukaara aullara. 1. Aazdan analiz. Geldi - işlik, kendibaşına söz payı, onun kökü hem gramatikayca temeli - gel, afiksi di, bu afiks laf diiştirici, işlik sadâ, geçâr, oluşluk çalımında, mutlak geçmiş zamanda, birlik sayısında, üçüncü üzdâ, halizlik forma sında, cümledâ predikat oler. 2. Yazılı analiz. Geldi -işlik, tem. forması - gel, diiştirici, sadâ, geçâr, oluşluk çalımında, mutlak geçmiş zam., biri, sayıda, üçüncü üzdâ, halizlik form., cümledâ predikat.

§27. İŞTENNİK C 199 * Okuyun teksti. Belli edin tekstin tipini hem stilini. Kurunuz kendi soruşlarınızı teksta.

Üç pelivan (Gagauz halk masalından)

Bir vakit varmış, bir vakit yokmuş, eer olmaymış, söleyân da olmayaceymış. Sindi deerlâr varmış üç kardaş. Birisinin adıymış Gürgen-Kıvradan, öbürünün - Su-Sümürân, ama üçüncüsünün adıymış Çok-Kaçan. Gürgen-Kıvradan tanınmış bir daa yaşayıcısıymış, adı onun ölâ bilinmiş, neçinki pek kaaviymiş da kuvedini olsun nereya harca-

maa deyni, gürgen aaçlannı birkaçını, bir erâ katlayıp, kıvradarmış ölâ sıkı onnarı, ki butürlü burguçtan şıpır-şıpır su akarmış. Gürgenneri kıvratmak bu pelivana bir oyuncak gibi gelirmiş... Bir kerâ Gürgen-Kıvradan görmüş göl boyunda, kendisi gibi, bir büük adam. O bütünnâ gölü bir solukta aazına alırmış da sora hop! Erinâ kolverirmiş... - Be dost, - sormuş Gürgen-Kıvradan, - sân neçin bu suylan oynayarsm, yazık, balıklar kuruda kalerlar. - Adım benim, demiş o, - boşuna mı Su-Sümürân? - da te adımı dooruklamak için oyneerım bân dâ gölün sucaazmnan, susuzluumu geçirerim. - E, balıklar nâpsmnar, zavalılar? - Bân suyu yutsam, onnar kuruda, kalıp, ölürlâr, ama bân aazımı isladıktan sora, gölü erinâ kolvererim, - demiş Suyu-Sümürân. - Yaşasın balıcaklar, ama bân da yanmayım susuz, demâk... Üçünçü kafadarın adıymış Çok-Kaçan, neçinki o çok hızlı kaçar mış. Onu Stambola yolladıynan, bir tükürük kuruyunca, geeri dâ gelârmiş. Ama açan bacaklarına baalarmış birâr dermen kayası, taa da hızlı kaçarmış. Sân gözünü kıpar-kıpmaz, o Stamboldan, varıp-gelirmiş... Te bu üç pelivan dost olmuşlar. Onnarı görân, işidân şaş-beş ka lırmış. 5

0 Gürgen - çok çetin meşa aacı Burgaç - kıvradık bişey pelivan - büük, kaavi, sarp, masal personajı Stanbol - İstanbul kasabası tanınmış - став відомим şaş-beş kalmaa - дивуватися dermen kayası - вітряні жорна göl - озеро pelivan - велетень

bd> İşliin özel formasına, angısının var hem işlik hem nışannık maana1 sı, gramatikada iştennik deniler. İştenniklâr cuvap ederlâr soruşlara: anğı? nesoy? nasıl? İştennik düzüler: -an, -an afikslerin yardımınnan: al - al-an, sor - sor-an, koy - koy-an, gör - gör-an, biç - biç-an, git - gid-an; -yan, -yân - oyna-yan, kazı-yan, oku-yan, söle-yan, de-yan, i-yan; -mış - toplan-mış, açıl-mış; -miş - piş-miş. 85

İştenniklâr sade kök maanasınnan benzeerlâr işliklerâ. Ama afikslerinnân barabar onnar diildir işlik, neçinki onnarda yok üz kategoriyaları. İştenniklâr, nışannıklar gibi, göstererlâr obyektlerin nışannarını (ekmek nasıl? - pişmiş; kuş anğı? - uçan) hem cuvap ederlâr nışannıkların so ruşlarına. İştenniklâr adlıklarlan bilâ, angılarını onnar yorumleerlar, olur hallansınnar ölâ, nicâ nışanniklar hallanerlar adlıklarlan barabar birlik hem çok luk sayılarında. Sade iştennik adlıklan barabar hallanmakta diişilmeer, ama yanındaki adlık diişiler hallara görâ. Ama yalnız kullanılırkan işten niklâr, nicâ dâ nışannıklar, diişilerlâr hallarda hem sayılarda hem da saabilikformasında var nasıl bulunsunnar. Örnek: pişmiş ekmek, uçan kuşlar birlik sayısı çokluk sayısı T.h. pişmiş, pişmiş ekmek uçannar, uçan kuşlar S.h. pişmişin, pişmiş ekmâân uçannarın, uçan kuşların D. h. pişmişâ, pişmiş ekmââ uçannara, uçan kuşlara G.h. pişmişi, pişmiş ekmââ uçannarı, uçan kuşları E. h. pişmiştâ, pişmiş ekmektâ uçannarda, uçan kuşlarda Ç.h. pişmiştân, pişmiş ekmektân uçannardan, uçan kuşlardan İştenniklâr çok zenginnederlâr dilimizi. Onnarı halkımız gözâl hem ya kışıklı kullanmış söleyişlerdâ, bilmeycelerdâ, eski sözlerdâ, türkülerdâ, masallarda, maanilerdâ. C 200. Bulun cümleleri, angılarında var iştenniklâr. Yazınız tefterlerinizâ, belli edip afikslerini. C 201. Verili teksti yazınız, bulunuz iştennikleri, çiziniz altlarını.

Alatlayın yavaş Elimiz diimeer annamaa, naşı hızlı gider geçân günnâr. Arka mızdan gelân küçüklâr sansın birdân kalkmerlar, olerlar delikannı da sora baksan, evlenmişlâr, artık uşakları da etişmişlâr... Saa olannar büüyer, çalışer, yaşeer, seviner dünneyâ. Sade ölenâ yazık - o kara toprakta çürüyer. İleri gidennâr sâ hep alatleerlar, unuderlar, ani eski çok bilân, çok geçirân milletlerdân laf kalmış: “Yavaşıcık alatlayın”. Bu aariflaa az var kulak asan, taa da az var onu annayan » -

C 202. 'îr 1 Hallayın verilmiş iştennikleri.

I- var. - geçân gün, geçân günnâr; II-var. - gelân küçük, gelân küçüklâr.

C 203. Aşaadakı söleyişlerdâ bulunuz iştennikleri da sölâyiniz onnarın zamannarını. Açıklayınız maanasını. 86

Çok yaşayan, çok bilmâz, çok gezân, çok bilir. Aalemin taligasma pinân, aalemin türküsünü çalar. Erken kalkanın uuru var, çok yatanın da zoru var. Lafsız girân, aksız çıkar. Çoyu çaanlmış, azı ayırılmış. Çalışkan adam mecidâ dâ belliydin Sofrada terleyân istâ dâ üsümâzmis. a 204. 1 frrf Verilmiş işliklârlân düzün iştennik. Düzülmüş iştenniklârlân - cümlâ.

Otur, sor, kalk, gel, ver, sil, dur, yaşa, pakla, beklâ, süündür, yaz, oku, süpür, bak.

§28. İŞTENNİKLERİN BÖLÜMNERİ C 205. Okuyun teksti. Belli ediniz tipini hem stilini. Bulunuz iştennikleri, yazın tefterlerâ.

Eni ev Gagauzlarda eni ev düzân adam sayıler zeettâ bir zavalı insan, neçinki düzüntülük akma bir zor iş. Başlasın biri çamur yapmaa, yardım edân, meciyâ gelân çok olur. Var nicâ gelân-geçennâr dâ “Ko lay gelâ” deyip, gitmâz, ama hiç hısım da olmasa tutunur yardıma. Olduu gibi üülen, çamurcular toplanerlar imâk sofrasına. Aar iştân sora taazâ pişmiş kuzu çorbası, enez fırından çıkmış kaba somunnar yorgun insannarm hoşuna mı gitmâz? Ev saabisi teklif eder. - Buyurun taa tez sofraya mancalar suumadaan! - Şindi gelecez, çamurdan islââ yıkanmadık ellerimizlân yakış maz sofraya oturalım, - cuvap eder işçilâr. Hepsi iyerlâr hem, elbetki, birâr dâ gülgülü zaybir şarap içerlâr. - Sofradan doyunmadık kimsey kalkmasın! - izin eder aşçıyka. Ama mecicilâr utancak, hemen doyunur-doyunmaz enidân tutunerlar karılmış çamuru duvarlara kaldırmaa... Birkaç mecidân sora, bakersm eni ev artık ayaa kalkmış. zavalı - acınacek, zorda bulunan meçi - birliktâ is komsularlan, hısımnarlan karılmış - hazırlanmış, samannan katılmış çamur yorumlamaa - annatmaa, incelemââ

иь İstenniklerin zamannara görâ var bölâ bölümneri:

1. Şindiki geçmiş zamanda -(y)an; -(y)an afikslârlân a) oluşluk forması al - al-an; gel- gel-an; gezdir - gezdir-an; işla - işle-yan; â) inkârlik forması alma - alma-yan, gelma - gelme-yan, yazılma - yazılma-yan; 2. İştenniklâr şindiki gelecek zamanda -r,-ar, -ar afikslerinnân: a) oluşluk forması, uç- uç-ar, git-gid-ar; â) inkârlik forması, uçma - uç-maz;gitma - git-maz; 3. Şindiki zamanda -mış, -mis, -muş, -müş afikslerinnân: a) oluşluk forması - ol- ol-muş, tanın - tanın-mış, tutul- tutul-muş; â) inkârlikformasında, olma-olma-mış;pişma-pişme-miş. 4. İştenniklerin geçmiş zaman bölümündâ -dik, -dik afikslerinnân var sade inkârlik formaları, yıkanma - yıkanma-dık, düzülma - düzülme-dik. Ama başka afikslârlân te nasıl Çdii, -dıı, -tii, -tuu, -tüü) var hem oluşluk hem inkârlikformaları: a) oluşluk forması, ol-duu iş, karış-tıı sular; â) i n kâ r I i k fo rm as ı, o İma-dıı iş, karışma-dıı sular. £ 206. Ayırılmış, yazılmış yukarkı teksttân iştenniklârlân düzün türlü iştennik formalarını.

C 207. Aşaadakı cümleleri yazın, iştenniklerin altlarını çizin, onnarın afikslerini gösterin, anğı zamanda onnar kullanılmış. 1. Geçân pazar biz küüyün stadionunda futbol oynadık. 2. Oturduynan tombarlak, donar skemneyâ, o baktı sergennerdâ duran skulpturalara. (D. Kara Çoban) 3. Yaayaardı bitmâz suuk güz yaamuru. (S. Bulgar) 4. Dinmiş sportçular oturardılar bir bayırın tepesindâ. 5. Kaynanmış südü bir hasta sıcak-sıcak içti. 6. Kurudulmuş biberlerin pek ii kokusu hem dadı var. 7. Kirana adamına başka baarmadı, braktı gitsin sevdii işinâ. (N. Baboglu) 8. Kızçaaz yortuya gitmââ deyni giidi bendii fistanını. 9. Sora sa pişman olardım sölediim lafım için da lafedârdim kendi-kendimâ. (D. Kara Çoban) 10. Uzun zalm skemnelerindâ oturardılar henez ayırılmış insannar.

c 208. Aşaadakı iştenniklârlân düzün birârcümlâ. Alan, gidân, üürenân, pişmiş, toplanmış, yıkanmadık, bulunduu, karışan, düşân, çıkan.

c 209. Aşaadakı işliklerdân düzün türlü iştennikleri, sora onnarlan cümlâ yapın. Dur, aara, geçir, gir, süzül, korkut, geril, gii, anna, büü. a 210. jgî Düzünüz prezentafiya„Benim evim", kullanarak iştennikleri türlü formalarda.

§29. İŞTENNİKLERİN SİNTAKSİS FUNKJİYASI C 211. Okuyup teksti, bulun o cümleleri, angılarında var iştennikda, onnarı çıkarıp, yazınız tefterlerinizâ. Andon Saroglu açtıydı maalemizdâ bir tükân. Vardı onda onu-bunu, en lââzımm küülülerâ deyni mallar: tuz, sabun, sırnik, diş pastası, tarak, iinâ, iplik, kovrik, biskvit, bomboni, sakız hem taa çok başka işlâr. Hepsinâ komşulara çok uyduydu, ani tükân bizâ yannaşıktı da olur-olmaz iş için uzak erâ gitmâzdik. Avşam-sabaa bir ayaamız tükendâydi, kimâr sıra paramız bulunmazdı da veresiyâ alırdık. İlktân sabur edân satıcımız verirdi inanmaklan. Ama butürlü ve resiyelik bıktırmıştı Andonu, da para esaplan karıştıı için, kapuya yazmıştı bir söleyiş “Veresiyâ iyân - kendi cöbindân iyârmiş!” Bir gün, açan tükâna çok alıcı toplaşmıştı, Andon söledi, ki şansora vazgeçecez ödünç vermektân. - Saygılı alıcılarım, - dedi o, - alış-veriş yapan, zor başa çıkarır işini, eer malını veresiyâ daadarsa... İsteerim annayasmız beni, da olmasın aramızda küsü. Herbir ufak mal için paranız lââzım peşint olsun... esap alm, ne yazdım bân kapuda. Bu eskidân kal ma bir söleyiş. Ne dâ veresiyâ alırsınız, onu hep okadar ödeyeceniz. Çıker ölâ, ödünç alersm aalemin malını, ama geeri veresin kendi paranı. Herbir ödüncü kolay almaa, ama neçinsâ sora zor ödemââ. Taa ii olur aylanalım ödünçlerdân hem veresiyedân. Tek lif ederim okuyasınız, ne yazdım kapuda. “Veresiyâ iyân - kendi cöbindân iyirmiş”.

tükân (lafka) - магазин veresiyâ - в борг alıcı - покупець sakız - жуйка

“

Cümledâ iştenniklâr taa sık bellilik olerlar, düzerlâr lafbirleşmelerini, nicâ dâ nışannıklar.

İştennik hem annadıcı laflar, angıları çekilerlâr ona, düzerlâr iştenniin laf çevirtmesini.

C 212. Verili cümleleri tefterlerâ yazın. Yapın sintaksis analizi. Yırakta görünün adam koyunnan otladardı. Hayvancılar ot getirdilâr bir eni düzülün sayvana.

Yakar mancayı uşaklar aazına da almadılar. Kızdıran gün artık devirilmişti batıya dooru. Dolaşan - tez gelir, doorudan gidân - oyalanır. Hayatta yayılıydı çoktan toplanmış biberlâr. C 213. Yazın cümleleri, koyup kaçırılmış nışannarı. Belli ediniz iştennik çevirtmelerini, çiziniz onnarın altlarını.

Ustaları pençerelerimizi düzân konukladık paçaylan. Uşaklar sevmeyân üzümneri almaları yoktur. Bobam gelân yıla sımarladı çok papşoy ekelim.

C 214. Aşaadakı verili cümlelerin angısında var iştennik. Boşlan gelân, boş gidâr. Gagauzlarda bakiler Canavar yortulan. Tençerâ tukurlandı - kapaam buldu. Pazarlarda kliseyâ gideriz.

a 215.

Verilmiş iştenniklârlân düzün cümlâ.

Alan, geçân, gezdirân, işleyân, annamayan, akar, pişmiş, tutul muş, okuduu, istedii.

§30. HALİŞTENNİİ. HALİSTENNİİN DÜZÜLMESİ Л

C 216. Okuyun teksti demekli. Açıklayınız onun temasını hem özfikirini.

Kalaycı Vançu Bu adam bizim küüyâ çoktan gelmişti, topraa hem başka mül kü yoktu, ekmeeni kazanırdı, kapları kalaylayarak, onuştan da Kalaycıydı. O bir çuval arkasında gezârdi, sokaklarda baararak: “Kap kalayleenm!” Bu baanşı işidip, kanlar kaçarak çıkardılar sokaa, kaplan götürerâk ustaya, hem annaşırdılar Vançuylan, kaç para alacek tepsileri kalaylamaa hem nezaman getirecek hazır iş leri. Gezip bir-iki sokak, toplayıp çuvala beş-on kap, Vançu gidârdi kenarda evinâ. Orada ilkin insannann kaplarını ateştâ yakardı hem, kazıyıp-kazıyıp, kumnan uup, yalabıdardı. Kaplar olmayın ca temiz yalabık, kalay tutmazdılar, sora kalayı da, ateştâ kezaplan eridip, kalaylardı. Kaplar olurdu eni gibi. Baktıkça Vançunun işinâ, mayii olurdun ona. İşlârdi o havezlân, sevinerâk, ki yaarm,

kapları götürüp, kazanacek kendinâ bir somun ekmek, bir çölmek yuurt ya bir parça piinir. ; mülk- varlık kezap - ki s lota

> Ne bilersiniz siz sizin sokakça adı için?( sokak lafı) "

İşliklerin gagauz dilinda var taa bir özel forması, ona deniler haliştennii.

Haliştennikleri düzerlâr işliklerdan da göstererlâr bir hal, nica nışannıklar, tamannayarak başka işlikleri, predikat hem cuvap ederlâr soruşlara: nicâ? nezaman? ne sepep? neçin? Haliştennikleri gagauzdilinda diişilmâz işlikforması. Onnar kuruler işliin temelindân maasuz afikslerin yardımınnan. Haliştennik düzüler: -ıp, -ip, -up, -üp - kat-ıp, bit-ip, kon-up, görüp; -yıp, -yip, -yup, -yüp - kazı-yıp, de-yip, doku-yup, sürü-yüp; Esap alınız işliin temelindân kaç türlü çeşit hal iştennikleri olur düzül sün. Bak- bak-arak, baka-baka, bak-tıkça, bak-tıynan, bak-ınca, bak-tıcaanan, bak-aceykan, bak-arkan, bakma-yarak. C 217. Yapınız morfema analizi haliştenniklerâ, bakıp yukarkı tablifaya.

Bakarak, bakmayarak, durarak, durmayarak, geçerâk, kesmeyerâk, oynayarak, gülerâk, çökerâk. C 218. W Koyunuz verilmiş işlikleri türlü haliştennik formalarına, bakıp yukarkı tablifaya.

I-var. - dur, gel; П-var,- kon, de. C 219. Verilmiş haliştenniklârlân düzünüz cümlâ. I- var. - kaçıp, gelip, oturup, örtüp; II-var. - iyip, uyuyup, kalmayıp, kaynayıp. c 220. Aşaadakı işliklerdan düzünüz türlü haliştennikleri. Kolla, götür, al, ver, üflâ, salla, taran, başla, beklâ, büü, kaz, otur, bul.

a 221. 1Й Düzünüz verilmiş işliklârlân haliştennik, uydurup adlıklan.

Örnek: bakarak pınara, geçerâk yolu... Seslâ, saa, dii, bak, geç, sor, git, elleş, bul, gez, oku, dur, üşü, kuu, çöz, uyu, sor, bul.

§ 31. HALİSTENNİİN LAF ÇEVİRTMESİ C 222. Okuyun teksti, bulup işlikleri. Aazdan açıklayın, anğı üzdâ, sayıda hem zamanda işliklar kullanılmış.

Kardaşlarım Fedoska hem Vani Bizim Fedoska 7-nci klasta üürener. O sabaaylân şkolaya gideceykân nazlaner. Katımı alaceykan, türlü işlâr anamıza sorer. Saada baka-baka, unuder kendini da şkolasma geç kaler. Geldicâân şkoladan, ayaktan kapa-kapa, bişey iyip, hiç dinnenmedâân, kaper topu da çıker oyuna. Fedoskaya bakarak, küçük kardaşçıım Vani dâ, ani 4-üncü klas ta üürener, başladı o da anamı seslâmemââ, oldu kaim kafalı. Bobam bu kardaşlarımı aldı kendi gözü altına, o söledi: - Bana sormayınca, hiç bir adım bireri yapmayacenız, göstermeyincâ bana yapılmış uroklarmızı, yazılı tefterlerinizi, televizoru bakmayacenız. Saat dokuz olducaanan, hemen döşeklerdâ göreyim sizi. Taa bobam sımarladı anama, gördükçâ kardaşlarımı zararda, bakmayıp onnarın kara gözlerinâ, osaat bobaya sölesin, da o ken disi çocukların kürkünü iinâ bulacek. nazlaner - maana aareer kalın kafalı - seslemâz kara gözünâ - onnarın küsmesinâ kürk - deridân üst rubası katık-yanında imeelik Örnek: üürener- 3-cü üzdâ, birlik sayıda, şindiki zamanda.

Haliştenniin laf çevirtmesi var nasıl bulunsun cümlenin başlantısın* da, ortasında yada bitkisinda. Açan o cümlenin başlantısında buluner, yazmakta onun ardına virgül koyuler; açan o cümlenin ortasında buluner, iki tarafında da virgül ko yuler hem, açan o cümlenin bitkisinda, önüna bir virgül koyuler. Cümleda hallık oler. Örnek: 1) Toplanıp bir geniş meydana, kızlar „rop-rop"kaçardılar. 2) Eşiklera bastıynan, o taş kesilip, orada kaler. 3) Bir koyun canavarı aldatmış, oyun oynayarak. Q 223. Aşaadakı verili cümleleri yazınız, haliştenniin laf çevirtmelerini bulunuz, onnarın virgülleri için annadınız.

1. Andrey Vasilioglu gelirdi evâ, çok işlerâ akıl gezdirerâk. 2. Kalpaamı başımdan çekip, aldılar.

3. Atlama suya, bilmâzkân onun derinniini. 4. Çayıra inârkân, göktâ turna seslerini işittik. C 224. Aşaadakı cümleleri yazın. Haliştennikleri bulup, altlarını çizin.

Suya gittikçâ, hep aklıma geler onun anası. Kaynak demir suuduynan, boz oler. Biz baalan kazınca, gün batıy kauştu. Yortuya gideceykân, giidim eni biyaz gölmeemi. Radioda hem televiziyada gagauz türkülerini hem avalannı seslarkan, üraam sevinmeliklan doler. C 225. Aşaadakı cümlelerdâ haliştenniin laf çevirtmelerini bulun, onnarı virgüllârlân ayırın.

1. 2. 3. 4. 5.

Bir çocucak sokakça gidârdi ellerini sallayarak. Lüzgâr yavaş-yavaş poyraza dönüp başladı islââ üşütmââ bizi. Kalpaamı başıma giiyip çıkıverdim içerdân. Kazmışkan kuyuyu dizâdân kaz artık belâdân. Evâ geldiynân içerlerimizi islââ temizledim.

C 226.Yapınız sintaksis analizi cümlelerâ. 1. Toplanıp küüyün bir geniş meydanına, yortu rubalarlan giiyimni, kızlar horu oynamaa başladılar. 2.Eşiklerâ bastıynan, o taş, kesilip, orada kaler. 3. Sokaktan geçârdi bir çocucak, aşaadan kimisâ çaararak. 4. Çocucak, sokakta gidârkân, durgunup, bakın dı oyanı-buyanı. 5. Üşüyüp, o giidi bir ruba sırtına. C 227. Okuyunuz teksti demekli, intonafiyaya görâ - dooru.

Korkak adam Bir kan, bilirkân kocasını korkak, hep gülmââ alırmış onu. Adam avcıymış, ama yokmuş ne tuttuu, ne urduu bir av, düşü nürmüş, nasıl yapsın da inandırsın kansını, ki o diil korkak. O, gezâ-gezâ daalıklarda, bulmuş bir ölü canavar. Düşünmedâân çok işlerâ, derisini soyup, dönmüş evâ. Geldicâân evâ, adam deriyi sermiş kapuya da takılmış karısına: - Taa bana korkak deyecân mi, mari? - sormuş o, sevinerâk kansına, - te dün bir yabanı urdum... Ama kan sı onu inanmamış da demiş: - O yabaniyi, olmalı, başkası urdu, sân dâ getirdin derisini, sa narak beni aldadacan. (masaldan).

ü 228. Aşaadakı iştenniklârlân düzünüz birâr cümlâ, angılarında olsun haliştenniin laf çevirtmesi.

Kaçarak, yazarak, annadıynan, baka-baka, gülâ-gülâ, çıkanp, oynayıp, sordukça, pişincâ, geçeceykân, düşeceykân.

£ 229. Aşaadakı cümlelerdâ açınız skobaları. Onnarın içindân işlikleri diiştiriniz iştenniklerinâ. Haliştenniin laf çevirtmelerini bulunuz, onnarın virgülleri için annadınız.

1. Burada ahırda baalıydı iki balaban beygir,onnar, (cmgırdadardılar) sincirlerinnân hem (atlayardılar), iyirdilâr alaflannı. (S. Bulgar “Karpuz”) 2. Kirpi, bir yumak (oldu), yattı içersinin bir köşeciindâ. 3. Goguş, (düşündü) birazıcık, çekeder annatmaa. (K. Vasilioglu “Oğlan”) 4. (Suvazladı) üüsüz kuzucuu, dâdu uzalttı şişeylân südü ona.

C 230. Aşaadakı cümleleri tefterinizâ yazın. Haliştenniklerini bulun, onnarın altını çizin hem koyun onnara soruş, sölâyin, ne cümlâ payı onnar olerlar. 1. Pençerâ açıldıynan, bana suuk geldi. 2. Artist stenaya çıkardı gülümseyerâk. 3. Bu gözelim alma-armut başçelerinâ insannar baka kaldılar. 4. Kardaşım, kafasını azıcık aşaa iildip, saklı bir kiyat yazdı. 5. Deredâ suyun ortasına gittikçâ, o taa derin olurdu. 6. Taftayı keseceykân, sân taa bir kerâ onu ölç. 7. Yazarkan islââ, düşünün da şaşırmayın. 8. Biz kasabaya etişincâ, panayır artık daalmıştı. 9. Görmedâân dereyi, suvama paçalarını.

Q231.

Yazınız teksti tefterlerinizâ, koyarak kaçırılmış virgülleri. Bellili cümlelerâ yapın sintaksis analizi.

Yabanı kalmış aaç Bân ava gideceykân işittim bir masalcık. Bir tavşamcık düşüp yaba nının pançasma başlamış yangöz yalvarmaa canavara onu öleceykân kolversin bir oyuncuk oynasın. Yabanı da ahmak gibi dalayaceykan tavşamı ensesindân kolvermiş onu oyun oynasın. Tavşamcık ta oynaya-oynaya atlaya-atlaya uzaklanmış da kaçıp kur tulmuş. Yabanı da oyunu siirederâk kalmış ap-aaç. Kalkıp erindân genâ daaya gitmiş.

§ 32. İSHALLİK. İSHALLIKLARIN DOORU YAZILMASI C 232.Teksti okuyun, içindeliini annadın, bölün onu birkaç paya, herbir paya ad koyun. Tekstin katlı planını düzün. O planı tefterlerinizâ yazın.

Biyaz gölmek Biz Pavliylân hazırlanardık gitmââ gölâ balık tutmaa. Başçada, kuyucukları kazıp, kurtçaaz topladık, hazırladık oltaları hem aldık birâr kazan, balıklan getirmââ deyni. Aul boyunda oturan dâdu Lişku dedi: “Pavli balıklan tutacek, ama Koli tutamayacek. O kazanı boşuna aler”. Bân küstüm dâdunun bu laflarına. Gölün kenannda biz, aarayıp, bulduk kendimizâ birâr er, neredâ gölün suyu taa derin, duruk, uslu, da attık oltalanmızı su üstünâ. “Daldı! Dalgıç daldı!” - ansızdan Pavli baardı da, kaldırıp oltası nı, çıkardı su içindân bir büük balık. Sora o başladı, tutup başka balıklan butürlü, sıbıtmaa orman biri-biri ardı kumnar üstünâ. Bân bir balık tutunca, onda olduydu artık on balıktan zeedâ. “Dâdunun lafları aslı çıktı!” - sevinirdi Pavli. “Yok, senin erin taa ii,” - mırıldandım bân, çok görerâk dostumu. “E, hadi, erleri mizi düşelim,”- teklif etti Pavli. Biz diiştirdik erlerimizi. Ama ne fasıl iş bu - Pavli benim erimdâ dâ başladı sık-sık balık tutmaa?! Benim sâ dalgacım bir erdâ durardı, donmuş gibi. Balık tutmayı biz başardık kâr ölâ, nicâ dâdu dediydi. Pavlinin kazanı dolduydu balıklan, benim sa sade kazanın dibindâ balık vardı. Açan biz yaklaştık evlerimizâ, genâ karşı geldik dâdu Lişkuylan. Bakıp benim kazanıma, dâdu salladı oyanı-buyanı kafasını da, şiret gibi, gülümsedi: “Ölâ da annamadm mı, neçin az balık tuttun? Oltan senin biyaz, hem gölmâân dâ biyaz. Pavli dâ sâ hem olta kara, hem gölmek kara. Balık biyazdan korkar”. “E, sân beni bu işâ neçin ilerdân üüretmedin?” - sordum bân dâduya. Dâdu genâ gülümsedi: “Bölâ taa ii akimda tutarsın. Zeetlânmeyecân - üürenâmeyecân!”

boşuna - дарма, марно dalgıç - вантаж, грузило şıret gibi - хитрий погляд zeetlânmeyecân - поки не попрацюєш Sız bilirdiniz ті bu isleri? 9 95

вп> İşhallık deniler te o diişilmâz söz payına, anğı işlemin nicâ olduu* nu, kimi obyektin, nışannıın nişanını gösterer hem soruşlara: nasıl? nicâ? nezaman? neredâ? nekadar? cuvap eder. Cümledâ taa sık hallık oler. Örnek: Tezygper - nasıl? Çemrek işleer - nicâ? Orada dinnener - neredâ? Çokkiyat- nekadar?

C *233 Koyunuz aazdan soruşları bellili laflara. Lüzgâr eser yıraktan. Kardaşım hızlı sokaa çıktı. Pazar için aul boylarını süpürdülâr büün. Biz kaldık burada. O çok işledi aulda. Çiçek pek gözâl. Radiodan sesledik gagauzça türküleri. O taa balaban bendân. Festivalda vardı musaafir yakından da. Bıldırkı emenilerim küçülmüşlâr. Kolverdik guguşları yukarı gökâ. C 234. Aşaadakı lafbirleşmelerinnân kurun birâr cümlâ, onnarı yazın, işbaIIıkların altlarını çizin, annadın, nesoy cümlâ payı işhallıklar oler. Aşaa inmââ, tez gelmââ, hızlı örümââ, çabuk etişmââ, ötâânda oturmaa, osaat annamaa, boşuna aaramaa, hergün okumaa, bıl dır ektik, yaann çaarmaa, sabaalân kalkmaa, orayı çıkmaa, gecâ-gündüz işlemââ, oyanı-buyanı gezinmââ, azar-azar içmââ, yakm-yakm koymaa. İshallıkların düzülmesi \w * İşhallıklar düzülerlâr: 1) türlü söz paylarından afikslerin yardımınnan: a) adlıklardan -ça, -ça, -ca, -ca afikslerin eklemesinnân: gagauz - gagauzça, adet - adetça; â) sayılıklardan: bir-birdan, birkaç, bir-kera; b) işhallıklardan: çok- çokça, hızlı - hızlıca; c) işliklerdân: doyun- doyunca; 2) nışannıkların dönmesindân: yırak(niş.) taraf-yırak(işh.)yaşeer gözdl (niş.) fistan- gözdl (işh.) çalmaa ilin (niş.) çanta - ilin (işh.) oynamaa 3) urgunun erini diiştirmesinnân: sabaâ (adi.) - sâbaa (işh.) avsam (adi.) - avsam (işhal.) 4) lafların ikilenmesindân: katkat, yavaş - yavaş, adım - adım; ikişar- ikişar, orada - burada, oyanı -buyanı. 96

hÇ 235. Aşaadakı işhallıklarını kullanın birâr cümledâ, cümleleri yazın, sölâyin, anğı söz paylarını onnar annaderlar. Dün, az, pek, genâ, kayet, henez, dayma, çoktan, ileri, yukarda, aşaada, bıldır, burada. C 236. Aşaadakı laflardan düzünüz işhallık. İşhallıkları yazıp, onnarın afikslerin altlarını çizin.

Kış, ayak, gagauz, ukrain, adet, yalnız, sokak, eni, boş, güz, bi zim, sizin. C 237. Aşaadakı lafbirleşmelerinnân birâr cümlâ kurun, cümleleri yazın, iki cümleyâ yapın sintaksis analizi.

Yarıldı baştan-başa, açıldı birdân-birâ, çok-çok lafetmââ, katkat bükmââ, parça-parça kesmââ, uzun-uzun bakmaa. *

İşhallıkların dooru yazılması I. Yazılerlar birleşik:

1) katlı işhallıklar, angıları kurulu bu, o, ne, her aderlikleri yardımınnan: büün, bıyıl/buyıl fama: bu yıl), burada/burda, buyanı, orada/orda, neredâ/nerda, naanı, naanda, naandan, netakım, osaat (ama: o saat), herzaman, kimikera h.b.; 2) katlı işhallıklar, angıları kurulu bir sayılıı yardımınnan: biraz, birazdana, birerda, bireri, birtakım h.b.; 3) katlı işhallıklar: beranna, beraanda, ötanna, ötöögün, öteyıl h.b.; 4) birleşikyazılerlar işhallıklar: isteyipta, başaşaa, enikunu, dışanna, dolayanna, kendibaşına h.b. Ayırı yazılerlar: bir kera, kimarkera, bir sesta, biraazda h.b. Çizgicik aşırı yazılerlar: hemen-nehmen, may-may, yavaş-yavaş, çok-çok, yakın-yakın, dayma-dayma h.b.; adım-adım, azar-azar, gün-gündan,yıldan-yıla,yıl-yıldan, baştan-başa, istar-istemaz, bira-bir,yıl-ba-yıl h.b.; geca-gündüz, avşam-sabaa, büün-yaarın, ileri-geeri, daran-peran h.b. Tutunuz aklınızda bu işhallıkların dooru yazılmasını! Şindidan sora, sabaalen, çin-sabaalen, avşamnen, zorlan, tezlaa h.b. C 238. Aşaadakı işhallıklarlan düzün birâr cümlâ. Biraz, sokakça, yalnızça, aar, dün, geeri, dooru, adım-adım, avşama, okadar, çok.

C 239. Aşaadakı laflardan işhallık düzün. Kış, yaz, güz, ayak, bir, bizim, adet. 97

Q 240. IJftıI Aşaadakı cümlelerdâ noktaların erinâ uyar işhaIlıklarını koyun. Birinâ yapın sintaksis analizi. Bobam hergün... kalkıp işâ gider. Şkolacılar... etiştilâr erinâ. Onun sesi ...öter. Ekilmiş kırlar ... eserdi. Bekçi bir bayırdan ... inârdi, bir ... çıkardı. Laflar eklemaa deyni: erken, tez, aşaa, yukarı, gözâl, çabuk.

§ 33. YARDIMCI SÖZ PAYLARI c 241. Okuyun teksti. İçindeliini annadın.

Aariflik sızıntısı İnsanın aariflii, derin fikiri taa ii görüner folklorda. Bizim gagauz halkın folklorunda var çok söleyiş, bilmeycâ, fık ra, maani, türkü, masal hem legenda. Bu aazdan yaratmaklarda var taşlanmış gibi derin evellerdân kalma dilimizin kââmil örnek leri, ani hergünkü lafetmektâ çoktan unudulmuşlar. Taman bu örneklâr nicâ bir aynada göstererlâr insanın derin aarifliini hem onun yaratmak talantmı. Gagauzlar çok vakit yazısız yaşamışlar da bu kusur kösteklâmemiş onnarı braksmnar sonunda gelân evlad boylarına en lââzımm fikirlerini. Olmuş pınar göçmüş, çannar kaybelmiş, yangmnar hem su basımnan... Da ani butürlü belalardan gelân gençlâr bilsin korunmaa deyni türkü düzârmişlâr. “Hay keten...”, “Hatalı pınar” hem başka. Bu türküleri çalarmış lar konuşkalarda, düünnerdâ, neredâ çok insan toplanırmış, on nar geçârmişlâr aazdan-aaza, gidârmişlâr gelân asirlerâ. Te buy dur o büük kolektiv akıllılık, angısmnan yazısız da lââzımnı işleri halk götürürmüş gelân zamannara. Fıkralarda hem kısa masallarda görüner nekadar derin düşün müş o masalı düzân, ani çok keskin kötüleer hem gülmââ aler ta mahla, ikiüzlülüü, yalancılıı hem başka kusurları. Alalım söleyişleri dâ, onnarda beş keret on laflan açıklaner bir bütün dünnâ hem ölâ fıkirlâr, angılannı bir uzun traktat yazısında da açıklamayacan.

; aariflik sızıntısı - джерело мудрості

> Ne o folklor?

Ardlaflar deniler te o yardımcı diişilmâz söz payına, angısı göste

rer lafların ilişikliini biri-birinâ. Ardlaflar:

için, gibi, görâ, deyni, sora, aşırı, betera, üzera, kadar, karşı, kaara hem başka lafların ardlarında kullanılerlar.

Ardlaflar diişilmeerlâr sayılara görâ, onnar hallanmeerlar. Cümlelerdâ ardlaflar kullanılerlar ad11klarlan, aderliklârlân, işliklerin hem başka söz payların ardında. Örnek:

Okumak kiyadı edinci klas için. Onun gibi ban da kıvrak yazdım. Gagauz dilinda ardlafların taa çoyu başka laflardan ayırı yazılerlar. Örnek:

Lüzgera karşı, bizim gibi, şkola için, bendan kaara h.b.

C 242. Aşaadakı cümleleri yazın, ardlaflarını bulup, altlarını çizin: açıklayın, anğı söz payların ardında onnar kullanılmış. 1. Biz bir saat kadar işledik. 2. O annattı kendisi için. 3. Etişârsâk ilkyaza kadar, taa çok şefteli fidanı dikecez. 4. Bu fistanı terzi sana görâ dikti. 5. Oturdum anama karşı. 6. Şkolaya dooru gidân sokak uzdu hem eşitlikliydi. 7. Eni yapı düzdülâr ineklerâ deyni. 8. Bendan başka yok kim yapsın bu işi. 9. Sendân sora bân enidân okudum bu kiyadı. 10. O yıldan beeri benim büük kardaşım düşüner hepsimizâ. 11. Onun gibi bân hic olamayacam. 12. Malidân kaarâ içerdâ oturardı taa baka hem kaku. 13. Kazayan insannara karşı çıktı çoçuklar. 14. Yaamurun beterinâ kaldık geç vokzala. C 243. Düzünüz cümlâ verilmiş ardlaflarnan. İçin, gibi, görâ, deyni, sora, aşın, beterâ, üzerâ, kadar, karşı, ka

arâ. Baalayıcılar Baalayıcı deniler o yardımcı diişmâz söz paylarına, angıları baaladerlar iki laf yada cümleleri biri-birinâ. Gagauz dilindâ var birkaç türlü baalayıcı:

1) birleştirân - hem, da, ne...ne h.b.; 2) karşıtlayan - ama, sa, sa; 3) ayırdan - ya, yada, ba, osa,ya..yada, ba..., ba..., osaydı; 4) iildici baalayıcılar:

Ani, açan, aniki, deyni, eer, ki, makarki, makarani, neçinki, sansın, çünkü, raz, zera, baarim, nica, baari, nasıl h.b. 99

Örnek: Unutma, ani sabaaya toplantımız olacek. Çünkü koyunnar toktular, tolokada yatışırdılar. Açan erken kalkacan, o günü taa çok işyapacan. Q 244. Düzünüz cümlâ verilmiş baalayıcılarlan.

Ama, osa, hem, yada, neçinki, ani, açan, makar ki, sansın,

c 245. Aşaadakı cümleleri tefterlerinizâ yazın, annadın baalayıcılar için, anğı lafları yada cümleleri onnar baaleerlar. 1. Üürenicilâr uroklarda okuyerlar hem yazerlar. 2. Sallangaçta, agacıım, sallasana beni dâ! 3. Bu işi bân vermâm ne sana, ne ona. 4. Sendâ dâ var, bendâ dâ var, bir kuru dalda da var. 5. Büün yada yaanna işimiz bitecek. 6. Savaş ceti kendi düşündüünü yapmaa, ama olma inat. 7. Anastas kalmış evdâ, çünkü o hastaymış. 8. Bân adama yardım ettim o aar çuvalı kaldırmaa, makar ki ken dim da diilim çok kaavi.

Ç2"' İzmetçi adlar

Gagauz dilindâ var ölâ adlar(laflar), ang ilan kul lan ılerlar söz paylannnan barabar da göstererlâr lafların arasında erlik işlikliini, deyecez: üst, alt, ard, ön, yan, orta, ara, iç, dış, karşı, baş, boy h.b. Cümlelerdâ onnar taa çok ikincili pay( tamannıkyada hallık) olerlar, düzerlâr, izafetli lafbirleşmelerini. Örnek: Güvercinnar konmuşlar aul üstünü. Süpürdüm aul boyunu. Er altından sarı toprak çıkardılar. Q 246. Aşaadakı adlıklarlan hem izmetçi adlarlan kendiniz cümlâ düzün.

Taş üstündâ, kiyadm altında, sundurmanın boyuna, kapu önündâ, apteka yanında, baayın ortasında, karpuzun içindâ. C 247.Yapınız sintaksis analizi cümlelerâ. Skolanm yanında aul düzdük. Yırakta, yol ortasında, bir maşina peydalanıp, yalabıdı. Pınarın dolayanda bir parça eri asfalt döşedilâr. Skolacılar üüredicinin karsısında uslu oturdular.

Paycıklar Paycıklar da, yardımcı söz payları olarak, diişilmâz söz payıydır.

Gagauz dilindâ var te bu paycıklar: -mı, -mi, -mu, -mü, diil, ko na (nayın, nayınız) te, tâ, ha, hadi, ya, taa, sade, hela, be, ba, bak, en, e, çak h.b.

100

Paycıklar yardım eder sormaa, şaşmaa, izin etmââ, inkâr etmââ, kayıl ol maa h.b. Paycıklar laflardan ayırı yazılerlar. Örnek: Bu mu sizin eni kiyadınız? Bu armut diil olmuş. Ko benim Vatanım yaşasın! Ya bak ne gözdl gün kauşer! C 248. Okuyun teksti, açıklayın onun temasını. Çıkarın teksttân yardımcı söz paylarını, gösterin yazmakta onnarın dooruyazılmalarını. Anğı söleyişin maanasını açıkleer bu masalın içindekilii?

Sandıcak altınnan Yaşarmışlar babuylan dâdu bir eski kırık evdâ. Yokmuş omlar da zenginnik, yokmuş uşakları, ama varmış annaşmak. Ama babu, git-gidâ, taa dürük olarmıs. Bir sabaa o deer dâduya: - Bizim evimiz eski. Lââzım düzmââ, ama taa islââ-yapmaa eni ev. - Gelecek vakit, ozaman da yapacez, - cuvap etmiş dâdu. - Git, baari, dereyâ ba da tut birkaç balık, yapayım bir balık çorbası, - demiş babu. Gider dâdu dereyâ, almış oltasını, kazancıı. Oturer kenarda da düşüner: “Of, ne yapayım? Balık tutulmeer, babu baarer, evi duzmââ yok neylân”. Geçer yarım gün. Birkaç ufak balıcak tutulmuş, dâdu şennenmiş . Taa bir kerâ atmış oltayı suya, da... Çeker, çeker - zor, çıkarameer. Zeetlenâ-zeetlenâ, nası-nicâ, çıkarer oltasını. Baker, balık yok, ama gegedâ ilişik durer bir sandıcak. Dâdu osaat açer o sandıı da “Ah!” baarer. Sandıcak doluymuş altınnan! Görer babu, ani dâdu döner deredân evâ, ama ellerindâ naşey sâ var, kazana benzâmeer. - Ne getirdin? - sordu o . - İnan-inanma, kısmetli olacez. Getirdim bir sandık altın.

- Yalandırma beni! - baarer dâduya babu . - Bak, mari, bak, aç gözlerini, - güler dâdu. Hazırleer babu balık çorbasını. Hepsi şen, tok, kısmetli. Yaşa mak! Ertesi günü yollaner dâdu kıra, babu da gider komşuykasma masala. 101

Ama, boşuna demeerlâr, ani babu dili - uzun. Taa kapudan başlamış annatmaa, ne zenginnik onnarda peydalanmış. Sesleer komşuykası da şalvir gülümseer. Açan babu çıkmış sokaa, denemiş, ani evdâ kapular açık da şüpelenmiş. Girer içeri, şaş-beş kaler. Heresi darmadaan, açık, kırık daran-peran! Baker, saklı erdâ sandıcak yok! Başlamış aalamaa: «Ne prostum bân! Dâdu beni öldürecek, döndüynân kırdan». Sora gelmiş aklisına, ani komşuykasmm kocası, olmalı, işitti hepsini. Geçer yarım yıl. Gücenni geşmiş vakit, kahırlı gezârmişlâr dâduylan babu. Ama ne şaşmışlar onnar, açan görmüşlâr küüdâ, diil uzak onnarın evindân, bir büük ev, nica kalâ! Da ozaman annamışlar, kim çalmış onnann sandunı. Bişey sölâmemişlâr, sade oflamışlar. Geçer birkaç afta - çalıcının evi düşmüş, kaybelmiş, yok olmuş erin üstündün. Valera Gaydarji Q 249. Aşaadakı paycıklarlan birar cümlâ düzün.

Ko, diil, mi, haydi, helâ, çak, te.

Modal lafları Gagauz dilindâ var modal lafları, angıları pek benzeerlar işhaIIıklarına: Sanki, acaba, hiç, salt, lââzım, diil lââzım, da haliz, şansora, bölâ, var nicâ, allele, hep, keşki, aile, allem, allelem, beki, elbetki, mutlak, bezbelli h.b. Örnek: O ihtar, ama hep işleer.

Siz bana hiç bakmayın. Salt bir anam beni inandı, ki vardı zorum.

Biz, allem, erken gelmişik. Haliz bu kiyatçıı ban çok aaradım. Duygucular Duygucular diil baalı cümlâ paylannnan.

Duygucular te bunnardır: A! Of! E! ey! Vay! Ay! Yazık! Ha-ha-ha! E-he-he! Pı-ı! Bra! Bre! Çat! Pat! h.b. Örnek: Pı-ı, mari, ne oldu? Of, nâbacez?

102

t] 250. M Hazırlayınız prezentafiya temaya„Gagauz dilin folkloru" pay olup grupalara:

1-inci grupa - “Söleyişlâr”; 2- nci grupa - “Bilmeycelâr”; 3- üncü grupa - “Masallar”; 4- üncü grupa - “Fıkralar”.

TEKRAR C 251. Okuyun teksti, açıklayın onun temasını, öz fikirini, stilini hem tipini. Neçin avtor ayırdı bölâ ad bu tekstâ? Kayılsınız mı siz onunnan? Çıkarın teksttân işlikleri, bulun onnarın zaloglarını, çalımnarını hem zamannarını.

Yolu enseer gezân... (Sevdaylan Kubeydân) Valera Gaydarji, 15-yaşmda çocucak, her sabaa uyaner saat beştâ da gider gütmââ koyunnan. Yanında her kerâ - telefon. O çıkarer video, nica onun ana küüyündâ, angısı buluner Odesa bölgesindâ, yaperlar piinir hem şarap, hem nicâ hazırlanerlar yortulara. Valera üürener 9-cu klasta, yaşeer kendi küü yündâ. Onda var bir düş gütmâk - isteer, ani onun küüyünâ gelsinnâr turistlâr hem onun halkı tanınsın dübüdüz dünnedâ. Çocucak yaşeer Kubey küüyündâ, angısı buluner Moldova sınır larına yakın. Yaşayannann taa çoyu burada - gagauzlar, angısmnar dünnedâ yaklaşerlar milionun dördüncü payına, onnarın ara sında - 30 bin yaşeer Ukrainada. Gagauzlann dili benzeer türk dilinâ. Küücülâr biri-birinnân lafederlâr gagauzça hem bulgarca. Şkolada bilerlâr en azıcıktan beş dil. Valera biler türk dilini da biraz, neçinki ani var hısımnan Türkiyada. O isteer ilerletmââ turizmayı kendi küüyündâ, angısı buluner Ukrainanm üülen tarafında. Çocucak artık bir yıl getirer kendi ütub-kanalım. Valera annader çobannann yaşaması için; türlü yortular için; nicâ ikramneerlar bulgarlar gelân onnara musaafirleri; nicâ ko yunnan kırkerlar. 103

“Bân pek isteerim annatmaa bizim Besarabiyamız için, kendi halkım için, bizim adetlerimiz için. Fodullanenm, ani duudum gagauz. Hazırleenm video, nicâ çobannar ilaçleerlar hayvannannı. Ceviz ayma neetlenerim çıkarmaa film, nicâ yapıler Kubeydâ üzümdân şarap ellân,” - annader Valera. Küüdâ Valera sayıler gid. Ölâ onun imidji. Sıkça giiyer gagauz kırma kalpacımı, angısmı dikerlâr kuzucuun derisindân. Valera donaner bu kalpaklan da gider şkolaya da, dostlannnar da buluşmaa. Çocucak oldu nicâ bir örnek akrannanna. Onnar da başladılar giimââ bölâ kalpak. Valera var nicâ annatsm gagauzlann kalendannı: nezaman ko yunnar çobana veriler; nicâ yaperlar bulgur (kurban) kuzucuun yaamcundan; Kasım yortusu için da; nicâ ilk sefer kesiler çotuk. Çocucak düş güder işlemââ turizma sferasmda yada çıkarmaa kino gagauzça. Taa o getirer sayfa İnstagramda, nereyi ater foto ları (“Kubey benim gözlerimnân”). Şindi çocucak çıkarer video, ama pek isteer, ani gelsinnâr paalı musaafirlâr da görsünnâr kendi gözlerinnân hepsini. “Benim bakışıma görâ, burada var hepsi, ne lââzım turizmaya deyni: natura, halk ustalıı, adet imeesi. Olardı yollan da yapsmnar, olaceydı süper”, - söleer Valera. O pek isteer ileri dooru düzmââ gotel da kabul etmââ orada turistleri. Marina Vereşçaka (Çevirdi Nadejda Kuroglo) C 252. Okuyun fıkrayı demekli. İşlikleri bulup, açıklayın, anğı üzdâ, sayıda, zamanda onnar kullanılmış.

Vakit sayıcısı Açan Nastradin üürenârmiş şkolada, üüredici dayma annadarmış dünnedâ yaşamak için, türlü yortular için, vakit için. Bir kerâ urokta o demiş: - Tâ şindi taa ilkyaz. Günnâr uzaner, gecelâr sâ kısaler. Bir ay dan sora, açan gelecek yaz, gün olacek bir saat taa uzun... Geçmiş bir ay. Genâ laf olmuş urokta günnâr için, da üüredici sormuş Hocaya: - Ya, sölâ bizâ, Nastradin, - kaç saat var bir sutkada? - Sutkada şindi var irmi beş saat, makar bir ay geeri irmi dört tü, - girgin cuvap etmiş Nastradin. Urokta bulunan uşaklar hepsi gülmüş. (P. Çebotara göra)

104

Ç 253. Okuyun teksti. İzin çalımında işlikleri bulun, onnarın üz hem sayı afikslerini ayın okuyun.

Ana izini Bir gün, yazın, hava pek sıcaktı, güneşti. Pavli kardaşmnan Mitiylân neetlenirdi sokakta çelik oynamaa. Ama çocukların anası sabaa ekmeeni idiktân sora, odlarına izin etti: - Siz büün vakıdı boşuna kaybetmeyin, gidin baalara, orada ellân yolun suannardan hem sarmısaklardan otlarım. Sân, Pavli, taa büüksün, taa kuvetliysin, ilkin çek oradaki pınardan su, sulan dök o boş fiçıya, ko su güneştâ yısınsın, sora o sularlan yısla eşil patlacannann hem biberlerin köklerini. Bu işi yap avşam üstünâ dooru. Ama sân, Miti, kaz kazmaylan baaym sıra aralanm hem uurlanm, bak kesmeyâsin otlarlan bilâ büüyân baa sıralann arasında suannan hem sarmısaklan. Bu işleri yaparkan, alatlamaym! Baalarda biraz işlediktân sora, oturun da iyin üülen ekmeeni. Te şindi taa alın da koyun ekmek hem birâr parça piinir torbamza. Çocuklar, bu ana sımarlamasmı kuşku sesleyip, kâr ölâ dâ yaptılar. <3 254. Bu teksti var nicâ mı saymaa annatma? Argumentlâyin cuvabınızı. Yazın tefterlerinizâ işlikleri, belli edin onnarın üzlerini, sayılarını, zamannarını, çalımını.

Bizim küü Taa biraz büüdüynân, bakam yollardı beni koyunnarlan küüyün öbür karşıdaki yamaca otlatmaa evdân taa uzak. Ama oradan bi zim küü görünârdi birâ-bir, nicâ aucunda. Ne pek sevârdim bân bakmaa küüyümüzâ kenardan-kenara hepsini evleri, maaleleri gözdân geçirmââ! Ama en ilkin, klişenin saa tarafına bakarak, bu lardım bizim maalemizi. Görünârdi mezarlık tolokası da...küüyün yanından çayırca geçer demir yol. Bân bir treni kaçırmazdım: angısı uzundu, taa yavaş gidârdi, pasajirlârlân sa hızlı geçârdilâr da tez kaybelirdilâr çayırın maavi uzaklım dibindâ... Küüyümüz bana pek gözâl görünârdi, gelârdi, ani bölâ en islââ küü dünnedâ başka yoktu. Açan da genâ bakardım, bulardım bi zim maalemizi, sokaamızı... Koyunnar sa hep otlayardılar, hep gezinârdilâr önümdâ. (N. Tanasogluya görâ) C 255. Okuyun teksti. Bulunuz işlikleri mutlak gelecek zamanda.

Sportlan Saalık birerdâ baalı Peticik, angısı artık on yaşını tamannadı, yater aacm altında. Kimâr kerâ olmuş dutlar dooru aazına düşârmişlâr. Dâdu işleyârmiş hem bir gözlân siiredârmiş, ne yaper unukası. Bir dâ işider:

105

- Dâdu, gelsânâ da annadasın bana bir masal, va. - Gidecâm, uşaam, ama tâ sıracıımı bitireyim. Dâdu, sırasını aulda bitirdiynân, çeketmiş: - Bir vakit varmış, bir vakit yokmuş. Varmış üç kardaş: Sport, Zaamet hem Saalık. Günün birindâ Sport demiş kardaşlanna: - Ne bân sizinnân gezerim?! Bân sissiz dâ yaşayanm. Gitmiş Sport onnardan. Bir gün kaçınmış, iki gün top oyna mış... Ama ölâ acıkmış, ani hazırmış, aullann taftalarım kemirmââ. Sporttan soram Saalık ta demiş Zaametâ: - Bân dâ isteerim yalnız yaşamaa. Demiş bunu da gitmiş, nereyâ gözleri görer. Gezmiş bir gün aaç, gezmiş iki gün... Üçüncü günü yokmuş artık ne gezmââ, ne oy-

namaa, ne dâ şennenmââ. Kefi kaybelmiş. Bu aaçlık günnerindâ yufkalanmış, başlamış başı acımaa, teni solumuş, suratı buruş muş... sade imââ için düşünârmiş. Üçüncü günü Saalık dönmüş evâ da görmüş şen hem pembâ yanaklı Zaameti, angısı güz için insana fıçı yaparmış, aulda işleyârmiş, başkasına, lââzım olduynan, bir pençerâ ya da kapu yaparmış... Hiç bir dâ iştân brakılmazmış, zaametini saymazmış. Taa o günü Sport ta evâ gelmiş.

Zaamet ozaman kardaşlanna demiş: - Bân sissiz dâ yaşayacam, aaçlıktan ölmeyecâm. Ama adama taa kolay yaşamaa, açan o barabar yaşeer bölâ kardaşlannnan, nicâ Sport, Saalık hem Zaamet. Ozaman adam kimseydân hem bişeydân korkmaz.

C 256. Okuyun teksti. Ayırınız sadâ cümleleri, yapın sintaksis analizi.

İlin atletika İlin atletikasız, var nicâ demââ, kimsey yaşayamaz, çünkü herbir adam yaşamasında mutlak kacer da, uzunnaa da, yukan da atleer. Bu maasuz kaçmaklar, atlamaklar başka sportsmennerâ büük yardım yaperlar. Ya düşünelim, var mı nicâ futbolcu oyna sın, er o kaçamarsaydı yada atlayamarsaydı. Var mı nicâ basketbolcu bu smışlan kullanmadaan oynasın? Var mı nicâ tenisçilâr yada voleybolcular, gimnastlar yada başka sportsmennâr birbişey yapsmnar, göstersinnâr, becermârkân atlamaa hem kaçmaa? Var mı nicâ fızkultura uroklannı geçirmââ kaçmaksız hem atlamaksız? Tâ neçin atletikayı herbiri kullaner, herbiri yaper hem herbiri sever. Tâ neçin ilin atletikayı yaperlar kışın da, yazın da. Tâ neçin ona deyni er var stadionda da, salonda da, evdâ dâ, kırda da.

106

Nekadar taa çok ilin atletikaylan zanaatlaşacenız, okadar taa kaavi hem saalıklı olacenız! Bunu unutmayın.

ü 257. Okuyun teksti. Ayırın işlikleri, gösterip onnarın bölümnerini (sadâ/ düzülü/ katlı).

Esaplı adam Esaplı adam deniler ona, angısı birkimseyi aldatmaz, lafında herkerâ durar, adadımı tamannayar, büüklerin lafını kestirmâz, karşı laf sölemâz, bir adamı sebepsiz acılamaz. Esaplı adam kendisini dâ adamcılaan kullaner, uşaklarını da hep ölâ üüredâr hem terbiedâr. Esaplı adam kötülük, fenalık, hayırsızlık yapmaz, kan dökmâz, ayıpsızlık uuruna düşmâz, üzünü kirletmâz.

C 258. Okuyun teksti. Koyun onun adını. Düzün dialog bu tekstin içindeliinâ görâ, annadarak kendi bakışını oluşlara görâ. Çıkarın tekstin içindân işlikleri geçti,şindiki, gelecek zamanda da düzün onnarlan birâr cümlâ. Bir adamın varmış üç oolu. Onnar büüdüynân, adam demiş: - Çocuklar, bân sizi büüttüm, üürettim, ama ileri dooru bakın kendi-kendinizi. Çıkmışlar kardaşlar küüdân da çatırıkta, pınarın yanında, biraz dinnenip, annaşmışlar, ani üç yıldan sora genâ bu rada, bu gündâ, bu saatta, buluşup, bakaceklar, kim ne kazanacek. Gitmişlâr onnar herkezi kendi yolundan: birisi doorulmuş üülenâ, İkincisi - günduusuna, üçüncüsü- batıya. Etişmişlâr onnar saa-selâm erlerinâ. İkisi olmuş yazıcı bezirgennerdâ, en küçüü dâ bir çorbacıda çırak. Geçmiş o üç yıl da genâ buluşmuşlar kardaşlar o pınarın yanın da. İkisi gelmiş valizalarlan ellerindâ, angıları doluymuşlar eni rubalarlan hem paraylan. Üçüncüsü, en küçüü, gelmiş elleri cö-

bindâ. - Sölâ, ne kazandın, neçin boş ellân geldin? - sormuşlar ağalan. - Kazandım bân üç ceviz, - demiş en küçüü onnara.

ü 259. Okuyun teksti. Koyun onun adını. Bellili işliklerâ yapın morfologiya analizi. Bulunuz yardımcı söz paylarını. Belli ediniz onnarın bölümnerini. Cenk vakıdı bân taa küçüktüm. Ama tüterim aklımda, nicâ küüyâ girdiydilâr ev gibi büük tanklar. Onnann ardına peydalandıydı pehota da. Natıctlâr çok vakit küüdâ hem damnarda, maazalarda, tavannarda aaradıydılar partizannarı, ama ölâ da bulamadıydılar kimseyi. Makar ki kimseyi öldürmediydilâr, ama küüdâ, herbir evdâ gezârdilâr, nicâ çorbacı. Anğı evleri beenâr-

107

dilâr, saabilerini fırladardılar dama, kufneyâ, kendileri dâ erleşârdilâr evin odalarında. Asker kısa vakit durduydu küüdâ, ama kalmadıydı küüdâ ne tauk, ne yımırta, ne dâ süt. Nemfelâr hepsini,alıp, iyârdilâr. Bul mayıp küvet, angısı vardı nicâ onnara karşı gitsin, çıktılar küüdân, brakıp pek çok silâh, angılannda çok vakit uşaklar kaybedârdilâr cannannı, sayarak onnan oyuncak.

C 260. Koyunuz işliklerin kaçırılmış afikslerini. 1. Bir gün dâdu aldı., lafkadan eni bir rezina topu da götür dü.. onu unukasma. 2. Peti çıktı..artık uroktan, açan onu çaardı.. evâ. 3. Bân açtı., pençereyi da sildi., onun sırçalarını. 4. Büün klasta hepsicii üürenicilâr yazdı., evdeki işleri, esapla.. daavalarmı, tamannadı.. üüredicinin istediklerini.

C 261. Okuyun teksti. Bellili işliklerâ yapın morfologiya analizi. Gani büün kalmıştı tırlada yalnız. Bobası, çoban Yorcu, gö türmüştü sabaakı üündân piinirleri evâ. Öbür çobannar da gitmiştilâr yırak çayıra sürüyü otlatmaa. Koyunnar üülenâdân doyunaceklar, sütleneceklâr da saat birdâ-ikidâ genâ geleceklâr saalmaa ikinci üünü. Ozamanadan bobası da dönecek küüdân, da Gani genâ görecek, nasıl çobannar saayaceklar koyunnan birâr-birâr, o da yardım edecek aydamaa saamallan strungaya. Kofalar, ani şindi kazıklarda güneşâ karşı kuruyardılar, genâ lemberdek dolaceklar sütlân... Ama şindi Gani haylak oturmuş tu biraz bordeydâ, serindâ. O bakmıştı, taa nelâr var bu çobannann kır evlerindâ, da sora inmişti çukura.

C 262. Okuyun teksti. Parantezalarda bulunan işlikleri lââzımnı formada, çoktan geçmiş bellisiz zamanda koyun.

Ama şindi baalar (bozulmaa) da o pek istârdi üzüm imââ. Taman bu zaman (gelmââ) onnara komşu çocucaa, Peticik. O artık beşinci klasta üürenârdi, ama şkolayı sevmâzdi, sıkça kalardı uroklardan evdâ da bütün gün sokakta boşuna kaçmardı, aarardı kendisinâ oyuncu. Ama bulamazdı, neçinki akrannan hepsi şkolada üürenârdilâr. Bu üzerâ o (başlamaa) taa sık gelmââ Ganiylân oynamaa.

Anaların - bobaların aariflii Yaşarmış bir küüdâ bir aylâ: ana, boba hem onnarın iki uşaa, çocuklar Mitika hem Sandika. Taa onnarlan yaşarmış bobasmm bobası, onnann dâdusu. Aylâ zamandan tutarmış tırla, angısı geçârmiş dedelerdân uşaklara. Açan uşaklar küçükmüşlâr, bobalan annadarmış on-

108

nara, nicâ lââzım büütmââ koyunnan, neredâ taa islââ otlatmaa, nicâ dooru kırkmaa, saamaa, peynir hem yuurt yapmaa. Sevârdilâr uşaklar seslemââ dâdunun annatmalannı, ama en çok beenârdilâr, açan orman alardılar tırlaya. Geçmiş yıllar, çocuklar büümüşlâr. Almış bobası Sandikaya hem Mitikaya birâr beygir. Verârmiş onnara faydalı nasaatları, üüredârmiş bakmaa bu kââmil hayvannan, doyurmaa, paklamaa. Ama en meraklı iş, angısmı beklârdilâr oolar, nezaman boba üüredecek atlı gezmââ! Birkaç aydan sora Mitika korkusuz, girgin oturardı kendi bey girin üstündâ, onun beygirin adıydı Şeremet. Sandika sa biraz yufka tutardı kendisini, onun beygiri Furtuna seslemâzdi çocuu. Sandika pek gücenniydi. Bir keret o bıkmış üürenmââ atlı gezmââ, düşüp erâ, aalayıp acıdan, demiş bobasma: - Bana zor, bân bıktım, yoruldum, bişey olmeer. Bobası, sesleyip küsülü aalaşan cocuunu, sölemiş: - Sandika! Üz kerâ düş, bin kerâ genâ yuvarlan erdâ, ama hep

neetlân pinmââ, savaş. Ozaman olacan haliz adam! ...Vakit hızlı geçârmiş. Mitika hem Sandika büüyârmişlâr. Ya zın, bir sıcak gündâ, kazarmışlar kendi meralarım. Kırın kenarın da bulunarmış bir ihtâr salkım aacı, onun altında kardaşlar dinnenârmişlâr, su içârmişlâr. Bir da Mitika görmüş otların içindâ bir guguş yavrusunu, angısmm kırıkmış kanadı. O kahırlan ba karmış kuşçaaza da demiş Sandikaya: - Lââzım ilaçlamaa guguşçuu, bulmaa onun anasını, yardım et mââ kalmasın kalik. Sandika havezsiz vermiş cuvap: - Brak onu! Ne fayda ondan sana olacek? Mitika atmış kardaşma keskin bakışını, bişey sölâmemiş. Ko yup kuşu koynusuna, gitmiş evâ, almış iki sopacık, sıkmış onnan kırık kanatlan, sarmış guguşu ruba içinâ. İlaçlanmış bu zavalı kuşçaaz. Geçmiş taa birkaç yıl. Büümüşlâr, gezmişlâr delikannı bu ço cuklar, sora evlenmişlâr, duumuş onnarın uşakları. Güz vakıdı geçârmişlâr kırın boyundan, hep o salkım aacm yanından. Görmüşlâr bir yuva, angısmdan işidilârmiş kuş sesçeezi. Peydalanmış yavruların anası. Açan o konmuş aacm dalma, Mitika tanımış onu, o-te o kırık kanatlı guguşmuş! Sandika gözlerini bir tarafa çevirmiş. Lafsız annamış, ani can acısından yok taa aar acı. Mitika sölemiş:

109

- Paalı kardaşım! Dâdumuz da, bobamız da hep üüredârdilâr bizi: “Yardım ediniz biri- birinizâ, yardım olunuz hepsinâ - ozaman olacenız cana yakın insan”. V. Gaydarji

a 263. Okuyun teksti. Yazın tefterlerinizâ, koyup kaçırılmış virgülleri. Eer olaydım bân büücü Eer olaydım bân büücü en ilkin yokedeceydim dünnenin üzündân tamahlıı hasetlii fenalıı angılannm beterinâ türlü kavgalar hem uruşmaklar oler. Bân yapaceydım ölâ ki insannar çekişmesinnâr biri-birinnân. Ozaman insan yaşayaceydı dostça sayaceydı biri-birini hatırlayceydı evini hem uşaklarını korkusuz yalnız brakaceydı. Eer olaydım bân büücü insanı herbir prost fena kötü tabeetlerindân kurtaraceydım. Diil faydasız, ama zararlı tütünü heptân kaybedeceydim. Türlü narkotikleri erin dibinâ saklayaceydım. Sarfoşluun hırsızlım hayırsızlım erinâ insana vereceydim şennik büük sevda biri-birinâ hem tatlı dil annaşmak büük çalışkannık ayleleri kaavilemektâ her tarafça insancasma yaşamak hem herbirinâ kısmet vereceydim. Küçüünâ - büünâ kısmet daadaceydım.

110

SÖZ İLERLETMESİ §34. SIRADAN TAKRİR ANNATMA SÖZ TİPİNDÂ ARTİSTİK STİLİNDÂTEKSTÂ GÖRÂ YAZDIRMA İNSANIN DIŞANKI GÖRÜNÜŞ ELEMENTLERINNÂN J C 264. Okuyun tekstleri.

Dostluksuz yaşamaa olmaz Bendâ var çok dost. Deerlâr, ani çok dost yok nicâ olsun. Ama bân düşünerim, ani haliz dostlar her keret yannaşık, yardım edeceklâr sana, açan lââzım. Bân bunu annadım islââ bu yazın. Kanikullarda, biz, dört dost: Peti, Koli, Sandi hem bân, Valera, yollandık göla, ani buluner küüyün kenarında. Etiştiynân, osaat soyunduk da atladık suya. Hava sıcaktı, su paktı, kââmil. Dördü müz da su içindâ şımarardık, baarardık. Bir kıpımdan sora, bân duydum, ani gitmişim derinâ. Bakenm doz-dolay, yanımda yok kimsey. Dostlar artık kenara çıkmışlar, yaterlar, kuruyerlar. Bân sâ duyenm, ani yavaş-yavaş başleenm buulmaa. Onnar bilârdilâr, ani bân prost üzerim. Baarmaa çekettim keskin seslân: - Kurtarın! Kurtarın! Buulenm! Benim sesimi hepsi işittilâr, ama suya atladı bir Sandi. O, tez üzüp, etişti banadan, çekti beni saçlarımdan, söledi yardım ede yim ellerimnân da çıkardı kenara. Bân korkudan bişey söleyâmeerdim, titirârdim. Sandi attı arkama peşkiri, sildi beni, sarmaştı da dedi: - Valera! Bân kendim dâ prost üzerim, ama, açan işittim senin baanşmı, atladım suya. Petiylân Koli sa korkmuşlar, baka-baka biri-birinâ. Onnar, bekim, istedilâr gelmââ yardıma, ama... Geçti bir yıl. Biz hep dördümüz da dostlaşardık, barabar gezârdik, şkolada bola oynardık. Geldi genâ yaz kanikullan. Dinnenmâk bizi beklârdi. Bendâ evdâ var beygir kuliylân. Bân pek severim atlı gezmââ, beni üüretti bobam. Bir gün bân teklif ettim dostlarımı bana evâ da söledim: - Sabaa yollanacez dereyâ. Orada var meydancık, neredâ atlı var nica gezinmââ. Ertesi günü Peti, Koli hem Sandi çaardılar beni. Bân çıkardım beygiri dışarı da gittik meydana. İlkin pindi atlı Peti. Beygir yaptı 111

birkaç adım, sora çeketti kaçmaa. Peti, olmalı, tutunamadı islââ, düştü erâ da başladı acıdan baarmaa. Bân yaklaştım onun yanma, yardım ettim kalksın, silktim donnarmı tozdan, raatladım onu. Onun gözlerindân aktı yaşlan. O da, bân dâ, Sandiylân Koli dâ bir laf sölâmedik. Hepsini annadık lafsız. V. Gaydarji £ 265. Okuyun tekstleri demekli, dikkat. Argumentlâyin nesoy söz stilindâ hem tipindâ bu tekstlâr. Bulunuz yazdırma elementlerini insanın dışankı görünüşlerindâ.

Marinka Bu kızçaazı bân çoktan bilerim, ama ölâ oldu, ani üç yıldan sora gördüm onu bir avşam yortusunda. İlkin tanıyamadım, ama açan taa islââ baktım - te o kızçaaz-kuşçaaz, angısmı, sandım, kaybet tim. Marinka (ölâ onun adı) şindi giimniydi diil nicâ ozaman, ilk se fer. Onun sırtında kara etekti, biyaz bluzacık, angısmm sol enin kolanından, saat kayışçım altından, görünârdi gözâl basmacık. Bluzanm üstünâ o giimiş kırmızı koftayı. Açan bakışlarımız biri-birimizâ dooru yollandılar, gördüm: üzü onun ölâ şafklan doluy du, sansın yakmışlar ateş orada. Saçları omuzlarından belâdân aşaa, iki kara yılan gibi, inârdilâr. Kulacıklannda asılı küçücük küpeciklâr, nicâ kirezçik. Marinkanm boynusunda asılı yalabık dizi sedef boncuk. Açan biz onunnan kalardık ikimiz - taa dayma küüyün ortasın da parkta - bân pek beenârdim bakmaa onun kara, kömür gibi, gözlerinâ, angılanndan fırlardı yalın. Lafedârdi Marinka ölâ ya vaş, ani bân seslârdim onu açık aazlan - pek beenârdim bu hoş, yalpak sesi. Hergün karşılaşmaa yoktu nicâ, ama bân ölâ istârdim onu görmââ - canıma er bulamazdım. Açan sa, afta geçtiynân, genâ barabardık, bân alardım elimâ onun parmacıklannı, yımışak hem sıcak, ani ozaman yoktu dünnedâ bendân taa kısmetli. I. Kior

Tançu - benim dostum Biz onunnan tanıştık ozaman, açan başladık gezmââ okula bi rinci klasta. Hepsimiz küçüktük, ilk sefer çıktık bölâ kalabalık arasına. Ama şansora annadık - şkolaya gezecez on yıl! Elbetki, kimi uşaklar zor smaşardılar eni kafadarlara, ama bân ilk bakıştan annadım, ani bu çocuk olacek benim en inannı dos tum.

112

Yıl yıldan, geçerâk klastan klasa, büüyârdik, diişilârdik, kurar dık kendi tabeetlerimizi. Bân Tançuylan bölâ şkolaya, sora üülendâ evâ geeri - hep ikimiz. Ölâ oldu, ani çoyu sanardı, ani biz kardaşız. Sansın görmârdilâr, ani hiç benzâmeeriz biri-birimizâ. Tançu - kıvrak, gözâl bir çocuk. Onun kara kıvırcık saçları hep taralıydılar, onnarı zordu taramaa, ama o nasıl sa savaşardı yap maa tertip başında. Bakışı onun herkerâ yalpaktı. Bân dayma şaşardım - neçin bu karaman çocukta bölâ maavi, nicâ gök taşı, gözlâr?! Boşuna denmeer, ani gözlâr - canın aynası. Açan o gülârdi, yanaklarında peydalanardılar cümbüş hendeciklâr, yanakları osaat kızarardılar, nicâ patlacan. Burnusu Tançunun körpâ tombarlak kartofıcik, kulakları yapışık başına, dudakları kaim, dişle ri bim-biyaz - haliz birinci kaann benizindâ. Tançunun boyu diildi pek balaban, arkası geniş, nicâ Andrey dâdusunda, elleri kaavi. Örüyârdi o ölâ kââmil, deyecân üçer, örümeer. O pek beener giinmââ gözâl, ama yoktur gördüüm olsun donnarı yada gölmââ diil ütüyâ ur ulu. Bân onunnan, şanşora, edinci bir klasta üürenân dostuz, da pek kısmetliyim, ani yaşamamda karşıladım bölâ islââ insanı. (Ivan Kior)

§ 35. AYIRMA TAKRİR ANNATMA SÖZ TİPİNDÂ ARTİSTİK STİLİNDÂ TEKSTÂ GÖRÂ YAZDIRMA İNSANIN DISANKI GÖRÜNÜŞ>____________________ ELEMENTLERİNNÂN _________ a 266. Okuyun demekli teksti. Ayırın teksttân yazdırma elementlerini. Düzün sadâ plan.

Sofi Sandıkçı Yuvançunun kızı, Sofi, orta boyda bir kız, kıvrak belli, siması karagöz, ama gözleri maavi, suratı uzunca. Gözâl bir kız dı. Lafına sıkı, kızlarlan, çocuklarlan pek şımarmazdı. Küüdâ edi klas bitirdiydi. Bitirdiynân şkolasmı, Sofi kır brigadasma işlemââ girdi. İşindâ çalışkandı hem kantarcı diildi, nicâ başka kimileri. Ne iş tâ ona verselâr, o küsüş yapmeer. Onun öndercisi gördü, ani Sofi işi sever hem herbir işi becerikli yaper, onuştan onu inek saamaa koydu. Sofi burada da ii üstünnüklâr gösterdi.

113

Birdân-birâ saamaa pek becermâzdi, ama birkaç aftadan sora ii esap aldı, nicâ başka sınışlı saacıykalar işi yaperlar, da bu işin tez kolayını aldı. Burada da Sofi çok vakit işlâmedi. Bir yıldan sora onu süt fer masına baş koydular, bak o işleecâ kiyat ta bilârdi. Sofi burada da işi ii haydadı... N. Tanasoglu

Q 267. Aşaadakı bilmeyceleri sökün, cuvablarına yapın fonetika analizi.

Lün-lün deredâ, Lün-lün tepedâ, Sülüksüz bir kemiksiz. (kebeleK) Alçacık, dallı, imesi ballı. (keliÇ)

§ 36. KISADAN TAKRİR ANNATMA SÖZ TİPİNDÂ ARTİSTİK STİLİNDÂTEKSTA GÖRÂ YAZDIRMA İNSANIN DISANKI GÖRÜNÜŞ ELEMENTLERİNNÂN C 268. Okuyun teksti demekli, kısadan açıklayıp temasını. Bulun yazdırma elementleri. Düzün katlı plan teksta.

Sporta şükür edin Kavak Miti işlârdi küüdâ çilingir. O - pek batal hem kaavi bir adamdı. Ona ,,Kavak“ deyârdilâr, çünkü o Kavak Petrinin oduy du. Pek bobasma benzeyârdi, ama boydan taa da üüsekti ondan. Mitinin arkalan, omuzlan ölâ geniştilâr, ani üç kişi yannaşık var dı nicâ saklansın onunn ardına. Tâ neçin ona taa çoyu deyârdi Bayır Miti, çünkü bayır gibi büüktü. Dingil gibi kaim demirleri burardı, kıvradardı, nicâ incâ fişkannan. Güreştâ dâ onu kimsey enseyâmâzdi diil sade küülülerdân, ama dolaylardan da. Bir gün, kırdan dönârkân, aktanlmış traktör. Traktorcu kalmış tı traktörün altında. Paalıydı herbir minut. Küüdâ kran yoktu. İnsanı toplamaa deyni vakit yoktu. Da ozaman kaçarak giderlâr Bayır Mitiyâ. O da, çok düşünmeyip, kaçarak gider da, kaldırıp, kurtar er traktorcuyu. Açan traktorcunun kansı, uşaklan çeketmişlâr şükür etmââ Bayır Mitiyâ, o, gülümseyip, demiş:

114

- Şükür edin sporta, angısı beni adam yaptı, saalık hem küvet verdi. Sportlan zanaatlanmayaydım, ölâ dâ bir pardı gibi incâ kalaceydım.

§ 37. YARATMA - YAZDIRMA İNSANIN DISANKI GÖRÜNÜŞJ____________________ ELEMENTLERİNNÂN _________ C 269. Yazdırın insanı dışankı görünüşünü ya verilmiş reprodukfiyalara görâ, ya da kendi ayırmanıza görâ.

Plan 1) üz (surat) - kaşlar, gözlâr, burnu, dudaklar, suratın forması (tombarlak, uzun), teni; 2) giiyimnâr; 3) örüyüşü; 4) durumu.

FBilersiniz mi siz?

Anılmış resimci, Dmitriy İvanoviç Savastin, geçindi infarkttan dekabrinin irmi ikisindâ 2015 yılda. Resimcinin sımarlamasma görâ, o gömüldü Beşalma küüyündâ yannaşık Dimitri Kara Çobanın hem Lüdmila Pokrovskayanm me zarların yanma. Dmitriy İvanoviç Savastin duumuş 1942 yılda Valkaneş kasabasında Moldovada. Dmitriy Savastin durardı gagauzluun artistik kendiduyumnuunun çeketmesindâ, onu hakma sayerlar gagauzlarm resimciliinin incâzanaatlım temelkuranmı. Çoyu Gagauziyanm anılmış resim cileri - onun üürenicileri. Resimci koydu büük belli bir koyum türk dünnesinâ dâ. Orada ona ölâ dâ deerlâr “Türk dünnesinin Altın fondu”. Bitki intervyüsunda radiostantiyada GRT Dmitriy Savastin danıştı gençlerâ, çaararak onnarı herzaman sevsinnâr kendileri ni hem kendi milletini. “Paalı uşaklar, üürenin sevmââ kendini

115

zi, kendi soyunuzu hem milletinizi, vatanınızı, tabiatı hem topraa. Üüreniniz dedelerinizin mirasını, adetlerini, kulturasmı, şivik ilerledin bilgiçlikliin işini”, - dedi ozaman resimci. A. Şamarın

artistik kendiduyumnuu - художня самосвідомість hakına - правильно, дійсно resimciliin incâzanaatlıın temelkuranı - засновник образотворчого мистецтва anılmış resimci - знаменитий художник miras - спадщина dedelâr - пращури bilgiçlikliin işi - просвітницька діяльність

Mariya Başkir|eva (1858-1884) Yaşamasının taa zeedesini anılmış ukrainanm resimciykası geçirdi sınırdan aşın, kaar da Frantiyada. Büünkü gün onun resim platlan korunuler muzeylerda dünneyin çoyun memleketlerinda, Ni^edâ dâ verili ayrı zal onun kartinalanna. Taa üürenmenin başlamasından Mariya Başkirteva kazanardı medalileri hem prizleri gösterimnerdâ, onun yaratmalan getirerdilâr şaşma uuruna Anatoli Fransı, Emil Zolâyı hem, elbetki, hepsi gazetalan, jurnallan. Resimciyka geçindi çok gencecik da büün onun original kartinalannı çok zor bulmaa. R. Oleynik sınırdan aşırı - за кордоном kââr - а саме resim platları - полотна çoyun - багатьох gösterim - виставка şaşma uuru - захват

Mıkola Pımonenko (1862-1912) Mıkola Pımonenko - ukrainanm resimcisi, avtoru çoyu kartinalann ukraina millet temasından. Re simcinin yaratmalan şiirli görünüşlün göstererlâr ukraina halkın yaşamasını, işleyicikliini; onun kartinalannda janra stenalan dayma birleşerlâr peyzajlan.

116

Pımonenko duumuş Kievda mardm dokuzunda 1862 yılda. Küçüktân taa gezârmiş bobasmnan küülerdâ, yardım edermiş ona resimnemââ ikonaları kliselerdâ. Bu işi da yaparak, tamşermış küülülerlân, onnarın zanaatlannnan, hergünnük yaşamalannnan. Bekim da, uşaklık duygulan da oldular temel onun kartinalarma, angılan yazılaceklar taa ötââ dooru, geçça. S. Kabanov

şiirli görünüş - опоетизований вигляд işleyiciklik - працьовитість geçça - пізніше

Dmitriy Savastin. “Oguzhan”

Dmitriy Savastin. “Маті kız”

Mariya BaşkirÇeva. 'Yaamur çadırı” (1883)

Mıkola Pımonenko. ‘Kızın portreti” (1896)

117

§ 38. JANRA RESİMİN YAZDIRMASI £ 270. Kullanınız yaratmalarınızda ukrain hem gagauz anılmış resimcilerin işlerini. Siirederâkayırılmış resimi, açıklayın onun süjetini. Nesoy duyguları kaplamış avtoru? Nesoy renklâr resimdâ taa zeedâ? Düzünüz birâr yaratma kartinanın süjetina görâ.

Mıkola Pımonenko. “Orak biçimi”, 1907

Mıkola Pımonenko. “Avşamneer”, 1900

Bilersiniz mi siz?

Konstantin Keleş (1960) Konstantin Keleş duudu mardm onikisindâ 1960 yılda Çadır kasabasında. 1975 yılda bitirdi Uşak artistik şkolasını, ama halizinâ hobisiydi beygirlâr. Şindiki zamanda Çadır kasabasında Konstantin önderleer firmayı, angısı sayıler birtaane Moldovada, neredâ büüderlâr plemennoy beygirleri “At-Prolin”. Ama, bakmarak buna, ani çok işi var, o yazer kartina. Resimci yaşeer hem çalışer Çadırda, girer artistik birleşiinâ “Gagauz-Art”. Pay aler regional, respublika, sınır aşın gösterimnerindâ. Keleşin kartinalanndan çoyu buluner beygirleri sevennerin evdeki kolektiyalannda Moldovada, Ukrainada, Türkiyada, Rommiyada, Amerikada hem başka erlerdâ. Kolverildi 5 albüm onun grafıka resimnerinnân. Konstantin sevârdi resimnemââ taa küçüktân. Bunu denemiş onun batüsü da getirmiş çocucaa artistik şkolasma, satın alarmış ona kalem, albüm... Konstantinin zanaatı, kenarsız sevgileri beygirlerâ yardım olerlar ona, taa islââ üürenmââ bu hayvannann iç dünnesini, annamaa onnarın taabeetlerini, duymaa beygirlerdân sevgi geeri. A. Şamarin

118

§ 39. KONTROL TAKRİRİN YAZILMASI C 271. Ayırmaklı bir takrir yazın, önemni işleri açıklayarak.

Kaar altında bir çocuk

Gider Miti odun için daaya da oyalaner orada. Kalker bir saurgun. Görüner ona, ani o başka yoldan gidârmiş. Savaser bulmaa yolu, bulameer. Kaar derinmiş. Mitinin kesilmiş kuvedi, o batmış kürtünü. Da kaar gömer onu. Beygir durer, nekadar durer, da yollaner taligaylan evâ. Evdâ görerlâr, ani taliga geldi yalnız, Miti yok. Giderlâr aaramaa Mitiyi. Gezerlâr, gezerlâr, ama ölâ evâ gelerlâr. Ertesi günü genâ giderlâr da genâ aareerlar, da genâ bulameerlar. Üçüncü

119

günü yolca gidârmiş köpâânnân bir avcı. O tazı duyer bişey koku dan da çekeder tırmalamaa kaarı. Avcı gider bakmaa, ne buldu köpek orada. Görer, ani köpek kazmış bir delik, deliktân dâ buu çıker. Çekeder o da kaarı fırlatmaa da görer kaar altında birkimsey uyuyer. Tez örter o belli eri da hızlı döner küüyâ. Bobası koşer taligayı da tez gider getirmââ Mitiyi. Çıkarer onu enikunu kaar altından, erleştirer taligaya samannar üstünâ, ater bir pala üstünâ da getirer evâ. Ama birdân içeri sıcaa onu sokmeerlar, ilkin çok uuerlar onu kaarlan.

Porezenci Nekadar yaşamış Marincik, işlerini hep bitirâmemiş, doyunca iyâmemiş. Marinin uşakları, gördücâân bobasmı, başlardılar hız lı kaçmmaa: birisi verer, öbürü taşıyer, üçüncüsü tezekleri yıver. Hepsicii işleer. İki yaşında Mâluş ta tüter tezâân kenarından,

ama kaldırameer. O da, karımcacık, savaşer taa tez tezeklik yivli sin. Uşaklar fıyıldardılar o yanma, bu yanma, sansın bütün sokaan uşakları toplanmıştı orayı. Onnar sa, sekiz uşak, hepsi Marinindi, biri öbüründün taa alçak. Marinâ sorardılar: - Ne okadar çok uşaan var, Marin? - Dünnâ gözâl, ko yaşasmnar! - cuvap verârdi Marin. Ko yaşasmnar! Marinin varsa bir bukası, o payedârdi on parça ya: karısına, uşaklarına hem kendinâ. Marin oturer dut altında, siler terini annısmdan. - Sandi, topla hepsini sofraya! - baarer Marin çocucaana. - Mamaliga hazır mı? - sorer Sandi. - Hazır, hazır, - cuvap verer Marinin erinâ Marinka, karısı. Marinka sofrayı artık koymuş, mamaligayı tezicik kotarmış da naşeysâ dönüşer çüvenin önündü, allele, kazıyer çüvenin dibi ni, gevşener tatlı-tatlı. Ko desinnâr, ani çüvenin dibini kazımaa prostmuş, aniki belaya düşecân, ölâ adet! Yok ne yapmaa, aaçlık adetindân beter yoktur! S. Kuroglu

Çiftçi eceli - Evel aaçlık olmuş, ama insan ölümü olmazmış işidildii, bekim, şindi da kurtuluruz, - bildiini sölârdi kaskatı eşim,- olmalı, bu kuvedin üzündâ gözü. - Bu eni kuvettâ çok yalancılık varmış. Biz kendimiz için düşünmârsâk, kuvedâ yok umut.

120

Nasıl da olmasa, belliydi, ki yıl gidârdi büük yoksuz kuraklaa, çiftçi yoktu neredan bir kazanç bulsun. Da te, ölâ bobamm nasaatına görâ, tutunenz biz kanylan da iki afta içindâ, kazıp bir uzun hendek, doorudenz dereyi aula. İşlediydik alatlan gecâ- gündüz. Keten gülmeklerimizi her avşam süzârdik terdân. Akma, zaamet çok yaptık, ama faydası heptân belli oldu, açan ayın-açık göründü, ki yıl gidârdi kara kurak. Bân aulumdan papşoycuklanmı suladım bütün yaz, deredâ sular da bitincâ, ku ruyunca bu kör kuraktan. Ama benim aulumda papşoy çıkımcıı etiştirdiydi alsın sucaazmı da verdi bana bütün kışa imeelik. Kırdaki paylardansaydı o yılın hiç toomu da alamadık. Te nasıl zaametim beni kurtardı ölümdün. Zor kışladık, ama ölmedik. Sof ramızda hep bulundu trofa. Komşular duyardılar kokudan, ani bi zim sofrada bişey var. Çoyuna saklıdan verirdik bir damna un, bir parça mamaliga...Ama anğı birinâ verecân yardım bir aulun uurda papşoylanndan? Geçti bir en zor ölümnü yıl, nasıl yokmuş olduu bu Besarabiya topraklarında. Öldü, kaybeldi aylelâr bütün, kimi sokaklar bütünnâ boştular, çok evlerdâ vardı gömülmedik zaametlilâr, ani dur muştular aftalarlan boş içerlerdâ. Te butakım da zorlan geçirdik... N. Baboglu

Sürmâk Üülenâ dooru Görgicik bakasmnan kıra çıktılar. Bakası, iilip, aldı bir auç toprak, yaptı bir yuvarlacık da attı onu çetin yol üstünâ. Yuvarlacık osaat daaldı kınntı-kınntı. - E, çocuum, topracık olmuş şansora. Var nicâ çeketmââ sürmeyi, sevinerâk, dedi boba. Avşamadan traktör brigadası geçti yaşamaa kırda. Sabaalendân kaavi güüslü, yaalı traktorlar, puhlayarak maavi tütüncüklârlân, çekerâk ardlarma dörtdemirli pulukları, daalıştılar kırın her taraflanna da çekettilâr sürmââ topraa. Kır dirildi, uuldadı. Traktorlar sürârdilâr gün duumasmdan taa geceyâdân. - Baka, e onnar gecâ dâ mi sürerlâr? - sordu bobasma Görgicik. - Belliki. Toprak taa kurumadaan, lââzım onu sürmââ da ek mââ. Ertesi sabaası sürülü çifttâ kolverdilâr bornaları da toprak oldu bir yapaa döşek gibi-yımışak, düz, pak. Şindi vardı nicâ ekmââ boodayı.

121

- Uurlu olsun ekmek! - eletti bir dâdu geçârkân. - Saa olasın, dâdu! - cuvap verdi traktorcular da haydadılar traktorlan. O dâdu durgundu da, çöküp enikunu, eşeledi eri: booday teneleri islââ erleşmiştilâr çiziyâ. - Kablet, toprak, altın,- yavaş dedi dâdu kendi - kendisinâ. Büüyâsin, ekinciim, fırça, özlü. (A. Musatova görâ)

§ 40. ÇEVİRMÂK Original - avtorun yaratması. Çevirmâk - tekst yaratması başka dildâ. Enidân çalmak (з укр. - переспів) - şiir, angısı yazılı başka poeziya yaratmasına görâ. Enidân çalmak aler çok nişan originaldan, ama çoyunnan da ayinler ondan. Örnek erinâ, enidân çalmanın avtoru var nicâ alsın originaldan temayı hem baş fikirini, ama düzer siiretlerin sistemasmı kendi si; koruyer enidân çevirmektâ süjeti hem geroylan, ama kullaner başka türlü ritma. Enidân çalmak ayinler çevirmektân. O bir demekli literatura variatiyası original temasına. Çoyunuz deyecek: “Nicâ originalda, nicâ da çevirmektâ - içindekisi tekstin kaler hep ölâ. Ne, hep o diil mi nicâ okumaa yaratma yı? Haliz da diil hep o. Tekst çevirmesi - o savaşmak yapmaa onu ölâ, anı kalsın nicâ var. En zoor çevirmâk teksti artistik stilindâ, neçinki ani o - süretli, zengin laf tarafından gözelliklân, derin emotional hem içindekinâ görâ. Taa da zoor çevirmââ şiirleri, angılannda avtor lââzım korusun ritmayı dooru, lirika yaratmaların demekli okumasını. Var ölâ yaratmalar artistik stilindâ, angılan hiç çevirilmedilâr, bir keret da. Çevirmenin neeti - diil sade laf-lafa çevirmââ teksti. Halizdân becerikli avtor savaşer ana dilindâ göstermââ, ne yarattı yabancı devletin avtoru; avtorun artistik kolaylıklarım. Bölâ işâ deyni az bilmââ islââ dili. Çevirici lââzım bilsin kendi hem yabancı devletlerin literatura hem kultura adet lerini; becermââ duymaa çokmaanalı laflan, onnann baalantılarını biri-birinnân. Lââzım olsun halizdân yazıcı. Onuştan becerikli çevirmâk -avtorun yaratmalı işi. Talantlı yazıcılann çoyu bütün ürektân çevirdilâr yabancı avtorlann yaratmalannı.

122

Birkaçı ayınlerlar originaldan, birkaçı sa pek yakın ona. Çevirmeklerin var bölâ çeşitleri: - dooru hem kıymış; - dolu hem diil dolu; - sıradan yakın teksta hem diil yakın teksta. Doorudan çevirmâk düzüler ilk original yaratmasından. Açan çeviriciyâ etişmeer dil tarafından bilgilâr, o kullaner diil originalı, ama te o teksti, angısı hazırlaner ona görâ. Bu var nicâ olsun sıradan laf-lafa tekstin çevirmesi, yada te o dildâ, angısmı çevirici biler pek islââ. Örnek erinâ: çevirirkenâ Frankonun ya ratmalarını, angısı pek islââ bilirmiş nemtâ dilini, izmet edârdi nemtâ çevirmeklerinâ. Çevirmeklârâ, angılan düzülerlâr, yardımcı tekstlerdân, deniler diil dooru, kıynaş. Sıradan çevirmâk düzer originalm içindekisini bütündün. Diil bütün çevirmeklerâ çekilerlâr kısa yaratmalar yada onna nn parçaları. Elbetki, yapmaa çevirmeyi başka dildân birâ-bir yok nicâ. Ama var ölâ çevirmeklâr, angılan düzâ-düz göstererlâr originalı. Onnar koruyerlar içindekisini, uzunnuunu, formasını hem strukturasmı, artistik kolaylıklannı da bozmeerlar, laf oynamasını da, okuması nı da. Bölâ çevirmeklerâ deniler sıradan. Çevirmâk, angısında var nicâ açıklamaa sade yaratmanın için dekisini, bakmayarak artistik hem stil özelliklerinâ, sayıler ser bestli. Bölâ çevirmeklâr kullanarmışlar geçmiş asırlerdâ. Onun neeti - kolaylatmaa yabancı tekstin okumasını hem annamasmı, okuyannann kulturasmı ilerletmââ. Açan çevirmâk pek ayinler originaldan - bu sayıler çeviricinin ölâ bakışı bu dünneyâ. Kimâr kerâ çevirmâk oler taa islââ, neka dar original. O sayıler kendibaşına yaratma, angısı var nicâ ya raşsın originallan. Gagauz literaturasmm anılmış çeviricileri: D. Tanasoglo, T. Zanet, K. Vasilioglo hem çoyu başkası.

> Ne o original hem çevirmâk? Doldurun cuvaplannızı örneklârlân. > Neylan ayinler çevirmâk enidan çalmaktan? > Argumentlâyin, neçin artistik çevirmesi yok nica olsun haliz nica original. > Anğı çevirmeya deerlar diil dolu? > Nezaman peydalanerlar diil dooru çevirmeklâr? > Açıklayın, ne o serbest çevirmesi hem “enidan çalmak”.

123

> Yapınız diskusıya. Neylan siz taa pek meraklandınız - şiirin bira-bir çevirmesinnan osaydı onun “enidân çalmasmnan”. Argumentlayin cuvaplarınızı. C 272. Okuyun teksti, açıklayın onun temasını, öz fikirini, stilini hem tipini. Neçin avtor ayırdı bölâ ad bu tekstâ? Kayılsınız mı siz onunnan?

Çıkarın teksttân işlikleri, bulun onnarın zaloglarını, çalımnarını hem zamannarını.

Буковель — курорт з європейським рівнем та українською душею! Узимку в Буковель їдуть, щоб покататися на лижах, а влітку — щоб активно відпочи ти та насолодитися горами. Буковель — гірськолижний курорт в Іва но-Франківській області, якому немає рів них в Україні за рівнем інфраструктури, кількості підйомників та якістю трас. Ма буть, саме слово “Буковель” уже давно ста ло синонімом катання на лижах. Курорт широко відомий і за межами України. Розташований курорт на трьох горах — Довга, Буковель, Чорна Клева на висоті 850-1372 метрів над рівнем моря, недалеко від села Поляниця. Лижний сезон три ває приблизно з листопада до кінця квітня. Дефіциту снігу бо ятися нема чого, оскільки на всіх трасах є снігові гармати, а кілька трас навіть обладнані стаціонарним освітленням. Але якщо ви думаєте, що Буковель — це винятково зимовий курорт, ви глибоко помиляєтеся. Після зимового сезону від кривається літній, не менш цікавий. Улітку тут можна насо лодитися красою мальовничих гір, удосталь надихатися сві жим гірським повітрям, сходити в незабутній похід гірськими маршрутами. Обов'язково рекомендую хоча б раз зламати сте реотип і влітку поїхати не на море, а в гори, щоб відпочити ті лом і душею в оточенні карпатських лісів.

124

У літній час ви зможете відвідати цілий ряд пізнавальних екскурсій, зокрема, з'їздити в Яремче, здійснити екскурсію до кількох водоспадів, ознайомитися з середньовічними замками та храмами, а також піднятися на Говерлу, Буковель, Маковицю та інші вершини. Також до ваших послуг кращий велопарк України, скеледром, захоплюючий рафтинг гірською річкою Чорний Черемош, тури на квадроциклах, кінні прогулянки та екстрим-парк. Для любителів проводити влітку час біля водойм у Буковелі е гірське озеро, в якому із задоволенням купаються туристи. У 2012 році Буковель був визнаний найбільш швидкозростаючим гірськолижним курортом світу. Для багатьох українців він став улюбленим місцем зимових розваг, активного відпо чинку та оздоровлення. С. Кабанов

Рафтинг (англ. rafting) — вид екстремального спорту, швидкісний сплав гірською річкою через пороги на надувно му човні (рафті), плоті або на тюбі (rafting). Скеледром — штучна споруда з зачіпками для рук та ніг, що зазвичай використовується для скелелазіння у закри тому просторі, проте може бути встановлена й на вулиці (skeledrom).

лижі - kayak водоспад - sellâr лижник - kayakçı ковзанка - kayacak удосталь - gerââ gibi екскурсії - gezinmeklâr квадроцикл - kvad rofıkl снігові гармати - kaar top atisi середньовічні - ortaasirli швидкозростаючий - çabuk büüyân C 273. Okuyun tekstleri, çevirin ukrain dilindân gagauz dilinâ. Açıklayın onnarın öz fikirini.

Зачарований ліс Тиша оповила землю, вкриту снігом. Заколисаний хуртови нами, вдягнутий у теплу снігову шубу, спить ліс. Дрімають ялини й сосни, чітко виділяючись своїм темно-зеленим вбран ням на білизні снігу, очікують на тепло гаї і переліски. Мрі ють про весну опушені білим хутром берези й осики, клени і липи, граби і дуби.

125

У зимову пору відпочивають лі сові рослини. Сховані під шаром снігу, вони готуються до весни і не замерзають навіть у найлюті ші морози. Ґрунт у лісі, прикри тий листям, а потім снігом, може й зовсім не замерзати або про мерзнути лише на невелику гли бину. Земля і рослини вкриті снігом, наче м'якою теплою ковдрою. Підстилка з опалого ли стя взимку поступово перегниває і виділяє тепло. Тому й вода в ґрунті не замерзає. (За А. Волковою)

Каштан Весною він цвів білим цвітом, піднявши до сонця свої свічки. А побіля нього стояли в молочному шумовинні такі ж лапато листі, кронисті каштани і палахкотіли на всю вулицю. Літо було жарке, і немолодий уже каштан аж задихався від спраги. Листя на гіллі передчасно пожовкло, скручувалось і поволі осипалося, встеляючи іржавою кушпелою тротуари. Каштан благав дощу, але його не було. На світанку він пожадливо ловив своїми дотиками життєдайні краплини роси, та їх не вистачало . Каштан стояв обпалений сонцем, за тиснувши в своїх кулачатах зелена во-жовті їжачки, їх залишилося небага то. А над землею тільки-но вставав вере сень, сповнений тепла, блакиті і сонця. Теплі вересневі дощі ніби повернули каштанові загублену молодість. Коріння, набравшись вологи з глибин землі, погнало соки стовбуром до кожної гілочки, до кожної бруньки. І сталося диво. У середині вересня каштан зацвів. (За І. Цюпою)

На березі Росі Скрізь було тихо. В селі десь далеко було чути, як співали півні та ревли корови. Онися пішла стежкою понад самою го рою. Небо синіло, як широке шатро, й вкривало тиху сонну

126

землю. Внизу дрімала вода в Росі й тихо лисніла проти чер воного неба. За Россю на поділлі, на рівнині неначе спав гус тий дубовий ліс. Садо на горі, високі береги Росі, вкриті ліса ми, неначе думу думали, дивлячись на Рось, на густий ліс, на червоне небо над лісом. Густа осіння роса аж додолу гнула ще зовсім зелений ист на дереві. Надворі ніби ще стоял літо, й тільки половина пожовклого листу на шовковицях блищала, ніби наведена золотом, і нагадувала, що вже минуло літо. (За І. Нечуєм-Левицьким)

§ 41. AUDİROVANİYE С 274. Seslâyin teksti. Belli edin onun tipini hem stilini. Cuvap edin soruşlara teksta görâ.

Karayka Vasil üürener dördüncü klasta. Sondaki uroon ona geler gelme yecek bitkisi. O sabaylen, açan dolaştı koyunnan, benzetti, ani san suratlı lââzım tezdâ kuzulasın. Urdu çan. Kalpaa elindâ, palto iliklenmedik, bölâ, kaçarak o etişti evâ. Kalpaanı koymadı başına, ama astı koyun aulun kazıına, açan gördü san suratlının altında bir kara kuzucuk. Açıverdi tokatçıı, tuttu kuzucuu, aldı kucaana, çeketti sevmââ. Kuzucuun annısmda vardı bir biyazçık, angısı benzârdi topçaaza. Sevârkân kuzucuu, çocucak dayma deyârdi: “Karayka, karaykacık”. Kuzucu un ölâ da kaldı adı. Karayka hem Vasil tez dostlaştılar. Kuzucuk üürendiydi, anğı günü, nezaman dostu gelecek şkoladan da verecek ona emcââz. Açan geldi yaz üürenmek aralıı, Vasil çok sevindi. O çoktan istârdi tanıştırmaa dostçaazmı dolay yamaçlarlan, sızmtılarlan, çayırlarlan, ilk günnerdân taa Karayka tuttu tez aklisında neredâ buluner onnann evi. Bir gün Vasil gelmedi otlatmaa sürüyü. Ka rayka dayanamadı, avşama dooru braktı sürüyü da geldi evâ. Tokatçıktan taman çıkardı dostu. Onnar çok nazlı buluştular. Güz yaklaştıydı heptân. Karayka oldu kıvrak güüdeli bir koççaaz. Buynuzlan büüdülâr, kıvnldılar. Hepsi mayii olardı bu hayvancaa. Bir sabaa Vasilâ amucası dedi getirsin kuzuları evâ taa karanmcak olmadıynan. Neçin sâ çocucak büün kefsiz duyardı kendisi

127

ni. Bası da acımazdı, yorgun da diildi, ama aar gelârdi ona. Esap aldı çocucak, ani Karayka otlameer tatlı, su da may içmedi. Hava bozarmaa başladıynan, Vasil etişti evâ, kapadı kuzulan. Karaykayı suvazlayıp, girdi hızlı içeri, yattı. Dinnenârkân akima geldi, ani maazanm setindâ gördü bilenik bıçaa, uşak şüpeli fır ladı, çıktı dışan. Amucası tutmuştu Karaykayı, taman erleşârdi kesmââ. Osaat çocucak tuttu amucasmm elini, yalvardı: „Kesmâ, amucacıım!” - Brak elimi, - dedi amucası. - Brakmayacam, - yaşlar gözlerindâ dedi çocucak. Karayka bu vakit ansızdan darttı da kaçırıldı. Vasil etiştirdi dostunu da yattı üstünâ. Amucası yaklaştı da üfkeli baardı: - Yok ol onun üstündân, brak keseyim! Bana boban sımarladı gideceykân kazanca, keseyim bir erkek kuzu, kurban olsun. Sizdâ erkek başka yok... Bu zaman işidildi Aleksi dâdunun sesi. O nasaatladı: “Brak, zeetlâmâ bu dostlu cannan. Getir bana bir dişi. Verecâm erkek da kes onu”. Ozaman Vasilin amucası urdu erâ bıçaa da dedi: “Dâdu Aleksi, sân büük yaşta adamsın, ama uşak aklmdaysm. Allahtan diil mi verili hayvannar kesilsin...” Biraz sora o döndü da sesledi dâduyu. (T. Marinogluya göra) Soruşlar 1. Kaçıncı klasta üürenirdi Vasil? a) üçüncü klasta, â) dördüncü klasta, b) beşinci klasta. 2. Ne gördü çocucak koyunnann aulunda şkoladan geldiynân? a) bir kara kuzucuk, â) bir alacalı kuzucuk, b) bir biyaz kuzucuk. 3. Neyâ benzeyârdi kuzucuun annısmda bir biyazçık? a) bulutçaa, â) yıldızçaa, b) topçaaza. 4. Nicâ koydu Vasil kuzucuun adını? a) Dolayka, â) Karayka, b) Biyazçıyka. 5. Ne yaptılar tezdâ Karaykaylan Vasil? a) ayınldılar, â) dostlaştılar,

128

b) uyudular bilâ. 6. Ne verârdi imââ kuzucaa Vasil? a) emcââz, â) otçaaz, b) çimencik. 7. Ne yaptı Karayka, açan Vasil gidâmedi kıra? a) çeketti baarmaa, â) çeketti otlamaa, b) braktı sürüyü da geldi evâ. 8. Ne geldi Vasilin aklisına, açan o dinnenârdi? a) bilenik bıçak maazanm setindâ, â) bilenik nacak maazanm setindâ, b) tokmak. 9. Kim izin verdi kesmââ Karaykayı? a) dâdu Aleksi, â) Vasilin bobası, b) amuca. 10. Kim kurtardı Karaykayı kesmektân? a) Vasilin bobası, â) amuca, b) dâdu Aleksi. 11. Belli ediniz tekstin söz tipini; a) annatma, â) yazdırma, b) fikirlemâ. 12. Belli ediniz tekstin söz stilini; a) lafetmâk, â) bilgilik, b) artistik.

§ 42. OKUMAK SESSİZ C 275. Seslâyin teksti. Belli edin tipini hem stilini. Cuvap edin soruşlara teksta görâ.

Gel, anam, evâ! İyündâ duuan bir alçacık gün, tırmalayıp bayır sırtını, birazçık duruklandı sabaakı çiidâ. Hava saktı. Çöşmâ, nicâ bir toprak ana sı, yollardı uzak yola oolcaazmı - akıntıyı. O da uslu seslârdi ana

129

sının yol lafını. Da onnarın saklı annaşmasım annardı yakındaki biyaz sütlennâr hem sarkık dallı süütlâr. Toprak hem çöşmâ doyurardılar hem sulardılar bütün dünneyi örneklân çalışkannaa hem iilââ. Akıntı yolunda kapardı taşçaazlan, samancıklan, tüüceezleri, ani kalmıştılar geceleyân kuşlar dan da götürdü onnarı yolunca aşaa, oyanı. Gün kalktı biraz da, kurtulup bulutlardan, daattı şavklı saçları nı doz-dolaya. Akmtıcık dolaş-bulaş oldu onun altmm pirigalannda da bu gercikliklan saptı suva gölâ. Bunun canından görünârdi küü, çukurlar, sırtlar. Toprak giindi eni sabaakı giiyimini, taktı kraalı altmcıklarmı, yıkandı hem silindi serincâ sabaakı seslârlân. Şalvir gündün mi, akıntının yolcu türküsündan mi, bir alçak evin içersindâ uyandı altı yaşında bir çocucak. Uşak gerildi da çı kardı yorgan üstünâ tantur hem pak elceezlerini. Kıvırcık, kula saçlı, maavi gözlü uşak benzemâzdi kimseyâ, da pek ayıflanırdı, açan görürdü karagöz bobasmı. Çocucaan adıydı Sandika. Uşak bakmardı aynaya da gülümsârdi kendinâ, o bulurdu, ani o günün uşaa. Neçin deyni o da ölâydi, nicâ gün: açık, biyaz üzlü, şen hem kula saçlı. Sandikanm bobası duldu. O işlârdi sırtmaç. Evâ gelârdi pek geç da üüsüz evladını bulurdu döşektâ, uyuyarkana kirli yada çalmar altında. Adam istemâzdi bozsun uşaan raathım da gidârdi yataana. Ama kimâr sıra o savaşardı onu yıkamaa, şunu-bunu üüretmââ, koymaa azbuçuk sıraya. O zaman, Petri homurdanırkan dulluuna, yısıdardı geç vakit su, dökârdi aaç tekneyâ da çaarardı dürük seslân uşaanı: - Ya, ba tosuncuum, ya, ba Sandika, gel bana, seni bobam yıka sın! Sandika titsinirdi bu tekliftân da savaşardı saklanmaa en karannık erâ. Ama Petri bilirdi onun köşelerini da gidârdi dooru köpâân yataana. Adam ilkin çıkarardı paliyi, sora çekârdi geeri Sandiyi. Atardı aykırı koltuun altına da getirârdi tekneyâ. Bobasınm ellerindân, güüdesindân uşaa gelirdi ot, fışkı, ter hem kır kokulan. Ama zordu ona kurtulmaa adamın kaavi ellerindân da uslu kabul edârdi boba ikramını. Petri hızlı atardı eşil kokar ot su içinâ da çekedârdi yıkamaa uşaa. Sandiyâ gelirdi ölâ ilin, ki uşaa görünürdü, sansın o toloka çiçeklerin içindâydi. Ama boba elle ri ölâ uuardı, sansın uşaa harmannardı iki çakmaklı düven. Bu sarsık hem örseli yıkamaktan uşaan uykusu gelârdi da o taa teknâ içindâ çekedârdi uyuklamaa. Sabaalân kalkardı pak hem saa130

sem. O smaşmıştı bölâ çetin “suvazlamaya” da hep umut edârdi, ani onu da nezamansa yıkayacek ana eli. Mariya Kuyumcu

& sak - kuşku, uslu tantur - kabaca, tuyanca sarsık - burada: sallanan, titiredar

örseli - zeetli

Soruşlar 1. Ne doyurardı hem sulardı bütün dünneyi? a) güneş hem bulutlar, â) toprak hem çöşmâ, b) denizlâr hem derelâr. 2. Kaç yaşındaydı Sandika? a) altı yaşında, â) on yaşında, b) oniki yaşında. 3. Ne sayardı Sandicik? a) ani o artık büük, â) ani o pek haylaz, b) ani o güneşin uşaa. 4. Ne işlârdi Sandikanm bobası? a) çoban, â) domuzçu, b) sırtmaç. 5. Nereyi saklanardı Sandika bobasmdan? a) karannık erâ, â) sobanın ardına, b) patın altına. 6. Ne gelirdi Sandikaya, açan onu yıkardı bobası? a) ani onu yıkeer mamusu, â) ani o toloka çiçeklerin içindâ, b) ani o yıkaner deredâ. 7. Ne yapardı Sandika teknedâ bobasmm yıkamasından? a) çekedârdi uyuklamaa, â) çekedârdi türkü çalmaa, b) çekedârdi aalamaa. 8. Neyâ hep umut edirdi Sandika? a) ani bobası onu başka yıkamayacek, â) ani hemen mamusu açacek kapuyu, b) ani onu da nezamansa yıkayacek ana eli. 131

9. Ne gördü Sandika, açan açtı sabaalen gözlerini? a) yıkanmadık çanakları, kurulu sofrayı, â) ani mamusu girdi içeri, b) bobası oturer önündü. 10. Ne döşeliydi suvanmadık toprak erdâ? a) palalar, â) saman, b) pelin, ot. 11. Belli ediniz tekstin söz tipini; a) annatma, â) yazdırma, b) fikirlemâ. 12. Belli ediniz tekstin söz stilini; a) lafetmâk, â) publifistik, b) artistik.

§ 43. DİALOG c 276. Düzünüz dialog bir oluşa ya da duruma görâ. Dialog„Telefonda"örnek erinâ.

Telefonda

- Alo, Radi, sânmiysin? Selâm! - Selâm, Sandi, bânim. - Unutmadın mı, ne annaştıydık? - Yok, unutmadım, bekleerim pazar günü gelsin. - Büün cümertesi. - Elbetki, az kaldı. Yaanna pazar, kalkacez erken. - Hazır mı oltan? - Oltam, gegelerim hem dadamıklar - hepsi hazır, hem taa bir büük torbam tutulmuş balıklar için, - güldü Radi.

132

- Ver, Allahım, çok dartmaklar olsun da tutulsun büük balıklar. Ama, tifu-tifu, salt nazarlamayalım! - attı şakayı Sandi dâ. Örnek temaları: 1) „Benim küüyümün istoriyası"; 2) „Benim gün duumam"; 3) „Benim sevgili zanaatım".

§ 44. SIRADAN ANNATMA YARATMALI BİTKİSİNNAN C 277. Okuyun demekli teksti. Belli edin temasını, öz fikirini. Ayırın teksttân cümleleri, angılarında var iştennii hem haliştennii.

Çayka (parçası) Deniz sansın ayakça kalmıştı: üüsek koyu-maavi dalgalar, hızlanıp, tukurlanardılar kenara, köpürürdülâr dâ, sansın verilip, çıkmırdılar geeri. Deniz sansın düüşârdi kendi kenannnan. Alçak bulutlar kayardılar gün duusuna dooru su içmââ. Genç olan yatardı bir çadır bo yunda pala üstündâ da siiredirdi denizi. Kara saçları onun yalabardılar. Açan dalga atardı kendini pek yakma, olan kıpıştınrdı gözlerini, sakmırdı fırlamasın su suratına. Makar ki hava serinceydi, olan hiç diildi giiyimni: nicâ yıkan mıştı, ölâ dâ yatardı denizin boyunda. Gündân yanık keresteli omuzlar onu sportsmenâ benzettirârdilâr. Olana baka kimi sıra geçân kızlar raada onu brakmazdı, şakaya alırdılar, özenirdilâr lafetmââ, danışmaa, ama olan cuvap vermâzdi, dönârdi ardını, sora genâ kaldırardı bakışını denizâ, siiredirdi, nicâ deniz boyun ca üçer biyaz kanatlı çayka, nicâ kavreer balıı, sauşer, geeri döner da genâ taraş aareer suyun kenarında. Neredâ o yaşardı, orada yoktu bölâ gözâl kuşlar: kanatlan biyaz, sesleri şen, zanaatları ii. Hep dalga üstündâ uçerlar, sansın dalga üstündâ onnann yuva sı. Bekim, bu kuşlar ona paalı geldi bir kızçaazm hatırı için, ani braktı onun üreendâ bir sevda nişanı? O kızın adıydı Çayka. Ölâ

133

dâ biyazdı onun saçları, taa iidi dâ sesi. Gördüynân bu kuşu, o ak ima getirârdi kendi paalı Çaykasını. Tâ yolcaazdan ona dooru saptı bir kız, taa uzaktan şen sesinnân daattı olanın düşlerini: - Vani, biz büün pek ii bir film gördük! Ölüncân canın acıyacek, ani bizimnân bilâ gelmedin. Kalanı “papuaslar” bizim çadırdan gittilâr su aaramaa. - Ne yapmeerım, ona canım hiç acımeer, Marina. Siz kinonuzlan görmediniz bölâ denizi. Bak, nicâ bulutlar kayneer, nicâ dal galar yıkıler! Marina oturdu olanın yanında, açtı kiyadmı nışannı yaprakta, iiltti, sustu, kendi-kendinâ okuya. Bir vakıttan sora kaldırdı kafa sını, kapadı kiyadı da sıbıttı onu taa çadırın dibinâ. Oradan işidildi bir ses, sansın ayna yada termos daaldı. Nazlı bakışını kaldır mıştı Marina olana: - Ne susersm, nicâ dilsiz? - Ne lafedeyım, kinonuzu beenmedim. Olma okadar fena, kıyadm kabaatı yok, - cuvap verdi Vani, ayırıp bakışını denizdân. - Bilsân ne için kino, bölâ demeyecân. Ölâ bir sevda gösterdilâr, ani yoktur işittiin hem dâ bildiin! Okadar ki kinonun sonu diil pek ii - ayırıldı iki sevda, diil belli dâ, karşı geleceklâr mi? Vani hep siiredârdi denizi, sansın seslemâzdi kimseyi. Marinayı bu üfkeledârdi, kızardardı. Ama ölâ salt görünârdi bir taraftan. Vani çoktan duyurdu, ani Marinanm var ona bişeyi, ani Marina kayıldı bütün gün oturmaa onun yanında, lafetmââ, barabar yıkanmaa, deniz boyu kumnukta gezmââ. Onun için dâ, bezbelli, Marina brakmış kafadarlarını da gelmiş. Ama Vani neçinsâ onun nan suuk lafedirdi, pek yakma salvermâzdi. Bilirdi Vani Marina nm isteeliini, ama onun aklısmdaydı Çayka. Vani hep susurdu. Marina uzandı kum üstündâ, yattı üzükoynu, yumruunnan dayadı çenesini. O bıktı artık beklemââ, neza man Vani cuvap verecek. Ama tâ o başladı: - İstârsân, Marina, annadacam sana geçti yaşamam için?

- Annat, annat, sesleyeacâm! - dedi Marina da taa uygun yattı. S. Kurogloya göra

yalabardılar (yalabıyardılar) - блищали çadır - парасоля C 278. Ne annattı avtor sizin bakışınıza görâ? Düzün annatma kendi fikirinizâ görâ.

134

Literatura okumakları

135

Söleyislar 1. Söleyim kızçaazım, da anna gelinciim. 2. Şakan cöbündâ olsun. 3. Tütmedik baca olmazmış. 4. Horuya tutundun - oyna başadan! 5. Verdin kendini kiraya - dayan! 6. Yaamurdan kaçarkan toluya uuradık. 7. Armut aacmdan yıraa düşmâzmiş. 8. Çok laf dermendâdir. 9. Tokun aaçtan haberi yokmuş. 10. Ur tokmaa başına. 11. Nicâ döşeycân, ölâ dâ yatacan. 12. Aazdan annamaan, çoktan hiç tâ annamazmış. 13. Nicâ anası - nicâ danası. 14. İynenin ardına iplik da gidârmiş. 15. Akıl verân çok, ama ekmek verân yok. 16. Sansın aazın falmış. 17. Her bir an bal yapmaz. 18. Köpek suya düşmeyincâ, üzmââ üürenmâzmiş. 19. Fena köpek sürüyü beklârmiş. 20. Kart öküzü dibâ koşarmışlar. 21. Öküzâ buynuzu aar gelmâzmiş. 22. İplik incâ erdân koparmış. 23. Zorun önündâ kolay da varmış. 24. Ölülâr ölülârlân, dirilâr dâ dirilârlân. 25. Prostluk daada gezmâzmiş, ama insan arasında. 26. Yangına küreklân gitmâ! 27. İlk buka tatlıymış. 28. Bir keret ver, bir keret ver mâ - genâ fenaysm! 29. Avşamkı üfkeni sabaaya brak, ama avşamkı işini sabaaya brakma. 30. Kuruylan bilâ yaş ta yanarmış. 31. Yaş yaamurlaa çok su diil lââzımmış. 32. Yımırtanın klubunu aaramaa. 33. Kıyamaan aalemi, kendini kıyer. 34. Türküylân masalın saabisi yokmuş. 35. Aalemin tauu kaaz görünârmiş. 36. İiri oturalım da uz lafedelim. 37. Kırım-mm gezdim. 38. Ne şuan imiş, ne şuana koker. 39. Üşenân örümââ, doyamazmış kaçmaa.

136

40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47.

Çok gezân çok bilirmiş. Çok kaçan çok kazanırmış. Papuç paalı çıkacek. Aazımda tüü bitti. Bıktım artık. Canım buazıma geldi. Samannıkta iineyi aarama! Neredâ ekmeersin, orada büüyer. Aalemâ kuyu kazma, kendin düşârsin. Andın köpââ, hazırla kırligayı.

Demir dişli babu (Gagauz halk masalı) Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yok muş, varmış bir çocuk... O küçüktün taa anasmdan-babasmdan üüsüz kal mış. Büüdüynân fena bir zenginâ çı rak yannaşmış. Zormuş pek ona, da, bıkıp, istemiş çorbacısından kolversin onu boşa. Çorbacı kolvermeer. Oza man çocuk koyer neetina kaçsın. Bir gecâ, hepsi uyuyarkan, alıp başını kaçer da gider, nâm gözü görârsâ. Gidâ-gidâ etişer bir kanaraya. O kanarada bir delik içindâ yaşarmış pek ihtâr bir dâdu. Çocuu gördüynân, dâdu şaşmış da demiş: “Sân ba, çocuk, bu erlerdâ ne aareersm, buralarda kurtkuş gezmeer?” Çocuk ona cuvap edip, demiş: “Bân küçüktün taa üüsüz kaldım, otuz yaşma da etiştim bir fena zengindâ çıraklık et tim, zeetlerdân omuzlarım çürüdü, auçlanm soyuldu. Da kaçtım ondan, giderim, nereyi gözlerim görârsâ”. Dâdunun canı acımış çocaa da demiş ona: - Sân, çocuum, gidecân, ama senin önünü daada Demir Dişli babu çıkacek da isteyecek paralasın seni. Sân ondan zor kurtulur sun, zerâ o pek fenaydır hem pek kaçaktır. Na te bu sabunu, taraa hem te bu çıkıyı tuzlan da Demir Dişli babu sana yaklaştıkça, bu işleri birâr-birâr atasın onun önünü. Böleliklân beki kurtulursun. Kabledip bu işleri, çocuk yollaner ileri. Gider, nekadar gider, da etişer bir karannık daaya. Daaym ortasında onun önünü, dişlerini trakladarak, çıker o Demir Dişli babu da üfkeylân baarer: - Burada kurt-kuş gezmeer, sân ne aareersm? Tâ şindicik bân seni demir dişlerimnân paralaycam! Çocuk çekeder kaçmaa, nekadar kaçabiler, babu da ardına: ço cuk kaçer, babu kaçer, çocuk kaçer, babu kaçer, hemen-hemen etiştirecek çocuu. Zoru görüp, çocuk aklisına getirer dâdunun la-

137

fim da tez çıkarer tuzlan çıkıyı da ater babunun önünâ. Birdân o çıkı döner bir büük hem üüsek kanara bayırlıı. Nâpsm babu, üfkesindân taa da fena hem çirkin oler. Da çekeder o kemirmââ o kanaraları demir dişlerinnân. Kemirer, kemirer, vakit ta geçer, çocuk gider bir hayli uzak ondan, çıker geniş kırlara. Kemirdiynân kendisinâ bir aralık o kanaralar içindân, babu, bir çenesi gökta, bir çenesi dâ erdâ, gözleri şişmiş kalbur kadar, çekeder genâ kaçmaa çocuun ardına: çocuk kaçer, babu kaçer, çocuk kaçer, babu kaçer, hemen-hemen etiştirecek çocuu. Çocuk bölâ görüp, çıkarer da ater babunun önünâ taraa. Birdân o tarak döner da oler bir dolaşık çıtırannı daalık. Nâpsm babu, üfkesindân taa da fena hem çirkin oler. Da çekeder o kemirmââ aaçlan, çıtırannıklan demir dişlerinnân. Kemirer, kemirer, vakit ta geçer, çocuk etişer bir hay li uzak ondan, çıker genâ geniş düzlük erlerâ. Kemirdiynân kendi sinâ bir aralık o daalık içindân, babu, bir çenesi göktâ, bir çenesi dâ erdâ, gözleri şişmiş kalbur kadar, takışer genâ çocuun ardı na: çocuk kaçer, babu kaçer, çocuk kaçer, babu kaçer, hemen-he men etiştirecek çocuu. Bölâ görüp, çocuk çıkarer da ater babunun önünâ sabunu. Birdân o sabun döner da oler bir derin hem geniş su deresi. Nâpsm babu, üfkesindân taa da fena hem çirkin oler. Da çekeder kemirmââ suyu demir dişlerinnân. Ama su hep su kaler da babu düüner, baarer - bişey yapameer da buuler. Çocuk kurtuler da gider ileri, gider aaramaa kısmetini.

Nastradin Hocanın fıkralarından Nastradin Hoca bir fikirli hem cümbüşçü adammış. Yaşamış çok tan, çoktan türk halkların arasın da. Keskin fıkirinnân o gülmââ alarmış türlü hayırsız insannan (haliz padişaalan, zenginneri), ama insan ahmaklıklarını da. O çıkardıp düzdü cümbüşlü fıkralar bu işlâr üzerinâ. Ama o yazmadı onnarı, ölâ aazdan sölârmiş, in san da aklisında tutmuş. Sora in san kendisi dâ çıkardarmış türlü fıkralar da hep Nastradinin adına gidârmişlâr. Yaşamış mı halizdân bölâ bir adam, bilinmeer aslı. Bekim, onu çıkarttı kendi in san, halklar, nicâ bir kendi geroyu zorluklarlan buuşarkan.

138

Şaşarım aklınıza, nâbacenız rubaylan Hoca gezdii erindâ popazlan kendi keskin lafinnan hojma kam çılarmış. Bu beterâ popazlar, manaflar hem başka cami izmetçileri, alınmışlar onnar da Nastradini gülsünnâr. Kolvermişlâr ses, ani on gündân sora dünnâ batacek. Aaz-aazdan etişmiş bu laf Hocaya da. Kaldıynan bir gün „dünnâ kaybelmesinâ “ popazlar, manaflar toplanmışlar Nastradinin auluna da türlü akıl vermişlâr. - Hoca, yaann dünnâ bitkisi, ne tütersin o inââ? Çıkar kenara keselim onu... - Olur bunu yapalım, demiş Hoca, - ölâ da kaybelecez, bari iyelim bitkidâ doyunca... - Uuradık lüzgerâ, - demiş manafm biri, sevinerâk, onun ya nında duran dostuna, popaza. Çatılamış Hoca inââ da çıkmışlar kenara, daa boyuna, kazmış lar bir kotlon da kesmişlâr inââ. - Dostlar, - demiş Hoca, - bân sizâ pişirecâm ineenin iyesini, ama siz gidin birâr arka odun getirin. Kayıl olmuş popazlar. Hepsi soyunmuşlar, dala rubalarını as mışlar da oduna gitmişlâr. Hoca osaat rubaları taraşlamış, iki al tın krest bir da gümüş krest almış da kendi koynusuna koymuş. Birininn cöbindâ bir altın saat bulmuş, onu da toplamış, sora öbür cöptâ gerââ gibi para bulmuş, onnar da Hocaya düşmüşlâr. Bu iştân sora Hoca rubaları hepsini ateşâ atmış... Popazlar, geldii gibi, saletmişlâr giinmââ. - Hoca, rubalar neredâ? - Bân onnan ateşâ attım, - cuvabım vermiş Nastradin. - Ne sân, delirdin mi, Hoca? - hepsi bir sestâ sormuş. - Şaşerım aklınıza, dostlar, - kesmiş lafı Nastradin. - Nâbacemz rubaylan? Yaann diil mi dünnâ batacek?... Popazlann bir kanş aazlan açık kalmış. Hoca sa gitmiş işinâ, altın işleri satıp, kendinâ islââ bir inek al mış hem da taa çok parası da kalmış...

Tek alınız Nastradin hap-aaç gelmiş dostuna musaafirlââ. Dostu da onu sarmaylan konuklamış. Hoca girişmiş da sarmalan ikişâr-ikişâr aazına atarmış. Sıkı-sıkı iirmiş... Dostun kansı, bunu görüp, duymuş, ani sarmalar etmeyeceklâr da kıyıştıramaa-kıyıştıramaa Hocaya demiş:

139

- Nastradin amuca, sarmalarımız kıt biraz, yalvaracam tek alı nız. - Üçâr aazıma sıymeer, - buularak sarmaylan, cuvap etmiş Hoca.

Aslısaydı, ver altınnan Padişaa bütün memlekettâ işittirmiş, ani her çıkarsa biri da sölesin padişaha ölâ bir büük yalan, ki padişaa onu kendi da yalan saysın, ozaman o erif kabul edecek yarım padişahlık; ama şölen miş yalanı padişah aslı bulursa, ozaman yalancı kırk kamçı arka sına kabul edecek... Çoyu bu işâ tutunmamış, neçin ki bilirmiş insan, ani padişaada dooruluk zor bulmaa: onda aslılar da yalan, yalannar da aslı var mış nicâ olsunnar. O takım nicâ padişaha uyarmış...

Ama kimisi istemiş denesin kısmetini, türlü yalannar düşünmüşlâr, ama padişaa hepsini onnarı aslı bulmuş, da ölâ hayli fazlı insannan düümüş. - Durun, - demiş adamnarm biri, - bakalım bu da mı aslı!? da, gidip padişaha, şu yalanı sölemiş. - Benim bobam, - demiş adamın biri,- yaptıydı bir büük merdi

ven. Avşamnen onunnan günâ pinip, koor alardık da ateşi tutuştururduk.

Adam lafını bitirdiktân sora, biraz susmuş, da sormuş gülerâk: - Nasıl, padişahım, bunu da mı aslı söleycân? - Var nasıl pek aslı olsun, - cuvap etmiş, sesini uzadarak pa dişaa, - benim vardı bir dostum, da lülesinin sapı okadar uzundu

ki, hiç merdivensiz etişip gündâ tütününü yakardı... Bu adamı da tucurguya sokmuşlar. Zavalı kırk harapnik arkala rına imiş. Dayanamamış buna Nastradin Hoca. - Etecek oldu, - demiş, - düüyer o kabaatsız insanı... Bir büük boş çuval koltuuna aler da tezicik gider padişaha. - Zamanneersm, anılmış padişaa, - selâm vermiş Hoca, kalpaanı çıkararak hem erâdân iilerâk. - Hoş geldin, Nastradin, - demiş padişaa, - ne söleycân?

- Geldim, padişahım, borcunuzu çevirâysiniz, hanidân taa ai diydiniz bendân ödünç bir çuval altın, da şindi geldim verâsiniz

altınnan geeri. - Bu yalan, - baarmış padişaa üzlân insan arasında,- nezaman sân bana altın verdin?

140

- Yalan sa, - deyivermiş Hoca, ozaman verin bana padişahlım yarısını... Diil mi ölâ laf kolverdiniz? Padişaa duymuş, ani yanılmış, ama alt kalmaa istemâzmiş. - Bu, bu aslı, - kekeleyerâk üfkeylân baarmış padişaa. - Aslısaydı, ver altmnan, - usulunnan teklif etmiş Hoca. - Çevirin ödüncü, adamın altmnarmı, - izin etmiş esirlerinâ pa dişah, zerâ belliymiş, ani başka türlü Hoca yarım padişahlık dile yecek... Nastradin almış çuvallan altmnan da, tilki gibi gülümseyerâk hem yaalanarak, evâ gitmiş.

Sora ne faydası düümââ Nastradin yolleer oolunu pınara bir testi su getirsin deyni. Uşak testiyi almadaan taa Nastradin “şap!” ürer ona bir şamar. Bunu görüncâ karısı sorer ona: - Ne uşaa kabaatsız düversin, bey? - Testiyi kırmasın deyni. - E o testiyi kırmadı, ye! - demiş karı sı. - Testiyi kırdıktan sora ne faydası var düümektân!? - cuvap etmiş Nast radin.

Eşek ters çıktı Hoca Nastradin demiş uşaklara: - Ya eşeemi bu taşın yanma çekin! Eşââ pinmââ isteerim!

Uşaklar bunu hızlı yapmışlar. Hoca, taşa basıp, eşââ atlamış. İnsannar Hocayı eşektâ atlı görüp, gülmüşlâr:

- Hoca, eşââ ters pinmişin! Hoca bir umursuz cuvap vermiş: - Bân dooru pindim! Eşek ters çıktı!!!

Bân gölmâân içindâydim Hoca, gölmeeni yıkayıp, aaca asmış. “Kurusun!” - demiş.

Yoldan geçân insan aacm altında bir gürültü sesi işitmiş.

- Hoca, ne oldu? - sormuşlar. - Gölmââm düştü! - Ye, ne ölâ gürültü ses işidildi? - Bân gölmâân içindâydim. 141

Sân kimi inanersın, beni mi, osa eşââ mi? Günün birindâ komşusu geler Hocanın auluna: - Hoca, versânâ eşeeni panayırdan bir çuval un getireyim. - Eşek yok evdâ, - cuvap vermiş Hoca. Bu arada, damda bulunan eşek, anırmaa çeketmiş. - Hoca, - demiş komşusu, - görsana, eşâân evdâ. - Sân kimi inanersın - beni mi, osa eşââ mi?! - cuvap etmiş Hoca.

Tamahın cuvabı Bobası vermiş Nastradinâ para alsın bir koç kafası üülennii yapmaa deyni. Nastradin satın almış bir pişmiş koç kafası da yol ca gidârkân biraz datmış ondan. Ona ölâ tatlı gelmiş, ani etişincâ evâ, o kemirmiş bütün kafayı, kalmış sade kel. - Bu sade kemik! - şaşmış bobası. - Neredâ kulakları onun? - O saardı, - cuvap etmiş Nastradin. - E dili? - genâ sormuş bobası. - O dilsizdi. - E gözleri? - brakmamış onu raada bobası. - O kördü. - E tepesindân yaam nerdâ? - Zavalı, o çıplak tepeliydi, - cuvap etmiş Nastradin. - Tâ sade dişleri onun saamıs, biri da taa düşmemiş. 5 5 7 5 5

Dörttân bölmââ dört Nezamansa Nastradin üürenârmiş şkolada. - Dörttân bölmââ dört kaç kalacek? - sormuş üüredici. Hoca düşünâ kalmış. - Haydi esaplaylım bir örnektâ, - demiş üüredici. - Ko senin cöbündâ olsun dört gümüş. Onnar düşârselâr, ne kalacek cöbindâ? - Delik, - cuvap etmiş Nastradin.

Padişaan eşââ Padişaa kapunun önündâ oturer. Aulda, bir paalı kilim üstün dâ, tavlu hem gözâl bir eşek yater. Taman o vakit Nastradin yolca

142

geçer da ölâ kendi-kendinâ söleer: “Ne tavlu hem gözâl eşek, ama yazık, lafetmââ bilmeer!” Padişaa bu lafları işider, Nastradini çaarer da ölâ ona sorer: “Ne, sanki, sân benim gözâl eşeemi insan gibi türkçâ lafetsin mi üüredâsin?” - Olur onu yapayım, kuvetli padişaam, ama biraz paalı o seni tutacek hem on yıl vakit geçecek. - Yok bişey, - padişaa demiş. - Ko ölâ olsun, ama eer becermârsân hem beni aldadırsan, bilermiysin sân, ani kellesiz kalacan? - Büük sözlü padişaam, bundan bân hiç korkmeenm. - Ölâyseydi, nasıl deersin, na sana bin altın para. Başla eşââ üüretmââ türkçâ lafetsin. Sade göreyim, işideyim, ani eşek başleer isan gibi lafetmââ, taa bir demirli altın para sana verecâm. Aler Nastradin altmnan, evâ gider da kansına ölâ söleer: - Na sana bin altın para. Aldım onnan padişaadan. Onun eşeeni insan gibi türkçâ lafetsin üüredeyim tutundum. - Sân büün, allele, tatula idin, şaş oldun. Neredâ sân gördün eşek insan gibi lafetsin? Sân o ahmak kafanı yola koydun. Sultan onu kesecek. - Yok bişey, - demiş Nastradin, on yılın adı var: ya sultan öle cek, yada eşek geberecek.

Karannıkta saa tarafımı nasıl bulayım? Bir avşam Hocaya bir musaafir gelmiş. İyip-içtiktân sora, biraz lafa durmuşlar da yatmışlar dinnenmââ. Onnann yataklan yannaşıkmış. Gecâ yansı dooru adam Hocayı dürtmüş da demiş: - Senin saa taraftaki skemnedâ var bir mum. Ver onu bana dışan çıkayım. Hoca homurdanarak demiş: - Sân delimiysin, canım. Bu zindan karannıkta saa tarafımı bân nasıl bulayım?

Sesim nereyi kadar etişer? Hoca, duva okuyarak, sokakta kaçar mış. Her taraftan insan yol ortasına çıka rak, Hocaya sormuşlar: - Ne yapersm, Hoca, bu ne hal? Hoca cuvap vermiş: - Bakalım sesim nereyi kadar etişer, onu annamaa isteerim.

143

Yorgan gitti, kavga da bitti Hoca, bir gecâ yatarkan, sokakta bir şa mata işitmiş da hemen ne olduunu annamaa meraklanmış. Karısı baarmış gitme sin, ama laf annadamamış. Hava suuk olduunan, yorganı sırtına alıp, Hoca sokaa fırlamış. Kavga edennâr, Hocayı görüp, seslerini kesmişlâr, ama aralarından biri, Hocanın sırtından yorganı çektii gibi, karannıkta kaybelmiş. Evâ titireyâ-titireyâ donan Hocaya karısı sormuş: - Ne o? Ne üstüneymiş kavga? Hoca boynusunu bükerâk demiş: - Bezbelli, bizim yorgan üstüneymiş kavga. Nicâ yorgan gitti, kavga da bitti.

Ördek mancası Bir göl kenarında dinnenân Hoca, suda birkaç yaban ördââ gö rüp, onnarı tutmaa kalkmış. Kaçmış, taş atmış, suya girmiş, bir da ördek tutamamış. Bitkidâ, yorularak, gölün kenarına oturmuş da ekmeeni suya bana-bana imââ başlamış. Bu sırada ordan bir yolcu geçârmiş. Hocanın bu yaptıma akıl erdirmeerâk sormuş: - Ne o, Hoca, ne iyersin? - Ne olsun, - demiş Hoca, - ördek mancası iyerim!

Pınardan ayı çıkarmış Hoca bir gecâ pınardan su çekmââ gitmiş. Suyun üzündâ ayı görüp, düşünmüş: - Aman, ay pınara düşmüş. Ya çı karayım bân onu. Da, çengeli alarak, suya salmış. Ayı tutarkan, çengel bir taşa ilişmiş. Hoca çekmiş-çekmiş, bir türlü çıka ramamış. Bitkidâ dâ bütün kuvetlân açan dartmış, çengel kurtulmuş, okadar ki Hocanın arkası erâ urmuş, ba cakları yukarı kalkmış. Ozaman ayı göktâ görmüş da demiş: - Çok zaamet ettim, ama ayı erinâ kondurdum.

144

Ölâ dâ ineceydim Hoca bir gün eşektâ atlı gezmiş da, nasıl razgelmiş, eşek onu erâ düşürmüş. Bunu görân çocuklar: - Aa! Hoca eşektân düştü! - gülmââ çeketmişlâr. Hoca hiç ayıflanmayarak cuvabım vermiş: - Ne gülersiniz? Bân ölâ da ineceydim.

Kuyruksuz tilki (Gagauz halk masalı) Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Genger küüyün kena rında, insandan bir tarafta yaşarmış bir babu. Babunun yokmuş kimseycii. Sade varmış onun bir inecii. Babu saayarmış inââ, ama südünü taa zeedesini satarmış da alarmış kendisinâ tuz-ekmek. Ölâ da yaşarmış.

Günün birindâ, inââ saadıktan sora, babu nereyi sâ alatlayıp, gitmiş, ama sütlân kofa kalmış kapunun önündâ. Bir vakıftan sora babu dönmüş geeri, ama kofayı bulmuş boş. Kalmış babu o günü aaç. Bu takım olmuş ertesi günü dâ, taa sora da. Babu düşünmüş, düşünmüş da esaplamış, kollayıp, annamaa, kim içer bu südü. Ertesi günü babu genâ saamış ineciini da, bu sefer maasuz, brakmış kofayı kapunun önündâ, ama kendisi saklanmış. Bir da baksa: tilki sürüner kofaya dooru. Sora söker kafasını kofanm içinâ da içer südü. Babu hızlı kavramış nacaa da... birdân urup, kesmiş tilkinin kuyruunu. Tilki başlamış yalvarmaa babuya: - Ba-bu-u-u! Versânâ kuyruumu! Başka sana zarar yapmayacam. Ver kuyruumu! Vermârsân, bân kahırdan ölecâm, zerâ daaya kuyruksuz gitmââ ayıp. - Git başımdan, zararcı! Vermeycâm! Sân, sündük tilki, neçin içtin benim südümü da aaç braktm beni? Çevir südümü geeri da ozaman kabledecân kendi kuyruunu, - üfkeli demiş babu. Gitmiş tilki koyuna da başlamış ona yalvarmaa: - Koyun, koyuncuk, ver bana biraz süt. Südü verecâm babuya, babu da benim kuyruumu çevirecek. - Getirirsân bana çimen, verecâm süt, - cuvap etmiş koyun. Yok nâpmaa. Gitmiş tilki çayıra. - Çayır, çayırcık, ver bana çimen. Bân çimeni koyuna verecâm, koyun verecek süt. Südü verecâm babuya, babu da verecek kuyru umu, - annatmış tilki. Çayır cuvap etmiş ona:

145

- Getir bana birkaç kız, biraz horu, kadınca oynasmnar üstümdâ. Ozaman verecâm sana çimen. Gitmiş kızlara yalvarmaa. Genâ çeketmiş: - Kızlar, gözâl kızçaazlar, gidin oynayın çayırda çimenin üstün dâ bir horuylan bir kadınca da çayır verecek bana çimen. Bân çi meni verecâm koyuna. Koyun bana süt verecek. Bân da südü vere câm babuya, babu da kuyruumu çevirecek. - Getirirsân bizâ sedef, ozaman oynaycez: horu da, kadınca da ne istârsân, - cuvap etmişlâr kızlar. Gitmiş tilki kuyumcuya. - Kuyumcu kardaşım, altın ustası! Ver bana sedef, bân verecâm kızlara. Kızlar oynayceklar çayırda çimen üstündâ, çayır verecek bana çimen. Çimeni verecâm koyuna, koyun bana verecek süt. Bân südü verecâm babuya, babu da çevirecek benim kuyruumu. - Getir bana yımırta, - demiş kuyumcu, - Bân hazırlaycam se def, kızlara verâysin deyni. Yok nâpsm tilki. Gitmiş tauklara yalvarmaa. Nazlı seslân çeket miş: - Sevgili taucaklanm! Verin bana yımırta. Bân onnarı kuyum cuya verecâm, kuyumcu da verecek bana sedef. Sedefleri verecâm kızlara, kızlar da çimen üstündâ oynayceklar. Çayır bana çimen verecek, bân da çimeni koyuna verecâm. Koyun bana süt verecek, bân dâ südü babuya verecâm. Babu sora benim kuyruumu çevire cek, - sıradan annatmış tilki. - Getir bizâ dan da verecez sana yımırta. Tilki gitmiş dan tarlasına da başlamış yalvarmaa: - Tarla, tarlacık! Ver bana darı. Bân danyı tauklara verecâm, onnar bana yımırta vereceklâr. Yımırtalan kuyumcuya verecâm, o da bana sedef verecek. Sedefleri kızlara baaşlaycam, kızlar da ça yırda oyun oynayaceklar. Çayır bana çimen verecek, bân dâ çimeni koyuna verecâm. Koyun bana süt verecek, bân dâ südü verecâm babuya, babu da benim kuyruumu çevirecek. Tarla cuvap etmiş tilkiyâ: - Getir bana su, yısla beni da sora verecâm dan. Gitmiş tilki de reyâ da yalvarmış ona ölâ: - Derâ, derecik! Maavi şiritçik! Ver bana su tarlayı yıslamaa. Tarla bana dan verecek - tauklan doyurayım. Tauklar bana yımırta verecek - kuyumcuya götüreyim. Kuyumcu bana sedef vere cek - kızlan donadayım. Kızlar çayırda oyun oynayaceklar, şennik yapaceklar. Çayır bana çimen verecek - koyunu doyurayım. Koyun bana süt verecek - babuylan ödeşeyim. Babu benim kuyruumu ve recek - tilkiyâ benzeyim.

146

Vermiş derâ su tilkiyâ, tarlayı sulasın. Tarla darı vermiş - tauklan doyursun. Tauklar yımırta vermiş - kuyumcuya götürsün. Kuyumcu sedef vermiş - kızlan donatsın. Kızlar horu hem kadın ca oynamışlar - çayın hatırlamışlar. Çayır çimen vermiş - koyunu doyursun. Koyun süt vermiş - babuylan ödeşsin. Babu kuyruu çevirmiş da tilki daaya kaçmış, türküsünü çala rak: Gittim, gezdim derâ boyu, Lazari, Lazari. Derâ bana sucaaz verdi, Lazari, Lazari. Bân sucaazı tarlaya döktüm, Lazari, Lazari. Tarla bana dan verdi, Lazari, Lazari. Bân danyı tauaa verdim, Lazari, Lazari. Tauk bana gümüş verdi, Lazari, Lazari. Bân gümüşü kuyumcuya verdim, Lazari, Lazari. Kuyumcu kıza sedef verdi, Lazari, Lazari. Sedefleri kızlar taktı, Lazari, Lazari. Çayırda da oyun çıktı, Lazari, Lazari. Çayır bana çimen verdi, Lazari, Lazari. Bân çimeni koyuna verdim, Lazari, Lazari. Koyun bana sütçââz verdi, Lazari, Lazari. Südünü bân babuya verdim, Lazari, Lazari. Babu bana kuyruu verdi, Lazari, Lazari. Kuyruu diktim - gözâl oldum, Lazari, Lazari.

Bân da kâr oradaydım. Tilkiyi izledim daaya kadar. Tilki daaya saklandı, masalcıım da patladı. kofa - посуд для молока maasuz - спеціально, навмисне ayıp - сором, ганьба çimen - молода зелень sedef - намисто kuyumcu - ювелір darı - просо

Tilki hem kirpi (Gagauz halk masalı) Karşlaşmışlar daalarda kirpiylân tilki. Çeketmiş tilki üünmââ kirpiyâ kendi şiretliklerinnân, becermeklerinnân, angılan onu ne soy da olsa beladan kurtarerlar. Bu şiretliklerinnân tilki yaparmış herkerâ, ne istâârmiş. Kirpi seslemiş, nekadar seslemiş, da bitkidâ demiş:

147

- Sân üünersin, ani sendâ üz şiretlik varmış, herbir beladan kurtulmaa deyni, ama bendâ, zavalıda, sade bir fikir, angısı brakmeer bân da kaybeleyim. Tilki bakmış kirpiyâ üüsektân da akılca düşünmemiş kirpi için kafadarca. - Açan gidecez avlanmaa, ozaman da belli olacek, kim ne becerer, - demiş kirpi. Tilki kirpiylân gidecââzaman baas tutunmuşlar da yollanmışlar küüyâ dooru. Etişerlâr küüyün kenarına da durgunerlar bir der menin altında. İlkin lââzımmış gitsin, baasa görâ, tilki, göstersin kendi beceriklerini. Tikli gider küü içinâ avlanmaa, kirpi da kaler dermenin altın da. Tilki hırsızça gezârmiş auldan-aula iki tarafa bakınarak. Ya çorbacı vakıtlan duyer şiret tilkiyi da kooleer, ya köpeklâr takışerlar ardına... Pek tilkinin canı acıyarmış, ani uydurameer işini da döner gee ri, nicâ deerlâr, boş ellân. Bitki kümesâ hızlandıynan girmââ, may köpeklâr kuyruunu koparmamışlar, ne kalmış paralasmnar... Dö ner dermenin altına boş hem aaç. Kirpi ona taa karşıdan sormuş: - Nicâ, kumita, idin mi taucak? Tilki ölâ cuvap verminş: - Birerdâ bişey kıstıramadım. Hererdân kooladılar. Ondan sora annatmış tilki kirpiyâ hepsini sırayca, nicâ onu çor bacılar hem köpeklâr kümeslerâ hiç sokultmamışlar da. - Sân küü içindâ gezârkân, bân buldum burada, kumifa, bir parça slanina, - demiş kirpi, - ama bân iyâmedim onu, neçinki horuç tüterim. - Ya ahmaa, - demiş tilki. - Bân bulaydım, kâr horuç ta olsun, hep okadar iyeceydim. - İstârsân pek, - demiş kirpi, - sân şindi dâ var nasıl bunu ya

paysın. Gel benim ardıma, bân sana gösterecâm da var nicâ iyâsin. - Göster taa hızlıca, - yalvarmış aaç tilki. Dermenin çorbacısı koymuş dermenâ yakın bir kapan, ama içinâ koymuş gözâl kokan bir parça slanina. Haydut tilki, gördüynân slaninayı, korunmayı da unutmuş. Uz slaninanm üstünâ doorulmuş da kapana düşmüş. Ondan sora, açan kapan kapanmış, kirpi korkusuz almış slaninayı da çetketmiş onu tatlı-tatlı imââ. Tilki bakarmış bir taraftan, nicâ kirpi iyer slaninayı da annayamazmıs. 5

148

- Ya seslâ, dostum, - demiş tilki. Sân bana dediydin, ani horuç tutarmışm, ama şindi iyersin o slaninayı, sansın aftaylan imemişin. Nicâ bunu annamaa? - Vakit geçti, horuç da bitti, - demiş kirpi. - Yardım etsânâ, dostum, kapandan kurtulayım, - demiş tilki. Kirpinin aklisına gelmiş bu vakit, nicâ tilki üünârmiş o üz fikirinnân-şiretliinnân da demiş: - Ee, sân yok mu nicâ üzdân bir fıkirciini kullanasın, ayırıp ka lanın içindâ, da kurtulasın kendin? Kirpi o vakıdadan artık slaninayı imişti da yaalanarmış. Ha zırlanmıştı artık geeri dönmââ, açan genâ işitmiş tilkinin acıdan mizlemesini hem yalvarmasını: - Bişeycik aklıma gelmeer acıdan, - demiş tilki. - Yalvarenm, yardım et. - Bendâ sade bir fikir var, - genâ gülümseyerâk, tok karnına, demiş kirpi. - Da şindi bân benim fikirimnân sana akıl mı vereyim? Sade üünmââ becerersin! - Üüret, - taa bir kerâ yalvarmış tilki. - Nekadar yaşayacam önünü geçmeyecâm. - Ee, hadi ,ozaman seslâ, - demiş kirpi. - Sabaa, açan dermenci gelecek, sân yapın ölü. O açacek kapanı, tutup kuyruundan, seni bir tarafa sıbıdacek. Tâ ozaman taa hızlıca kalk ta kaç. Taa da üüner: üz fikirim var... üünmââ - хвалитися baas - суперечка yaalanmaa - облизуватися kapan - капкан, пастка

Çiftçi hem karımca (Gagauz halk masalı) Gidârmiş yolca bir çiftçi da buluşer o kanmcaylan, angısı sürüyârmiş ekin tenesini. Şaşmış çiftçi da sormuş: - Neçin sân, karımca, teneyi sürüyersin? - İmââ deyni. Durguner çiftçi da genâ sorer: - Neçin senin kafan büüktür? - Akıllı deyni, onuştan da büük. - Ama arkan neçin bukadar geniştir? - Kaavidir, bu üzerâ o geniş. - Ama neçin senin belin pek sıkı baalı?

149

- Az iyerim deyni. - Çok vakıda mı etecek sana deyni ekin tenesi? - İki yıla. İnanmamış çiftçi. Kararlamış o baksın, dooru mu söledi kanmca. Getirer kanmcayı hem ekin tenesini evâ, koyer onnarı bir top rak çölmââ da kapader onu. Hem da baaleer kapaa partalcıklan - bolay çıkmasın karımca çölmektân. Geçer bir yıl, İkincisi aykırleer - unutmuş çiftçi karımca için. Akima getirer, açan geçmiş artık üç buçuk yıİ. “Eh, - düşüner o, kaybelmiştir karımca.” Aler toprak çölmââ, çözer kapaanı, aktarer çölmââ başaşaa masa üstündâ. Da ne sanersmız? - düşmüş çölmektân karımca hem tenenin yansı. Bükmüş çiftçi kafasını birkaç sıra. - Nesoy bölâ oldu? - sormuş o? - Sân kendin dedin, ani ekin te nesi etecek sana iki yıla? Ama imişin sade yansını onun? - Kafa verilmiş bizâ onuştan, ani düşünmââ onunnan,- cuvaplamış karımca. - Sân beni toprak çölmeendân üç yıldan zeedâ tut tun: eer bân iyâydim ekin tenesini iki yılda, öleceydim aaçlıktan kapanda. Şaş-beş olmuş çiftçi kanmca kafalımdan da kolvermiş onu git sin.

ekin tenesi - зерно toprak çölmââ - глиняний глечик

Nikolay Arabacı (1893 -1960)

O bir talantlı adamdı, duudu Kiriyet küüyündâ, Çadır dolayında, 1893 yılda. Geçindi 1960-ıncı yılın başlantısında Moskovada. Yazıcı, poet, bilgiç hem pedagog. Arabacı Nikolay, ilk gagauz yazıcılarından biriydir. Du udu hem büüdü bir pek fukaara kirietli çiftçi aylesindâ. Küçüktân bildi zor yaşamayı, aaçlıı, ama hep küçüktân pek havezi vardı çok iş üürenmââ. Küüdeki birklaslı iki yıllık şkolayı bitirmiş. Bobası, fukaaralaa bakmadaan, verer Koli oolunu Komrat Real uçilişçesinâ. Edi yıl, pek islââ üürenip, 1961-nci yılda o girer Harkov universitetinâ fizika hem matematika fakultetinâ, sora üürener Moskvada Günduusu dillerin institutunda. Otuzuncu yıllarda işleer Türkiyada, Stanbulda. Sora yaşamasının bitkisindâ o çalıştı Moskvada üüsek şkolalarda. 150

Açan 1957-nci yılda Moldovada hükümeti gagauz dilin alfabetini kabul etti hem şkolalarda ana dilindâ üürenmeyi karar verdi, Nikolay Arabacı büük havezlân çalıştı başka bilim izmetçilerinnân barabar ilk şkolalar için gramatika kiyadım hazırlamaa. Hep ozamannar yazdı poemasını “Bizim Drumi”.

Bizim Drumi 1. Çoktan yaamur bulutlan Gökü, ayı heptân örtmüştü. Gecâ yarı horozlan Şindân bizim küüydâ ötmüştü. Raat uyeer yorgun insan. Bu geç vakit salt uyumaz Küüydâ sin-sin gezân bir can: O saklanır, o açılmaz.

O dolaya bakınarak Bir aula girdi deyneklân. Köpek ona pek salarak, Sısıp çüüdü büük sevinmeklân.

Bu köpek salmasından Manol amuca uyanmıştı, Pençereyâ urmasmdan Birdânbirâ kâr şaşırmıştı. Manol donca yavaş kalkıp Biraz durmuş korkuylan, Ama pençereyâ bakıp O tanışmış komususunnan. Kapu taa o saat açılmış. Alıp musaafiri kucaklan Manol patadan taşımış, Zerâ büük dostmuş bu kaçaklan.

Bu musaafir beş yıl geri Bir düüş çeketmiş rummnarlan. O Bucakta çiftçileri Çaarmış cengâ okupantlarlan... 151

Düşmüş Doftan zındınma... Ştâ Partiyanm yardımmnan Kaçıp, gelmiş kan sına Hem laflanmaa ii dostlannnan.

Ona bu büük niet elverir. O nunaya gelmiş bu nietlan Salt zavalı o musaafir Bu gün buluşmamış kısmetlân... Laf çeketti Manol kendi: - Boban, seni aldıktan sora, Çok kötektân tez geçindi... Anansa, hem eşin Tudora, Açan rumın candarları Sizâ gelip taraşlamaklan Soymuştu lift altmnan, İki candar kesti nacaklan... Kalan candar onnan Birdân urdu tüfeklan... Ama rumın candarlan Şindi gezar ürkük üreklân. Oolun hem kızın kurtuldu. Hısımnar, diil yabancılar da, Hep onnara yardım oldu... Pek akıllıydır uşaklar da. Da Drumi salt onu sormuş: - O candarlar da diişmiş mi? Onnar büün kaç kişi olmuş? Hem ,,Sektiya“ ordan geçmiş mi?

Bunu sorup ta eklemiş: - Onnarlan bân dâ bilişirim, Küüydâ yapamasam çok iş Baarli onnarlan ödeşirim... Manol demiş: -O postta var Bir ii hem faydalı adam da, Var bir kula candar Vakar, Bizdâ pek zor olduu zamanda;

152

Birkimseyi almaa izin Eer bir o ,,sekfiyada“ varsa, O can kayıp, o diil sizin... Ama dediim candar Vakarsa Tez bildirir ştâ o canı, Da biz bölüklân çalışırız O gagauzu - kurbanı Küüydân vakıtlan aşırdınz.

- Öleysâ - demiş Drumi, - sula, Düşüncâ Vakan sarfoş et, Bak knçmada yatsın “Kula”. Ona sân rummnarı met et. 2. O candan Manol bulmuş Da bu gecâ içer Vakarlan, Sarfoş Vakar tez uyumuş. Manol kalmış bu kafadarlan.

Ansızdan gecâ yarsı Bütün küüyü sarsmıştı, Sansın top patlaması Da korkudan küü uyanmıştı. Büün Drumi biraz ödeşmiş Rumın metin candarlannnan, Da sora saklı görüşmüş Kendi paalı uşaklannnan.

Ama evdân ayırılmakta Çıkmış bölâ saklı laflarlan: -Bân olacam diil uzakta, Rosiyada, eski dostlarlan.

Bekleiniz, bân dönecâm Ensenmemiş Kızıl Askerlân, Bu erlerdâ örüyecâm Bân şen türküylân hem zaferlân.

153

3. Kim uuramış büün Manola Düşman bilâmâz, çıkardamaz Kaçkın sürtmüş uzak yola. Candar onu sindân tutamaz. Açan candar Vakar aymış, Da gücülâ kalkmış ayakça, İşidip: „Sekoya yanmış!“ O seslân aalamış uşakça.

Çıkıp Manol, krıçmar, Vakar O yangına gitmiş alatlan. İnsan çoktan gelmiş bakar, Bu yangına şaşmış suratlan.

Çok geçmemiş, annaşılmış“, Ki soba yanında dururkan Patron sandıklan daalmışBu rasgelmiş gecâ uyurkan. Nedân ölâ da, o gecâ Yanmış dolap, tefterlân masa, Kurtulmamış bir çekmecâ Yanmış, ne “Sekoyada” varsa.

İki duvar salt dayanmış. Yanmış evin direkleri dâ, Hem hepsi candarlar yanmış, Kömür olmuş kemikleri dâ. Haliz sebepini bilir Salt Manola gelân o kumi, Saklı gelân o musaafir Halizini bilir salt Drumi. 4. Jellat revolülâoner Çok işlemiş kızgın üreklân. Çoyu onu üzdân biler Da karşıleer büük sevinmeklân. Sovetlâr döndüynân, tezdâ

154

Druminin adı yayılmıştır, Ştâ büün işleer o merkezdâ, Ama aklı küüdâ kalmıştır. Manol da hep orda işlâr, Hiç Drumiylân ayırılışmeer. Konuşmakta eski işlâr Başlarından hiç çıkmeer.

Siz Drumiylân buluşsanız, Taa çok annarsmız ondan. Onunnan siz konuşsanız Doymazsınız laflarından.

Stepan BULGAR (1953 yıl)

Stepan Bulgar gagauz yazıcıların ikinci pleyadasında bir kişi. Duudu 1953-üncü yılda Vinogradovka (Kurçu) küüyündâ. Bulgar sevmiş literaturayı hem çoktan da yazer. Yazmaa çeketmiş taa şkolada üürenârkân, küüdeki, şkoladakı oluşları için, kendi ana tarafı için. Gezerâk ekspedipyal arlan herbir köşesindâ, Stepan Bulgar çok eniliklâr gördü, türlü insannarlan buluştu, zenginnederâk kendisini halklann-milletlerin yaşamalarınnan, kulturasınnan, adetierinnân h.b. 1988-ci yılda çıktı yazıcının kiyadı “Can pazan”. 1989-uncu yılında tiparlandı kiyat “Canavar yortulan”. 1990-ıncı yılda basıldı uşaklar için “Dev adamın oolu”. Ama onu taa çok meraklandırardılar gagauzlar, onnarın kulturası, giimneri, imekleri, folkloru. Stepan Bulgara işçâ, zanaatça, bilgilerinâ görâ taa yafan publipstika, nicâ janra. Taa çok kerâ o yazer da kendi yaratmalarını publi|istika stilindâ. Stepan Bulgar tiparladı çok artistik annatmalannı hem publi|istika yazılarını “Sabaa yıldızı” jurnalında. Büünkü gün çalışer Gagauziya M. V. Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezindâ istoriya-etnografiya Bölümü başkanı. Bulgara, nicâ dâ başka talandı hem çalışkan bilim hem literatura zanaatçılanna, yaptıklan için verdilâr üüsek bir titul: “Gagauziyanın saygflı vatandaşı”. 155

Üüsüz çocuk Bir vakit varmış, bir vakit yok muş. Zaman zamandaykana, başak samandaykana, dâdu sallangaçtaykana, küüyün birindâ yaşarmış bir çocuk. O çocuk üüsüzmüş. Yokmuş onun ne anası, ne bobası. Ne yap sın? Yannaşer bir zengin çobana strungar. Yardım eder otlatmaa koyunnan. Bir gün çoban braker çocuu yalnız otlatsın koyunnan, kendisi da gider panayıra. Vakit sa güzmüş, taman razgeler Canavar yor tulan da yabanılar gezârmişlâr kırlarda, aararmışlar, kimâ zarar yapmaa. Çocuk sa aydeer koyunnan otlatmaa tolokaya hiç korkusuz. Yavaş-yavaş, otlayarak, koyunnar etişerlâr islââ otlara. Koyunnar ot larmışlar, çocuk ta oturer bir ceviz aacm altında. Bir da yaamur başlamış çisemââ. Çocuk sannmış yaamurluk içinâ da hiç annayamamış, nicâ uykuya dalmış. Açan uyaner da baker, koyunnar yokolmuşlar o erdân. Ne yapsın çocuk şindi? Başleer aaramaa hayvannan, ama birerdâ hiç yokmuşlar. Gider-gider çocuk da görer, ani nesa uzakta biyazer. Canı sevinmiş çocuun da ne kaçabilârsâ etişer o erâ. Ama gözleri onu aldatmıştı, o görmüştü biyaz taşlan. Oturer çocuk erâ da başleer aalamaa. Ama hep umut brakmazmış onu da girişer kaçmmaa iki tarafa, tırmaşer yamacın üstünâ, ama genâ bişey görâmeer. Sansın er içinâ girmişlâr o koyunnar. Vakit geç oler. Tombarlak ay göktâ yukarı çıker. Aaçlardan hem yamaçlardan erâ düşer uzun gölgelâr... Uzakta sa canavarlar uluyarmış. Çocuk çıkarer torbasından bir çörek da, oturup, iyer onu. Bulutlar kaydıynan bir tarafa, ay aydmnader dolayları. Bir da baksa çocuk... onun yanında peydalaner bir topal canavar. Çocu un korkudan kesiler ayaklan. Canavar yaklaşer ona da deer ölâ: - Çocuk, bân bilerim, sân koyunnan aareersm, ama aarama, boşuna, bulmaycan. - Kimsin sân?- sorer çocuk. - Bân - Topal Canavar, geldim ecelini söleyim. - Buyur, sölâ... - Sân yok nasıl dönâysin geeri, zerâ çoban seni öldürecek. - E, neçin, ya? - sorer çocuk.

156

- Biz, canavarlar, kestik çobanın koyunnannı o beterâ, ani o bizi, canavarları, bişey saymadı. Çoban bizim yortumuzu tutmadı. O büün koyun kesti, kaurma yaptı, sarfoşluk etti, koyunun derisi ni da sattı. Ama, ani koyunnan biz aldık çobandan, kabaatlı seni bulacek. Çocuk! Gitmâ tırlaya, zerâ çobanda keskin bıçak, seni ke secek. Söleer bunu Topal Canavar da kaybeler çocuun önündün. Çocuk ta, alıp başını, gider, nereyi gözleri görârseydi. ц üüsüz-сирота *** strungar - підпасок

umut - надія ecel - доля tırla - загін для овець

Devlet kuşu * (Kısaltma) İlk bölüm, neredâ Kazır-padişaa oler sıırtmaç. Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Bir gün Kazır-padişaa giimiş çiftçi rubalannı da demiş kansına: - Mari, bân gidecâm da bakacam, nicâ yaşeerlar insannar be nim padişaalıımda. Kimseyâ sölâmâ, nereyi bân gittim. Annadın mı? Padişaa çıkmış sokaa da gitmiş. Gezmiş o kasaba içindâ, bak mış panayın, dolanmış sokakları... Bundan sora almış bir çift öküz hem bir taliga. Oturmuş padişaa taligaya da aydamış öküz leri kır yolundan. Avşam üstü Kazır-padişaa etişmiş bir pınarın yanma da dur gunmuş orada. İnmiş taligadan, içmiş su, sulamış hayvannarı. Sora yatmış aaç altında da uyumuş. Oküzlâr dâ yanında yatmışlar erâ. Kazınn düşünü gelmiş onun görgüsü da sormuş: - İsteersin gençliindâ mi olsun, osaydı ihtârlımda mı tamannansın? Bu soruştan Kazır-padişaa uyanmış da demiş: - Ko gençliimdâ olsun. Açan padişaa bunu demiş, neçin sâ canına aar gelmiş. Kalkmış da görmüş, ani onun öküzleri tutuşmuşlar da yanarmışlar. Ne yapsın padişaa? Kurtaramamış öküzleri. Çıker yola da gi der yayan kasabaya dooru. Gider, gider padişaa, etişer kasabaya. Bir dâ baksa, onnann evleri yaner. Bütün kasaba kalkmıştı ayaa,

157

ama padişaa orada yokmuş. Hepsi yanmış, ne varmış ev içindâ. Kâr padişaaym rubaları da yanmışlar. Kendisini Kazır-padişaayı kimseycik tanımamış o çiftçi rubalannnan. Askercinin biri ona bir dâ tepmâ urmuş, koolamış onu bir tarafa. Karısını hem iki odları nı da koolamış konaktan. Kazır, alıp başını, gider kasabadan. Ertesi günü Kazır-padişaa bulmuş karısını hem iki odunu ka saba kenennda da demiş onnara: - Gidecez aşırı padişaalaa da orada yaşayacez, burada bizi kim sey tanımeer. Karısı kayıl der. Odları da kayıl olerlar. Giderlâr, giderlâr da durgunerlar bir küüdâ. Orada Kazır ya manmış sıırtmaç işlemââ. İnsannar ödeşârmişlâr Kazırlan ekmeklân hem sütlân. Da tâ butakım onnar yaşayarmışlar. Her sabaa, kalkıp, Kazır urarmış sura hayvannan. O çalışarmış ineklâr tok olsunnar, yaparmış ölâ, ki hayvannar da, insannar da onun işinâ memnun olsunnar. Günün birindâ inâân birisi evâ dönmemiş. Saabisi geler da başleer süümââ onu, türlü-türlü fena laflar sölemââ Kazıra. Neyâ Ka zır cuvap etmiş: - Hepsini inekleri insannar aldılar. Git ta bak, olmalı senin inâân da evdâ. Açan adam dönmüş evâ, baksa, onun inââ damda bulunarmış. Bu adam aler yanma para da gider geeri, söleer sıırtmaca: - Sıırtmaç, prost et beni, bân dooru sölâmedim. Na sana para çalışman için. Kazır ona ölâ cuvap etmiş: - Bu paralar bana haram. Şindidân sora onnar bana diil lââzım. Var nicâ ineeni kendin güdâsin. Bundan sora Kazır-padişaa brakılmış sıırtmaçlıktan da gitmiş o küüdân. Onunnan barabar giderlâr karısı hem oollan da. Giderlâr onnar bir uzun daa içindâ. Giderlâr-giderlâr da yolda iyerlâr, ne varmış onnarda. Açan biter imekleri, başleerlar imââ kırda ot, pişirerlâr mantar, yaamur suyu içerlâr... Ölâ artık kaybe-

leceymişlâr, ama bir aydan sora daa içindâ buluşerlar bir dâduylan. Kazır-padişaa sorer ona: - Dâdu, nasıl çıkalım bu daa içindân? Dâdu cuvap eder ona: - Gidin uz te bu patekadan da çıkacenız bir yola, o yoldan gideceniz da etişeceniz bir küüyâ. Sora dâdu sorer Kazıra:

158

- E kimsin sân? Kazır sölâmeer ona, ani o padişaa, ama sade annader, ani o iş lemiş sıırtmaç, da nasıl brakmış işi, da nicâ şindi hemen daada kaybelmişlâr aylesinnân. Dâdu deer ona: - Bilersin mi ne, ya gelin benim evimâ da yaşayın birkaç gün, zerâ siz yolda var nasıl düşâsiniz da ölâsiniz. O dâdu aler onnan kendi evinâ da doyurer islââ. Pişirmiş onna ra iki tavşam, doyurmuş arı balmnan, kaynatmış hoşaf. Bundan sora Kazır hem aylesi gelmişlâr kendilerinâ. O dâdu yaşayarmış daada yalnız da kullanarmış başçıvancılıı. O büüdârmiş aulunda türlü zarzavatlar: laana, morkva, patlacan, biber... Kazır söleer dâduya: - Üüretsânâ beni dâ bu zanaata, zerâ benim yok zanaatım da şindi bilmeerim neyâ yamanayım da aylemi bakayım. Dâdu deer: - İslââ. Bak, ne bân yapacam, sân da onu yap. Ozaman üürene-

cân.

İkinci bölüm padişaaym karısı için. Bir ay yaşamışlar dâduda Kazır-padişaa hem aylesi. Bu vakıfta Kazır islââ üürener başçıvancılık zanaatını. Karısı onun, oolları kaavileşmişlâr. Kazır demiş dâduya: - Saa olun, ani kurtardınız bizi hem ani zanaat verdiniz. Dâdu cuvap eder: - Saa olun siz da, yaşayın da unutmayın, ani var osoy bir dâdu. Bundan sora Kazır-padişaa hem karısı, oolları giderlâr patekadan da çıkerlar yola. Bu yoldan etişerlâr bir küüyâ. Bu küüdâ Kazır-padişaa yamaner işlemââ başçıvancı. Bir derenin yanında o yaper karıklan da haşleer laana, biber, eker sarmısak, şuan. Suleer onnan, kazer. Ona yardım edârmişlâr kansı hem oollan. Geçti ilkyaz, geldi yaz. O toprakta, neredâ yapılıymış kanklar, büüerlâr islââ laanalar, morkvalar, suannar, patlacannar. Hepsi insannar mayii darmışlar, ne islââ zarzavatlar büütmüş bu baş çıvancı. Bir gün Kazır-padişaa topleer morkva, patlacan, şuan sepetlerâ da, koşup beygirleri taligaya, yollaner panayıra alış-veriş yapmaa. Aler o günü yanma oollannı da. Kansına deer: - Mari, bak, gideriz panayıra, sân çalış ta çıkar şuan, sula patlacannan. Sabaa genâ panayıra, olmalı, gidecez, alış-veriş lââzım yapmaa. Kansı kaler evdâ, onnar da giderlâr panayıra.

159

Üçüncü bölüm, neredâ Kazır-padişaa kaybeder oollarını. Açan Kazır-padişaa geler panayırdan oollannnan, o bulmeer ka rısını evdâ. Başleer sormaa insannara da onnar söleerlâr, ani görmüşlâr haydutları küü kenarında. Kazır gider, baker, ama kimse yi bulmeer. Ne yapsın şindi? Düşüner-düşüner Kazır-padişaa da çıker yola. Oollan tutunerlar onun ellerindân. Sırtına o urmuş bir büük torba, orayı koymuş, ne varmış: ruba hem imââ. Giderlâr onnar, nekadar giderlâr, da etişerlâr bir geniş dereyâ. Bu derenin kenarlarında yaşayarmış daalarda türlü yabannar. Çıkıp daa içindân derenin kenarına Kazır-padişaa hem onun oollan oturmuşlar, dinnenmişlâr, imişlâr bir parça ekmek. Sora Kazır-padişaa deer oollanna: - Şindi geçecez dereyi. İlkin birinizi alacam çuş, sora da öbürü

nü geçirecâm. Kazır-padişaa soyunmuş rubalannı da almış çuş bir oollunu. Çocucak tutunmuş onun omuzlanndan. Girer Kazır-padişaa su içinâ, girer taa derin. Açan etişerlâr onnar derenin ortasına, an sızından kalker bir lüzgâr da dalgalandırer suyu. Dalga düşürer ayaklanndan Kazır-padişayı, oolu da düşer su içinâ. Uşaa aler su da götürer dooru denizâ. Kendi padişaa becerârmiş üzmââ, da başleer üzmââ kenara dooru. Oolunu su götürmüş denizâ. Burada o uşaa yuder bir büük balık. Kazır-padişaa taman etişer kenara, açan görer, ani daadan çık mış bir büük canavar da kapmış onun ikinci oolunu. Kazır-padişaa çıker su içindân da baarer canavara: - Hu-hu-hu! Canavar hiç bakmeer Kazır-padişaaya. Açan Kazır-padişaa yaklaşer o erâ, buler sade çuvalı. Çalışer etişmââ canavarı, ama etişâmeer. Şindi bilmeer, ne yapsın. Hepsini kaybetmiş. Oturer erâ da dü şünen Oturer bütün gün, sora kalker da gider, nereyi gözleri gö rer. Dördüncü bölüm, neredâ topluş çaarıler. Gezâ-gezâ buluşmuş çobannarlan da başlamış onnarlan barabar işlemââ. Erken sabaalân Kazır-padişaa kalktı, koydu torbasına bir çörek hem iki dilim piinir. Sora çıktı bordeydân da dedi çobannara: - Ha, kardaşlar, bân giderim topluşa, isteerim bakmaa, nicâ eni padişaa ayınlacek. - Git, git, - baardı biri, - bak seni ayırmasmnar! Ha-ha-ha!

160

Hepsi çobannar başladılar gülmââ. Kazır da başladı gülmââ on narlan bilâ. Bundan sora gitti ileri. Hava güneşliydi da tezdâ oldu sıcak, ama Kazır durmamayca gidârdi. Açan o çıktı merkez yolu na, onu başladı etişmââ geeridân insannar: kim taligalarda beygirlârlân, kim alatleer eşek üstündâ, kim da katır üstündâ. En ya vaş insannar, angılan koşmuş develeri. - Nereyi alatleersmız, - sordu Kazır bir adama, ani gidârdi atlı devâ üstündâ. - Ne?! - şaştı o adam devâ üstündâ. - Ne, bilmeersin, nereyi in sannar mı alatleerlar? Topluş toplaner, eni padişaa ayınlacek. - A-a-a! - cuvap etti Kazır, - işittim, bân da. Bân dâ giderim ka sabaya. * * * Bir daada yatmışlar uyumaa, ama onu uyku tutmazmış. Sade şindi, geçirip okadar hem zorluk, o, Kazır-padişaa, annadı, nicâ lââzım adamcilâân yaşamaa. Annadı, ani diil lââzım gücendirmââ işçi insanı, zerâ o pek zor yaşeer. Padişaalar lââzım yar dım etsinnâr insana, koymasmnar onu zeetâ. Düşünmâklân bilâ Kazır uyukladı. Onu uyandırdı develerin baarması. Sabaa şafklattı daayı da hepsi toplandı yola. * * *

Kasabanın meydanında toplanmıştı pek çok insan hem asker. Bundan sora askerlâr yaptılar yol bir adama, angısı tutardı elindâ bir altın kafesçik. Orada bulunardı devlet kuşu. Kafesçik kapalıydı bürüncük peşkirlân. O adam pindi basamaklara da açtı kafesçii, alıp bürüncük peşkiri. Beşinci bölüm, neredâ devlet kuşu ayırer padişaayı. Açan aldılar bürüncük peşkiri, hepsi insannar gördülâr kafesçik içindâ devlet kuşunu. Kuş bakardı yalabık gözlerinnân, sansın aarayardı, çalışardı tanımaa kimi sâ. Kazır yaklaşmadı yakma, yıraktan siiredârdi. - Şindi kolverecez devlet kuşunu. Kimin başına konarsa, o da padişaa olacek. Hepsi insannar, tutup soluunu, kalktılar ayakların parmak uçlarına. Açıldı altın kafesin kapucuu da devlet kuşu alatsız yavaş-yavaş basarak nicâ bir padişaa, çıktı bölâ. Kuş bakındı herbir tarafa, salladı kanatlannnan da uçtu yukan-yukan, neredâ gücülâ görünârdi. Hepsi insannar kollayardılar onu gözlerinnân. Uçup-uçup devlet kuşu yaklaştı erâ, dolay etti meydanı, geç ti ölâ aşaadan, ani hemen-hemen diimedi insannann başlarına.

161

Hepsi, kimâ yaklaştı kuş, başladılar kendi tepelerini ellerinnân yoklamaa. Vizirlâr arada-saatta dokunardılar kendi başlarına ellerinnân: bekim, konur kuş onnarın başına. Ama devlet kuşu dolaylandı-dolaylandı da yavaşıcık kondu Kazırm başına. Kimsey annayamadı, ne oldu. Hepsi şaştı. Devlet kuşu kondu ölâ bir adamın başına, angısı giyimniydi nicâ bir fukaara çoban. Hepsi baardılar: - Yannıştır! * * *

Devlet kuşu çıker kafestân, sora üçer, dolaner hepsini da genâ, üçüncü gün sıradan Kazınn başına koner. - Ee, ne iş bu?! - baannmışlar insannar, üç gün sıradan devlet kuşu kondu bu adamın başına. Sanki, kim o? Ozaman Kazır çıker basamakların üstünâ dâ deer: - Cümnâ! Tanımeersmız mı beni? Bân Kazır-padişaa! - Kazır-padişaa! Kazır-padişaa bulundu! Devlet kuşu akıllı! O tanıdı bizim padişaayı! Hepsi vizirlâr diz çökerlâr Kazır-padişaaym önündâ da yalvarerlar prost etsin onnarı, ani osaat tanımadılar kendi padişaalannı. Kazır-padişaa demiş: - Prost ederim hepsini, ama prost etmeyecâm şindidân sora kimseyi, angısı gücendirecek insannan. Bundan sora Kazır-padişaa gider kendi konaana, orada yıkaner, paklaner da giiner padişaa rubalarına. Sora verer izin toplansmnar hepsi o adamnar, angıları onun padişaalık günündü askerlik etmişlâr. Altıncı bölüm, neredâ Kazır-padişaa topleer aylesini Kazır-padişaa izininâ görâ toplaner onun askeri. Onnarın ara sında bulunarmış te o zengin adam da, angısı kurtarmıştı bir va kit padişaaym karısını haydutlardan. İşittiynân, ani Kazır-padişaa bulundu, o zengin adam koşer beygirleri taligaya da getirer onun karısını padişaaym konaana. Açan Kazır-padişaaya söleerlâr, ani getirmişlâr onun karısını, o ilktân inanmamış. Ama sora demiş: - Geçirin benim karımı konak içinâ. Padişaaym yardımcıları geçirerlâr içeri onun karısını. Karı sı, gördüynân Kazın padişaa rubalannnan, başleer aalamaa da sorer:

162

- Padişaayım, neredâ kaldı bizim odlarımız? Kazır-padişaa annatmış: - Sân bilersin mi, ne oldu? Açan haydutlar kapmıştılar seni, bân aidiydim odlarımızı da gittiydim seni aaramaa. Ama, suyu geçârkân, bir odumuzu büük balık yuttu, ikinci odumuzu da canavar kaptı. Büük kahır kaler karının canında. Geçirerlâr karıyı onun içerlerinâ, yıkeerlar, giidirerlâr onun gözâl rubalarını. Seviner insan, ani bulunmuş padişaayın karısı da. O zengin adam, angısı getirmişti padişaayın karısını, der asker başı. Onu padişaa inaner da verer izin toplasın eni askerlii. Asker başı yolleer kendi yardımcılarını gitsinnâr devlet içinâ da toplasınnar genç çocukları askerlik etmââ. Bir gün getirerlâr askerlââ iki çocuk. Asker başı çaarer ilkin bi risini da sorer ona: - Annat, kimsin sân, kimin oduysun. Çocuk annader: - Bân bilmeerim, kimin oduyum, ama insannar annadardılar bana tâ ne. Bir kerâ balıkçılar çıkarmışlar süzmâylân bir büük balık, ani yutmuştu bir vakit beni. Balıkçılar söleerlâr o balaa: “Kus, kus, kolver uşaa içindân!” Da balık küser beni. Ölâ dâ kal dım balıkçıların içindâ. Ozaman bân dâ balıkçı oldum. Şindi işit tim, ani padişaa topleer kendinâ eni askerleri. Bân dâ esap ettim gideyim da izmet edeim bizim padişaamıza. Asker başı kolverer balıkçıyı da çaarer ikinci çocuu. Sorer ona: - Annat, kimsin sân, kimin oduysun. Çocuk annader: - Paalı asker başı, bân bilmeerim, kim benim bobam, ama in sannar annaderlar, ani beni kurtarmışlar canavardan. Şu yabanı beni kapmıştı da daa içinâ çekârmiş. İnsannar nası-nicâ kurtar mışlar beni. Sora onnar beni büütmüşlâr. Şindi işittim, ani padi şaa topleer kendisinâ eni askerleri da istedim izmet edeyim onun askerindâ. Asker başı sesleer onu da kolverer. Sora gider Kazır-padişaaya da annader ona bu çocuklar için. Bu vakit girer padişaayın karısı da, işidip bu annatmayı, baarer: - Tez çaann çocukları burayı, onnar benim odlarım. Padişaayın yardımcıları hızlı geçirerlâr çocuklankonak içinâ. Ana-boba osaat tanıyerlar odlarım. Hepsi, kim varmış yannann163

da, sevinmektân aalayarmışlar. Sevindi insannar da, açan bilindi, ani padişaaym oollan bulundu. Kazır-padişaaya çalışarmış osoy kullanmaa padişaalıı, ki gücendirmemaa insannarı. Onuştan insannar gelârmişlâr hojma ona da danışarmışlar kendi zorları için. Bölâ olmuş Kazır-padişaaym yaşaması. O padişaa çok yıl yaşa mış, çok islââlık insannara yapmış. Onun oollan olmuşlar anıl mış asker başları. Padişaaym kansı yardım edârmiş fukaaralara. Kim gelârmiş, kâr çoban, çiftçi olsun - Kazır-padişaa kabledârmiş. Onuştan onu büün dâ insannar aklilarında tuterlar. Masal da bitti. Gagauz halk masallarına göra yazdı Stepan Bulgar

Nikolay Baboglu (1928-2008)

Nikolay Baboglu duudu Çadır dolayın Kıp çak küüyündâ hederlez ayın 2-dâ 1928-ci yıl da bir çiftçi aylesindâ. O uzun yaşamasında çalıştı üüredici da, şkola direktörü da, Üüredicilik Ministerliindâ Bakan yardımcısı da. Ni kolay Baboglu- gaguzların anılmış şairi hem yazıcısı. O yazdı büüklerâ hem küçüklerâ dey ni 20 üstünâ artistik, sözlük, şkola kiyatlan hem bir da pyesa “Mumnar saalık için”. Nikolay Baboglunun pek gözâl dili var, çünkü o kendi yaratmalannda ustayca kullaner halkımızın artistik kolaylıklarını, yazer ölâ, ani okudukça taa çok okumaa seversin onun yaratmalarını. Nikolay Babogluda var şiir hem proza toplumnan. Ama büük, üüsek ustalık uuruna çıktı avtor kendi proza yaratmalarınnan.

Eski adetlâr baterlar Bu işlâr oldular, açan klublar artık çekettiydilâr, ama horular taa heptân kaybelmediydilâr. Trandafillerin Manisi batüsunnan cumertelerindâ hem pazar larda gidârdilâr kluba, ama komşuykalan Kaim Ankalann kızlan Paresa hem kızkardaşı Oli hep taa vazgeçmâzdilâr eski adetlerdân: sidânka otururdular hem horulara gidârdilâr. Bu kızlar da, beki, hanidân çekedeceydilâr eniycâ yaşamaa, ama sakmırdılar anasından. Kıyıştırmaya-kıyıştırmaya bir kerâ sordular mamusuna: - Мати ma, biz dâ isteeriz gidelim kluba.

164

- Çok lââzım sizâ te o “klüp”, ne kaybettiydiniz orada? Hem ne bân sizi içerdâ kapalı mı tüterim? Gidersiniz sidânkalara, horuya - eter! - Horuya, horuya! - eltendi desin Oli. - Orada kaldı beş-on kişi, kalanı hepsi kluba giderlâr. Kaim Anka duyardı çoktan, ani onun da kızlarını bu pıstie kalacaa “kulp” çekecek da te artık o gün geldiydi. Kan hiç istemâzdi kolversin uşaklannı orayı, ama bilmâzdi da nasıl karşılasın. - Beki dâ az kaldınız horuda, - dedi o, savaşarak olmasın pek kanınk, - ama o “kulup” da, uşaam, hiç belli diil naşey, antihristlâr orada, kızım... - Ölâ, ma mamo, kanştı büük kızı Paresa da, - te komşuyka

Mani gider er sıra kluba. Ne gözâl kısa etekli yubkacıklan giiyiner, orada da “girmoşka” çalarmış, varmış çok çocuklar... Ama bizâ sidânkalarımıza çocuklar başladılar hiç uuramamaa, yok kim bir çırtma da çalsın. Oturenz sansın ölüyü bekleeriz... - Çocuklarda da okadar akıl. Ne cendem bulerlar o meret “kulp ta”, şeytan bilsin! Sizâ dâ ne lââzım çocuk? Şennenin kızlarlan hem iş yapın. - Biz iş da yapenz, ma mali, - genâ dedi Oli, - diil mi bir yi vin yapaa dittik, taradık şindi da onnan iplââ işleeriz. Ama evel çocuklar gelirdilâr, çırtma-kaval çalardılar, gözâldi, ama şindi se gelmeerlâr, kluba gidârmişlâr... Kolver bizi da aalemnân bilâ ola lım. - Durun, - dedi Kaim Anka, - ilkin bân kendim, gidip-göreyim, naşey olduunu o “kulp”, da ondan sora bakacez... Ertesi günü cumertesiydi, avşamnen kluba toplaşırdı gençlâr. Kaim Ankalann yanında geçârdilâr komşulann kızı Mani batüsunnan, gidârdilâr kluba. Çocuk, delikannı giimniydi eni koyu-maavi kustümnan, boynusunda vardı bir düümük, “galstuk” deyârmişlâr ona, ayaanda da emenileri yalabırdılar. Kızkardaşı Mani dâ, ektiyka, ani tavandan atlamadaan, sayıler batüsü evlenmedâân, hiç düşmâzdi içerdân humusunu çıkarsın, takışmış o da “kulp” görmââ, çembersiz, başkabak, o pirgalannı kolvermiş taa omuzlarına, ardına da çıkılamış bir endezelik yubkaylan, ayaklanna da giimiş iki enser ökçeli emeni gider burularak... Alın - görün taazâ delikannı, onun gibisi başka yok, “kulbu” da pek kusurdu! - Sauş, mari! - dedi akimca Kaim Anka da başladı giyinmââ, sölenerâk: “Gidip - göreim bân kendi gözümnân, nasıl eni moda çıktı bu “kulplar”. Neçin okadar çeker bu gençleri orayı?”

165

Anka babu geçirdi çit fistanının üstünâ mor sızgıcıklı geniş çukmanını, yakalarını iliklârkân erleştirdi boncuklarını, sedeflerini, sora o darttı kara çemberini, ayaklarına da geçirdi aba terliklerini da hızlandı kluba. Klubun içersi genişti, meydannıydı, ama gençlâr taa hepsi top lanmamıştılar. Kaim Anka iilik-iilik girdi da bakındı. Karşıda stenada Yanakoolu Todinin çocuu Goşka garmoşkasmnan brmnadırdı - bezbelli, denârdi sesini. Hep orada vardı bir dâ daul, ama daulcu yoktu, sora o da geldi. Kaim Anka durardı seçilmedik duvar boyunda da savaşırdı ka çırmasın bişeycik görülmedik. O bir orta yaşta karıydı, ama baktıynan giiyiminâ - haliz seksenni babu gibiydi. Sırtında çukmanına okadar çok materiya gitmişti, ki olsundu onu enidân kessinnâr, vardı nasıl taa bir zabunca insana da çıksın çukman. O kara çem berini dartmıştı tepedân, görünürdü sade burnusunun ucu hem şılardı gözleri, sansın mum imişti... Kluba hep taa gelirdi gençlâr. Taa çoyu çocuklar, ama var dı oyanda-buyanda birâr dâ kız. Kaim Anka bakardı komşu kı zma Maniyâ. O bir tarafta girmişti yalnız çocukların arasına da gülârdi orada kılbıklanarak, sansın hiç aalem arasında diildi. İkidâ-birdâ bir gülüş koparıp, kafasmnan atardı o “elelerini” omuz larına, nicâ tabeetli beygirlâr. “Utanmeer, kör olacaa, bölâ sakmmadaan erkeklerin arasında kılbıklanmaa, - üfkeli dedi akimca Kaim Anka. - Taa da fırlatmış o önündâ karpuzlarını, ne kaler uçlannnan çocukların güüslerinâ dokunsun!” Kaim Ankanm bu fikirlerini kopardı muzıka. Yanakilerin o Goşkası çalardı “girmoşkasmda” gözâl, ama açan o daulu paysın ettilâr sıkı-sıkı hem okadar hızlı düümaâ, sansın istârdilâr dünneyi saar etmââ, okadar çirkin lumburdadırdılar. Çocuklar alırdılar kızlan oynamaa. Çıktı ortalaa beş-on çift da dönârdilâr, nicâ pınldak. Skemnelerdâ kaldıydılar sade çocuklar - kız hepsinâ etışmâzdi. Taa sora başladılar çocuklar çocuklarlan oynamaa. Duvar boyunda, kapuya yakın skemnedâ kaldı yalnız Kaim Anka. Birtürlü annayamazdı Kaim Anka, nasıl bu çocuklar, kızlar diiştirdiydilâr gözelim horu adetlerini, ani ne gözâl olurdular dışarda pak solukta, bu meret “kulp” oyunnanna. “Ele bak sân, be canım, çocuklar hiç birisi dâ anteri giimemiştilâr, ama hepsi as mıştılar boynulanna birâr düümüklü parça, pak şiltâ gibiydi on nar. Çünkü o pek gözâlmiş...” Ama kızlar!.. Anka onnara taa çok maana bulurdu. Ne aarardı onnar gecâ erkeklerin arasında? O fistannan da dizlerindân yuka-

166

nydılar, daracacık nicâ çıkı, açmışlar butlarını, sarkıtmışlar saç larını... Korkasın! “Horu! - sayıklardı Kaim Anka. - Te haliz gözellik, eski dedemizdân kalma fikirli adet. Kızların başlan dartılı biyaz püskül lü şalinkalarlan, fistannar geniş, uzun. Oynarkan da kadmcaları hem horulan, gözâl durer hem görüner, ani insan giiyimni. Horuda kızlar, çocuklar göz önündâ - hepsi buluşmaklar olerlar gündüz. Bu “kulupta” sa kapanmışlar ihtârlardan bir tarafa gecâ yarı-karannıktan delikannılık yaperlar...” Ölâmiydi bizim delikan-

mlıımız?” - sordu kendi-kendinâ Kaim Anka da üfkesindâ istedi kalkıp-gitsin, ama sora bir aklı kolvermedi, “Gelmişkân baari gö reyim hepsini” - düşündü da oturdu erinâ. Çalgıcı durdu da yorgun oyuncular kaçınırdılar birâr er kaplamaa skemnelerdâ. Kaim Ankanm da yanma oturdu Mani bir çocuklan yannaşık, onunnan, ani barabar oynadıydılar. - Ne, Anka bulü, sân dâ mı kluba geldin? - sordu Mani. - Geldim, kızım, dedim, ölmedâân, göreyim, nasıl eni adetlâr çıktı. - Lââzımdı kızlarınızı, Paresaylan Oliyi, yollayasmız, siz sâ kendiniz gelmişiniz. - Yok, kızım, bân hiç istâmeerim sizi bölâ erâ kolvereyim. Onuştan da geldim, zerâ ikidâ-birdâ onnar da her isteerlâr “kulba”. Ama bân dedim: “Durun, kızlarım, ilkin kendim gidip göreyim, da ondan sora, varsa neyâ, olur sizi da kolvereyim. Ama nasıl görerim, ayol, hiç yok neyâ...” Muzıka enidân çeketti çalmaa bir sıkı-sıkı ava, angısmı Kaim Anka seftâ işidirdi. Mani kurtulsun taa tez bu lafçıykasmdan dey ni, kalktı da çıktı ortalaa, orayı oyuna çıktı taa beş-on kişi kız, ço cuk. Onnar başladı bükülüp - yamulmaa, sora sallanmaa, ensele rini burmaa, titiremââ, pak sansın onnara şeytannar görünürdü... Kaim Ankaya okadar zor geldi bu delilik oyuna bakmaa, ki ka fası başladı dönmââ. - Allahçıım, Allahçıım, acaba taa nelâr var bizâ görmââ bu aydmmk dünnedâl- sordu o Allaha da sora esapladı, ani bu gençlâr, beki dâ, diil heptân deli, ama onnara, oynarkan, olmalı, şeytannar kanşer pak nicâ delilâr... O çiktı klubtan, evâ gidârkân, akimca dedi: - Boşuna biz paralanenz, eni adetlâr şaşkmnık mı onnar, de lilik mi, hep taa kaavileşerlâr, ama eskilâr, yazık, ani çoyu artık battılar, kalanı da, istâr-istemâz, baterlar...

167

Petri Çebotar (1957)

Petri Çebotar talantlı yazıcı, yazer şiir da, annatma da. Çalışer Moldovanın Bilim Akademiyasında. Anılmış dil hem literatura ustası. Sever yazıcı gagauz folklorunu hem Hoca Nastradinin cümbüşlerini.

Vasilka babunun kaazları Bir avsam, geldiynân evâ, Vasilka babu gördü aul içindâ bir çir kin resim: onun kaazları ölüydülâr. Hepsi onbeşi! Babu aar yutkundu. Onun çıktı aalaycaa. Şaka mı demââ - onbeş kaaz. Nekadar em idilâr, nekadar zaamet gördülâr! Belliydi, ani kaazlar nerdesâ otalanmışlar. O sabaa onnar şen geçirdilâr çorbacıykasmı işâ, şindi sâ, kımıldanmaz, sansın biçilmiş, daanık yatardılar kapu önündâ çalmardan tokatlaradan. Bir çala babuya göründü, sansın kaazlarm biri, en kaavisi, taa can vermemiş. Da haliz: kaaz uyku semesi gibi gerindi, kaldırdı kafasını, bakarak tunuk gözünnân nereyisâ bir tarafa, da sora kuvetsiz kaçırdı kafa sını erâ... Büük kayıp, ama yok ne yapmaa, aala-aalama - fay dası yok. Lââzım geçirmââ bunu da. “Yolacam onnarı, baare tüü kaybelmesin”, esapladı babu da girişti işlemââ. İki saadm içindâ iş

bitti. Tüü çıktı çok - dolu bir çuval. Oflayarak, ükletti babu çıplak kaazları kotigaya da götürdü çayıra. Bütün avşam babunun akimdan çıkmazdı kaazlar. Başka iş için o düşünâmâzdi. Üreendâ sansın vardı bir aar baskı. Uyudu o geç. Sabaaya karşı gördü düşündâ kaazları: diri, biyaz, pak. Onnar sarmıştılar babuyu her taraftan, sevinerâk ona, bekleyerâk do yursun. Da ölâ gözâldi o kaazlar, ölâ kââmil baanşardılar! Ama bu vakit babu uyandı. Kaaz sesi kesilmâzdi. Babu salladı kafasını da oturdu. Kaazlar hep baarardı. İnanmayarak, babu kalkıverdi,

nicâ soldat, da may kaçarak çıktı içerdân. Kapu önündâ o gördü

168

kaazlan. Onnar tutardılar kendilerini ölâ, sansın bişey olmadı, sansın onnar diildilâr çır-çıplak. Nasıl sora annaşıldı, kaazlar haliz ani otalanmamışlar. Ama neylân? Aul içindâ kuruyardı cibrâ. İlersi günü yaadı bir yaamurcuk, da cibrelâr çeketmiş kaynamaa. Kaazlar, iyip doyunca, tun sarfoş olmuşlar. Belli ki, babu birdân annamadı, nedân kaazlar ol muşmuşlar yatalak. O sandı onnar ölü. Bu istoriya benzeer bir cümbüşü. Zor gülümsâmemââ, açan düşünersin, nicâ kaazlar sabaalen gelmişlâr kendilerinâ, nicâ on nar gidârmişlâr sokakça evâ hem nicâ şaşarmış insan, görüp bu fasıl çıplak sürüyü. çirkin resim - страшна картина otalanmışlar - отруїлися kayıp - втрата aar baskı - важкі почуття

Kurma kokusu Vakit yaklaşırdı avşama. Kopuşçu Tanas otururdu evin yanın da sundurmada. Bir sürü uşak kaçmardılar sokakta: oynardılar topçaaz, beygircik hem başka oyunnar. Dâdu Tanas haylaktı, o bilmâzdi nâpsm. “Kimsey geçmeer sokakça, - düşünürdü o, - baari lafa durmaa biraz”. Bu vakit dâdunun burnusuna etişti bir kââmil koku. Kokardı sansın kurmaya. O saat dâdunun sulandı aazı, o keskin duydu ölâ bir aaçlık, ani onun karardı gözleri. - E-he-he-e! - düşündü dâdu, - komşular kurma iyecek bu av şam. Bir da dâdunun bakışı duruldu, o naşeysâ neetlendi yapmaa. - Ey, çocuklar! - baardı dâdu bir gürlü seslân. - Ya, gelin burayı! Uşaklar bakıp dâduya, yaklaştılar ona: kimisi kaçarak, kimisi adım-adım. - Ya, sölâyin dâduya kimin mamusu kurma yaper? - Benim, - cuvap etti Kirunun Lambucuu, sansın üünerâk. - İslââ, dedi dâdu Tanas, - gidin oynamaa. Tii çoban geler sürüylân... Uşaklar hepsi baktılar sokaan aşaakı tarafına da daalıştılar genâ oynamaa. Dâdu hiç oflamayıp (o otlardı sade aalemin yanın da), o saat kalktı da dooruldu Kirulara. Açan o girdi, kapu önün dâ kurma kokusu taa da pek koyulaştı, sersem etti dâduyu. Kapu önündâ kimsey yoktu. Dâdu girdi içeri. - Avşam hayır olsun! - dedi Tanas çorbacıya. O taman silârdi peşkirlân suratını.

169

- Hayır olsun, - cuvap etti Kiru. - Ne işlân uuramışm? - E ne işlân. Dedim, biraz lafa duralım. Nâbersm? - Te diil çoktan geldim kırdan, yıkandım. - Dedim, bakayım nâber komşum, var mı saalıı, - uzattı sesini dâdu Tanas. - Şükür Allaha, sansın saalıklan islââ durenm. Bu vakit içeri girdi Kirunun karısı Angilna. O attı Tanasa doo ru bir dürük bakış, selâm verdi da çıktı. - Ne islââ havalar bu günnerdâ, - genâ laf kattı Kiruya dâdu Tanas. Onun vardı havezi lafetmââ, o umutlanırdı, ani çorbacılar teklif edeceklâr onu kurma imââ, makar ki bilirdi, ani onnardan sıkı insan maaledâ yoktu. Birkaç vakıftan sora Angilna açtı kapuyu da çaardı kocasını hayada. Orada onnar biraz fısirdeştilâr, sora Kiru girdi içeri. Sustular adamnar çektilâr içlerini. - Koyunnan saadm çoktan mı? - sordu Tanas. - Ötöögünnâr. - Nekadar süt çıktı? - İki büük banka, seksân kilaya yakın. Vakit geçardi, ama ev saabileri hep taa oturmazdılar sofraya. Kurma kokusu sarfoş edârdi Tanası, o artık dayanamadı. - Avşam ekmeeni idiniz mi? - sordu o çorbacıya. - A, yok taa imedik, - dedi öbürü, - karı naşeysâ pişirer orada. Adamnar genâ sustular, sora genâ lafettilâr birkaç lââzımsız laf, ani sade susmamaa deyni. Bitki-bitkiyâ baüladı kokmaa yanaa. Bundan sora Tanas oturdu taa bir on-onbeş minut da kalktı gitmââ. - Kal saalıcaklan, - dedi Kiruya da çıktı hayada. Kuhnenin kapusu açıktı. Dâdu Tanas esapladı, ani Angilna çıkanrdı kurmayı fınndan. Ama kurma, valeleu! - kurmaya benzemâzdi: onnar ol muştular kara, nicâ yanmış odun parçalan. Angilna tuttu musaafırin bakışını da, zoruna gülümseyip, dedi: - Nereyi alatleersm, ba Tanas? Dursana, te kurmalar pişti. - Saa ol, Angilna, ama bân yanık kurma imeerim, dişlerim yuf ka. Bana olsun taa biraz çiicâ, nekadar yanık. Bu laflan söleyip, Tanas örüdü sokaa, kapayıp ardına tokadı, o sesledi. Tokat aşırı işidilirdi: - Bân sana sölâmedim mi, mari, ani çıkarasın şansora, sân sa hep: “Dur taa biraz, beki gidecek”, - şindi kendin kemir bölâ kur maları. “Brâ!” - dedi dâdu Tanas kendi-kendisinâ da doorulardı evâ. Gi rip aula, o salladı kafasını da uuradı maazaya.

170

Stepan Kuroglo Dokumentlerâ görâ yazılıyım Stepan Stepanoviç Kuroglo. Soylarımıza küüyümdâ “Kuruolular” deerlâr. İlk sesim aydınnık dünnedâ seftâ işidilmiş 1940-cu yılda, büük ayın (yanvarın) dokuzunda, Odesa bölgesinin Novoİvanovka (şindiki Bolgrad) ray onun Dimitrovka küüyündâ. Küüyümün adı Dimitri Vatikiotinin adından çekiler. D. Vatikiotiyâ gagauzlar “kapitan Dimit ri” deyârmişlâr. Nasıl V. A. Moşkov yazardı, herbir evin iç duvarında ya “kapitan Dimitrinin”, ya da general İnzovun portreti varmış. Vatikioti Bucakta gagauzların köklenmesi için kendisini çok önemli göstermiş: hem cenk vakıdında, hem dâ topraa konarkan. Dooruluu aarayan bir insan uza-uz tanınmış “kapitan Dimitriyâ” çıkarmış. O Usti-Dunay kazaa da olmuş, balkan cenklerinâ dâ katılmış, Pariji alannarın 1813 y. birisiymiş. Kuroglu laabım gagauz dilindâ kitaplarda hem gazetalarda belli oldu. Kendi yazılarını, angılarında laabım razgeler, imzaleerım psevdonimnerimnân “S. Stefoglu” yada “Hacıstefan”. Üürenmâm 7 klas küüyümdâ geçtiydi. İki yıl sıravardır Diplom verdiydilâr “Luçşemu çitatelü ray ona”. Orta 10-klaslı şkolayı Kubey küüyündâ başardım. Üürenârdim ii. İlk şiirimi 5-ci klasta yazdım, 9-cu klasta poema da yazardım, ama ilk şiirim tiparlandı taa 1957 y. Toplum 31 bilim hem literatura kitaplarım çıktı, üzâ yakın bilim yazılarım. Bu yıl biz okuyacez S. Kuroglonun annatmasını. Avtobiografiyasından

Yanıklık Torlak Paruşun büük kahin vardı: yanm yıl olmuş, nasıl bobası kalkmaz döşeklerâ düşmüş, ölümünü bekleer. Nasıl-nasıl, ama bobaylan taa ilindi: ba puluu düzârdi, ba orak ta kosalan düüyârdi, eki dâ ii laflan dooru yola doorudurdu. Nasıl-nasıl, ama hep bir ilinnik vardı. Yok laf ekmek için: bir bıka az, görünmeer, ama nekadar yardım! Büük yardım, belliki. Dâdü Todi artık kalkamazdı, soluunu alamazdı, ekmek iyâmâzdi, kendi sırasını beklârdi. Hepsi hısımnar toplanmıştı, bak pek hayırsız duyurdu kendini dâdu Todi. Oturer oollan, toplanmış bir tarafta kızlan uşaklannnan, biri-birinnân lafederlâr, birâr-birâr sokulerlar, dâdu Todiylân lafa durerlar, umutlandırerlar ihtârı. “Bekim, düzelecek”, - deerlâr. Dâdu sa bir lafçaaz da söleyâmeer, direr kafasını. Sölesâ dâ bişey, may işidilmeer. 171

Tâ küçük Goguşçuk, unukası, sokuldu patın boyuna: - Dâdu, yapacan mı bana bir kısacık, va? Hepsi çekiner Sandının bayın üstündân. Yapacan mı, va? Dâdu bişey demeer, uzader kuru elini, suvazleer Goguşu; ihtânn gözlerindân damneer yaş. Goguşu aler bobası bir tarafa, çeker skemnesini taa yakma, an nader hasta ihtâr, ani tezdâ ilkyaz, vakit yaklaşer kıra çıkmaa. Yok bişey, ani toomnuk yok! Bulunur insan, ödünç verir. - Düzelecân va, tati, - umut verer Paruş, - şaraplaradan kaavilenecân! Ya kaldır kafanı, bak: oka sergendâ hazır durer, vakmdını bekleer. - Yok, oolum, bitki saatlanm geldi. Aalamayınız, oolum, hepsi nin sırası geler. Yok ne kahırlanmaa ihtâr ölenâ..., - zoruna cuvap verer hasta. - Küsmeersin mi bizâ va, tatika? Canın acıyer mi bişey için? - Bişeyâ, oolum, canım acımeer. Canım acıyer, ani etmiş yıl ya şadım, ölâ dâ kiyat üürenâmedim. Olaydım üürenmiş, sizi dâ, be kim, ii yola çıkaraceydım? Kaim saalceylan, uşaklanm, öbür dün nedâ karşı gelecez... Taa iki-üç laf söledi dâdu, okadar da işittilâr onun sesini. Avşam üstü öldü, raametli, güzâdân etiştirâmedi. Ölâ dâ gömdülâr Todi dâduyu. Çok vakit raametliyi akima getirârdi insannar, kaç kerâ onun için laf gidirdi: - Helal adamdı, brâ! - deyârdi kimisi. - Kaç insana hatır yaptı, bey! - metedirdilâr. - Bilâ raametliylân pınar kazdıydık. - Yardım ettiydi evimi düzmââ. - Konuşkada ne ii kendini tutardı. - Kavgalıı hiç yoktu. Ölâ biri-birinâ laf katardı adamnar, akima getirirdilâr Todi dâ duyu. - Benim dâ pulucaamı düzduydü, - eklârdi unukası. Hepsi en ilkin metedârdilâr, soram da deyârdilâr: - Ko günaaları bay Todinin prost edilsin! - Ko topracıı ilin olsun! - Ko ollan-kızlan onu unutmasın! - Ko unukası, dâdunun istediinâ görâ, kiyat üürensin! Çok sular aktı o zamandan beeri, çok kum döküldü, Goguş ta koca çocuk oldu. Gezer kıra tatisinnân, yardım eder: ba ekmek ev dân getirer, ba su pınardan taşıyer, ba gargaları payın başından ürküder. Ne-ne demââ, ama fukaara Paruş odundan koca yardım

172

gördü. Nezamandan o beklârdi büüsün şopar da kazmayı elinâ al sın! Üç kişi işâ koşulduynan, taa ilin olacek, taa ucuz ekmek çıkacek. Okadar ki brakmeer raada bobasmı Goguş: - Alsana bana bir kiyat va, tati. Sesleyecâm seni, nicâ bir palicik, işleri da yapacam, sokaa sormadaan sauşmayacam. - Yok nasıl, oolum, pek fukaara tatin: yok param evdâ sana ki yat almaa, üürenmâk için ödemââ. Yok bişey, bütün küü üürenmeliksiz yaşeer, biz dâ ölmeyecez. - Alsana va, tati... Suser Paruş. Naşi demââ? Kendinin dâ sıkıler canı, ama yok ne yapmaa: yok küvet fukaarada uşak üüretmââ, pek incâ fukaaranın para tarafından siniri. Güz geldi artık, Goguş hep bıktırer tatisini: - Yollasana şkolaya va, tati! Suser Paruş. Yok ne cuvap vermââ. Ölâ dâ günnâr geçer. Bir kerâ avşamnen geçirdi Goguş primariyanm yanından. Çok insan toplanmıştı orada. Primar naşısâ annader, adamnara baarer, süver. Bir tarafta jandarlar durer. Prımarm elindâ bir kiyat görüner. Hey, ne dâ gözâl kiyatçık! Kabında türlü-türlü gerciklâr - ayılar, tavşamnar. Koptu ürââ Goguşun, açan gördü bu kiyatçaazı. Sıkıştı o da adamnarm arasına, sokuldu prımarm yanma, siireder yakından kiyatçaazı. Tâ primar braktı kiyadı skemnenin üstündâ, çıktı iki-üç adım ileri, kamçının sapmnan naşisâ toz içindâ çizer. Goguş bakındı dolaya, kavradı bu gercikli kiyadı, koydu koynusuna, yavaşıcık sauştu bir tarafa, çıktı evin ardına, sakladı kiyatçaazı bir taş altına. O da diildi ahmak! Demesinnâr, ani o aldı, döndü geeri, adamnarm arasına sıkıştı. Seviner Goguş: onun da kiyadı var, o da okumaa üürenecek. Hey, ne dâ büük sevinmelik! Primar geldi erinâ, uzattı elini - kiyat yok. Bakındı dolaya, sor du birinâ, öbürünâ: kimsey bişey bilmeer, kimsey bişey görmemiş. Gördü Goguşu, çaardı, tuttu kulaandan: - Yâ sölâ, garga yavrusu, sân mi aldın? - Görmedim, domnule, görmedim! - Sölâ, zerem düvecâm-öldürecâm! - Görmedim, domnule, görmedim! Primar düüyer, Goguş ta acıdan baarer, o yanma, bu yanma kıvnler, kurtulmaa savaşer. Primar, cansız, sıkı tüter, genâ kaptırer, “sân aldın”, deer. Goguş aaleer, burnusundan kan aker. Adamnar bakerlar, can acıyerlar uşaa, ama ne yapacan: primar belertmiş gözlerini, düüyer, durgunameer. Adamnar sıkerlar yum-

173

ruklannı üfkedân, ama ne fayda - baker jandarlar, kim sesini kaldıracek, primara aykırı lafkoyacek - tutun sora. Düüyer primar, Goguş ta acıdan baarer, kaçınlmaa savaşer. Bi şey annatmeer, canca sa seviner: “Benim dâ kiyadım var, okumaa üürenecâm!”.

Nikolay Tanasoglu (1895-1970)

Nikolay Tanasoglu gagauz literaturasına temel koyan yazıcıların arasında buluner. Onun duuması Kiriet küü yündâ, Çadır rayonunda. Talandı şair, annatma yazıcısı, talmaç, üüredici. Onun annatma toplumu “Bucak, Bu cak...” çıktı tipardan 1970-ci yılda. Bu kiyatta türlü me raklı annatmalar var: “Bucak, Bucak...”, “Sofi”, “Yuvanoglular”, “Başka gagauzlar”. Şiirleri hem başka yarat maları tiparlandı gagauz gazetaların da hem kiyatta “Bucaktan seslâr”. Şiir masalında “Kuşlar bey seçerlâr” Nikolay Tanasoglu annader tür lü kuşlar için. Kuşlar ayırerlar önderci kendisinâ. Annaşerlar, ani kuşla ra o buyurucu olacek, kim hepsindân yukarı gökâ çıkacek. Hepsi kuşlar gökâ savaşer uçmaa, ama geeri kalerlar, sade kartal hem bir küçük kuşçaaz cıvırliga hepsindân yukarı çıkerlar. Ama cıvırligada küvet biter, da o bir şiretlik yaper: kartal görmedâân, onun ,kanadına sessiz koner, da bir soluk taa aldıynan, hepsindân yukarı çıker. Ama şiretlii kuşlar duyerlar, da “hep kartal kuşu beyi kaler”. Nikolay Tanasoglu bu masal da alegoriyayı kullaner, o yazer kuşlar için, biz anneerız - insannar için.

Kuşlar bey seçerlâr (Masal) Çoktan, çoktan bir vakıflar Kuşlar pek daalışarmışlar. Bunun için neet koymuşlar Kendilerinâ bey seçsinnâr.

Kavga, çekiş, annaşmışlar Bir büük daaya toplansmnar. Eni sürtük kartal giimiş, en ileri daaya gelmiş. Tez bunun ardına gelmiş, bir mesedâ konak etmiş,

174

toklu gibi beşli toylar, yayan taa çok örümüşlâr.

Çıkıp gökâ artık üüsek, dizi, dizi boz turnalar, biri-birinâ sesederâk, daaya saasem etişmişlâr. Al bacaklı kart leleklâr, dönâ-dönâ aldanarak, beş-on güncââz yol yapmışlar. Bir büük sürü arsız garga, tenâ aarayarak çeketmiş, yolda, konup bostannara, karpuzları heptân delmiş. Hem gelmişlâr meşgeldiklâr Taşlık kuşlar hem pupuklar, karakuşlar, kırlangaçlar, çık-çık kuşlar hem bülbüllâr. Yavaş-yavaş akışmışlar. Koca bölük türlü kuşlar, da nasaata oturmuşlar bu kanatlı delegatlar. Gagalarını trakladarak, cıvıl, cıvıl baanşarmışlar. Ama annaşamamışlar. Da cıvırliga bitkidâ Demiş: “Biz yapalım bölâ: Anğı kuş çetincâysâ taa, çıkarsa hepsindân üüsââ, dooruluunu o alacek, da kuşlara bey olacek.” Tutunmuşlar bir büük yarış, daaym içi fışırdamış, gökâ üüsek kuşlar çıkmış, sade toylar erdâ kalmış.

Biri-birindân çalışıp, kuşlar üüsââ çıkmaa baker, boz kartal uz gökâ bakıp, hepsiciindân üüsââ kalker.

175

Da cıvırliga, kesilip, yarı yolda artık dinmiş, da biraz sora katlanıp, bir fıkircik ona gelmiş. O kartalın, hiç duymadaan, Kanadına sessiz konmuş. Da bir soluk o aldıynan, hepsiciindan üüsââ çıkmış...

Ama kuşlar bu şiretlii anneer biradan hepsicii. Da butakım işlâr oler: hep kartal kuşu beyi kaler. Da büün dâ cıvırliga hep Üüsââ çıkmaa dalap eder, birdân aşaa salverilip, - Hep bânim kuş beyi! - baarer.

Bostanda Bucak kırlarında artık kar puz pek çok oler. Karpuzlar güneşli havaları severlâr. Bobamız bu yıl neetinâ koydu taa çokça karpuz, kaun eksin. Küüyün tıynaana yakın, Stratan deresinin yamaçlarında, bir uygunca er ayırdılar. Orası şindiyâdân sürülmedikti, pekliktâ sa karpuzlar taa ii büüyerlâr hem taa tatlı olerlar. April ayında o eri karpuzlan, kaunnan, hıyarlan ekip, doldurerlar. Toprak islââ işlenmişkân, ekilmişlâr dâ sıradan çıktılar. Şindidân taa bostana iki bekçi koydular. Onnar kenarda, bir üüsek erdâ, topraktan bordey kendilerinâ yaptılar. Bostanm orta erindâ bir yol braktılar. Yaz vakıdmda başça işçileri bostanı üç kerâ kaz dılar. Kökennâr biri-birinâ çattılar. Bu vakıttan çekedip, bostanda şamata, şen türkülâr bitmedi. Geldi da bir karpuzluk oldu, ani küreklân kürüyâsin. Bostanm bir köşesindâ er taa yaslandı, da orada bir kökendâ bir karpuz ölâ

176

büümüştü, ani erindân onu kaldıramazdın. Bostancılar o karpu zu avşam-sabaa dolaşardılar. Olmaa yakın onu nışannadılar - üs tünda bukva “K” yazdılar. Bostana gargalar üüşmââ başladılar. Onnan ürkütmââ deyni, bostancılar bostanm orta erinâ bir büük korkuluk koydular. Güz yaklaştı. Bostanm içindâ alaca karpuzlar biri-birindân üs tün. Onnar artık olmaa başladılar. Bir-iki olmuş karpuz ayınp, bordeyâ götürdülâr. Bostancılar karpuzlan trıklatmaa başladılar. Beş-on gün geçti-geçmedi, karpuzlar başladılar may sıradan ol maa. Başçanm işçileri bostanı taa sıkça dolaşmaa başladılar. Kızlar, türkü çalarak, yıvmnardan karpuzlan maşinalara taşıdılar. Ceç güz vakıdmadan bostanda karpuz bitmedi. Onnar bizâ çok gelir getirdilâr.

Güzün O bunalık yaz günneri geçti, güz geldi. Güz tüter üç ay: sentâbri, oktâbri hem noyabri. Sentâbri ayında may ölâ sıcak oler, nicâ dâ yazın, sade havalar biraz taa duruk, taa taazâ. Bütün yaz dinnenmiş uşaklar, sentâbridâ enidân şkolaya gitmââ başleerlar. Güz bizdâ, Bucakta, çok türlü zenginniklârlân ge ler. Türlü emişlâr, karpuzlar, kaunnar, üzümnâr bu vakıtta oler lar. Başçalarda türlü zarzavatlar geç güz vakıdmadan durerlar. En paalı iş bizdâ güzün - üzümnerin hem papşoylarm toplaması. Bu produktları bizim ellerimiz boldan dökerlâr: hereri üzüm, şıra, hereri papşoy! Eni bereketi kırlarda kaldırdıcaan, çiftçilâr traktorlarlan güz topraklannı derin sürerlâr, meyvalık hem baa koymaa deyni kuyu hazırleerlar, nadaz erlerinâ güz ekinnerini ekerlâr. Oktâbri ayı geçtiynân, hava biraz diişilmââ başleer. Sabaalân kalktıcaan, pençeredân görüner, nicâ otlann üstü hem evlerin ör tüleri kraadan biyazlaner. Kimi sabaa yalaklarda su döner. Kırlar yavaş-yavaş heptân boşlanerlar. Kimi yılda güz yaamurlu oler. Güz yaamurları yazmkı yaamurlara benzemâz. Şindi çiskin yaamurlar, aftaylan tüter, toprak pek yımışeer, hamur gibi kabarer, hem ölâ tez kurumeer, nicâ yazın. Güz ekinneri, kardaşlanıp, tarlayı örterlâr. İhtârlann bir lafı var: “Tarlada çamur, teknedâ hamur”. Hava gittikçâ serinneer, kraalar düşer may her sabaa. Aaçlann yapraklan, saranp, erâ silkinerlâr. Poyraz tarafında bir sert lüzgâr, kalan yaprakları da kopardıp, kuytulara haydeer, da aaçlann

177

dalları çır-çıplak kaler. Lüzgâr estikçâ, çıplak dallar hasretli uuldeerlar... Gidân kuşlar, susarak bireri toplanerlar da, annaşmaa oturup, yola hazırlanerlar. Noyabri ayında gidân kuşlar may hepsicii, buralarını brakıp, sıcak memleketlerâ uçerlar. Sade karakuşlar taa soraya kalerlar, üüsek aaçlann dallarına konup, ayazlar çekedincâ, bitki türküle rini çalerlar, sansın yazmkı yuvalarını brakmaa kıyameerlar. Noyabrinin bitkisinâ yakın onnar da giderlâr. Razgeler, ani bir lelek kafadarlannnan barabar uçamamış, kim bilsin, ne sebep üzerinâ: ya kanadı kusurluydu, yada bir derdi vardı zavalımn; uzun gaga sını kanadın altına sokup, gözlerini kıpıştırayak, bir bacaan üs tündâ süzüler sürülmüş tarla içindâ, angısmm topaçları kaardan gücülâ görünerlâr.

Kosti Vasilioglu (1938 - 2014)

Kosti Vasilioglu duudu 1938 yılda Odesa bölgesinin Bolgrad rayonunda Aleksandrovka küüyündâ. Yaşadı hem çok çalıştı Kişinöv kasabasında. Kosti Vasilioglu baş bilim zaametçisi, üüredici, yazıcı. Yazmaa başladı 1958-inci yılda. Tipardan çıktı onun peet toplumnarı. Biri-biri ardı sora çıkerlar gagauz dili, literatura okumaklan için üüretmâk kiyatlan, sözlüklâr, hrestomatiyalar hepsi 30 parçadan zeedâ. Çok türlü annatmalar hem peetlâr yazer o uşakların üürenmesi için, onnann dostluu için, meraklı yaşaması için. Bu temalan hem taa başkalannı o kââmil açıkladı kiyatlarında “Sevgi lim”, “Vatanım-Bucak”, “Masallar. Uygun sözlâr. Bilmeycelâr”. 1998-inci yılda Konstantin Vasiliogluya onun büük zaameti için ve rildi bir üüsek titul “Gagauziyanın saygılı vatandaşı”. Geçindi Konstantin Konstantinoviç Vasilioglu 2014-üncü yılda Kişinövda.

Sana benim türküm Ana dilim, senin için Çok var nicâ yazmaa. Ama, paalı ana dilim, İsteerim büün çalmaa. Ölâ isteerim çalayım, Ani dünnâ ötsün, Ani türküylân aazmda

178

Halkım işâ çıksın. İşidennâr ko bilsinnâr, Ani sesliysin pek, Ani sözün, ana dilim, Paalı, nicâ ipek. Sân nazlıcaysm, yalpacık, Nicâ eni gelin. Gagauzlarlan barabar Yaşa, ana dilim! Dilim - ustra gibi, keser, Güneş gibi, sıcak. Artık bütün dünnâ biler Seni, girgin Bucak! Dilim - kâr feslenâ koker, Çiçek gibi açer. Hayırsızı taa uzaktan, Ateş gibi yaker.

Kavgada ana dilim Nicâ bir nacak. Hastaya ana dilim Saayadan yımışak. Anamın lafı - nazlı, Mamunun lafı ballı. Lââzım kâr ahmak olmaa Tatlı baldan atılmaa.

Zaybir (Masal) Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Yırak, uzak erlerdâ, dünnenin taa dibindâ yaşayarmış bir fena Bir gözlü Cadı. Evelki vakıflarda, açan Cadı taa iki gözünnân görârmiş, ada mın biri düüştâ çıkarmış onun bir gözünü. Taman o hazırlanarmış evlenmââ. Ama bundan sora onun yavklusu Bir gözlüyâ istâmemiş gitmââ. Ozamandan beeri Bir gözlü Cadı pek üfkelenmiş insana. Kâr emin etmiş, ani insanı hiç brakmayacek raada. Neka dar yaşayacek, - okadar da insan fenalık yapacek.

179

Yokmuş bu dünneda ölâ er, neredâ bilmesinnâr Cadının fena lıklarını, neredâ yaş dökmesinnâr onun beterinâ. Türlü girgin, kı yak, kaavi, dev gibi, gençlâr verârmişlâr laf, bulup ta yok etmââ o Bir gözlü fenalıı, ama hepsi kaybelmişlâr, birisi dâ bu işi yapa mamış. Bunu da lââzım bilmââ, ani pek zormuş onu ensemââ, çünkü o pek şiretmiş hem çemrekmiş. Bir kıpımda o varmış nicâ insandan bir sinââ dönsün, sinektân - beygirâ, beygirdân - tavşama, tavşamdan - kartala, kartaldan - yılana, yılandan - balaa, balıktan - domuza, domuzdan - ... O varmış nicâ uçsun, kaçsın, üzsün... Tâ neçin onu may yokmuş nicâ bulmaa hem bulduynan da, ensemââ. Ama günün birindâ Bir gözlü Cadı evindâ koyunnan saayarmış, açan ona yaklaşmış gagauzlann arasından pelivannann biri dâ, selâm verip, demiş: - Bân yolcuyum. Bulunmaz mı bir parça ekmâân, çorbacı? - Buyur, geç, - demiş Cadı. Adam beklemiş Cadı bitirincâ işini. Sora Bir gözlü Cadı aydamış koyunnan bayır içindâ bir, maaza gibi, laama. Ondan sora Pelivannan ikisi da giderlâr hep orayı. Bundan sora Bir gözlü Cadı tıkamış kapu aazını büük-büük, aar-aar taşlarlan da teklif et miş onu içeri. Orası diilmiş içer, bizim annamamıza görâ. Orası o büük maazanm bir bölümüymüş. Öbür bölümündâ bulunarmışlar koyunnar, bu bölümündâ da o kendisi yaşayarmış. Yatak, krivat erinâ döşeliymiş kuru ot, yastıklann erinâ dâ Bir gözlü Cadı kullanarmış bir çuval kuru ot. Oturmuşlar ekmek imââ. Bir gözlü Cadıda ekmeklân piinirdân kaarâ başka bişey yokmuş. Ama ansızdan bu, dev gibi, Bir gözlü Cadı demiş: - Bân seni, Pelivan tanıdım. Sân beni aareersm, öldürmââ isteersin. Ama bunu sân yapmayasın deyni, bân seni iyecâm. Çok tan gagauz eti imedim. Hiç küsmâ - sân kendin bunu istedin, sân kendin bana geldin. - İyârsân - iyecân, - demiş Pelivan. Bân senin elindâyim. Yok nâpmaa - sân ensedin. Bundan sora Bir gözlü Cadı taa bir kerâ bakmış kapu aazmda taşların kaaviliini da dönmüş geeri. Pelivana ölâ demiş: - Hazırlan, Pelivan, ölümünü kabletmââ. Yap bitki duanı da bân seni iyecâm. Pelivan görmüş, ani kurtuluş yok da demiş: - Neçin ölâ alatleersm? Vakit mı yok? Sân etiştirecân beni imââ. Bân yok nââm hem nasıl kaçayım. Taa ii diil mi bân seni

180

bizim gagauz zaybirinnân konuklayım. Senin amelin da taa pek açılacek, onu içtiynân. - Dooru da sölersin, - demiş Bir gözlü Cadı. - Bu evimdan be nim taa yoktur biricii da kurtulduu. Kâr susadım da bu tuzlu piinirdân sora. Ya ver dadayım sizin o zaybirinizdân. Çıkarmış Pelivan torbasından bir çölmek şarap da bakmarmış, ne içinâ dökmââ, neylân içmââ. Ama Cadı bu vakit almış çölmââ onun elindân, açmış onun aazmı da, kaldırıp, bir yudum gibi, ku rutmuş dibini. Ondan sora neysâ istemiş solemââ zaybir için, ama dili onu hiç seslemâzmiş. Bir vakıttan sora Bir gözlü Cadı, yaş mayıs çuvalı gibi, düşmüş o köşedâ kuru otların üstünâ da yayıl mış. Aazmı köpürdüp-köpürdüp, başlamış hırlamaa. Pelivan, gördüynân, ani Bir gözlü Cadı yapmmeer, ama gerçektân uyuyer, buler bir sivri uçlu pardı da, nekadar kuvedi varsaydı, keezleyip ürer Bir gözlü Cadının o görân, saa gözünâ. Cadı acıdan ölâ çirkin baararmış, ani o maazanm tavannarmdan taşlar düşârmiş, bayır sarsalanarmış... Şindi Kör Cadı kollarını yaymış da köşedân-köşeyâ kaçmarmış, Pelivanı aarayarmış, tutmaa isteyarmiş, ama... Bir vakıttan sora Kör Cadı biraz uslanmış. Pelivan, girip koyunnann arasına, sak lanmış, ama sabaayadan hiç gözünü kıpmamış. Hep düşünârmiş, nasıl yapmaa da, buradan çıkıp, kurtulmaa bu fenalıktan. Olmuş sabaa. Kör Cadı açmış kapuyu da başlamış salvermââ koyunnan dışan. Herbirini o yoklayarmış da ondan sora dışan atarmış, tutup yapaalanndan. Bu vakit saymaa da unutmazmış. Türlü-türlü çalışmış Pelivan, sıyınıp, çıkmaa, ama... Bir kerâ ne kalmış Cadı tutsun onun bacaandan, da o genâ geeri çekinmiş. Koyunnan salverdiktân sora, Kör Cadı genâ tıkamış kapuyu o aar taşlarlan. O bilârmiş, ani Pelivan kaldı içerdâ, çıkamadı. “Hem çıkamayacek ta, - düşünmüş Cadı. - Taa benim elimâ düşmeyincâ”. Geçmiş gün. Gelmiş avşam. Kör Cadı, açıp kapuyu, sayıylan ko yunnan içeri salvermiş da genâ tıkamış kapu deliini. Pelivan bu gecâ da türlü-türlü düşünmüş da bir fikirâ girmiş. O annamış, ani sade ölâ var nicâ kurtulmaa Kör Cadıdan. O sessiz keser en büük koyunu da sabaalen sarmer o deriylân. Kör Cadı genâ sayarak salverârmiş koyunnan dışan. Herkezini genâ yoklayarmış da, tu tup yapaalanndan, dışan atarmış. Mekleyerâk sokuler Kör Ca dıya Pelivan da, sarılı koyun derisinnân. Onu da Cadı yoklamış, bişey duymamış da, tutup sırtında yapaalanndan, atmış dışarı. Taa salverâmemiş Cadı bu koyunu, nicâ lââzım, açan duymuş, ne oldu. O bu koyunun aarlundan, annamış, ani kaçırdı Pelivanı, 181

ani bu diildi koyun, ama... Pelivan artık dışardaymış hem uzak taymış bu korkunç erdan. Cadının bir gözü baari olaymış, etişip onu yok edeceymiş, ama... heptân körkenâ, hiç bişey görmâzkenâ, ne var nicâ yapasın? Yok nâpmaa. Pelivan ensemiş. Çok vakıtlar geçti ozamannardan, ama yoktur işittiim, ani Kör Cadı insana başka fenalık yapsın. Tâ, nicâ zaybir yardımnamış Pelivana Bir gözlü Cadıyı ensemââ hem dünneyi fenalıktan kurtarmaa.

Okunmuş su (Masal) Bir vakıtlar varmış, bir vakıtlar yokmuş. Evelki vaktlarda çok türlü büücülâr, falcılar, cadılar, tılsımnar varmış. Yaşayarmış küüyün birindâ Tumarva taraflarında bir babuylan bir dâdu. Onnarda hepsi varmış, hepsi gözâl varmış nicâ olsun, ama... Aması sora. Şindilik seslâyin. Gençliindâ bu dâduylan babu pek sevârmişlâr biri-birini. Pek. Evlenmişlâr. Düün yapmışlar. Bütün küü, dolaylar şaşmışlar gençlerâ: ikisi dâ gözâlmiş, levent, çalışkan, uygun, kıvrak... Ama o, sevdaylan dolu bakışları - taşı da varmış nicâ eritsinnâr. Çok yıl onnar yaşamışlar bölâ gözâl. Annaşmaklan tatlı dil - tâ ne en paalıymış onnann aralarında. Yarım laftan, bir bakıştan annayarmışlar gençlâr biri-birlerini. Ama... Tâ şindi geldi eri “amayı” da açıklamaa. Ama... kimsey bilmeer, nezaman hem nedân, nasıl kara kotoy geçti onnann aralanndan da gündân-günâ, yıldan-yıla çekiş, kav ga bu evdâ hiç bitmâzmiş. Sabaalendân avşama kadar, pazardan pazara kadar çekişârmişlâr, ani toz kalkarmış. Çekederlâr annaşmaa, kabaatlıyı bulmaa - yok. İkisin da dooruluu var. İkisi dâ, te o inat keçilâr gibi, baararmışlar biri-birinâ, taa sesleri tutulunca: - Sân kabaatlı, kart conga! - baararmış babu. - Sân kabaatlı, mındar kedi! - baararmış dâdu. - Diil bân, ama sân! - isteyârmiş üstün kalmaa babu. - Sân, sân! Diil bân! - aşaa kalmazmış dâdu. Bukadardan çekişmâk olar mı. Kendileri da işlerinâ bakmaz mışlar, komşulan da raada brakmazmışlar. Dâduylan babu aalemin da yanında biri-birinâ türlü acı, fena, mındar laflar söleyârmişlâr. Komşuyka bir gün seslemiş da, babuyu bir tarafa çaanp, demiş ölâ: - Küsmâ, komşuyka, ama isteerin sana bir fikir vermââ. - Nesoy ölâ fikir? - dargın sormuş babu.

182

- Çok kerâ görerim hem işiderim, nicâ büün, siz çekişersiniz dâduylan. - Da sora ne senin işin? - genâ dargın sormuş taa kızgın babu. - Bu da dooru, ani yok benim işim. Ama gitsânâ bir kerâ Kirana babuya. O var nicâ yardımnasm sızâ da ileri dooru çekişmeyâsiniz. Babu pek beenmemiş komşuykanm fikirini, ani kanşer onnarın işinâ, ama yan-yan gitmiş. Annatmış Kirana babuya hepsini sıradan. O, kâr seslâmeyip bitkiyâdân, girmiş içeri da bir vakıttan sora çıkmış bir çölmek suylan. O taa babunun önündâ suyun üstündâ okumuş neşeydi. Sora almış bir şişecik, dökmüş suyu içinâ da demiş babuya: - Var nicâ hiç kahırlanmayasın. Bu pek kaavi okunmuş su. İleri dooru, dâdu çekettiynân çekişmââ yada mınldamaa, sân alersm bir yudum bu okunmuş sudan, ama yutma. Tut aazmda taa dâdu uslanmayınca. Sora var nicâ tükürâsin onu. Tâ görecân, ani bun dan sora dâdu, ipek gibi, yımışak bir adam olacek. Babu pek inanmamış, ani dâdusu onun doorulsun, ama... neetlenmiş denemââ. Babu, evâ geldiynân, taa eşii aykırlayamamış, nicâ dâdu çeketmiş: - Sân neredâ, açıkaazlı, şindiyâdân gezdin? Babu duymuş, ani dâdu başladı aliflenmââ da hızlıca aler aazına bir yudum o okunmuş sudan. Dâdunun hiç aazı kapanmazmış: - Taa bir saat ileri sân lââzımdı kotlonu tutuşturasın, bir imââ yapasın. Sân sâ gezersin başıboş, sansın ne evin var, ne da ko can... Babu tutarmış aazmda o okunmuş suyu, susarmış, nicâ Kirana babu onu üüretmiş. Dâdu görmüş, ani o kendi-kendinâ lafeder, babu bişey ona gee ri çevirmeer da bir vakıttan sora süünmüş. Babu düşünmüş ken di-kendinâ: “Halizdân da bu okunmuş suyun kuvedi var”. Babu yakmış kotlonda ateşi, istemiş bir imââ yapmaa, ama ten cereyi elinâ aldıynan, kapaa cangır-cungur düşer erâ da tukurlaner taa dâdunun yanma. Dâdu genâ çekeder: - Nedân o ellerin titirer, kırık elli? Babu genâ duymuş, ani dâdu çekeder da tez bitirmeyecek. Aç mış şişecii da genâ almış aazına bir yudum o okunmuş sudan. Dâdu lafetmiş, lafetmiş kendi-kendinâ, mırıldamış- mırıldamış da genâ, saman kooru gibi, süünmüş. Babu genâ kendi-kendinâ düşünmüş: “Yardımnadı! Yardımnadı!” 183

Üçüncü kerâ da dâdu mınldamaa başlamış neçinsâ. Ama babu

kuşkuymuş artık. Sade dâdu çeketsin - babu hop! Aazına bir yu dum okunmuş sudan alarmış da dâdu taa etiştirâmâzmiş aliflenmââ, nicâ birdân süünârmiş ta. Tâ, ne o okunmuş su! Bundan sora babuylan dâdu yaşamışlar, nicâ gençliklerindâ genâ şen hem kavgasız, nicâ yaalan bal. Babu hiç unutmazmış Ki rana babunun laflarını da herkerâ o okunmuş suyu yanında taşıyarmış.

Kelebek düünü Çayırda bir yaz günü Şamata kalker: Kelebek-gelin anylan Düününü yaper.

Bir maşina “Çamaşır” Baaşladı düüncü katır.

Kart çekirgâ o düündâ Kemençâ çalardı. Bir tavşam da orada Daulu düüyârdi.

Kurbaalar getirdilâr Çok türlü gözâl işlâr. Gençlerâ eni divan Ürektân verdi sıçan.

Kemençâ çaler gözâl, Dumburdeer daul. Naarâ eder düüncülâr Tez doler aul.

Sinek-lelüsu geldi, Gençlerâ ölâ dedi: - Çok sizâ saalık, kısmet, Uşacık sizâ, elbet...

Kızkardaşı-kelebek Gelinâ baaşleer çiçek. Bir fistan, soluk gibi, Neçin ki eni ipek.

Allaa versin sıcak yaz, Kışın olmasın ayaz, Hem da büük şennik sizâ, Çok sevda ikinizâ!...

Popaz beygiri - saadıç Güveyâ baaşleer kılıç. Televizor “Gözkulak”, Baaşladı iki olak.

Körsinek, ayaa kırık, Getirdi bir çift çarık. Senseleyka, bir kan, Baaşladı eni sargı.

Sırtında bir “Donduran’ Getirdi kara patkan. Bir maşina “Lüzgercik” Baaşladı on böcecik.

Yarasa hem oollan Baaşladı dolapları. Kirpilâr dâ geldilâr, Bir kiyat getirdilâr.

Gençlerâ bir “Tozyudan Baaşladı uzun yılan.

Tavşamnar türlü-türlü Çok vakit düşündülâr.

184

Ama sora bitkidâ Bir daul getirdilâr.

İçkilâr türlü-türlü, Erdâ kilimnâr - güllü, Hepsiciinâ vardı er, İmeklâr - haliz seker.

Tilkiyi da çaarmışlar, Saadıç koltuu almışlar. Gençlerâ, - tâ ne stavroz, Getirmiş iki horoz.

Çok gözâl türkülâr O düündâ çalındı. Vals hem tango gençlâr Bitkidâ oynadı.

Açan geldi sülüklâr Peydalandı imeklâr. Geldilâr kanmcalar Çeketti kadıncalar.

Tâ artık sabaa oldu, Düüncülâr daaldı. İkisi: gelin-güvââ Yalnızça kaldı.

Kalktı orda toz-duman: Çıktı alaya tavsam, Kirpilâr, böceciklâr... Hepsi çok şennendilâr.

Hadi sân da, dostum, Sus olasın tezçâ. Ko çekirgâ çalsın Onnara kemençâ.

Kelebek sesnselilâr, Kırmızı enselilâr, Pek gözâl oynadılar, Çok imâk taşıdılar. donduran - холодильник tozyudan - порохотяг katır - мул sargı - онучі yarasa-летюча миша sülük - равлик çekirgâ - коник; бабка alay - коло

Mariya Mercanka (Kapaklı) Manya Mercanka (Kapaklı) - peda gog, yazıcı, muzeograf, Gagauziyada Şanlı kultura İzmetçisi. Duuması 1951- yılın hederlez ayın 13-dâ Moldovadakı Gagauziyanın Beşalma küüyündâ. Gagauzka. İlk okulda ana dilindâ üürensin kıs meti vardı. Küüdâ okulu tamannadıktan 185

sora üürenmesini Kaul pedagogika kolecindâ ilerletti, angısını 1971 yılda başardı. 1977-ci yılda Bel| kasabasında A. Russo adına institutun Diplomunu kabletti. Duuma küüyündâ çok yıl üüredici çalıştı. Okul müdürün yardımcısı oldu. 2005-ci yıldan D. Kara Çobanın adına muzeydâ muzeograf işini gö türen Gagauz dilinâ hem literaturasına küçüktân havezi var. M. Mercankanın yaratmaları tiparlandı gagauz gazetalarında, jumallarında. Basım dan çıktılar: yaratma toplumu “Baht nazı” (2008 yıl.); “Haydin okumaa” (2013 yıl.) uşaklara deyni yaratma toplumu; kısa roman forması “Menevşalar çıvgında” (2013 yıl.); çevirmelâr “Bizimnân barabar büüyân masallar” (2013 yıl.); roman “Kadem kaynaa” (2018 yıl.).

Maaledâ salkım açer Te maaledâ kurgaf salkım Donandı sedeflân, Nedân kuşkulu aklım Semeli şaş keflân. Göz yaşım da karışık Ak çiçâân soluunnan. Sarer ilin darsıklık Sersemni halmnan.

Dostuma Seninnân ilin Yoksaydı iiliim. Dürüksâ dolay, Seninnân kolay. Baktıysam halsiz, Anneersm lafsız. Yanında kuytu Canıma yortu. Bir cansız kusur Pak dostluu bozur: Sân adam ilkindân, Bân senin iyendân.

Menevşalar çıvgında (romandan bir parça) .. .Step hem halk buldular biri-birini. Olmalı, diil boşuna, serbestlii sevân halk, kayıl oldu diil büük bereketli kara, tavlu topraa hem kayet kuru klimatlı erâ. Kurak

186

yıllarda, yazın, burada mezar hırletlân kazameerlar, topraa tırpannan buka-buka koparderlar. Step tâ kabletti onu, sevân kırlarını yaşayan hala getirân, orta boyda, kurgaf, çemrek, dayanıklı, imeyâ diil tamah insanı. Bu halk sıkı tutundu topraktan, da ayınk otu gibi, onda derin kök saldı, burada soyunu ilerletti. Bucaa baaşladı dedelerin adetlerini, onnardan işitmâ türküleri, masalları. Zeetlerâ dayanıklı halk, düvendâ çakmak taşı gibi, kakıldı bu topraa. İşletti zor verilân topraa diil sade bereket için, ama duyguylan, ani bu ona Allahtan adanmış er. Büük günaahtı, göklerdân baaşlanma eri, bakımsız brakmaa. Dedelerdân kalma sözleri: “İşla hem duvada ol!” - o çetin tutardı. Onuştan Arpina babu garipli annardı: genç unukalann dünneyâ daalması - kayıba gitmâk yol. Ayırılmak büük tragediyaydı iki ta rafa da: nicâ Bucak kırma, hep ölâ halka da. Onun milleti büük beladaydı. İnanı derindi, ani bu yabancılaa daalışmanm bitkisi olacek... «tj. çıvgın - дощ зі снігом і вітром *** serbestlik - свобода, незалежність tavlu - вгодований, огрядний tırpan - коса для зрізання кущів ku rg af - худ о рля вий çemrek - спритний, моторний, швидкий garipli - бідолашний

187

LAFLARIN DOORU YAZILMASI Afetmâk alacek alıp-satmaa alış-veriş ana dili ana-boba attım av avcı avşam ayak kabı bim-biyaz birâr-birâr bir-iki birkaç bom-boz bulmadaan büü-küçüü büümââ büün Cadı Babu Canabin can-cun cuvap etmaa çatır-çıtır çat-pat Çoban Yıldızı çocuk çok-çok çüven daadıp daran-peran delikannı deyincâ diil diimââ dip dooru edi

e-he-he Eni yıl eriyecam ezan filan-fişman fukaara geldicâân git-güdâ görün günbatısı günduusu hava Hederlez herkez hesap hojma horoz ıhmaa ılıcacık içer ilkyaz iyâ, iyeleri iyincâ jaket jurnal kaaz kap, kaplar Kara deniz karakuş kayık kendibaşına kızçaaz kızkardaş kuş erii laazım lafetmâk maasuz menevşa miliard

188

milion mo s-mor naafılâ nâânda nââm nası-nicâ of-of ool oyuncak ödünç önemli ötâânda ötöögün Paskellâ Poyrazdaki Buzlu okean raat, raada razgelmââ Sabaa Yıldızı sakma-sakma Saman Yolu Satılık-Hacı sıırcık sormadaan şuan şaş-beş

şennik tabeet Troi^a Türkiya up-uzun uyuntu üülen üüredici üürenici üürenik vazgeçmaa virgül yaann yardım yârim yımırta yoksa yorgan yorgun yumak yuurmaa yuurt zapetmââ zeedâ zeet

Ayların adları: büük ay - yanvar gücük ay - fevral sürmâk ayı - mart çiçek ayı - april hederlez ayı - may kirez ayı — iyün orak ayı - iyül harman ayı - avgust ceviz ayı - sentâbri canavar ayı - oktâbri kasım ayı - noyabri kış ayı - dekabri

Aftanm adları: pazertesi şali çarşamba perşembâ cumaa cumertesi pazar

189

IÇİNDEKİLÂR Paalı üürenicilâr!.............................................................................................. 3 §1. Gagauz dili başka dillerin arasında Ukrainada............................ 4 §2. Laf kuruluşu................................................................................................ 8 §3. Laf kuruluşu (Tekrar). Gagauz dilinin zenginnii........................ 11 §4. İşlik: maanası, morfologiya nışannan, sintaksis rolü................14 §5. İşlik: işliklerin temel forması..............................................................17 §6. İşliin diişilmesi......................................................................................... 20 §7. İşliklerin düzülmesi. Sadâ işliklar. Düzülü işliklar. Katlı işliklar.............................................................................................. 23 §8. Katlı işliklerin dooru yazılması.......................................................... 26 §9. İşliklerin infinitiv forması................................................................... 30 §10. İşliklerin inkârlik forması............................................................... 33 §11. İşliklerin zaloglan............................................................................... 35 §12. Oluşluk çalımı ....................................................................................... 38 §13. İşliin dört oluşluk forması................................................................. 40 §14. İşliklerin sankilik çalımı.................................................................. 43 §15. İzin çalımında işliklâr, onnann diişilmesi...................................45 §16. Lââzımnık çalımı ................................................................................. 48 §17. Şindiki zaman......................................................................................... 51 §18. Konsonnan bitân kaim hem incâ vokallı işlikerin diişilmesi şindiki zamanda................................................................ 54 §19. Vokallan bitân incâ hem kaim vokallı işlikerin diişilmesi şindiki zamanda................................................................ 56 § 20. Gelecek zaman. Mutlak gelecek zaman. Bellisiz gelecek zaman....................................................................................... 60 §21. Vokallan bitân işlikâr ....................................................................... 66 §22. İşliklerin geçmiş zamanı. Mutlak geçmiş zaman .................... 68 §23. Bellisiz geçmiş zaman........................................................................ 71 §24. Bitkisiz geçmiş zaman........................................................................ 74 §25. İşliin modal formaları..........................................................................78 §26. İşliktân adlar......................................................................................... 82 §27. İştennik.................................................................................................... 84 §28. İştenniklerin bölümneri...................................................................... 87 §29. İştenniklerin sintaksis funktiyası.................................................. 89 §30. Haliştennii. Haliştenniin düzülmesi.............................................. 90 §31. Haliştenniin laf çevirtmesi ............................................................. 92 § 32. İşhallık. İşhallıklann dooru yazılması........................................95 § 33. Yardımcı söz paylan............................................................................ 98

190

Tekrar............................................................................................................ 103 Söz ilerletmesi.......................................................................................... 111 §34. Sıradan takrir annatma söz tipindâ artistik stilindâ tekstâ görâ yazdırma insanın dışankı görünüş elementlerinnân................................................................................. 111 § 35. Ayırma takrir annatma söz tipindâ artistik stilindâ tekstâ görâ yazdırma insanın dışankı görünüş elementlerinnân................................................................................. 113 § 36. Kısadan takrir annatma söz tipindâ artistik stilindâ tekstâ görâ yazdırma insanın dışankı görünüş elementlerinnân................................................................................. 114 § 37. Yaratma - yazdırma insanın dışankı görünüş elementlerinnân ................................................................................ 115 § 38. Janra resimin yazdırması..............................................................118 § 39. Kontrol takririn yazılması............................................................ 119 § 40. Çevirmâk ............................................................................................. 122 §41. Audirovaniye........................................................................................ 127 § 42. Okumak sessiz................................................................................... 129 § 43. Dialog.................................................................................................... 132 § 44. Sıradan annatma yaratmalı bitkisinnân................................ 133 Literatura okumakları.............................................................................. 135

Lafların dooru yazılması.......................................................................... 188

191

Навчальне видання

ВЕЛІКСАР Людмила Георгіївна, ДРАГАНОВ Петро Михайлович, КУРОГЛО Надія Іванівна, МІЛКОВ Анатолій Миколайович

Гагаузька мова підручник для 7 класу закладів загальної середньої освіти

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

В оформленні підручника використані ілюстрації з вільних інтернет-джерел

Технічний редактор Сергій Максимець Коректор Єфтинія Сюрма Дизайн обкладинки Дмитра Бойка Верстка Віталія Моцкіна

Формат 70x100/16. Ум.-друк. арк. 15,55. Обл.-вид. арк. 11,00. Наклад 184 прим. Зам. 1533.

Видавець і виготовлювач видавничий дім „Букрек”, вул. Радищева, 10, м. Чернівці, 58000. Тел.: (0372) 55-29-43. E-mail: info@bukrek.net. www.bukrek.net.

Свідоцтво про внесення до Державного реєстру суб’єкта видавничої справи ЧЦ № 1 від 10.07.2000 р.